Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1574 5141969 5050256 2026-05-15T18:05:50Z DenisBorum 139498 арфаграфія 5141969 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Артур Джэймс Бэлфар/Бальфур''' ({{lang-en|Arthur James Balfour}}; {{ДН|25|7|1848}}–{{ДС|19|3|1930}}) – брытанскі дзяржаўны дзеяч і дыпламат<ref name="крыніца1">[https://old.bigenc.ru/world_history/text/1848387 БРЭ. Бальфур Артур Джеймс]</ref>. == Біяграфія == Дэпутат Палаты абшчын Вялікабрытаніі з 1874 года. У 1886 годзе – статс-сакратар па справах [[Шатландыя|Шатландыі]], у 1887–1891 гады – міністр па справах [[Ірландыя (востраў)|Ірландыі]]; праводзіў курс на падаўленне ірландскага нацыянальнага руху. У 1891–1892 і 1895–1902 гады – міністр фінансаў, у 1902–1905 гады – [[прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]]. Абвастрэнне [[Англа-германскі антаганізм|англа-германскіх супярэчнасцяў]] вымусіла кабінет Бальфура ўзяць курс на заключэнне ваенна-палітычных саюзаў (з [[Японская імперыя|Японіяй]] 1902–1921 гг., [[Англа-французскае пагадненне (1904)|пагадненне з Францыяй 1904 г.]]), каб падрыхтавацца да вайны. У кааліцыйных кабінетах перыяду [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] займаў пасады марскога міністра (1915–1916 гг.) і міністра замежных спраў (1916–1919 гг.). У лістападзе 1917 года выступіў за стварэнне [[Яўрэі|яўрэйскага]] «нацыянальнага ачага» ў [[Палесціна|Палесціне]] ([[Дэкларацыя Бальфура 1917 года|Першая дэкларацыя Бальфура]]). У 1918 годзе – адзін з арганізатараў [[Інтэрвенцыя|ваеннай інтэрвенцыі]] ў Савецкую Расію. У 1919–1922 і 1925–1929 гады – [[:en:Lord President of the Council|лорд-старшыня Савета]] ў кабінетах [[Дэвід Лойд Джордж|Дэвіда Лойда Джорджа]] і [[Стэнлі Болдуін]]а. Кіраўнік брытанскай дэлегацыі ў [[Ліга Нацый|Лізе Нацый]] (1920 г.) і на [[:en:Washington Naval Conference|Вашынгтонскай канферэнцыі]] (1921–1922 гг.). У 1922 годзе яму прысвоены [[Граф|тытул графа]]; член Палаты лордаў Вялікабрытаніі. У 1926 годзе ўзначальваў камісію, якая распрацавала прапановы па новых прынцыпах арганізацыі [[Садружнасць нацый|Брытанскай Садружнасці нацый]] ([[Дэкларацыя Бальфура 1926 года|Другая дэкларацыя Бальфура]])<ref name="крыніца1" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэлфар Артур}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Першыя лорды Адміралцейства]] [[Катэгорыя:Члены Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лідары Палаты абшчын]] [[Катэгорыя:Члены парламента Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Вялікабрытаніі]] n9vei2ugxguz6iqd9c5wjth962hk7x5 0 2843 5142278 5098737 2026-05-16T09:41:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142278 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Усход}} {{Мікрараён |Назва = Усход |Арыгінальная назва = |Выява = Minsk National Library - views 01.jpg |Каментары = |Горад = [[Мінск]] |Адміністрацыйная акруга горада = |Адміністрацыйны раён горада = [[Першамайскі раён (Мінск)|Першамайскі раён]] |Першае згадванне = |Дата заснавання = [[1966]] |Каардынаты = |Ранейшы статус = |Год уключэння ў межы горада = другая палова [[1960-я|1960-х]] |Ранейшыя назвы = |Этнахаронім = |Паштовыя індэксы = 220114, 220086 |Плошча = |Насельніцтва = 23 тыс.<ref name="onliner">{{cite web|url=http://realt.onliner.by/2011/09/23/darriuss-2|title=Районы, кварталы: история минского «Востока»|publisher=onliner.by|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130802082907/http://realt.onliner.by/2011/09/23/darriuss-2/|archivedate=2 жніўня 2013|url-status=live}}</ref> }} '''Усход''' — [[Раёны Мінска|жылы раён]] ва ўсходняй частцы [[Мінск]]а. Забудоўваецца з 1966 года. Архітэктары [[В. Анікін]], [[П. Воўчак]], [[Л. Гафо]], [[Г. Горына]], [[А. Гуль]], [[Я. Дзятлаў]], [[І. Жураўлёў]], [[І. Папова]], [[Я. Сап’янік]], [[Г. Сысоеў]] і інш<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|16|Усход}}</ref>. Раён абмежаваны [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспектам Незалежнасці]], вуліцамі [[Вуліца Каліноўскага (Мінск)|Каліноўскага]], [[Вуліца Кедышкі (Мінск)|Кедышкі]], [[Вуліца Славінскага (Мінск)|Славінскага]], участкам [[Сляпянскае водна-паркавае паўкальцо|Сляпянскага водна-паркавага паўкальца]]. Разлічаны на 17 тысяч жыхароў<ref name="БЭ"/>. == Архітэктура == [[Файл:Праект забудовы мікрараёна Усход-1. Схема.jpg|міні|злева|Праект забудовы мікрараёна Усход-1. Схема. Архітэктары [[П. Воўчак]], [[В. Анікін]], [[Л. Гафо]], [[Г. Горына]], [[Я. Дзятлаў]], [[Г. Сысоеў]], [[І. Жураўлёў]], [[І. Папова]].]] Уключае два [[мікрараён]]ы: Усход 1 і Усход 2. Архітэктурна-планіровачная структура раёна абумоўлена яго размяшчэннем на ўездзе ў горад з усходу. Цэнтр ансамбля знаходзіцца ў мікрараёне Усход 1, складаецца з 4 груп спараных 14—16-павярховых буйнапанэльных [[жылы дом|жылых дамоў]], тарцы якіх упрыгожаны [[мазаіка|мазаічнымі]] пано «Мінск — горад-будаўнік», «Мінск — горад-воін», «Мінск — горад навукі», «Мінск — горад культуры» (мастак [[А. Кішчанка]]). У спалучэнні з працяглымі 9-павярховымі жылымі дамамі з прыбудаванымі 2-павярховымі ўстановамі культурна-бытавога прызначэння яны ствараюць пластычна развітую дынамічную структуру, запамінальны [[сілуэт]] усяго ансамбля. Вышыннай дамінантай раёна з’яўляецца комплекс 16-, 18-, 20-павярховых жылых дамоў (архітэктары [[А. Белаконь]], [[Н. Грачова]], [[Г. Сысоеў]], [[І. Папова]]<ref name="БЭ"/>, інжынеры [[А. Лур’е]], [[М. Цюшко]], [[М. Галкін]], [[В. Перадзерый]]<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|}}</ref>) па [[Вуліца Каліноўскага (Мінск)|вуліцы Каліноўскага]]<ref name="БЭ"/>. У агульную архітэктурна-прасторавую кампазіцыю мікрараёнаў арганічна ўваходзіць траса [[Сляпянская водная сістэма|Сляпянскай воднай сістэмы]]. Яе развітая водная акваторыя з [[фантан]]ам, [[Набярэжная|набярэжнымі]], шматступеньчатым [[каскад]]ам, [[падпорная сценка|падпорнымі сценкамі]] з’яўляецца асноўным кампазіцыйным акцэнтам прасторавай арганізацыі жылога раёна і галоўнай магістралі горада — праспекта Незалежнасці. У забудове раёна вылучаюцца будынак эксперыментальнай сярэдняй школы № 137 з плавальным [[басейн]]ам, які мае рассоўны дах (1978, арх. [[Э. Гальдштэйн]], [[Аляксандр Аляксандравіч Сабалеўскі|А. Сабалеўскі]], [[А. Лукомская]], [[Я. Дворак]]), гандлёва-грамадскія цэнтры «Верас» і «Усход 1», [[Працоўныя рэзервы (спартыўны комплекс, Мінск)|комплекс спартыўнага таварыства «Працоўныя рэзервы»]]<ref name="БЭ"/>. Насупраць раёна, на другім баку праспекта Незалежнасці пабудаваны новы будынак [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]. == Асноўныя вуліцы == * [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]] * [[Вуліца Каліноўскага (Мінск)|вуліца Каліноўскага]] * [[Вуліца Кедышкі (Мінск)|вуліца Кедышкі]] * [[Вуліца Славінскага (Мінск)|вуліца Славінскага]] == Славутасці == === Аб’екты === * Арт-аб’екты цесляра С. Астапенкі<ref>[https://minsknews.by/obyichnyiy-musor-v-rukah-mastera-prevrashhaetsya-v-nastoyashhie-art-obektyi/ Обычный мусор в руках мастера превращается в настоящие арт-объекты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210926060337/https://minsknews.by/obyichnyiy-musor-v-rukah-mastera-prevrashhaetsya-v-nastoyashhie-art-obektyi/ |date=26 верасня 2021 }} // Минск Новости</ref> * [[Вільнюс (кінатэатр, Мінск)|Кінатэатр Вільнюс]] (з 2012 г. цэнтр адзінаборстваў) * Высотныя дамы на пр. Незалежнасці з мазічнымі пано «Горад-ваяр», «Горад-будаўнік», «Горад навукі» і «Горад культуры» [[Аляксандр Міхайлавіч Кішчанка|А. Кішчанкі]]<ref>[https://planetabelarus.by/sights/mozaichnye-panno-kishchenko-na-prospekte-nezavisimosti/ МОЗАИЧНЫЕ ПАННО КИЩЕНКО НА ПРОСПЕКТЕ НЕЗАВИСИМОСТИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220305092120/https://planetabelarus.by/sights/mozaichnye-panno-kishchenko-na-prospekte-nezavisimosti/ |date=5 сакавіка 2022 }} // Планета Беларусь</ref> * [[Інстытут пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь]] * [[Інстытут сучасных ведаў імя А. М. Шырокава]] * Крэатыўныя лаўкі ўздоўж алеі Усхода-1<ref>[https://minsknews.by/posmotrite-kakie-shikarnye-art-skamejki-ukrasili-alleyu-v-zhilom-rajone-vostok/ Посмотрите, какие шикарные арт-скамейки украсили аллею в жилом районе Восток] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220517045418/https://minsknews.by/posmotrite-kakie-shikarnye-art-skamejki-ukrasili-alleyu-v-zhilom-rajone-vostok/ |date=17 мая 2022 }} // Минск Новости</ref> * [[Прыватны інстытут кіравання і прадпрымальніцтва]] * Самалёт Ан-12 побач з СШ № 121 (1980-я -- 2000<ref>[https://minsk1067.livejournal.com/694159.html Самолёт Ан-12 во дворе микрорайона «Восток»] // Minsk1067 livejournal</ref><ref>[https://berastouski.blogspot.com/2016/09/1-1.html Збіраем мінулае на відэа. Зніклы Ўсход-1. Частка 1] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>) * [[Севастопальскі парк]] * [[Сляпянская водная сістэма]] * Скульптура мамантаў * [[Царква Усіх Святых (Мінск)|Царква Усіх Святых]] * Копія Эйфелевай вежы (дэмантавана ў 2020 годзе<ref name="realt.onliner.by">[https://realt.onliner.by/2020/11/22/utrom-na-vostoke-spilili-ejfelevu-bashnyu Начало движению во дворах положили коммунальщики и спасатели: утром в микрорайоне Восток спилили Эйфелеву башню] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210917045404/https://realt.onliner.by/2020/11/22/utrom-na-vostoke-spilili-ejfelevu-bashnyu |date=17 верасня 2021 }} // [[Onliner.by]]</ref>) [[Файл:Minsk Vostok Slavinski street Sculptures of mammoths.jpg|300px|міні|справа|Скульптуры мамантаў паміж вуліцамі Каліноўскага і Кедышкі]] [[Файл:Belarus-Minsk-East-1 Residential Area-2.jpg|300px|міні|справа|Забудова ўздоўж праспекта Незалежнасці, упрыгожаная мазаікай]] === Вядомыя людзі === * [[Віктар Цімафеевіч Тураў]]{{efn|На доме 145 па [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекце Незалежнасці]] ў памяць В. Ц. Турава ўсталявана мемарыяльная дошка}} * [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана]] і [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскія]]<ref>Паводле інфармацыі аб [https://e-auction.by/nedvizhimost/kvartiry_i_komnaty/3-2023-03-00023/ продажы іх кватэры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230324092505/https://e-auction.by/nedvizhimost/kvartiry_i_komnaty/3-2023-03-00023/ |date=24 сакавіка 2023 }} ў доме 137/2 па [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекце Незалежнасці]]</ref> == Здарэнні і падзеі ў гісторыі мікрараёна == * У канцы 1980-х падчас земляных работ побач з мікрараёнам былі закранутыя пахаванні знішчаных [[Нямецкія вайсковыя могілкі 1941—1944 гадоў пад Мінскам|нямецкіх Салдацкіх могілак]], у выніку чалавечыя косткі былі раскіданы па зямлі (у 2014—2015 гг. пахаванні з гэтых могілак былі перанесены на спецмогілкі ў іншыя гарады РБ<ref>[https://berastouski.blogspot.com/2015/04/blog-post_29.html Заканчэнне гісторыі касцей] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>). * 30 кастрычніка 1988 г. шэсце ў [[Курапаты]] на чале з [[Зянон Пазняк|З. Пазняком]] было разагнана ў скверы паміж мікрараёнам Усход і [[Усходнія могілкі|Усходнімі могілкамі]]. Каб абмежаваць магчымасці патрапіць на шэсце, у той дзень была перакрыта [[Усход (станцыя метро)|станцыя метро Усход]]. * У 2006—2008 у яблыневым садзе побач з Усходам, дзе пазней пабудавалі Маяк Мінска, праходзілі сустрэчы дудараў і аматараў этнамузыкі «Корч<ref>[https://ethno.by/presa/618954958?ysclid=lfmcz1b1vd429579974 2017.05.29 — Танцы ў лесе пад дуду (фота, відэа) / Газета „Новы Час“ (novychas.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230324095845/https://ethno.by/presa/618954958?ysclid=lfmcz1b1vd429579974 |date=24 сакавіка 2023 }} //ЭтнаЎсё</ref>». * Падчас ліўню 14 ліпеня 2013 г. станцыя метро Усход была часткова затоплена, але працягнула працаваць<ref>[https://oko-planet.su/pogoda/newspogoda/200001-oranzhevyy-uroven-potop-v-minske-v-voskresene-po-bolshey-chasti-belarusi-grozy.html Оранжевый уровень. Потоп в Минске. В воскресенье по большей части Беларуси — грозы]</ref>. * 1 кастрычніка 2014 г. у ГЦ «Шчасце» ў пункце абмену валюты мужчына ўзяў касіра ў закладнікі, пазней адпусціў яе і быў смяротна паранены сілавікамі<ref>[https://www.sb.by/articles/v-minske-neizvestnyy-napal-na-obmennik-v-tts-schaste.html Захват заложницы в ТЦ «Счастье»: девушку освободили, преступника обезвредили] // [[СБ. Беларусь сегодня]]</ref><ref>[https://kurjer.info/2018/07/19/hostage-taking/ Пять самых громких историй с захватом заложников в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220305085435/https://kurjer.info/2018/07/19/hostage-taking/ |date=5 сакавіка 2022 }} // KURJER.INFO</ref>. * Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбараў 2020 г.]] жыхары мікрараёна актыўна ўдзельнічалі ў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|акцыях пратэсту ў жніўні-снежні 2020 г.]] і зрабілі свой [[Сцягі раёнаў|сцяг раёна]], а таксама некалькі тэлеграм-каналаў. У адказ на фарбаванне мясцовай копіі эйфелевай вежы ў колеры [[БЧБ]] 22 лістапада 2020 г. супрацоўнікі камунальных структур дэмантавалі вежу, якая прастаяла ля 20 гадоў<ref name="realt.onliner.by"/>. * Увосень 2020 г. на стадыёне паміж СШ 121 і 137 адбыўся аматарскі матч паміж камандамі Усхода і Маяка Мінска, дзе з лікам 8:4 перамог Маяк Мінска<ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/staxik/2861230 |title=Дворовой футбол перерождается: битвы среди районов |access-date=24 сакавіка 2023 |archive-date=24 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324102743/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/staxik/2861230/ |url-status=dead }}</ref>. * У пачатку 2021 года кампанія «Віталюр» набыла большую частку гандлёвага цэнтра «Шчасце» пад свой магазін і пачала мяняць фасад будынка, зафарбавала мазаіку са смальты. У адказ мінчане склалі петыцыю ў [[Мінгарвыканкам]] з патрабаваннем спыніць знішчэнне архітэктурна-гістарычнай спадчыны. У выніку зафарбаваную мазаіку адмылі і 1 красавіка 2021 года магазін «Віталюр» пачаў працаваць з адноўленым фасадам<ref>[https://citydog.by/post/zaden-mozaika-vitalur-back/ На «Усходзе» отмывают историческую мозаику, которую недавно закрасили] // City dog</ref><ref>[https://news.myseldon.com/ru/news/index/248341620 В ТЦ «Счастье» на Востоке открылся «Виталюр»] // news.myseldon.com</ref>. == Інфраструктура == === Грамадская інфраструктура === У жылым раёне даволі развітая гарадская інфраструктура. У кожным з двух [[мікрараён]]ах маецца 3 філіяла [[Беларусбанк|ААБ «Беларусбанк»]], аддзяленне сувязі [[Белпошта|РУП «Белпошта»]], аптэкі, стаматалогія, 7 харчовых магазінаў, 2 цырульні, більярдны клуб «Старт», рэстаран Арбат, аўтамабільная запраўка, паліклініка № 19, 4 сярэднія школы, 8 дзіцячых садкоў, ЖЭС, прамтаварны магазін «Гаспадар i Гаспадыня», магазін насення, салон-крама «Шчасце», спарткомплекс «Працоўныя рэзервы». === Транспарт === Праз раён праходзяць [[Мінскі аўтобус|аўтобусныя]] і [[Мінскі тралейбус|тралейбусныя]] маршруты. Раён абслугоўваюць ДС Каліноўскага і ДС Славінскага. Побач з раёнам месціцца аднайменная [[Усход (станцыя метро)|станцыя метро Усход]]. <div class="NavFrame" style="width:100%; background:#bcd2ee; margin-bottom:1px;"> <div class="NavHead" style="background:#FA8072; padding-bottom: 2px; padding-top: 2px; text-align:center; padding-left:1em">''' Транспартная інфраструктура мікрараёна'''<ref>[http://minsktrans.by/city/#minsk/bus Афіцыйная старонка ДП «Мінсктранс»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141228123949/http://www.minsktrans.by/city/#minsk/bus |date=28 снежня 2014 }}.</ref></div> <div class="NavContent" style="margin-bottom: 0.1em; padding: 0.2em; border-left-style:solid; border-left-width:3px; border-left-color:#c6e2ff; background-color:#c6e2ff;text-align:center;"> {| class="wikitable" cellpadding="0" cellspacing="0" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! style="width:10%; background:#b9d3ee;" | Нумар маршрута: ! style="width:10%; background:#b9d3ee;" | Назва маршрута: ! style="width:10%; background:#b9d3ee;" | Заўвагі: |- ! style="width:10%; background:#bcd2ee;" colspan="3" | [[Мінскі аўтобус|Аўтобусныя маршруты:]] |- | style="background:#b9d3ee;" | 13 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Зялёны Луг-6 — Макаёнка | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 15 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Славінскага — Фогеля | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 27 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Ангарская-4 — Сасновы Бор | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 34 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Славінскага — зав. Ліпкаўскі | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 35 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Зялёны Луг-6 — Макаёнка | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 37 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Карбышава — д/с Усходняя | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 37д | style="background:#b9d3ee;" | д/с Карбышава — Вакзал | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 80 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Карбышава — Вялікі Лес | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 80д | style="background:#b9d3ee;" | д/с Карбышава — Вялікі Лес | style="background:#b9d3ee;" |Панядзелак - пятніца |- | style="background:#b9d3ee;" | 87с | style="background:#b9d3ee;" | д/с Зялёны Луг-6 — а/с Аўтазаводская | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 91 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Каліноўскага — Веснінка | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 95 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Каліноўскага — Сцяпянка | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 113а | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-4 — Абласная бальніца | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 113с | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-4 — РНПЦ Анкалогіі | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 139 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Каліноўскага — Танкавая | style="background:#b9d3ee;" | |- ! style="width:10%; background:#bcd2ee;" colspan="3" | [[Мінскі тралейбус|Тралейбусныя маршруты:]] |- | style="background:#b9d3ee;" | 1 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Зялёны Луг-6 — ст.м. "Маскоўская" | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 2 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-2 — д/с Зялёны Луг-6 | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 29 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Каліноўскага — Музычны тэатр | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 35 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Славінскага — д/с Серабранка | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 37 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-4 — Музычны тэатр | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 38 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Славінскага — д/с Сухарава | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 41 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-2 — д/с Малініна | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 42 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-2 — д/с Дражня | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 61 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-2 — Акадэмічная | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 68 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-2 — Акадэмічная | style="background:#b9d3ee;" | Субота, нядзеля |- ! style="width:10%; background:#bcd2ee;" colspan="3" | Бліжэйшыя станцыі метро: [[Усход (станцыя метро)|станцыя Усход]] |- |} </div> </div> == Гл. таксама == * [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [[Усход (станцыя метро)|станцыя метро Усход]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|16|Усход}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.kp.ru/daily/26711.5/3736755/ Жители Востока сажали огороды вдоль проспекта Независимости, а на месте кинотеатра «Аврора» была гора с советским флагом] WWW.KP.RU * [https://minsknews.by/minskie-dvoriki-tam-chudesa-tam-mamont-brodit-progulka-po-mikrorayonu-vostok-1/ МИНСКИЕ ДВОРИКИ. Там чудеса, там мамонт бродит — прогулка по микрорайону Восток-1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250902194322/https://minsknews.by/minskie-dvoriki-tam-chudesa-tam-mamont-brodit-progulka-po-mikrorayonu-vostok-1/ |date=2 верасня 2025 }} Minsknews.by * [https://realt.onliner.by/2011/09/23/darriuss-2 Районы, кварталы: история минского «Востока»] // Онлайнер * [https://nord-ursus.livejournal.com/31273.html Минск. Восток. Записки северного медведя] * Зніклы Усход-1 на відэа [https://berastouski.blogspot.com/2016/09/1-1.html частка 1] і [https://berastouski.blogspot.com/2016/09/1-2.html частка 2] * [https://www.youtube.com/watch?v=ZVEHuVfoSAc Відэаэкскурсія «Усход. Тонкасці аднаго мікрараёна»] {{Мікрараёны Мінска}} [[Катэгорыя:Жылыя раёны Мінска]] [[Катэгорыя:Першамайскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Усход (жылы раён, Мінск)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Анатоля Гуля]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Яўгена Дворака]] 7pskdvva7ymjuw9smlnnmgjoitsg4yp 0 11513 5141929 5139818 2026-05-15T16:14:02Z Için warum 153459 5141929 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Брашэвічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Брашэвічы. Спаса-Праабражэнская царква (07).jpg |подпіс = [[Спаса-Праабражэнская царква (Брашэвічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 13|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 1|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Драгічынскі |сельсавет = Брашэвіцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Braševičy |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Брашэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Брашыўцы́'''</ref> ({{lang-be-trans|Braševičy}}, {{lang-ru|Брашевичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Брашэвіцкі сельсавет|Брашэвіцкага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Брашэвічы паходзіць ад асабовага імені Браш, тыповага для паўднёва-заходніх славянскіх земляў (параўнайце горад Брашоў у Румыніі)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 36.</ref>. == Цікавы факт == Фіксаваліся [[Гервяты|гервяцкія]] прозвішчы Брашыс, Брашэвіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-6QHR-L?cat=834953</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-G353-X?i=171&cat=834953</ref>. Ёсць латышскія ''Brašs, Brašis'', літоўскае ''Brašiškis''<ref>https://uzvardi.lv/surname/822366</ref><ref>Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. С. 299.</ref>. == Славутасці == [[Файл:Брашэвічы. Надмагіллі каля былой уніяцкай царквы (08).jpg|міні|злева|Надмагіллі]] * [[Спаса-Праабражэнская царква (Брашэвічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] * [[Брашэвіцкая карыя-экзот]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. * Надмагіллі каля колішняй уніяцкай царквы == Вядомыя асобы == * [[Ігнат Аляксеевіч Агіевіч]] — дырэктар народных вучылішчаў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Віленская губерня|Віленскай]] губерняў, [[сапраўдны стацкі саветнік]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Braševičy}} {{Брашэвіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Брашэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Драгічынскага раёна]] [[Катэгорыя:Брашэвічы| ]] 1o5m03daem6p9pifn2h3bhgbr8995wc 0 16927 5142277 5106826 2026-05-16T09:41:07Z JerzyKundrat 174 /* Насельніцтва */ 5142277 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Шарашова |арыгінальная назва = Шарашова |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of arms of Shereshevo Belarus.PNG |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 33|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 13|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шарашэўскі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з =1940 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Šarašova |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979007 }} '''Шарашова''', або '''Шарашэ́ва'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Šarašova}}, {{lang-ru|Шерешёво, Шерешево}}) — [[гарадскі пасёлак]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. == Геаграфія == Знаходзіца на рацэ [[Левая Лясная]]. За 20 км на захад ад горада [[Пружаны]], 32 км ад чыгуначнай станцыі [[Аранчыцы (станцыя)|Аранчыцы]] на лініі [[Брэст]] — [[Баранавічы]], 97 км ад Брэста. Насельніцтва 1759 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. {{змест злева}} == Назва == Паводле беларускага [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкага]] географа В. Жучкевіча, назва ад антрапоніма Шэрэш, у якім ён бачыў слова "шэры".<ref>Жучкевіч. С, 409-410.</ref> З іншага боку, ёсць літоўскае занёманскае (на літоўска-прускім памежжы, [[Кібарты]]) прозвішча ''Šereška''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=331c247938339e2f114c6ac2919e82c4</ref>. Фіксавалася лідскае Шэрэш, горадзенскія Шэрэшкевіч і Шэрэшэўскі.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-DLVW?i=388&cc=4166194&cat=741862</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89D3-9SR9?i=230&cat=2325238</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-33XH-B?i=902&cat=1045989</ref> === Паданне === Паводле падання, на месцы Шарашова сярод пушчы была невялікая карчма пры гасцінцы. Пра карчму хадзілі благія чуткі, быццам тут знаходзяць прытулак лясныя злодзеі, за спіртное і малыя грошы гатовыя нават да забойства. Быццам аднойчы ў карчме спыніўся баярын, ноччу на яго напалі злодзеі на чале з гаспадаром карчмы. На дапамогу баярыну прыйшоў пастаялец са шрамам праз твар і разам яны адбіліся. Пастаяльца звалі Шэрашам (імя цюркскага паходжання) і быў ён галоўным разбойнікам у пушчы. Хадзілі чуткі, што менавіта ён скраў каралеўскую карону вял.кн. Вітаўта, якую вязлі ад кракаўскіх ювеліраў, быццам у Шэраша бачылі вялікі дыямент з яе. Баярын і Шэраш умовіліся, што першы выпрасіць у вял.кн. дазвол на будаўніцтва паселішча ў пушчы, а другі забяспечыць паселішчу бяспеку. Гэтак узнікла Шарашова, першымі яго жыхарамі былі разбойнікі Шэраша, затым рамеснікі і гандляры. Шэраш абараняў паселішча і вяршыў справядлівы суд, быў шчодрым чалавекам за што шарашоўцы паважалі і любілі яго. Праз некаторы час, баярына забіў пакрыўджаны муж каханкі, за што Шэраш забіў і яго. Пасля гэтага знік і сам Шэраш. Паданне сцвярджае, што на гербе Шарашова (нададзены ў 1792) выяўлены не архангел Гаўрыіл, а Шэраш. == Гісторыя == === XIV—XVII стагоддзі === Упершыню згадваецца ў грамаце ад 26 студзеня 1380 аб пажалаванні Шарашова камянецкаму намесніку [[Мікалай Насута Шампарт|Мікалаю Насуце Шампарту]]. На мяжы XV—XVI ст. Шарашова належала троцкаму ваяводзе [[Ян Юр’евіч Забярэзінскі|Яну Забярэзінскаму]] (1440—1508), да якога перайшло як пасаг праз шлюб з Ганнай Ядвігай Насутаўнай. Ян Забярэзінскі загінуў падчас [[Мяцеж Міхаіла Глінскага|мецяжу Міхаіла Глінскага]] (1508). Наступны ўладальнік Шарашова — намеснік берасцейскі [[Юрый Іванавіч Іллініч]] (? — 1526), атрымаў паселішча таксама ў пасаг за сваёй жонкай — дачкой Я. Забярэзінскага. Аднак у 1536 яго нашчадкі прадалі сваю маёмасць каралеве [[Бона Сфорца|Боне Сфорцы]], якая выкупала для сябе землі і праводзіла там гаспадарчую рэарганізацыю. Пры ёй назіраўся ўздым рамяства і гандлю карабельнымі соснамі з [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], якія сплаўлялі па рэках [[Лясная (рака)|Лясной]] і [[Заходні Буг|Бугу]] і далей у Еўропу. Бона надала паселішчу права на самакіраванне. З 1569 года Шарашова перайшло ў склад асабістых каралеўскіх уладанняў. [[Жыгімонт Аўгуст]] (1548—1572) надаў яму статус мястэчка, спасылаючыся на папярэднюю грамату Боны Сфорцы, а ў 1571 годзе, за адсутнасцю дзяцей, завяшчаў свае асабістыя маёнткі сёстрам — [[Ганна Ягелонка|Ганне]], [[Альжбета Ягелонка|Альжбеце]] і [[Кацярына Ягелонка|Кацярыне]]. Пасля ж іх смерці ўладанні пераходзілі ў дзяржаве. Пры валадарстве [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] (1576—1586), мужа Ганны Ягелонкі, у час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1582) Шарашова стала адным з пунктаў збору войскаў Рэчы Паспалітай перад паходам супраць Маскоўскай дзяржавы. З 1566 года ў [[Берасцейскі павет|Берасцейскім павеце]], з канца [[XVI]] стагоддзя мястэчка — цэнтр войтаўства. У 1589 годзе ў Брэсцкім гарадскім судзе разглядалася скарга памешчыка Вацлава Жардзецкага аб уцёках яго слуг і сялян з ваколіц Шарашова, Перадзельска і Стараволі: ''«…слуги и подданные его властные от него разными часы проч поутекали, зашкодивши ему немало, а то дей есть: мещанин Шерешевский … утёк; другой слуга рукодайный Ян Дрождча, …»''. У 1595 годзе [[Жыгімонт Ваза]] (1587—1632) надаў мястэчку прывілей на таргі і кірмашы. Развіццю Шарашова спрыяла таксама тое, што яно ўдала размяшчалася на шляху з Кракава, тымчасовай сталіцы Польшчы, у Вільню — сталіцу Вялікага Княства Літоўскага. Праз Шарашова праходзіў так званы «Вялікі галоўны гасцінец» або «вялікая дарога», што ішоў да Любліна. Да 1619 дарога была добра абсталявана: мела сістэму дрэнажу, была абкапана з абодвух бакоў равамі, абапал высаджаны дрэвы. Праезд па гэтым гасцінцы, на адрэзку ад Берасця да Оршы праз Шарашова, Ваўкавыск і Менск з таварамі ў пачатку XVII стагоддзя займаў амаль месяц. У XVII стагоддзі ў Шарашове былі шынкі, саладоўня, піваварня, развівалася смалакурэнне. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, якія жылі сваім аб’яднаннем — [[кагал]]ам, які, у сваю чаргу, падпарадкоўваўся [[Берасцейскі ваад|Берасцейскаму вааду]]. З сярэдзіны [[XVII]] стагоддзя Шарашова прыйшло ў заняпад. Не апошнюю ролю адыграў перанос сталіцы з Кракава ў Варшаву. Гасцінец, які злучаў Варшаву і Вільню, прайшоў далёка ад мястэчка. Таксама насельніцтва часта цярпела ад войнаў, хоць Шарашова і знаходзілася ў мясцовасці абкружанай з трох бакоў непраходнай дрыгвой, а з чацвёртай да яго падыходзіла Белавежская пушча. Таму кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Уладзіслаў IV Ваза]] (1632—1648) скасаваў местачковыя прывілеі на кірмашы і торгі. Менавіта ў гэты няпросты час у каралеўскім маёнтку Шарашова служыў [[Станіслаў Серафін Ягадынскі]] (1590/1594 — каля 1644) — выдатны знаўца геральдыкі, перакладчык, аўтар падручніка «Каліграфія». Праз мястэчка пракаціліся руска-польская 1654—1667 г. (гэтак званы «Патоп»), польска-шведская 1656—1658 г. і [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночная 1700—1721 г.]] войны. У 1661 годзе вальны сойм Рэчы Паспалітай вызваліў мястэчка ад падаткаў на чатырохгадовы тэрмін. У пастанове сойма было запісана: ''«…Ваяводства Брэсцкае ў большай сваёй частцы ператворана ў папялішча і поўнасцю разбурана…»''. Нягледзячы на стымуляванне, аднаўленне гаспадарчай дзейнасці ішло марудна. У 1726 годзе Шарашову зноў былі нададзены гарадскія правы. Судовым дэкрэтам 1739 года па справе паміж Крыштофам Керсноўскім і старостам з аднаго боку і мяшчанамі з другога боку было прызнана, што ''«места Шарашова здаўна людзьмі вольнымі заселена і карыстаецца ўсімі правамі як іншыя вольныя месцы»''. Шарашоўскае староства ўваходзіла ў адміністрацыйнае і гаспадарчае ўпраўленне каралеўскага скарбу. Навакольнае сялянства належала дзяржаве і выконвала на яе карысць павіннасці. У [[XVIII]] стагоддзі Шарашова знаходзілася ў трыманні графаў Флемінгаў, якія паходзілі з Фламандыі. [[Ян Ежы Дэтлаў Флемінг]] (1699—1771) быў сынам прускага генерала Генрыха Гайна. З 1724 года ён знаходзіўся на вайсковай службе ў Рэчы Паспалітай, камандаваў палком, а ў 1733 годзе падтрымаў выбранне [[Аўгуст III Саксонскі|Аўгуста III Саксонскага]] (1733—1764) на прастол Рэчы Паспалітай, за што быў прызначаны старостам шарашоўскім (мястэчка ў той час было цэнтрам негродавага староства), спачатку на 6-гадовы тэрмін. Я. Е. Д. Флемінг быў жанаты з Антанінай з Чартарыйскіх. Дзякуючы асабістым якасцям і роднасным сувязям з Чартарыйскімі, Ян Ежы быў даволі ўплывовай асобай у дзяржаве — займаў пасаду [[падскарбі вялікі літоўскі|падскарбія вялікага літоўскага]] (1746—1764), меў чын [[генерал артылерыі ВКЛ|генерала артылерыі]], выконваў таксама розныя дыпламатычныя даручэнні каралеўскага двара ў Саксоніі і Расіі. У 1760-я граф Флемінг страціў уплыў на палітыку, бо не знайшоў падтрымкі ў новага караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] (1764—1795). У 1776 годзе Шарашова было пазбаўлена [[магдэбургскае права|Магдэбургскага права]], але праз кароткі час прывілей апошняга караля Рэчы Паспалітай Станіслава Аўгуста Панятоўскага ад 27 лютага 1792 г. аднаўляў правы самакіравання і Шарашову надаваўся [[Герб Шарашова|герб]] у срэбраным поле архангел Гаўрыіл з лілеямі ў руцэ. У 1790-я гады паселішча налічвала 616 дамоў, больш за 3,3 тыс. чалавек, сярод іх 61 рамеснік. Да канца 18 ст. у Шарашове не было мураваных будынкаў. У інвентары за 1793 год паведамлялася, што ў Шарашове былі незабрукаваныя вуліцы — Камянецкая, Віленская, Астравецкая, Новая і два рынка. Вуліца Ліпавая, на якой размяшчаўся дом гаспадара мястэчка, была выбрукавана дрэвам, а грэблі — камянямі. На мяжы XVIII—XIX стагоддзяў пасярод рыначнай плошчы была пабудавана мураваная ратуша і драўляныя гандлёвыя рады на 16 лавак. Насупраць ратушы знаходзілася памяшканне варты, дзе жылі сяржант і чатыры салдаты. У гэтым жа будынку знаходзілася турма. У Шарашове знаходзіўся невялікі палац мясцовага старосты [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]] (1734—1823), які атрымаў Шарашова ў пасаг за [[Ізабела Дарота Балдзіні|Ізабелай Даротай Балдзіні]] (1745—1835) — дачкой Яна Ежы Флемінга, якую ведалі ў Рэчы Паспалітай як пісьменніцу і лічылі адной з найпрыгажэйшых жанчын. Сын Адама Казіміра быў не менш вядомым дзяржаўным дзеячам. [[Адам Ежы Чартарыйскі]] (1770—1861) займаў высокія пасады ў Расійскай імперыі, быў сябрам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]], удзельнічаў у стварэнні аўтаномнага [[Царства Польскае|Царства Польскага]], кіраваў [[Віленская вучэбная акруга|Віленскай вучэбнай акругай]]. Падчас [[паўстанне 1830-1831|паўстання 1830—1831]] узначальваў Польскі нацыянальны ўрад, які абвясціў сваю незалежнасць ад Расіі. Пасля паўстання маёмасць Чартарыйскіх (у тым ліку Шарашова) была канфіскавана расійскім урадам, а сам Адам Ежы Чартарыйскі з’ехаў у эміграцыю. У 1760 годзе ў паселішчы была пабудавана драўляная уніяцкая (з канца 1830-х праваслаўная) Прачысценская царква, якая прастаяла амаль 200 гадоў. У 1799 годзе (надпіс на помніку: «Roku 1799 mca iula dnia 27») каля яе з’явілася драўляная званіца, якая захавалася да нашых дзён і зараз ахоўваецца дзяржавай — помнік рэспубліканскага значэння. Званіцу мясцовыя майстры ўзвялі без адзінага цвіка. Пры царкве мелася ўласная мастацкая іканапісная школа. Выдатным помнікам якой з’явіўся мясцовы іканастас з больш чым 20 ікон. Мастацтвазнаўцы датуюць іх 1780-мі. Іканастас быў выяўлены падчас навуковай экспедыцыі ў сярэдзіне ХХ ст. Зараз ён захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]. Аўтарства ікон невядомае. Аднак даследчыкі сцвярджаюць, што ў стварэнні гэтых абразоў удзельнічалі па меншай меры чатыры мастакі. Каларыт шарашоўскіх абразоў гучны, насычаны. Вызначаюцца золатам фонаў, ярка-чырвонымі, зялёнымі, блакітнымі, белымі, ружовымі, шэрымі, цёмна-карычневымі фарбамі арнаментаў. Іконы насычаныя мноствам бытавых дэталяў, узятых з натуры. Сярод іх: «Выбраныя святыя: Васіль Вялікі, Рыгор Багаслоў, Іаан Златавуст», «Маці Божая Адзігітрыя», «Маці Божая Прадвесце», «Фадзей», «Нараджэнне Хрыстова» і іншыя. Шарашоўскі іканастас увасобіў у сабе лепшыя рысы мясцовай школы жывапісу, вытокі якой можна прасачыць нават у пачатку XVІ ст., калі быў створаны адзін з выдатнейшых помнікаў беларускага кнігапісання і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва — [[Шарашоўскае Евангелле]]. У яго аздабленні невядомыя аўтары выкарысталі так званы балканскі стыль, з характэрнымі для яго «рашоткамі», «васьмёркамі» і складанымі перапляценнямі геаметрычных фігур — квадратаў, прамавугольнікаў, ромбаў. У гэтай рэлігійнай кнізе змешчаны 4 мініяцюры, на якіх выяўлены евангелісты — Лука, Марк, Мацвей і Ян. Цікава, што разам з мастацкім канонам праваслаўнай царквы, калі святыя выяўляюцца бесцялеснымі і нерухомымі, аўтарам удалося выкарыстаць, як кажуць зараз, «мясцовы матэрыял»: святыя чымсьці падобныя на простых людзей, карыстаюцца такімі ж прадметамі быту. У евангеллі ёсць таксама 5 заставак, малюнкі на палях (у асноўным раслінны арнамент) і ініцыялы. Тэкст твора быў напісаны чорнымі чарніламі, загалоўкі і надпісы зроблены кінавар’ю. Доўгі час евангелле было напрастольным у Прачысценскай царкве Шарашова. Зараз гэты помнік знаходзіцца ў калекцыі Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь. Высокага мастацкага ўзроўню дасягнулі таксама майстры драўлянай скульптуры з Шарашова. Магчыма, не апошнюю ролю ў росквіце падобнага віду мастацтва адыграла багацце прыроднага матэрыялу — пушча. Самыя раннія такія помнікі датуюцца эпохай Рэнесансу, сярод іх — «Архангел Міхаіл» XV—XVІ ст. з Шарашова (праўда, ёсць звесткі, што гэта скульптура была перавезена ў 1930-я з Траецкага касцёла Бярозы Картузскай). Да XVІ ст. адносіцца таксама шэраг шарашоўскіх скульптур, якія раней аздаблялі шматярусныя прысценныя алтары (у тым ліку Прачысценскай царквы) — «Кацярына Александрыйская», «Лізавета Венгерская», «Казімір», «Святы ў рыцарскіх даспехах», «Апостал», «Мікола з трыма ўкленчанымі беднымі дзяўчынамі», «Мікола». Мясцовыя «рэстаўратары» у XVII—XIX ст., каб зрабіць выгляд скульптур больш прывабнымі, аздобілі іх яечнымі фарбамі, пазалотай і пасерабрэннем. Рысы стылю барока маюць драўляныя выявы — «Апостал Пётр» і «Апостал Павел» XVII ст.. Прапорцыі фігур гэтых апосталаў каржакаватыя, што надае ім падабенства да простанароднага тыпажу, у святых буйныя працавітыя рукі. Да гэтага ж часу належаць драўляныя скульптуры з Траецкага касцёла Шарашова (так званы стыль «нізавое барока») — гэта «Невядомы біскуп», «Анёл», «Анёл, які музыцыруе» і «Анёл з калонай». Для ўсіх гэтых скульптур была характэрна выразная, упэўненая разьба, выдатнае адчуванне матэрыялу, што, безумоўна, сведчыць аб багатай папярэдняй традыцыі гэтага віду мастацтва на шарашоўскіх землях. Усе гэтыя творы знаходзяцца зараз у сталічных музеях. === XIX стагоддзе === Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай 1795 г. Шарашова апынулася на мяжы з Прусіяй на заходняй граніцы Расійскай імперыі. Яно мела статус валаснога мястэчка Пружанскага павета Гродзенскай губерні. Да сярэдзіны XIX ст. тут квітнелі рамяство і гандаль, не апошнюю ролю іграла кантрабанда на расійска-прускай мяжы. Шарашова знаходзілася ў даволі зручным месцы. Тут праходзілі гандлёвыя шляхі: Брэст — Гродна (праз Шарашова, Сухопаль, Папялёва і Свіслач) і Пружаны — Беласток (праз Шарашова, Крыніцу, Белавежскую пушчу, Гайнаўку). Вядома, што ў XIX ст. у Шарашова нават прыязджалі гандляры з нямецкага [[Франкфурт]]а, польскіх — [[Гданьск]]а і [[Эльблёнг]]а. У пачатку XIX стагоддзя ў мястэчку былі адкрыты 3 скураных заводы і 2 суконныя мануфактуры, якія працавалі на мясцовай сыравіне. Колькасць рабочых складала 57 чалавек. У 1824 годзе ў паўднёвай частцы мястэчка на могілках была пабудавана драўляная Петрапаўлаўская царква, якая існуе па сённяшні дзень. Аднак развіццю мястэчка не спрыялі знешнія абставіны. Праз Шарашова, як і іншыя месцы Беларусі, пракацілася вайна з французамі. У 1812 годзе ў мястэчку знаходзілася рэзервовае падраздзяленне генерала Тармасава, якое аказвала супраціўленне напалеонаўскім войскам у раёне дарогі Сухопаль—Папялёва. Тут было нанесена паражэнне корпусу генерала Шварцэнберга. Не было Шарашова ў баку і ад паўстання 1830—1831 г. Мясцовая шляхта ўступала ў шэрагі інсургентаў. Уладальнік мястэчка Адам Чартарыйскі ўзначальваў паўстанцкі ўрад. Праз мястэчка ў Белавежскую пушчу адступалі апошнія паўстанцкія атрады пад кіраўніцтвам Г. Дэмбінскага летам 1831 года, якія былі прысланы з Польшчы для падтрымкі мясцовых паўстанцаў. У верасні 1831 г. супраціўленне было поўнасцю падаўлена расійскімі рэгулярнымі войскамі Паскевіча. Пасля паўстання Шарашова было канфіскавана і далучана да дзяржаўных уладанняў. У 1845 годзе ў паселішчы было адкрыта сельскае вучылішча, дзейнічала яўрэйская школа і сінагога. Наогул, яўрэі складалі трэцюю частку насельніцтва мястэчка. Пражывалі яны ў асноўным у цэнтры Шарашова, каля ратушы. Недалёка мясціліся 50 крамаў, што належалі багацейшаму яўрэйству. Пражывалі тут і беларусы: каталікі і праваслаўныя, якія мелі царкву і касцёл. Касцёл, асвечаны ў гонар Святой Тройцы, быў пабудаваны з цэглы ў 1848 годзе на ахвяраванні і шчодрасць мясцовых памешчыкаў-мецэнатаў. Гэта адзіны каталіцкі храм на Пружаншчыне, пабудаваны тым часам. Славіліся на наваколле шарашоўскія кірмашы і рамеснікі — дзегцяры, казяры, бондары, шаўцы і краўцы, пекары, майстры пляцення з саломы і ракіты, майстры стварэння куфраў. У 1830—1840-я гады ў Шарашове адыгрывала важную ролю ў грамадскім і культурным развіцці края. Тут жыў і меў прыход у Прачысценскай царкве мовазнавец, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Міхаіл Баброўскі]] (1784—1848), які карыстаўся павагай мясцовых жыхароў. У Шарашова ён перавёз сваю бібліятэку ў 20 тыс. тамоў, якой маглі карыстацца адукаваныя местачкоўцы і навакольная шляхта, якая часта наведвала вучонага. Да яго з маёнтка Абруб прыязджаў пляменнік Павел — будучы афіцэр расійскай арміі, які склаў падрабязнае гісторыка-этнаграфічнае апісанне Гродзенскай губерні сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Аднак у 1848 годзе М. Баброўскі, як і многія жыхары Шарашова, заўчасна памёр у эпідэміі халеры. Шарашоўскай Прачысценскай царкве ён завяшчаў каштоўны напрастольны крыж, які быў створаны па яго заказу ў 1819 годзе ў Велеградзе Мараўскім. З другой паловы ХІХ стагоддзя Шарашова паступова прыходзіць у заняпад: назіраецца ўпадак гандлю, асабліва пасля скасавання мытняў у 1847 г., рамяства. Не спрыяў адраджэнню мястэчка і занятак земляробствам. Большасць жыхароў валодала дробнымі кавалкамі зямлі, якія былі малаўрадлівымі. Насельніцтва скарачалася. У 1852—1890 гадах у Шарашове дзейнічаў толькі невялікі бровар, дзе працавала да 6 чалавек, ён не вытрымаў канкурэнцыі з буйнымі прадпрыемствамі і закрыўся. ==== 1863—1864 гады ==== Наваколлі Шарашова, а менавіта Белавежская пушча, сталі месцам фарміравання першых паўстанцкіх атрадаў у пачатку 1863 г. Сюды былі скіраваны ўрадавыя войскі пад камандаваннем флігель-ад’ютанта графа І. Носціца і падпалкоўніка Вільберга. Паўстанцы хаваліся ў пушчы, якая на працягу 1863—1864 гадоў была адным з асноўных цэнтраў паўстання. Адтуль у пачатку падзей паўстанцы рушылі да Шарашова. Ужо 31 студзеня (12 лютага) 1863 года атрад паўстанцаў з 200 чалавек на чале з [[Раман Рагінскі|Раманам Рагінскім]] і Станіславам Сангіным захапіў мястэчка. Захавалася данясенне [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскаму ваеннаму генерал-губернатару]] [[Уладзімір Іванавіч Назімаў|Уладзіміру Назімаву]]: <blockquote>''«… на змярканні прыйшлі ў мястэчка Шарашова мяцежнікі …, узброеныя двухствольнымі паляўнічымі стрэльбамі, пісталетамі, кінжаламі і іншай зброяй, з іх 8 з шумам уварваліся ў кватэру станавога прыстава, арыштаваўшы яго, паставілі ля дома каравул, астатнія ж размясціліся каля мясцовага рымска-каталіцкага касцёла. Падчас знаходжання ў кватэры прыстава адзін мяцежнік называў сябе начальнікам, аддаваў загады, купляў у мястэчку паўшубкі, боты, бялізну і розныя прыпасы, за якія плаціў прадаўцам наяўнымі грашыма. У шарашоўскім сельскім праўленні мяцежнікі разбілі сундук з грашыма і ўзялі 93 рублі, а ў тры гадзіны апоўначы пайшлі, забраўшы з сабой 15 аднаконных і параконных падвод, трымаючы шлях свой да павятовага горада Пружаны».''</blockquote> Сам Р. Рагінскі ўспамінаў аб гэтых падзеях так: <blockquote>''«Шарашова нечакана дало нам усё, нават з лішкам: шмат ботаў, бялізны, прадуктаў. Усё мястэчка збеглася, каб нас накарміць».''</blockquote> У 1863 годзе ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] дзейнічаў таксама атрад пад кіраўніцтвам Валерыя Урублеўскага. Часткай вайсковага злучэння Урублеўскага быў пружанскі атрад Шчаснага Влодэка. У дакладзе [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскаму ваеннаму генерал-губернатару]] [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаілу Мураўёву]] гродзенскага губернатара Бобрынскага ад 30 снежня 1863 г. адзначалася: <blockquote>''«Урублеўскі, начальнік Сакольскага егерскага вучылішча, паручнік рускай службы… Шайка пад яго камандаю больш дзейнічала ў Беластоцкім, Ваўкавыскім і Пружанскім паветах да самага рассеяння яе ў апошнім. …Па яго загаду былі здзейснены зладзействы ў Шарашове і Белавежскай пушчы».''</blockquote> Пушча выклікала вялікі неспакой у царскага ўрада, таму што паўстанцкія атрады праяўлялі тут найбольшую актыўнасць. Менавіта тут яны маглі хавацца ад рэгулярных войскаў. Аднак да канца 1863 года яны былі амаль поўнасцю ліквідаваныя. ==== Канец XIX стагоддзя ==== У канцы ХІХ стагоддзя Шарашова — цэнтр воласці Пружанскага павета. У мястэчку мелася 9 дробных прадпрыемстваў, размяшчалася валасная ўправа, пошта, пачатковае народнае вучылішча. Дзейнічалі Прачысценская, Петрапаўлаўская і Мікалаеўская (1872) цэрквы, званіца, Траецкі касцёл і сінагога. Насельніцтва жыло за кошт земляробства і жывёлагадоўлі. Смалакурэнне і дрэваапрацоўка перасталі быць асноўнай крыніцай прыбыткаў мясцовых жыхароў, бо ў 1860-я гады царскі ўрад значна павысіў цэны на лясныя матэрыялы і пільна сачыў за сваімі казённымі ўладаннямі, а лес у наваколлі Шарашова быў менавіта дзяржаўным. Мясцовыя людзі актыўна прыцягвалася да грамадскіх работ. Так, майстры з Шарашова працавалі на ўзвядзенні царскага палаца ў Белавежскай пушчы ў 1860 і 1889—1893 гадах. У 1860 годзе — 9196 чалавек, а ў 1890 — 5485. Паводле ўсерасійскага перапісу 1897 года — 5079 чалавек, 1584 дамы. === XX стагоддзе === З 1921 годзе ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], з 1939 — у [[БССР]]. З 1940 года гарадскі пасёлак. 29 мая 2015 года Шарашоўскі пассавет рэарганізаваны ў [[Шарашэўскі сельсавет]]<ref>{{Cite web |url=http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915b0071406 |title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 29 мая 2015 г. № 94 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Пружанского района Брестской области |access-date=1 студзеня 2019 |archive-date=2 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210802071402/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915b0071406 |url-status=dead }}</ref>. == Насельніцтва == * 1790-я — 3360 чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 1897 год — 5079 чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 1995 год — 2,4 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 2016 год — 1782 чал.<ref name="2016-Estimate"/> * 2017 год — 1759 чал.<ref name="2017-Estimate"/> * 2026 год — 1381 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай, [[Харчовая прамысловасць|харчовай]] прамысловасці. == Славутасці == У XVII і XIX стагоддзях ва Успенскай (Прачысценскай) царкве (не захавалася) знаходзілася напрастольнае [[Шарашоўскае Евангелле]], рукапісны помнік беларускага пісьменства. Цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі]]. [[Файл:Šarašoŭ — Church of the Holy Trinity meets Świątek.Jpg|thumb|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы, Шарашова]]]] * Гістарычная забудова (ХІX — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Царква Раства Багародзіцы, Шарашова#Званіца|Званіца]] (1799) былой [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Шарашова)|царквы Раства Багародзіцы]] (1760; грэка-каталіцкая), пазней прасвечана ва Успення Прачыстай Божай Маці і вядомая над назвамі Успенскай і Прачысценскай. * Капліца прыдарожная (XVIII ст.) * [[Капліца Святых Пятра і Паўла (Шарашова)|Капліца Святых Апосталаў Пятра і Паўла]] (1824) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Шарашова)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] (1848) * [[Свята-Мікалаеўская царква (Шарашова)|Царква Святога Мікалая]] (1872) * Брацкая магіла (1941—1944) === Страчаная спадчына === * Ратуша (XVIII ст.) * Сінагога * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Шарашова)|Царква Раства Багародзіцы]] (1760; грэка-каталіцкая), пазней прасвечана ва Успення Прачыстай Божай Маці і вядомая над назвамі Успенскай і Прачысценскай. == Вядомыя асобы == * [[Барыс Бокша]] — беларускі графік * [[Францішак Рамейка]] — каталіцкі святар-адраджэнец * [[Васіль Канстанцінавіч Карунас]] (нар. [[1950]]) — беларускі архітэктар. * [[Піліп Райтман]] (1922—2018) — грамадскі дзеяч. * [[Алена Вешторт]] -- беларуская празаік. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Брэсцкай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Шарашо́ва, Шо́рашава'''</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Шарашова||}} * ''Пракаповіч Н.'' Паселішча ў пушчы: Некаторыя старонкі з гісторыі мястэчка Шарашова // «Газета для вас», № 15 (641). — 2008, 11—18 крас. * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Шерешёво}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Шарашова|старонкі=764}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Šarašova|Шарашова}} {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Пружанскі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шарашова| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Берасцейскага ваяводства]] rge2iyuhvtit2s3u0o32ce6jk4rayvd 5142279 5142277 2026-05-16T09:42:15Z JerzyKundrat 174 /* Назва */ 5142279 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Шарашова |арыгінальная назва = Шарашова |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of arms of Shereshevo Belarus.PNG |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 33|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 13|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шарашэўскі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з =1940 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Šarašova |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979007 }} '''Шарашова''', або '''Шарашэ́ва'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Šarašova}}, {{lang-ru|Шерешёво, Шерешево}}) — [[гарадскі пасёлак]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. == Геаграфія == Знаходзіца на рацэ [[Левая Лясная]]. За 20 км на захад ад горада [[Пружаны]], 32 км ад чыгуначнай станцыі [[Аранчыцы (станцыя)|Аранчыцы]] на лініі [[Брэст]] — [[Баранавічы]], 97 км ад Брэста. Насельніцтва 1759 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. {{змест злева}} == Назва == Паводле [[В. Жучкевіч]]а, назва ад антрапоніма Шэрэш, у якім ён бачыў слова «шэры».<ref>Жучкевіч. С, 409—410.</ref> З іншага боку, ёсць літоўскае занёманскае (на літоўска-прускім памежжы, [[Кібарты]]) прозвішча ''Šereška''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=331c247938339e2f114c6ac2919e82c4</ref>. Фіксавалася лідскае Шэрэш, горадзенскія Шэрэшкевіч і Шэрэшэўскі.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-DLVW?i=388&cc=4166194&cat=741862</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89D3-9SR9?i=230&cat=2325238</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-33XH-B?i=902&cat=1045989</ref> Паводле падання, на месцы Шарашова сярод пушчы была невялікая карчма пры гасцінцы. Пра карчму хадзілі благія чуткі, быццам тут знаходзяць прытулак лясныя злодзеі, за спіртное і малыя грошы гатовыя нават да забойства. Быццам аднойчы ў карчме спыніўся баярын, ноччу на яго напалі злодзеі на чале з гаспадаром карчмы. На дапамогу баярыну прыйшоў пастаялец са шрамам праз твар і разам яны адбіліся. Пастаяльца звалі Шэрашам (імя цюркскага паходжання) і быў ён галоўным разбойнікам у пушчы. Хадзілі чуткі, што менавіта ён скраў каралеўскую карону вял.кн. Вітаўта, якую вязлі ад кракаўскіх ювеліраў, быццам у Шэраша бачылі вялікі дыямент з яе. Баярын і Шэраш умовіліся, што першы выпрасіць у вял.кн. дазвол на будаўніцтва паселішча ў пушчы, а другі забяспечыць паселішчу бяспеку. Гэтак узнікла Шарашова, першымі яго жыхарамі былі разбойнікі Шэраша, затым рамеснікі і гандляры. Шэраш абараняў паселішча і вяршыў справядлівы суд, быў шчодрым чалавекам за што шарашоўцы паважалі і любілі яго. Праз некаторы час, баярына забіў пакрыўджаны муж каханкі, за што Шэраш забіў і яго. Пасля гэтага знік і сам Шэраш. Паданне сцвярджае, што на гербе Шарашова (нададзены ў 1792) выяўлены не архангел Гаўрыіл, а Шэраш. == Гісторыя == === XIV—XVII стагоддзі === Упершыню згадваецца ў грамаце ад 26 студзеня 1380 аб пажалаванні Шарашова камянецкаму намесніку [[Мікалай Насута Шампарт|Мікалаю Насуце Шампарту]]. На мяжы XV—XVI ст. Шарашова належала троцкаму ваяводзе [[Ян Юр’евіч Забярэзінскі|Яну Забярэзінскаму]] (1440—1508), да якога перайшло як пасаг праз шлюб з Ганнай Ядвігай Насутаўнай. Ян Забярэзінскі загінуў падчас [[Мяцеж Міхаіла Глінскага|мецяжу Міхаіла Глінскага]] (1508). Наступны ўладальнік Шарашова — намеснік берасцейскі [[Юрый Іванавіч Іллініч]] (? — 1526), атрымаў паселішча таксама ў пасаг за сваёй жонкай — дачкой Я. Забярэзінскага. Аднак у 1536 яго нашчадкі прадалі сваю маёмасць каралеве [[Бона Сфорца|Боне Сфорцы]], якая выкупала для сябе землі і праводзіла там гаспадарчую рэарганізацыю. Пры ёй назіраўся ўздым рамяства і гандлю карабельнымі соснамі з [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], якія сплаўлялі па рэках [[Лясная (рака)|Лясной]] і [[Заходні Буг|Бугу]] і далей у Еўропу. Бона надала паселішчу права на самакіраванне. З 1569 года Шарашова перайшло ў склад асабістых каралеўскіх уладанняў. [[Жыгімонт Аўгуст]] (1548—1572) надаў яму статус мястэчка, спасылаючыся на папярэднюю грамату Боны Сфорцы, а ў 1571 годзе, за адсутнасцю дзяцей, завяшчаў свае асабістыя маёнткі сёстрам — [[Ганна Ягелонка|Ганне]], [[Альжбета Ягелонка|Альжбеце]] і [[Кацярына Ягелонка|Кацярыне]]. Пасля ж іх смерці ўладанні пераходзілі ў дзяржаве. Пры валадарстве [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] (1576—1586), мужа Ганны Ягелонкі, у час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1582) Шарашова стала адным з пунктаў збору войскаў Рэчы Паспалітай перад паходам супраць Маскоўскай дзяржавы. З 1566 года ў [[Берасцейскі павет|Берасцейскім павеце]], з канца [[XVI]] стагоддзя мястэчка — цэнтр войтаўства. У 1589 годзе ў Брэсцкім гарадскім судзе разглядалася скарга памешчыка Вацлава Жардзецкага аб уцёках яго слуг і сялян з ваколіц Шарашова, Перадзельска і Стараволі: ''«…слуги и подданные его властные от него разными часы проч поутекали, зашкодивши ему немало, а то дей есть: мещанин Шерешевский … утёк; другой слуга рукодайный Ян Дрождча, …»''. У 1595 годзе [[Жыгімонт Ваза]] (1587—1632) надаў мястэчку прывілей на таргі і кірмашы. Развіццю Шарашова спрыяла таксама тое, што яно ўдала размяшчалася на шляху з Кракава, тымчасовай сталіцы Польшчы, у Вільню — сталіцу Вялікага Княства Літоўскага. Праз Шарашова праходзіў так званы «Вялікі галоўны гасцінец» або «вялікая дарога», што ішоў да Любліна. Да 1619 дарога была добра абсталявана: мела сістэму дрэнажу, была абкапана з абодвух бакоў равамі, абапал высаджаны дрэвы. Праезд па гэтым гасцінцы, на адрэзку ад Берасця да Оршы праз Шарашова, Ваўкавыск і Менск з таварамі ў пачатку XVII стагоддзя займаў амаль месяц. У XVII стагоддзі ў Шарашове былі шынкі, саладоўня, піваварня, развівалася смалакурэнне. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, якія жылі сваім аб’яднаннем — [[кагал]]ам, які, у сваю чаргу, падпарадкоўваўся [[Берасцейскі ваад|Берасцейскаму вааду]]. З сярэдзіны [[XVII]] стагоддзя Шарашова прыйшло ў заняпад. Не апошнюю ролю адыграў перанос сталіцы з Кракава ў Варшаву. Гасцінец, які злучаў Варшаву і Вільню, прайшоў далёка ад мястэчка. Таксама насельніцтва часта цярпела ад войнаў, хоць Шарашова і знаходзілася ў мясцовасці абкружанай з трох бакоў непраходнай дрыгвой, а з чацвёртай да яго падыходзіла Белавежская пушча. Таму кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Уладзіслаў IV Ваза]] (1632—1648) скасаваў местачковыя прывілеі на кірмашы і торгі. Менавіта ў гэты няпросты час у каралеўскім маёнтку Шарашова служыў [[Станіслаў Серафін Ягадынскі]] (1590/1594 — каля 1644) — выдатны знаўца геральдыкі, перакладчык, аўтар падручніка «Каліграфія». Праз мястэчка пракаціліся руска-польская 1654—1667 г. (гэтак званы «Патоп»), польска-шведская 1656—1658 г. і [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночная 1700—1721 г.]] войны. У 1661 годзе вальны сойм Рэчы Паспалітай вызваліў мястэчка ад падаткаў на чатырохгадовы тэрмін. У пастанове сойма было запісана: ''«…Ваяводства Брэсцкае ў большай сваёй частцы ператворана ў папялішча і поўнасцю разбурана…»''. Нягледзячы на стымуляванне, аднаўленне гаспадарчай дзейнасці ішло марудна. У 1726 годзе Шарашову зноў былі нададзены гарадскія правы. Судовым дэкрэтам 1739 года па справе паміж Крыштофам Керсноўскім і старостам з аднаго боку і мяшчанамі з другога боку было прызнана, што ''«места Шарашова здаўна людзьмі вольнымі заселена і карыстаецца ўсімі правамі як іншыя вольныя месцы»''. Шарашоўскае староства ўваходзіла ў адміністрацыйнае і гаспадарчае ўпраўленне каралеўскага скарбу. Навакольнае сялянства належала дзяржаве і выконвала на яе карысць павіннасці. У [[XVIII]] стагоддзі Шарашова знаходзілася ў трыманні графаў Флемінгаў, якія паходзілі з Фламандыі. [[Ян Ежы Дэтлаў Флемінг]] (1699—1771) быў сынам прускага генерала Генрыха Гайна. З 1724 года ён знаходзіўся на вайсковай службе ў Рэчы Паспалітай, камандаваў палком, а ў 1733 годзе падтрымаў выбранне [[Аўгуст III Саксонскі|Аўгуста III Саксонскага]] (1733—1764) на прастол Рэчы Паспалітай, за што быў прызначаны старостам шарашоўскім (мястэчка ў той час было цэнтрам негродавага староства), спачатку на 6-гадовы тэрмін. Я. Е. Д. Флемінг быў жанаты з Антанінай з Чартарыйскіх. Дзякуючы асабістым якасцям і роднасным сувязям з Чартарыйскімі, Ян Ежы быў даволі ўплывовай асобай у дзяржаве — займаў пасаду [[падскарбі вялікі літоўскі|падскарбія вялікага літоўскага]] (1746—1764), меў чын [[генерал артылерыі ВКЛ|генерала артылерыі]], выконваў таксама розныя дыпламатычныя даручэнні каралеўскага двара ў Саксоніі і Расіі. У 1760-я граф Флемінг страціў уплыў на палітыку, бо не знайшоў падтрымкі ў новага караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] (1764—1795). У 1776 годзе Шарашова было пазбаўлена [[магдэбургскае права|Магдэбургскага права]], але праз кароткі час прывілей апошняга караля Рэчы Паспалітай Станіслава Аўгуста Панятоўскага ад 27 лютага 1792 г. аднаўляў правы самакіравання і Шарашову надаваўся [[Герб Шарашова|герб]] у срэбраным поле архангел Гаўрыіл з лілеямі ў руцэ. У 1790-я гады паселішча налічвала 616 дамоў, больш за 3,3 тыс. чалавек, сярод іх 61 рамеснік. Да канца 18 ст. у Шарашове не было мураваных будынкаў. У інвентары за 1793 год паведамлялася, што ў Шарашове былі незабрукаваныя вуліцы — Камянецкая, Віленская, Астравецкая, Новая і два рынка. Вуліца Ліпавая, на якой размяшчаўся дом гаспадара мястэчка, была выбрукавана дрэвам, а грэблі — камянямі. На мяжы XVIII—XIX стагоддзяў пасярод рыначнай плошчы была пабудавана мураваная ратуша і драўляныя гандлёвыя рады на 16 лавак. Насупраць ратушы знаходзілася памяшканне варты, дзе жылі сяржант і чатыры салдаты. У гэтым жа будынку знаходзілася турма. У Шарашове знаходзіўся невялікі палац мясцовага старосты [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]] (1734—1823), які атрымаў Шарашова ў пасаг за [[Ізабела Дарота Балдзіні|Ізабелай Даротай Балдзіні]] (1745—1835) — дачкой Яна Ежы Флемінга, якую ведалі ў Рэчы Паспалітай як пісьменніцу і лічылі адной з найпрыгажэйшых жанчын. Сын Адама Казіміра быў не менш вядомым дзяржаўным дзеячам. [[Адам Ежы Чартарыйскі]] (1770—1861) займаў высокія пасады ў Расійскай імперыі, быў сябрам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]], удзельнічаў у стварэнні аўтаномнага [[Царства Польскае|Царства Польскага]], кіраваў [[Віленская вучэбная акруга|Віленскай вучэбнай акругай]]. Падчас [[паўстанне 1830-1831|паўстання 1830—1831]] узначальваў Польскі нацыянальны ўрад, які абвясціў сваю незалежнасць ад Расіі. Пасля паўстання маёмасць Чартарыйскіх (у тым ліку Шарашова) была канфіскавана расійскім урадам, а сам Адам Ежы Чартарыйскі з’ехаў у эміграцыю. У 1760 годзе ў паселішчы была пабудавана драўляная уніяцкая (з канца 1830-х праваслаўная) Прачысценская царква, якая прастаяла амаль 200 гадоў. У 1799 годзе (надпіс на помніку: «Roku 1799 mca iula dnia 27») каля яе з’явілася драўляная званіца, якая захавалася да нашых дзён і зараз ахоўваецца дзяржавай — помнік рэспубліканскага значэння. Званіцу мясцовыя майстры ўзвялі без адзінага цвіка. Пры царкве мелася ўласная мастацкая іканапісная школа. Выдатным помнікам якой з’явіўся мясцовы іканастас з больш чым 20 ікон. Мастацтвазнаўцы датуюць іх 1780-мі. Іканастас быў выяўлены падчас навуковай экспедыцыі ў сярэдзіне ХХ ст. Зараз ён захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]. Аўтарства ікон невядомае. Аднак даследчыкі сцвярджаюць, што ў стварэнні гэтых абразоў удзельнічалі па меншай меры чатыры мастакі. Каларыт шарашоўскіх абразоў гучны, насычаны. Вызначаюцца золатам фонаў, ярка-чырвонымі, зялёнымі, блакітнымі, белымі, ружовымі, шэрымі, цёмна-карычневымі фарбамі арнаментаў. Іконы насычаныя мноствам бытавых дэталяў, узятых з натуры. Сярод іх: «Выбраныя святыя: Васіль Вялікі, Рыгор Багаслоў, Іаан Златавуст», «Маці Божая Адзігітрыя», «Маці Божая Прадвесце», «Фадзей», «Нараджэнне Хрыстова» і іншыя. Шарашоўскі іканастас увасобіў у сабе лепшыя рысы мясцовай школы жывапісу, вытокі якой можна прасачыць нават у пачатку XVІ ст., калі быў створаны адзін з выдатнейшых помнікаў беларускага кнігапісання і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва — [[Шарашоўскае Евангелле]]. У яго аздабленні невядомыя аўтары выкарысталі так званы балканскі стыль, з характэрнымі для яго «рашоткамі», «васьмёркамі» і складанымі перапляценнямі геаметрычных фігур — квадратаў, прамавугольнікаў, ромбаў. У гэтай рэлігійнай кнізе змешчаны 4 мініяцюры, на якіх выяўлены евангелісты — Лука, Марк, Мацвей і Ян. Цікава, што разам з мастацкім канонам праваслаўнай царквы, калі святыя выяўляюцца бесцялеснымі і нерухомымі, аўтарам удалося выкарыстаць, як кажуць зараз, «мясцовы матэрыял»: святыя чымсьці падобныя на простых людзей, карыстаюцца такімі ж прадметамі быту. У евангеллі ёсць таксама 5 заставак, малюнкі на палях (у асноўным раслінны арнамент) і ініцыялы. Тэкст твора быў напісаны чорнымі чарніламі, загалоўкі і надпісы зроблены кінавар’ю. Доўгі час евангелле было напрастольным у Прачысценскай царкве Шарашова. Зараз гэты помнік знаходзіцца ў калекцыі Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь. Высокага мастацкага ўзроўню дасягнулі таксама майстры драўлянай скульптуры з Шарашова. Магчыма, не апошнюю ролю ў росквіце падобнага віду мастацтва адыграла багацце прыроднага матэрыялу — пушча. Самыя раннія такія помнікі датуюцца эпохай Рэнесансу, сярод іх — «Архангел Міхаіл» XV—XVІ ст. з Шарашова (праўда, ёсць звесткі, што гэта скульптура была перавезена ў 1930-я з Траецкага касцёла Бярозы Картузскай). Да XVІ ст. адносіцца таксама шэраг шарашоўскіх скульптур, якія раней аздаблялі шматярусныя прысценныя алтары (у тым ліку Прачысценскай царквы) — «Кацярына Александрыйская», «Лізавета Венгерская», «Казімір», «Святы ў рыцарскіх даспехах», «Апостал», «Мікола з трыма ўкленчанымі беднымі дзяўчынамі», «Мікола». Мясцовыя «рэстаўратары» у XVII—XIX ст., каб зрабіць выгляд скульптур больш прывабнымі, аздобілі іх яечнымі фарбамі, пазалотай і пасерабрэннем. Рысы стылю барока маюць драўляныя выявы — «Апостал Пётр» і «Апостал Павел» XVII ст.. Прапорцыі фігур гэтых апосталаў каржакаватыя, што надае ім падабенства да простанароднага тыпажу, у святых буйныя працавітыя рукі. Да гэтага ж часу належаць драўляныя скульптуры з Траецкага касцёла Шарашова (так званы стыль «нізавое барока») — гэта «Невядомы біскуп», «Анёл», «Анёл, які музыцыруе» і «Анёл з калонай». Для ўсіх гэтых скульптур была характэрна выразная, упэўненая разьба, выдатнае адчуванне матэрыялу, што, безумоўна, сведчыць аб багатай папярэдняй традыцыі гэтага віду мастацтва на шарашоўскіх землях. Усе гэтыя творы знаходзяцца зараз у сталічных музеях. === XIX стагоддзе === Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай 1795 г. Шарашова апынулася на мяжы з Прусіяй на заходняй граніцы Расійскай імперыі. Яно мела статус валаснога мястэчка Пружанскага павета Гродзенскай губерні. Да сярэдзіны XIX ст. тут квітнелі рамяство і гандаль, не апошнюю ролю іграла кантрабанда на расійска-прускай мяжы. Шарашова знаходзілася ў даволі зручным месцы. Тут праходзілі гандлёвыя шляхі: Брэст — Гродна (праз Шарашова, Сухопаль, Папялёва і Свіслач) і Пружаны — Беласток (праз Шарашова, Крыніцу, Белавежскую пушчу, Гайнаўку). Вядома, што ў XIX ст. у Шарашова нават прыязджалі гандляры з нямецкага [[Франкфурт]]а, польскіх — [[Гданьск]]а і [[Эльблёнг]]а. У пачатку XIX стагоддзя ў мястэчку былі адкрыты 3 скураных заводы і 2 суконныя мануфактуры, якія працавалі на мясцовай сыравіне. Колькасць рабочых складала 57 чалавек. У 1824 годзе ў паўднёвай частцы мястэчка на могілках была пабудавана драўляная Петрапаўлаўская царква, якая існуе па сённяшні дзень. Аднак развіццю мястэчка не спрыялі знешнія абставіны. Праз Шарашова, як і іншыя месцы Беларусі, пракацілася вайна з французамі. У 1812 годзе ў мястэчку знаходзілася рэзервовае падраздзяленне генерала Тармасава, якое аказвала супраціўленне напалеонаўскім войскам у раёне дарогі Сухопаль—Папялёва. Тут было нанесена паражэнне корпусу генерала Шварцэнберга. Не было Шарашова ў баку і ад паўстання 1830—1831 г. Мясцовая шляхта ўступала ў шэрагі інсургентаў. Уладальнік мястэчка Адам Чартарыйскі ўзначальваў паўстанцкі ўрад. Праз мястэчка ў Белавежскую пушчу адступалі апошнія паўстанцкія атрады пад кіраўніцтвам Г. Дэмбінскага летам 1831 года, якія былі прысланы з Польшчы для падтрымкі мясцовых паўстанцаў. У верасні 1831 г. супраціўленне было поўнасцю падаўлена расійскімі рэгулярнымі войскамі Паскевіча. Пасля паўстання Шарашова было канфіскавана і далучана да дзяржаўных уладанняў. У 1845 годзе ў паселішчы было адкрыта сельскае вучылішча, дзейнічала яўрэйская школа і сінагога. Наогул, яўрэі складалі трэцюю частку насельніцтва мястэчка. Пражывалі яны ў асноўным у цэнтры Шарашова, каля ратушы. Недалёка мясціліся 50 крамаў, што належалі багацейшаму яўрэйству. Пражывалі тут і беларусы: каталікі і праваслаўныя, якія мелі царкву і касцёл. Касцёл, асвечаны ў гонар Святой Тройцы, быў пабудаваны з цэглы ў 1848 годзе на ахвяраванні і шчодрасць мясцовых памешчыкаў-мецэнатаў. Гэта адзіны каталіцкі храм на Пружаншчыне, пабудаваны тым часам. Славіліся на наваколле шарашоўскія кірмашы і рамеснікі — дзегцяры, казяры, бондары, шаўцы і краўцы, пекары, майстры пляцення з саломы і ракіты, майстры стварэння куфраў. У 1830—1840-я гады ў Шарашове адыгрывала важную ролю ў грамадскім і культурным развіцці края. Тут жыў і меў прыход у Прачысценскай царкве мовазнавец, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Міхаіл Баброўскі]] (1784—1848), які карыстаўся павагай мясцовых жыхароў. У Шарашова ён перавёз сваю бібліятэку ў 20 тыс. тамоў, якой маглі карыстацца адукаваныя местачкоўцы і навакольная шляхта, якая часта наведвала вучонага. Да яго з маёнтка Абруб прыязджаў пляменнік Павел — будучы афіцэр расійскай арміі, які склаў падрабязнае гісторыка-этнаграфічнае апісанне Гродзенскай губерні сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Аднак у 1848 годзе М. Баброўскі, як і многія жыхары Шарашова, заўчасна памёр у эпідэміі халеры. Шарашоўскай Прачысценскай царкве ён завяшчаў каштоўны напрастольны крыж, які быў створаны па яго заказу ў 1819 годзе ў Велеградзе Мараўскім. З другой паловы ХІХ стагоддзя Шарашова паступова прыходзіць у заняпад: назіраецца ўпадак гандлю, асабліва пасля скасавання мытняў у 1847 г., рамяства. Не спрыяў адраджэнню мястэчка і занятак земляробствам. Большасць жыхароў валодала дробнымі кавалкамі зямлі, якія былі малаўрадлівымі. Насельніцтва скарачалася. У 1852—1890 гадах у Шарашове дзейнічаў толькі невялікі бровар, дзе працавала да 6 чалавек, ён не вытрымаў канкурэнцыі з буйнымі прадпрыемствамі і закрыўся. ==== 1863—1864 гады ==== Наваколлі Шарашова, а менавіта Белавежская пушча, сталі месцам фарміравання першых паўстанцкіх атрадаў у пачатку 1863 г. Сюды былі скіраваны ўрадавыя войскі пад камандаваннем флігель-ад’ютанта графа І. Носціца і падпалкоўніка Вільберга. Паўстанцы хаваліся ў пушчы, якая на працягу 1863—1864 гадоў была адным з асноўных цэнтраў паўстання. Адтуль у пачатку падзей паўстанцы рушылі да Шарашова. Ужо 31 студзеня (12 лютага) 1863 года атрад паўстанцаў з 200 чалавек на чале з [[Раман Рагінскі|Раманам Рагінскім]] і Станіславам Сангіным захапіў мястэчка. Захавалася данясенне [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскаму ваеннаму генерал-губернатару]] [[Уладзімір Іванавіч Назімаў|Уладзіміру Назімаву]]: <blockquote>''«… на змярканні прыйшлі ў мястэчка Шарашова мяцежнікі …, узброеныя двухствольнымі паляўнічымі стрэльбамі, пісталетамі, кінжаламі і іншай зброяй, з іх 8 з шумам уварваліся ў кватэру станавога прыстава, арыштаваўшы яго, паставілі ля дома каравул, астатнія ж размясціліся каля мясцовага рымска-каталіцкага касцёла. Падчас знаходжання ў кватэры прыстава адзін мяцежнік называў сябе начальнікам, аддаваў загады, купляў у мястэчку паўшубкі, боты, бялізну і розныя прыпасы, за якія плаціў прадаўцам наяўнымі грашыма. У шарашоўскім сельскім праўленні мяцежнікі разбілі сундук з грашыма і ўзялі 93 рублі, а ў тры гадзіны апоўначы пайшлі, забраўшы з сабой 15 аднаконных і параконных падвод, трымаючы шлях свой да павятовага горада Пружаны».''</blockquote> Сам Р. Рагінскі ўспамінаў аб гэтых падзеях так: <blockquote>''«Шарашова нечакана дало нам усё, нават з лішкам: шмат ботаў, бялізны, прадуктаў. Усё мястэчка збеглася, каб нас накарміць».''</blockquote> У 1863 годзе ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] дзейнічаў таксама атрад пад кіраўніцтвам Валерыя Урублеўскага. Часткай вайсковага злучэння Урублеўскага быў пружанскі атрад Шчаснага Влодэка. У дакладзе [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскаму ваеннаму генерал-губернатару]] [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаілу Мураўёву]] гродзенскага губернатара Бобрынскага ад 30 снежня 1863 г. адзначалася: <blockquote>''«Урублеўскі, начальнік Сакольскага егерскага вучылішча, паручнік рускай службы… Шайка пад яго камандаю больш дзейнічала ў Беластоцкім, Ваўкавыскім і Пружанскім паветах да самага рассеяння яе ў апошнім. …Па яго загаду былі здзейснены зладзействы ў Шарашове і Белавежскай пушчы».''</blockquote> Пушча выклікала вялікі неспакой у царскага ўрада, таму што паўстанцкія атрады праяўлялі тут найбольшую актыўнасць. Менавіта тут яны маглі хавацца ад рэгулярных войскаў. Аднак да канца 1863 года яны былі амаль поўнасцю ліквідаваныя. ==== Канец XIX стагоддзя ==== У канцы ХІХ стагоддзя Шарашова — цэнтр воласці Пружанскага павета. У мястэчку мелася 9 дробных прадпрыемстваў, размяшчалася валасная ўправа, пошта, пачатковае народнае вучылішча. Дзейнічалі Прачысценская, Петрапаўлаўская і Мікалаеўская (1872) цэрквы, званіца, Траецкі касцёл і сінагога. Насельніцтва жыло за кошт земляробства і жывёлагадоўлі. Смалакурэнне і дрэваапрацоўка перасталі быць асноўнай крыніцай прыбыткаў мясцовых жыхароў, бо ў 1860-я гады царскі ўрад значна павысіў цэны на лясныя матэрыялы і пільна сачыў за сваімі казённымі ўладаннямі, а лес у наваколлі Шарашова быў менавіта дзяржаўным. Мясцовыя людзі актыўна прыцягвалася да грамадскіх работ. Так, майстры з Шарашова працавалі на ўзвядзенні царскага палаца ў Белавежскай пушчы ў 1860 і 1889—1893 гадах. У 1860 годзе — 9196 чалавек, а ў 1890 — 5485. Паводле ўсерасійскага перапісу 1897 года — 5079 чалавек, 1584 дамы. === XX стагоддзе === З 1921 годзе ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], з 1939 — у [[БССР]]. З 1940 года гарадскі пасёлак. 29 мая 2015 года Шарашоўскі пассавет рэарганізаваны ў [[Шарашэўскі сельсавет]]<ref>{{Cite web |url=http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915b0071406 |title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 29 мая 2015 г. № 94 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Пружанского района Брестской области |access-date=1 студзеня 2019 |archive-date=2 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210802071402/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915b0071406 |url-status=dead }}</ref>. == Насельніцтва == * 1790-я — 3360 чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 1897 год — 5079 чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 1995 год — 2,4 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 2016 год — 1782 чал.<ref name="2016-Estimate"/> * 2017 год — 1759 чал.<ref name="2017-Estimate"/> * 2026 год — 1381 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай, [[Харчовая прамысловасць|харчовай]] прамысловасці. == Славутасці == У XVII і XIX стагоддзях ва Успенскай (Прачысценскай) царкве (не захавалася) знаходзілася напрастольнае [[Шарашоўскае Евангелле]], рукапісны помнік беларускага пісьменства. Цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі]]. [[Файл:Šarašoŭ — Church of the Holy Trinity meets Świątek.Jpg|thumb|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы, Шарашова]]]] * Гістарычная забудова (ХІX — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Царква Раства Багародзіцы, Шарашова#Званіца|Званіца]] (1799) былой [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Шарашова)|царквы Раства Багародзіцы]] (1760; грэка-каталіцкая), пазней прасвечана ва Успення Прачыстай Божай Маці і вядомая над назвамі Успенскай і Прачысценскай. * Капліца прыдарожная (XVIII ст.) * [[Капліца Святых Пятра і Паўла (Шарашова)|Капліца Святых Апосталаў Пятра і Паўла]] (1824) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Шарашова)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] (1848) * [[Свята-Мікалаеўская царква (Шарашова)|Царква Святога Мікалая]] (1872) * Брацкая магіла (1941—1944) === Страчаная спадчына === * Ратуша (XVIII ст.) * Сінагога * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Шарашова)|Царква Раства Багародзіцы]] (1760; грэка-каталіцкая), пазней прасвечана ва Успення Прачыстай Божай Маці і вядомая над назвамі Успенскай і Прачысценскай. == Вядомыя асобы == * [[Барыс Бокша]] — беларускі графік * [[Францішак Рамейка]] — каталіцкі святар-адраджэнец * [[Васіль Канстанцінавіч Карунас]] (нар. [[1950]]) — беларускі архітэктар. * [[Піліп Райтман]] (1922—2018) — грамадскі дзеяч. * [[Алена Вешторт]] -- беларуская празаік. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Брэсцкай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Шарашо́ва, Шо́рашава'''</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Шарашова||}} * ''Пракаповіч Н.'' Паселішча ў пушчы: Некаторыя старонкі з гісторыі мястэчка Шарашова // «Газета для вас», № 15 (641). — 2008, 11—18 крас. * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Шерешёво}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Шарашова|старонкі=764}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Šarašova|Шарашова}} {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Пружанскі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шарашова| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Берасцейскага ваяводства]] ootub2kni20daliq5pnwv5k0vz0lior 0 18598 5142139 5134578 2026-05-15T23:15:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142139 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Караткевіч}} {{Пісьменнік | Дэбют = «Тут будет канал», «Якубу Коласу» (1951) | Грамадзянства = - }} '''Уладзі́мір Сямё́навіч Каратке́віч''' ([[26 лістапада]] [[1930]], [[Орша]] — [[25 ліпеня]] [[1984]], [[Мінск]]) — беларускі [[паэт]], [[Проза|празаік]], [[драматург]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[перакладчык]], [[сцэнарыст]], класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. Адна з найбольш вядомых постацей у беларускай літаратуры другой паловы XX стагоддзя{{Sfn|Верабей|2005|с=3}}. Першы беларускі [[пісьменнік]], які звярнуўся да жанру гістарычнага дэтэктыву<ref>{{артыкул|аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]]|загаловак=Беларусі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць|спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf|выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і Мастацтва]]|тып=газета|месца=Мн.|выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»]]|год=2014-07-18|выпуск=4777|нумар=28|старонкі=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf|archive-date=22 ліпеня 2014}}</ref>. Творчасць Уладзіміра Караткевіча вызначаецца рамантычнай скіраванасцю, высокай мастацкай культурай, патрыятычным пафасам і гуманістычным гучаннем. Пісьменнік істотна ўзбагаціў беларускую літаратуру ў тэматычных і жанравых адносінах, напоўніў яе інтэлектуальным і філасофскім зместам{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=459—460}}. Найбольш вядомыя такія творы аўтара, як аповесці «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]», «[[Сівая легенда]]», раманы «[[Каласы пад сярпом тваім]]», «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]», «[[Чорны замак Альшанскі]]», нарыс «[[Зямля пад белымі крыламі]]»<ref>{{cite web |url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/79524/%D0%9A%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%A2%D0%9A%D0%95%D0%92%D0%98%D0%A7 |title=Короткевич Владимир Семенович |date=2009 |publisher=Энциклопедический словарь |access-date=2014-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013063641/http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/79524/%D0%9A%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%A2%D0%9A%D0%95%D0%92%D0%98%D0%A7 |archive-date=13 кастрычніка 2014 }}</ref><ref name="slounik">{{кніга |аўтар=[[Аляксей Кузьміч Гардзіцкі|Гардзіцкі А. К.]] |частка= Караткевіч Уладзімір |спасылка частка=http://www.slounik.org/81070.html |загаловак=Беларускія пісьменнікі: 1917—1990 |месца= Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура |год= 1994|isbn=5-340-00709-X }}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне. Сям’я. Маленства === [[Файл:Siamja Karatkieviča.png|міні|злева|Родныя Уладзіміра Караткевіча: цётка Яўгенія Васілеўна, бацька Сямён Цімафеевіч, дзед Васіль Юльянавіч Грынкевіч, маці Надзея Васілеўна, сястра Наталля і брат Валерый. 1928 г.]] [[Файл:Parents Of Korotkevich.jpg|thumb|Бацькі Уладзіміра Караткевіча: Надзея Васілеўна і Сямён Цімафеевіч (у чыне калежскага сакратара). 1915 г.]] [[Файл:Karatkevicz&maci.jpg|міні|злева|Уладзімір Караткевіч у дзяцінстве з маці і сястрой Наталляй, г. [[Орша]]. 1937 г.]] Гісторыя Уладзіміра Караткевіча пра шляхецкія карані па бацьку, вядомая з яго асабістых матэрыялаў, не адпавядае праўдзе. Напэўна, бацька, Сямён Цімафеевіч Караткевіч, не імкнуўся знаёміць дзяцей са сваім простым паходжаннем, якое кантраставала са шляхецтвам жонкі. Бацькавы продкі былі з сялян вёскі [[Барсукі (Высокаўскі сельсавет)|Барсукі]] (цяпер Высокаўскі сельсавет [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]]) Высоцкай воласці [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]] і пісаліся ў афіцыйных дакументах Кароткімі, але самі зваліся Караткевічамі. З прозвішчам Кароткі бацька быў залічаны ў Аршанскае вучылішча, а з прозвішчам Караткевіч паступіў на службу ў Аршанскае павятовае казначэйства<ref>''Урублеўскі, В. В.'' [https://radawod.by/rubryka-hieniealohija/dosved-dasledavannya-syalyanskaj-genealogii-pa-arshanskim-pavece-magilyoўskaj-guberni-na-prykladze-radavodu-uladzimira-karatkevicha-pa-linii-backi.html#more-1387 Досвед даследавання сялянскага радаводу на прыкладзе Аршанскага павета Магілёўскай губерні (радавод Уладзіміра Караткевіча па лініі бацькі)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210724185141/https://radawod.by/rubryka-hieniealohija/dosved-dasledavannya-syalyanskaj-genealogii-pa-arshanskim-pavece-magilyo%D1%9Eskaj-guberni-na-prykladze-radavodu-uladzimira-karatkevicha-pa-linii-backi.html#more-1387 |date=24 ліпеня 2021 }} // Архіварыус. Вып., 18. Мінск, 2020;</ref>. Маці Надзея Васілеўна паходзіла з роду [[Грыневічы (род)|Грыневічаў]]. Найранейшыя адшуканыя продкі «караткевічавых Грыневічаў» — браты Ілля і Панька Хведаравічы Грыневічы, якія ў 1551 годзе атрымалі ад вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] канфірмацыйны прывілей на валоданне маёнткамі Дуброўка, Жываціна, Сожына і Язьва [[Мсціслаўскае княства|Мсціслаўскага княства]]. Нашчадак Панькі Тамаш Грыневіч браў удзел у грамадска-палітычным жыцці Мсціслаўскага і Менскага ваяводстваў у 2-й палове XVIII ст., валодаў маёнткамі ў Мсціслаўскім і Бабруйскім паветах. Апошні верыфікаваны землеўладальнік у родзе — унук Тамаша і яго цёзка Тамаш (Фама Міхайлавіч; 1817—1863), якому належаў маёнтак [[Верхняя Тошчыца]] Рагачоўскага павета<ref>Урублеўскі,В. В. Грыневічы герба «Прыяцель» / В. Урублеўскі // Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 4. Г. — Мінск : Беларусь, 2016. — С. 573—575.</ref>. Менавіта гэты Тамаш Грыневіч браў удзел у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]]{{Sfn|Верабей|2005|с=4}}. Паўстанцы пад яго камандаваннем былі разбіты, а яго самога расстралялі ў [[Рагачоў|Рагачове]]<ref>{{Крыніцы/Даведнік Маракова|1|}}</ref>. Гэтую гісторыю Караткевіч апісаў у эпілогу рускамоўнай аповесці «Предыстория» ({{lang-be|Перадгісторыя}}) і ў пралогу рамана «Нельга забыць» («Леаніды не вернуцца да Зямлі»). Паказальна, што галоўны герой рамана Андрэй Грынкевіч, вобраз якога відавочна напісаны аўтарам з сябе, мае бацькоў, якія паходзяць з аднаго роду — роду Грынкевічаў. Напэўна, пісьменнік больш атаясняў сябе з родам маці. [[Файл:Рагачоў. Дом Уладзіміра Караткевіча (03).jpg|thumb|Дзедаў дом у Рагачове, куды Караткевіч прыязджаў на летнія вакацыі да сваёй бабулі Людмілы Антонаўны Барысевіч]] Нарадзіўся 26 лістапада 1930 годзе ў [[Орша|Оршы]] ў сям’і інтэлігентаў. Бацька — Сямён Цімафеевіч (1887—1959), скончыў гарадское вучылішча ў Оршы, яшчэ падлеткам сам зарабляў сабе на жыццё, працаваў у казначэйстве, служыў у царскай арміі пісарам, пасля працаваў інспектарам па бюджэце ў Аршанскім раённым фінансавым аддзеле. Маці — Надзея Васілеўна (1893—1977), скончыла [[Магілёўская жаночая гімназія|Марыінскую гімназію]] ў [[Магілёў|Магілёве]] і некаторы час працавала настаўніцай у сельскай школе пад Рагачовам, пасля замужжа занялася хатняй гаспадаркай. Маці добра ведала сусветную літаратуру{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=460}}. У сям’і было трое дзяцей — Валерый (1918—1941), Наталля (у шлюбе Кучкоўская; 1922—2003) і Уладзімір (1930—1984)<ref>Караткевіч У. С. [http://uladzimir-karatkevich.com/bio/daroga.html «Дарога, якую прайшоў»] // у кн. Пра час і пра сябе. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменнікаў., Мн., 1966. С. 190—191</ref>. У дзіцячыя гады на Уладзіміра ўплывала сваяцкае асяроддзе, найвялікшы ўплыў аказаў дзед па маці Васіль Юльянавіч Грынкевіч (1861—1945), чалавек з багатым жыццёвым вопытам, у свой час даслужыўся да губернскага казначэя. Васіль Грынкевіч быў дасціпным апавядальнікам, ад якога ўнук пачуў шмат казак і народных паданняў, пераняў любоў да прыроды. Пазней дзед стаў прататыпам Данілы Загорскага-Вежы ў рамане «Каласы пад сярпом тваім». Ад свайго дзеда Уладзімір пачуў легенду «Маці Ветру» пра падзеі [[Крычаўскае паўстанне 1743—1744 гадоў|Крычаўскага паўстання 1743—1744 гадоў]]. Многія расповеды дзеда сталі крыніцамі будучых твораў Уладзіміра{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=5}}. Уладзімір навучыўся чытаць вельмі рана, у тры з паловай гады. У дзяцінстве не толькі любіў слухаць казкі і розныя гісторыі, якія яму чыталі старэйшыя, але імкнуўся дадумваць развіццё сюжэтаў. З самага ранняга дзяцінства цікавіўся гісторыяй, асабліва гісторыяй Беларусі. У дзіцячыя гады разнастайнасць яго талентаў выявілася і ў схільнасці да малявання, якая захавалася на ўсё жыццё. Таксама ён меў абсалютны слых, некаторы час займаўся ў музычнай школе<ref>Караткевіч У. С. [http://uladzimir-karatkevich.com/bio/daroga.html «Дарога, якую прайшоў»] // у кн. Пра час і пра сябе. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменнікаў., Мн., 1966. С. 192</ref>. Таксама моцна любіў прыроду; у дзяцінстве адной з яго любімых кніг была кніга [[Альфрэд Брэм|Альфрэда Брэма]] «Жыццё жывёл». У доме Караткевічаў было шмат кніг — і дзядулі, і кнігі бацькоў, і яго{{efn|Хатняя бібліятэка згарэла ў часе вайны разам з домам.}}. У шэсць гадоў ім былі напісаныя першыя вершы{{Sfn|Верабей|2005|с=6}}. Яшчэ трохі пазней паспрабаваў пісаць апавяданні, якія сам жа і ілюстраваў. Яшчэ ў даваенныя гады адправіў ліст [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карнею Чукоўскаму]], на які атрымаў адказ. Малады Караткевіч таксама цікавіўся тэатрам, разумеў мову [[ідыш]], пра што сведчаць успаміны яго старэйшай сястры Наталлі Кучкоўскай: «''Зрэдку ў наш горад прыязджаў яўрэйскі тэатр. Паколькі яўрэйская мова гучала на аршанскіх вуліцах штодня, мы без перакладчыка спакойна глядзелі ўвесь рэпертуар, які складаўся паводле вядомых твораў Шолам-Алейхема: „Блукаючыя зоркі“, „Тэўе-малочнік“, „Хлопчык Мотл“, — і атрымоўвалі вялікую асалоду''»<ref>{{cite web|url = https://belisrael.info/?p=16159|title = Катлеты & мухі (81)|author = Вольф Рубінчык|date = 29-7-2018|publisher = belisrael.info|archive-url = https://web.archive.org/web/20190429162343/https://belisrael.info/?p=16159|archive-date = 29-4-2019|access-date = 29-4-2019}} </ref>. У 1938 годзе пайшоў у школу ў Оршы. Да пачатку вайны паспеў скончыць 3 класы{{Sfn|Верабей|2005|с=6}}. === Гады вайны і акупацыі === Вайна застала ў [[Масква|Маскве]], куды пасля заканчэння школы паехаў да сястры, якая там вучылася. Трапіў у эвакуацыю ў [[Разанская вобласць|Разанскую вобласць]], потым на [[Урал]] у [[Пермская вобласць|Молатаўскую (Пермскую) вобласць]]. Рабіў спробы ўцячы на фронт. Праз пэўны час высветлілася, што бацькі Уладзіміра змаглі эвакуіравацца і жылі ў горадзе Чкалаве ([[Арэнбург]]у). Туды ж дабралася і сястра. Толькі ў жніўні 1943 года яна змагла прывезці Валодзю да бацькоў у Арэнбург, дзе ён скончыў 6 класаў. У кастрычніку 1941 года на фронце загінуў старэйшы брат Валодзі Валерый. Жонку Валерыя Вольгу, якая заставалася на захопленай нямецкімі войскамі тэрыторыі, загубілі акупанты. Летам 1944 года пасля вызвалення савецкімі войскамі [[Кіеў|Кіева]] Уладзімір Караткевіч разам з маці на некаторы час пераехалі ў горад да сваякоў. Восенню 1944 года сям’я вярнулася ў Оршу. === Пасляваенны час === У другой палове 1940-х гадоў Уладзімір працягваў навучанне ў школе. Яго школьны сябар, Леанід Крыгман, адзначаў, што Уладзімір у свае 14 гадоў валодаў энцыклапедычнымі ведамі па літаратуры і гісторыі{{Sfn|Верабей|2005|с=7}}. У час вучобы ў старэйшых класах сярэдняй школы Уладзімір Караткевіч аддаваў даніну літаратурнай творчасці — пісаў навелы, апавяданні, літаратуразнаўчыя артыкулы. У пасляваенныя гады Уладзімір, аршанскі школьнік, змясціў на старонках рукапіснага часопіса «Званочак» некалькі сваіх вершаў, а таксама першую сваю прыгодніцкую аповесць «Загадка Неферціці». Акрамя таго, ім быў напісаны шэраг апавяданняў і артыкулаў{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=460}}. Яшчэ ў восьмым класе ён ужо амаль цалкам напісаў першы варыянт п’есы «Млын на Сініх Вірах» (пастаўленая ў 1959 годзе){{Sfn|Верабей|2005|с=7}}. === Кіеўскі перыяд === [[Файл:Karatkievich student.jpg|thumb|злева|Уладзімір Караткевіч у студэнцкія гады]] У 1949 годзе Уладзімір Караткевіч закончыў сярэднюю школу і паступіў на рускае аддзяленне [[філалогія|філалагічнага]] факультэта [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі]], які скончыў у 1954 годзе<ref name="archiŭ">{{cite web | url = http://archives.gov.by/index.php?id=883847| title = Уладзімір Караткевіч: асоба і творчасць| publisher = Сайт «Архівы Беларусі»| access-date = 11 снежня 2014 }}</ref>. Пазней у ім жа скончыў аспірантуру. За гады вучобы выявіў сябе адным з найбольш здольных студэнтаў, шмат чытаў — у кола яго чытацкіх інтарэсаў уваходзілі творы класікаў сусветнай літаратуры, украінскіх, расійскіх, польскіх, беларускіх аўтараў. Цікавіўся ён не толькі літаратурай, але і гісторыяй, у першую чаргу Беларусі. Пазнаёміўся са шматлікімі выданнямі, прысвечанымі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчаму паўстанню 1863—1864 гадоў]]. У [[Кіеў|Кіеве]] Уладзімір Караткевіч працягваў складаць вершы на беларускай і рускай мовах, спрабаваў пісаць іх [[Украінская мова|па-ўкраінску]] і [[Польская мова|па-польску]]. У яго студэнцкіх рэфератах былі грунтоўна распрацаваныя некалькі літаратуразнаўчых тэм: творчасць [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіна]], [[Максім Багдановіч|Багдановіча]] і іншых. У гэты час ён задумаў вялікі гістарычны твор, дзе планаваў падаць усе акалічнасці паўстання 1863—1864 гадоў. Улетку 1950 года ў Оршы, пасля першага курса філалагічнага факультэта, Караткевічам быў створаны першы варыянт знакамітай аповесці «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]»{{Sfn|Верабей|2005|с=7}}. На радзіме ў аршанскай раённай газеце «Ленінскі прызыў» у 1951 годзе былі надрукаваныя два вершы Уладзіміра Караткевіча: «Тут будет канал» ({{lang-be|Тут будзе канал}}) (на рускай мове) і «Якубу Коласу» (на беларускай мове). Летам 1952 года пад уражаннем паездкі ў [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынку]] — родныя мясціны [[Янка Купала|Янкі Купалы]] — быў напісаны нарыс «Вязынка», які разам з суправаджальным пісьмом Караткевіч даслаў жонцы Янкі Купалы [[Уладзіслава Францаўна Луцэвіч|Уладзіславе Луцэвіч]]. У гэты ж час ён накіраваў шэраг сваіх ранніх твораў (казкі, вершы, апавяданні) для ацэнкі [[Якуб Колас|Якубу Коласу]]. Адзін з аднакурснікаў і сяброў Караткевіча, [[Фларыян Няўважны]], казаў, што Уладзімір быў душой кампаніі і што студэнты ставіліся з павагай да яго мужнасці і прынцыповасці{{Sfn|Верабей|2005|с=10}}. Пра свае студэнцкія гады і пра [[Украіна|Украіну]], якую Караткевіч вельмі любіў, ён напісаў у аповесці «У снягах драмае вясна» (1957), у эсэ «Абраная» (1982), а таксама ў эсэ пра [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Шаўчэнку]] «I будуць людзі на зямлі» (1964), пра [[Леся Украінка|Лесю Украінку]] «Saxifraga» (1971), у нарысе пра [[Кіеў]] «Мой се градок!» (1982){{Sfn|Верабей|2005|с=7-8}}. У 1954 годзе Уладзімір Караткевіч скончыў універсітэт. Яго дыпломная праца на тэму «Казка. Легенда. Паданне» выклікала неадназначную рэакцыю, і толькі дзякуючы намаганням акадэміка А. Бялецкага і выкладчыка А. Назароўскага ён атрымаў вышэйшую адзнаку. Увесну 1955 года ён здаў экзамены [[кандыдат навук|кандыдацкага]] мінімуму і прыступіў да напісання дысертацыі пра паўстанне 1863 года, але так яе і не скончыў<ref name="archiŭ"/>. У той жа час прыйшла і ідэя пра напісанне рамана на гэтую ж тэму{{Sfn|Верабей|2005|с=10}}. === Пасля ўніверсітэта === Пасля заканчэння ўніверсітэта, у 1954—1956 гадах працаваў настаўнікам рускай мовы і літаратуры ў сельскай школе<ref name="archiŭ"/>, у вёсцы [[Лісавычы (Вышгарадскі раён)|Лісавычы]] ў [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. У 1956—1958 гадах працаваў настаўнікам у Оршы<ref name="archiŭ"/>. Пазней вучыўся на Вышэйшых літаратурных курсах (1958—1960), сцэнарных курсах (1962), у Інстытуце кінематаграфіі ў [[Масква|Маскве]] (цяпер [[Усерасійскі дзяржаўны інстытут кінематаграфіі імя С. А. Герасімава]]) і стаў прафесійным пісьменнікам. === Мінск === [[Файл:MonoLIT Korotkevich.jpg|thumb|[[МанаЛІТ]] — дом у [[Мінск]]у ([[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вул. Карла Маркса]], 36), у якім жыў Уладзімір Караткевіч з 1973 г. На фасадзе — мемарыяльная дошка У. Караткевічу]] [[Файл:Mahiła Ŭładzimira Karatkieviča.JPG|thumb|Магіла Уладзіміра Караткевіча на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] у Мінску]] У пачатку 1963 года Уладзімір Караткевіч атрымаў у Мінску аднапакаёвую кватэру па адрасе вул. Чарнышэўскага, д. 7, кв. 57. Праз некаторы час з Оршы ў Мінск да яго пераехала маці. Увесну 1967 года яны ўдваіх атрымалі кватэру на вул. Веры Харужай, д. 48, кв. 26. У тым жа 1967 годзе, увосень, у часе чытацкай канферэнцыі па рамане «[[Каласы пад сярпом тваім]]» у [[Брэст|Брэсце]], Уладзімір пазнаёміўся з выкладчыцай Брэсцкага педагагічнага інстытута Валянцінай Нікіцінай (у дзявоцтве Ватковіч, 1934—1983 гг.), з якой 19 лютага 1971 года ён ажаніўся{{Sfn|Верабей|2005|с=14}}. Вясной 1973 года сужэнцы абмянялі кватэру на вул. Веры Харужай і пакой на трохпакаёвую кватэру на [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вул. Карла Маркса]], 36{{Sfn|Верабей|2005|с=15}}, дзе далей і жылі разам з маці Уладзіміра Караткевіча{{Sfn|Верабей|2005|с=218}}. Уладзімір Караткевіч прысвяціў жонцы Валянціне Браніславаўне верш «Таўры» і раман «[[Чорны замак Альшанскі]]» (1979), які пачынаецца словамі: «В. К., якой гэты раман абяцаў дзесяць год назад, з удзячнасцю»{{Sfn|Верабей|2005|с=218}}. Валянціна Браніславаўна стала высокакваліфікаваным гісторыкам, працавала ў [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР]], узнагароджаная Дзяржаўнай прэміяй БССР{{Sfn|Верабей|2005|с=219}}. У першай палове 1970-х гадоў Уладзімір Караткевіч адыграў вялікую ролю ў перапахаванні і ўшанаванні памяці пра Ігната Буйніцкага. Разам з тэатразнаўцам [[Уладзімір Іванавіч Няфёд|Уладзімірам Няфёдам]] Уладзімір Караткевіч спярша адшукаў занядбаную магілу Буйніцкага ў [[Палевачы|Палівачах]], а пасля паспрыяў таму, каб у 1975 годзе яна была перанесена ў [[Празарокі]] і каб заснавальніку беларускага тэатра быў усталяваны адпаведны [[Помнік на магіле Ігната Буйніцкага|помнік]]. Уладзімір Караткевіч прысутнічаў на адкрыцці помніка, таксама прысвяціў Буйніцкаму некалькі вершаў. У той жа час, у кнізе «[[Зямля пад белымі крыламі]]» (1972) Уладзімір Караткевіч канстатаваў знікненне [[Беларуская дуда|беларускай дуды]]: «Цяпер сялянскі аркестр нівеліраваўся. Скрыпка або дзве, басэтля, гармонік (баян ці акардэон), нейкі духавы інструмент ды бубен. Радзей, хаця яшчэ досыць часта, сустракаюцца цымбалы. Але амаль зніклі гуслі, а „дуда“ (валынка), я мяркую, знікла зусім. Ва ўсякім разе вось ужо пятнаццаць год як мне нідзе не даводзілася ні чуць яе, ні чуць пра яе». Магчыма, гэтая заўвага была звязаная з даследваннем спадчыны Ігната Буйніцкага. Як вядома, у трупе Ігната Буйніцкага былі тры музыканты: дудар ([[Адам Шульга]]), скрыпач і цымбаліст<ref>«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. У другой палове 1970-х гадоў Караткевіч пачаў працаваць на Беларускім тэлебачанні, дзе ён вёў праграму «Спадчына», прысвечаную гісторыі і культуры беларускай зямлі<ref name="archiŭ"/>. Пісьменнік любіў шмат падарожнічаць — з сябрамі і жонкай, у складзе здымачных груп і навуковых экспедыцый ён наведаў шмат мясцін у Беларусі, таксама наведваў іншыя краіны: двойчы быў у [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] (1971, 1977), тройчы ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] (1973, 1975, 1979){{Sfn|Верабей|2005|с=15}}. Апошнія дні лютага 1983 года былі вельмі трагічнымі для пісьменніка — у адзін дзень, 28 лютага, памерлі яго жонка і родная цётка па матчынай лініі — Яўгенія Васілеўна, у якой ён жыў у вызваленым у 1944 годзе Кіеве{{Sfn|Верабей|2005|с=214}}. Паводле слоў пісьменніка, ён у тыя дні «''адчуваў сябе на мяжы нервовага надлому''»{{Sfn|Верабей|2005|с=219}}. У шлюбе з Валянцінай Браніславаўнай ён пражыў 12 гадоў, але дзяцей у іх не было. У пачатку чэрвеня 1983 года Караткевіч паехаў у Оршу, у бацькоўскі дом да пляменніцы. У Мінск вярнуўся ў пачатку снежня. У пачатку лютага 1984 года ім былі напісаныя некалькі вершаў, аднак у канцы лютага Караткевіч моцна захварэў і каля месяца праляжаў у рэанімацыі. Вясной пачаў адчуваць сябе лепш{{Sfn|Верабей|2005|с=219}}. Незадоўга да смерці Уладзімір Караткевіч наведаў блізкія і дарагія яму мясціны. Ён з’ездзіў у Рагачоў, у Кіеў на юбілейную сустрэчу выпускнікоў Кіеўскага ўніверсітэта. 12 ліпеня 1984 года з сябрамі, фотакарэспандэнтам [[Валянцін Піліпавіч Ждановіч|Валянцінам Ждановічам]] і мастаком [[Пётр Мікалаевіч Драчоў|Пятром Драчовым]], адправіўся ў паход па [[Прыпяць|Прыпяці]], дзе яму стала дрэнна, і ён 20 ліпеня вярнуўся ў Мінск{{Sfn|Верабей|2005|с=15}}. Пісьменнік [[Анатоль Уладзіміравіч Астапенка|Анатоль Астапенка]] лічыць, што прычына заўчаснай смерці Караткевіча — гэта яго алкагольная залежнасць, іншая хвароба была ўжо як наступства<ref name="alkah">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30050266.html|title = Гарэлка, віно і беларуская літаратура. Гісторыі клясыкаў ад Анатоля Астапенкі|author = Валянціна Аксак|date = 11-7-2019|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archive-url = https://web.archive.org/web/20190713184909/https://www.svaboda.org/a/30050266.html|archive-date = 13-7-2019|access-date = 13-7-2019}}</ref>. Пра алкагольную залежнасць Караткевіча пісалі таксама [[Янка Брыль]] і [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]]<ref name="alkah"/>. Памёр Уладзімір Караткевіч 25 ліпеня 1984 года. Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] у Мінску. == Творчасць == [[Файл:Autobio Korotkevich.jpg|thumb|злева|Аўтабіяграфія з асабістай справы пісьменніка. 25 красавіка 1957 г.]] Як паэт Караткевіч дэбютаваў у 1951 годзе{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=460}} — апублікаваў у аршанскай раённай газеце «Ленінскі прызыў» два вершы: «Тут будет канал» (на рускай мове) і «Якубу Коласу» (на беларускай мове)<ref name="archiŭ"/>. У пачатку творчага шляху Караткевіч звярнуўся да беларускай гісторыі і фальклору, пра што сведчаць яго творы «Казкі і легенды маёй Радзімы», «Лебядзіны скіт», казка «Вужыная каралева». Фантазія пісьменніка раскрываецца ў казцы «Надзвычайная котка», якую ён пазней дапрацаваў і назваў «Чортаў скарб». У гэтай казцы пісьменнік традыцыйны фальклорны сюжэт напоўніў арыгінальнымі вобразамі і дэталямі, мяккім лірызмам і дабрадушным гумарам{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=462}}. Уладзімір Караткевіч вывучаў, запісваў і шырока выкарыстоўваў у сваёй творчасці фальклор. Студэнтам ён даследаваў у сваёй дыпломнай працы сацыяльныя казкі і легенды ва [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскім]] фальклоры. У другой палове 1950-х гадоў ён выношваў ідэю стварэння нацыянальнай эпапеі — планаваў напісаць каля 100 тамоў{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=463}}{{Sfn|Верабей|2005|с=13—14}}, у якіх павінны былі быць «Казкі і літаратура для дзяцей у стылі [[Ханс Крысціян Андэрсен|Ганса Крысціяна Андэрсена]]» і «Запісы фальклору»{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=463}}. Некалькі старажытных легенд пра святых Міколу і Касьяна, звязаных з беларускім фальклорам, у перакладзе Караткевіча былі змешчаны ў кнізе [[Аляксандр Андрыянавіч Назарэўскі|Аляксандра Назарэўскага]] «Из истории русско-украинских связей» (Кіеў, 1963). Шэраг арыгінальных казак ім былі створаны ў 1970-я — пачатку 1980-х гадоў. На аснове адной з беларускіх казак узнікла казка «Верабей, сава і птушыны суд». Несправядлівасць, як самая ганебная для грамадства з’ява, ім асуджаецца ў казцы «Кацёл з каменьчыкамі», у якой арганічна аб’ядналіся эпічная апавядальнасць і праніклівая эмацыйнасць{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=465}}. У казцы «Нямоглы бацька» пісьменнік піша пра павагу і любоў да бацькоў. У старажытныя часы на беларускай зямлі быў закон, паводле якога старых бацькоў адводзілі ў лес паміраць. Так спярша абышоўся са сваім бацькам і герой казкі Пятро. Аднак неўзабаве, насуперак усталяванаму закону, ён уначы ўпотай забраў бацьку. І ў галодны год мудры бацька падказвае сыну, як трэба зрабіць, каб выратаваць людзей ад голаду. Пры стварэнні гэтай казкі Караткевіч, верагодна, абапіраўся на казку «Стары бацька» [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|Аляксандра Сержпутоўскага]], аднак пры гэтым ім была выказана ўласная аўтарская пазіцыя. У казцы аўтар у тактычнай і далікатнай дыдактычнай форме кажа пра неабходнасць цаніць дабрыню і мудрасць{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=465—466}}. [[Файл:Zajva Karatkevicza.jpg|thumb|Заява Караткевіча аб уступленні ў Саюз пісьменнікаў БССР. 26 красавіка 1957 г.]] У 1958 годзе ён напісаў сатырычна-гумарыстычную аповесць «Цыганскі кароль», пры напісанні якой быў выкарыстаны факт існавання на [[Гродзенская вобласць|Гарадзеншчыне]] ў канцы XVIII ст. [[Цыганы на Беларусі|цыганскага]] «каралеўства». Матэрыялам для аповесці паслужыў нарыс гісторыка [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Народнасці Літоўскага Палесся і іх жыццё», які быў апублікаваны ў томе ІІІ «Маляўнічай Расіі» ў 1882 годзе. Пісьменніку ўдалося насычана, у духу фламандскай школы, славеснымі фарбамі апісаць стравы і гулянкі ў «палацы» Якуба Знамяроўскага{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=479}}. У гэтай аповесці Караткевіч не толькі з’едліва характарызуе цыганскае «каралеўства» і недарэчную сістэму дзяржаўнага кіравання, але і разважае пра гістарычны лёс Беларусі, кранаючы тагачасныя сацыяльна-грамадскія і нацыянальныя праблемы{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=480}}. Уладзімір Караткевіч з’яўляецца аўтарам паэтычных зборнікаў «[[Матчына душа]]» (1958), «Вячэрнія ветразі» (1960), «Мая Іліяда» (1969), «Быў. Ёсць. Буду» (1986). Ён плённа выкарыстоўваў у сваёй творчасці здабыткі сусветнай культуры, і адначасова быў глыбока нацыянальным творцам, выказваючы адмысловую прыхільнасць да фальклору і гістарычных сюжэтаў (вершы «Машэка», «Матчына душа», «Паўлюк Багрым»). У «Баладзе пра Вячка, князя простых людзей» (1957) пісьменнік звярнуўся да вобраза князя [[Вячка (князь кукенойскі)|Вячкі]], які ў першай палове XIII ст. змагаўся супраць нямецкіх рыцараў. У баладзе князь паказаны як сапраўдны патрыёт сваёй бацькаўшчыны. Нават паранены, ён біўся супраць мноства ворагаў і загінуў у баі. Ідэя самаахвярнай барацьбы характэрна для творчасці Караткевіча{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=467}}. Тэма абуджэння беларускага народа ў 1880-х гадах была раскрытая Караткевічам у апавяданні «Кніганошы» (1962), у якім паказаны бессмяротны дух народа, імкненне простага люду да праўды і асветы{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=469}}. Таксама яго прозе ўласцівая рамантычная паэтыка. Радасцю жыцця напоўнена апавяданне «Дрэва вечнасці», асабліва месцы, прысвечаныя [[Палессе|Палессю]] і [[Палешукі|палешукам]]. У апавяданні пісьменнік выказаў зачараванне палескімі краявідамі і веліччу палескіх песень. Вобразы прыроды раскрытыя ім у рамане «Каласы пад сярпом тваім», аповесці «[[Чазенія]]», нарысах «Званы ў прадоннях азёр», «Абдуванчык на кромцы вады». Як пісьменнік-[[анімалістыка|анімаліст]] паказаў сябе ў апавяданні «Былі ў мяне мядзведзі»{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=472—473}}. Уладзімір Караткевіч прафесійна вывучаў гісторыю [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. Гэта паслужыла асновай для апавяданняў «Паляшук», «Сіняя-сіняя», рамана «[[Каласы пад сярпом тваім]]» (1965), драмы «Кастусь Каліноўскі» (1965), і іншых паэтычных твораў і публіцыстычных артыкулаў. Часткова гэтая цікавасць абумоўлена і тым, што ў сям’і захоўвалі памяць пра сваяка па матчынай лініі, аднаго з кіраўнікоў паўстання на Магілёўшчыне Тамаша Грыневіча, расстралянага ў Рагачове{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=474}}. Гэты факт лёг у аснову пралога да рамана «[[Леаніды не вернуцца да Зямлі]]» («Нельга забыць»; 1962). У гісторыка-дэтэктыўнай аповесці «[[Дзікае паляванне караля Стаха|Дзікае палявання караля Стаха]]» пісьменнік адлюстраваў падзеі 1880-х гадоў у адным з глухіх куткоў Беларусі. У гэтай аповесці аўтар імкнуўся паказаць грамадства таго часу, з яго нацыянальнымі, культурнымі і гістарычнымі асаблівасцямі, з яго патрыятычнымі ідэямі. Аўтарам асуджаецца здрада радзімы, нацыянальнае і сацыяльнае зло{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=480}}. Выкарыстаныя прыёмы дэтэктыўнага жанру і ў напісаным пазней сацыяльна-псіхалагічным і філасофскім рамане «[[Чорны замак Альшанскі]]» (1979), у якім Караткевіч разважае пра сувязь часоў. У рамантычнай аповесці «[[Сівая легенда]]» (1960) праз карціны [[Магілёўскае паўстанне (1618)|сялянскага паўстання]] на [[Магілёў]]шчыне ў першай палове XVII ст. аўтар асэнсоўвае лёс Айчыны. Адным з найбольш значных для беларускай літаратуры твораў з’яўляецца раман «[[Каласы пад сярпом тваім]]»{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=478}}. У гэтай кнізе, якую многія называюць галоўнай у творчасці пісьменніка, узноўленая шырокая панарама жыцця народа, перададзена атмасфера ў грамадстве напярэдадні паўстання. Падзеі рамана адбываюцца пераважна ў 1850—1861 гадах, тым не менш, пісьменніку ўдалося пры дапамозе ўласных разважанняў і выказванняў герояў ахапіць у ім падзеі амаль цэлага стагоддзя і ў цэлым асэнсаваць лёс Беларусі ў гістарычным кантэксце. Аўтару ўдалося адзначыць прычыны паўстання і яго асаблівасці. Караткевіч паказаў, што яно мела нацыянальна-вызваленчы характар{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=478—179}}. У 1966 годзе Караткевіч напісаў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні», сюжэт якога заснаваны на рэальных падзеях<ref>{{cite web | url = http://fantlab.ru/autor7766| title = Уладзімір Караткевіч| work = Лабаратория Фантастики| publisher = fantlab.ru| access-date = 29 снежня 2014 | language = ru}}</ref>. Штуршком для напісання паслужыў запіс з «Хронікі…» [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] пра тое, што ў XVI ст., на пачатку княжання [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I]], з’явіўся чалавек, які называў сябе [[Ісус Хрыстос|Хрыстом]]. У рамане адлюстраваны лятунак беларускага народа аб з’яўленні Хрыста як збаўцы і выратавальніка. Раман уяўляе сабой прытчу, філасофскія роздумы пра пакліканне чалавека{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=479}}. У 1972 годзе пісьменнік напісаў аповесць «Лісце каштанаў» (апублікавана ў 1973), якая стала адной з самых аўтабіяграфічных сярод яго твораў{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=477}}. Аповесць уяўляе сабой хвалюючыя і сумныя ўспаміны пра некалькі месяцаў, праведзеных ім у вызваленым ад нацыстаў Кіеве, роздумы пра лёс пакалення, чыё дзяцінства і юнацтва прыйшліся на час вайны. Па-мастацку падрабязна распавёў Караткевіч пра Беларусь, яе культуру, мову, літаратуру, фальклор і прыроду ў нарысе «[[Зямля пад белымі крыламі]]» (напісаны для ўкраінскага выдання ў 1971; варыянт на беларускай мове ўбачыў свет у 1977). У гэтым нарысе ён ахапіў беларускую гісторыю ад старажытнасці да 1970-х гадоў, закрануўшы найбольш важныя падзеі, такія як гісторыя [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Грунвальдская бітва|Грунвальдская бітва 1410 года]], [[Люблінская унія|Люблінская унія 1569 года]], і іншыя важныя моманты з гісторыі Беларусі{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=478}}. Глыбокімі разважаннямі над сэнсам жыцця і лёсам роднай зямлі насычана аповесць «[[Ладдзя Роспачы (аповесць)|Ладдзя Роспачы]]» (1964; выдадзена па-беларуску ў 1978). У аповесці выкарыстана многа алегарычных сімвалаў. Таксама Ладдзя Роспачы — гэта Беларусь, якая пераадольвае змрок забыцця і непрытомнасці, уваскрашаецца і адраджаецца{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=476}}. Караткевіч таксама напісаў шэраг п’ес, эсэ, артыкулаў, кінасцэнарыяў. Трагедыя і веліч нацыянальнай гісторыі ім асэнсаваныя ў п’есах «Кастусь Каліноўскі» (1963), «Званы Віцебска» (1974), «Калыска чатырох чараўніц» (1982), «Маці ветру» (1985){{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=480}}. Уладзімірам Караткевічам былі перакладзены на беларускую мову творы [[Гай Валерый Катул|Гая Валерыя Катула]], [[Джордж Байран|Джорджа Байрана]], [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Іван Якаўлевіч Франко|Івана Франко]], [[Махтумкулі]], [[Мустай Карым|Мустая Карыма]], [[Элеанора Гашпарава|Элеаноры Гашпаравай]]. Уладзімір Караткевіч пісаў пра гісторыю свайго народа, пра яго мастацтва, культуру, духоўнае жыццё. Ён выступаў у абарону беларускай мовы і культуры, помнікаў архітэктуры і прыроды. Ён аказаў вялікі ўплыў на грамадскае, эстэтычнае і духоўнае жыццё беларускага народа{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=481}}. Творы Караткевіча перакладзеныя на [[англійская мова|англійскую]], [[балгарская мова|балгарскую]], [[грузінская мова|грузінскую]], [[іспанская мова|іспанскую]], [[латышская мова|латышскую]], [[літоўская мова|літоўскую]], [[малдаўская мова|малдаўскую]], [[мангольская мова|мангольскую]], [[нямецкая мова|нямецкую]], [[польская мова|польскую]], [[руская мова|рускую]], [[славацкая мова|славацкую]], [[таджыкская мова|таджыкскую]], [[узбекская мова|узбекскую]], [[украінская мова|украінскую]], [[французская мова|французскую]], [[чувашская мова|чувашскую]], [[эстонская мова|эстонскую мовы]]<ref>[http://who.bdg.by/obj.php?kod=658 Біяграфія Уладзіміра Караткевіча на ''who.bdg.by'' («Хто ёсць хто ў Беларусі»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120422093028/http://who.bdg.by/obj.php?kod=658 |date=22 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. == Ацэнка і значэнне творчасці == [[Файл:Lenina 26 in Orsha 04.JPG|thumb|[[Музей Уладзіміра Караткевіча]] ў [[Орша|Оршы]]]] Першы паэтычны зборнік Уладзіміра Караткевіча, «Матчына душа» (1958), выклікаў неадназначную рэакцыю. Шэраг крытыкаў (напрыклад, [[Мікола Хведаровіч]]), аддаючы належнае таленту аўтара, акцэнтавалі недахопы: сярод іншага, лічылі, што малады паэт, пішучы на сур’ёзныя тэмы, занадта захапляецца жартамі<ref>{{cite web|url = https://belisrael.info/?p=8792|title = Катлеты & мухі (35)|author = Вольф Рубінчык|date = 16-12-2016|publisher = belisrael.info|archive-url = https://web.archive.org/web/20190429162717/https://belisrael.info/?p=8792|archive-date = 29 красавіка 2019|access-date = 29-4-2019|url-status = dead}}</ref>. Апублікаваная ў 1964 годзе адна з першых аповесцей Караткевіча «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]», у якой аўтар заявіў пра сябе як пра пісьменніка-гісторыка, прынесла яму некаторую папулярнасць. Пазней яна была [[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|экранізаваная]]. Але раман «Леаніды не вернуцца да зямлі» быў падвергнуты рэзкай крытыцы. «Афіцыйны» крытык [[Якаў Бенцыёнавіч Герцовіч|Якаў Герцовіч]] на старонках «[[СБ. Беларусь сегодня|Советской Белоруссии]]» папракнуў Караткевіча ў кніжнасці, другаснасці, а яго герояў назваў адарванымі ад жыцця фармалістамі, якіх мала цікавіць змест савецкага мастацтва і яго ідэйная накіраванасць<ref name="belniva.sb.by">{{cite web| author = Надзея Белахвосцік| date = 26 снежня 2010| url = http://belniva.sb.by/korotkevich/article/yago-kl-kala-svaya-l-yada.html| title = Пра Уладзіміра Караткевіча| publisher = Сельская Газета| access-date = 29 снежня 2014| language = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Падобна адгукнуўся маскоўскі рэцэнзент Віктар Чалмаеў. Праблема была ў тым, што выказванне ўласнага меркавання аўтараў гэтых артыкулаў было ўспрынятае як дырэктыўнае ўказанне{{efn|У СССР у канцы 1962 г. паднялася хваля барацьбы з «фармалізмам», распачатая з таго, што М. Хрушчоў наведаў маскоўскіх мастакоў і рэзка раскрытыкаваў іх. «Фармалістаў» пачалі шукаць ва ўсіх творчых калектывах, у тым ліку і ў Саюзе пісьменнікаў БССР, у Інстытуце літаратуры АН БССР.}}. У самім творы ідзе гутарка пра [[метэорны паток]] — [[Леаніды]], але ў тыя гады краінай кіраваў [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леанід Брэжнеў]], і ў назве ўбачылі крамолу. [[Галоўнае ўпраўленне па справах літаратуры і выдавецтваў]] вымагала змяніць назву. У самога Караткевіча не запыталі на гэта дазволу, і ў часопісе «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]» раман быў пераназваны ў «Нельга забыць». А ў 1965 годзе ў тым жа часопісе быў апублікаваны раман «Каласы пад сярпом тваім», адным з герояў якога з’яўляецца [[Кастусь Каліноўскі]]. Кніга вельмі дакладна адлюстроўвала жыццё Беларусі XIX ст., але цэнзары прад’явілі так шмат прэтэнзій, што яны была выдадзена толькі пасля вялікай колькасці правак. Падобны лёс чакаў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні». А твор «У снягах драмае вясна» (1957) быў надрукаваны толькі пасля смерці пісьменніка, у 1988<ref>https://karatkevi.ch/bio/letapis.html</ref>. Адзін з даследчыкаў творчасці Уладзіміра Караткевіча, літаратуразнаўца [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоль Верабей]] назваў Караткевіча гонарам і сумленнем беларускай літаратуры, пісьменнікам, які змог цалкам раскрыць душу народа і яго нацыянальны характар, выявіць перадавыя грамадскія і эстэтычныя ідэалы{{Sfn|Верабей|2005|с=206}}. Народны пісьменнік Беларусі [[Янка Брыль]] характарызаваў Караткевіча як нястомнага працаўніка, літаратара, які пастаянна і грунтоўна працаваў над сабой. Ён таксама гаварыў, што многія ведалі Уладзіміра Караткевіча як чалавека невычарпальнага светлага настрою, які ўмеў смяяцца як дзіцё, усёй душой любіў родных людзей і родную зямлю{{Sfn|Верабей|2005|с=3}}. Беларуская пісьменніца і літаратурны крытык [[Людміла Рублеўская]] кажа, што цэлае пакаленне беларускіх літаратараў, да якога належыць і яна сама, «''выйшла з творчасці Уладзіміра Караткевіча, прыняўшы сэрцам яго гістарычны рамантызм, яго трагічны і прыгожы міф пра Беларусь''»<ref>{{cite web | author = [[Людміла Рублеўская]]| date = 26 лістапада 2005| url = http://www.sb.by/kultura/article/geniy-strannik-kometa-ili-portret-pisatelya-v-stile-kollazh-.html| title = Гений, странник, комета, или Портрет писателя в стиле коллаж...| publisher = [[Советская Белоруссия]]| access-date = 29 снежня 2014 | language = ru}}</ref>. Караткевіч стаў адной з найбольш яскравых фігур беларускай літаратуры XX ст. Асаблівая яго заслуга — распрацоўка гістарычнай тэматыкі. Ён падняў у сваіх творах шырокія пласты нацыянальнай гісторыі, перадаўшы дух мінуўшчыны{{Sfn|Верабей|2005|с=3}}. Казкам Караткевіча ўласцівыя натуральнасць гучання, займальны сюжэт, багацце фантазіі і пазнавальнасць. У іх арганічна спалучаюцца фальклор і фантастычнасць, таямнічасць і рэальнасць. Яму ўдалося абнавіць казачныя сюжэты, паэтычна і ўзнёсла перадаць народную мараль і этыку, закрануць філасофскія праблемы{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=466—467}}. Яго паэзіі ўласцівыя патрыятычны пафас, асацыятыўнасць мыслення, праніклівы лірызм і філасафічнасць. Таксама паэзіі Караткевіча ўласцівыя падвышаная экспрэсіўнасць, эмацыйнасць, напружанасць дзеяння, кантраснасць і яркасць вобразаў. Яго вершы напоўнены радасцю і святлом, і, разам з тым, яны элегічна-лірычныя, поўныя драматызму і трагізму{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=468}}. Шматгранна і непаўторна раскрыўся яго талент у прозе, якой уласцівыя праніклівая лірыка, эпічная апавядальнасць і псіхалагічная паглыбленасць. У сваёй прозе Караткевіч падняў шырокія пласты беларускай гісторыі, стварыў пазнавальныя характары, раскрыў багаты духоўны свет персанажаў беларускай гісторыі{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=468}}. == Бібліяграфія == {{Col-begin|class=references-small}} {{col-2}} === Раманы === * [[Леаніды не вернуцца да Зямлі]] (Нельга забыць; 1960—1962, апублікаваны ў 1962, кніжнае выданне — 1982{{efn|Першапачатковая назва «Леаніды не вернуцца да Зямлі», так заўсёды яго называў сам Караткевіч, у тым ліку і ў запісных кніжках апошніх гадоў жыцця. Упершыню пад назвай «Нельга забыць» раман быў апублікаваны ў часопісе Полымя, 1962, № 5, 6. Кніжнае выданне рамана — 1982 г.}}) * [[Каласы пад сярпом тваім]] (1962—1964, выдадзены ў 1965) * [[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]] (1965—1966, выдадзены на беларускай мове ў 1972) * [[Чорны замак Альшанскі]] (1979) === Аповесці === * Предыстория (канец 1940-х — пачатак 1950-х) * [[Дзікае паляванне караля Стаха]] (1950—1958, выдадзеная ў 1964) * [[У снягах драмае вясна]] (1957, выдадзеная ў 1989) * [[Цыганскі кароль]] (1958, выдадзеная ў 1961) * [[Сівая легенда]] (1960, выдадзеная ў 1961) * [[Зброя, аповесць|Зброя]] (1964, выдадзеная ў 1981). Працяг рамана «Каласы пад сярпом тваім» * [[Ладдзя Роспачы]] (1964, выдадзеная на беларускай мове ў 1978) * [[Чазенія]] (1966, выдадзеная ў 1967). Аповесць-паэма * [[Лісце каштанаў]] (1973) * [[Крыж Аняліна]] (няскончаная, выдадзеная ў 1988) === Апавяданні === * Рябина (Новелла) (1946) * Богун-трава (1946) * Любовь Моав (Легенда) (1950) * «Собачья радость» (1950) * Бетховен (Этюд) (1950) * Профорг Королев (1950) * «Это была старая-старая комната…» (1950) * Скрипка поет (1950) * Клен (1950) * Руки (Музыка) (1950) * Девушка из Быхова (1950-я) * «Когда бароны поняли…» (1950-я, першая палова) * Письмо из развалин Пиллен (Историческая миниатюра) Ягица, трепетная моя лань!.. (1950-я) * Дзядуля (1952) * Паляшук (1952) * Венус паўночная (З цыкла «Вандраванні ўвосень») (1950-я) * Нямыя браты (1956) * Завеі (1958) * Карней — мышыная смерць (1958) * Лятучы галандзец (1958) * Лясная гісторыя (1958) * Госць прыходзіць на золкім світанні (1959) * Подыхі продкаў (Імпрэсія) (1959) * Аліва і меч (1959) * Пасмяротная гісторыя аднаго цецерука (1959) * Белае Полымя (1959) * Як звяргаюцца ідалы (1959) * Лісты не спазняюцца ніколі (1959) * Ідылія ў духу Вато (1959—1960) * У шалашы (1960) * Блакіт і золата дня (1960) * Маленькая балерына (1961) * Вось і ўсё (1962) * Як поле перайсці (1962) * Кніганошы (Навела) (1962) * Барвяны шчыт (1963) {{col-2}} * Залаты бог (З цыкла «Казкі мора») (1963) * Сіняя-сіняя (1964) * Краіна Цыганія (1969) * Былі ў мяне мядзведзі (1970) * Вока тайфуна (1970) * Вялікі Шан Ян (Песня пра баявыя калясніцы) (1970) * Калядная рапсодыя (1973) === Нарысы === * [[Зямля пад белымі крыламі]] (1977) * Вільнюс — часцінка майго сэрца * Вязынка * Званы ў прадоннях азёр * Казкі Янтарнай краіны * Мой се градок! * Рша камен… === Зборнікі вершаў === * [[Матчына душа]] (1958) * Вячэрнія ветразі (вершы і паэмы, 1960) * Мая Іліяда (1969) * Быў. Ёсць. Буду. (1986) * Паэзія розных гадоў (1987) === Казкі === * Лебядзіны скіт (1952) * Вужыная каралева (1952) * Аўтух-дамоўнік (1952) * Казка пра Пятра-разбойніка (1952) * Надзвычайная котка (1952) * Мужык і дзіва аднавокае (1952) * З вобразаў казак (1952) * Чортаў скарб (1973) * Верабей, сава і птушыны суд (1973) * Пасварыліся — памірыліся (1977) * Бліны на дрэве, грушы на вярбе (1977) * Скрыпка дрыгвы й верасовых пустэчаў (1977) * Кацёл з каменьчыкамі (1977) * Нямоглы бацька (1980) * Вясна ўвосень (1980) * Жабкі і Чарапаха (1980) * Пра Пана Галавана (сумесна з [[Алег Антонавіч Лойка|Алегам Лойкам]]) (1981) === Легенды === * Маці Ветру (1956) * Легенда аб бедным д’ябле і аб адвакатах Сатаны (1961) === Публіцыстыка === * Абдуванчык на кромцы вады * Людзям простым к добраму навучанню * Гэта было 10-га сакавіка 1864 года… * З вадой і без вады * Коласаўцы * Мова (што я думаю пра цябе) * Наш агульны клопат * Родная мова * Ці дажывем да ста год, або пасмяротнае рыданне {{col-end}} === П’есы і сцэнарыі === {{Col-begin|class=references-small}} {{col-2}} === П’есы === * Млын на Сініх Вірах (пастаўленая на тэлебачанні ў 1959) * Трошкі далей ад Месяца (напісаная ў 1959—1960) * Званы Віцебска (1974, пастаўленая ў 1977) * Кастусь Каліноўскі (напісаная ў 1963, пастаўленая ў 1978) * Калыска чатырох чараўніц (апублікаваная і пастаўленая ў 1982) * Маці ўрагану (1982, пастаўленая ў 1988) {{col-2}} === Сцэнарыі === * Сведкі вечнасці (1964) * Памяць каменя (1966) * Будзь шчаслівай, рака (1967) * Хрыстос прызямліўся ў Гародні (з [[Уладзімір Бычкоў|У. Бычковым]], 1967) * Чырвоны агат (1973) * Дзікае паляванне караля Стаха (з [[Валерый Давідавіч Рубінчык|В. Рубінчыкам]], 1979) * Чорны замак Альшанскі (з [[Міхаіл Мікалаевіч Пташук|М. Пташуком]], 1984) {{col-end}} == Пасмяротныя выданні == [[Файл:Viktar Shnip.jpg|thumb|180px|left|Кіраўнік выдавецтва «Мастацкая літаратура» [[Віктар Анатолевіч Шніп|Віктар Шніп]] прэзентуе «Збор твораў Караткевіча». XX Міжнародная кніжная выстаўка, Мінск, 2013 г.]] Выдадзены Збор твораў у 8 тамах (1987—1991). Выдадзены зборнік яго перакладаў «Галасы маіх сяброў» (1993). Выдадзеная кніга «Творы» (1996), куды ўключана тое, што не друкавалася пры жыцці пісьменніка. Надрукаваныя лісты мастака да [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Янка Брыль|Янкі Брыля]], латышскіх, украінскіх, польскіх, славацкіх i некаторых іншых пісьменнікаў, навукоўцаў, сяброў i знаёмых{{Sfn|Верабей|2005|с=204}}. У 2011 годзе выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» пачало 25-томнае выданне твораў пісьменніка пад рэдакцыяй [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоля Вераб’я]]<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Ларыса Цімошык]]|загаловак=Быць Караткевічам|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=69918|выданне=[[Звязда (1917)|Звязда]]|тып=газета|год=26 лістапада 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-11-26 228 (26836)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/69925/26lis-1.indd.pdf 1]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Апрача іншага, у збор будуць уключаны творы, якія не друкаваліся пры жыцці пісьменніка, малюнкі, лісты, дзённікі, сцэнарыі дакументальных і мастацкіх фільмаў, інтэрв’ю, выступленні{{Sfn|Збор1|2012|с=5}}. Тэксты друкуюцца з адмененымі нематываванымі рэдактарскімі і цэнзарскімі праўкамі. Да збору твораў будуць прыкладзеныя два [[Кампакт-дыск|CD-дыскі]]: на першым будуць змешчаныя вершы і песні ў выкананні Караткевіча, на другім — яго выступленні на радыё, тэлебачанні, у Саюзе пісьменнікаў, здымкі ў мастацкім фільме «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні (фільм)|Жыціе і ўзнясенне Юрася Братчыка]]» («Хрыстос прызямліўся ў Гародні»){{Sfn|Збор1|2012|с=6}}. == Экранізацыі == === Мастацкія фільмы === * [[Хрыстос прызямліўся ў Гародні (фільм)|Хрыстос прызямліўся ў Гародні]] (1967) * [[Чырвоны агат]] (1973) * [[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]] (1979) * [[Лісце каштанаў (фільм)|Лісце каштанаў]] (1981) * [[Чорны замак Альшанскі (фільм)|Чорны замак Альшанскі]] (1983) * [[Паром (фільм)|Паром]] (1988) (паводле аповесці «Паром на бурнай рацэ») * [[Маці ўрагану (фільм)|Маці ўрагану]] (1990) * [[Сівая легенда (фільм)|Сівая легенда]] (1991) * [[Паляшук (фільм)|Паляшук]] (2019) === Дакументальныя фільмы === * Сведкі вечнасці (1964) * Памяць (1966) * Чырвоны агат (1973) === Мультыплікацыйныя фільмы === * [[Ладдзя Роспачы (мультфільм)|Ладдзя роспачы]] (1987) == Оперы == * Сівая легенда (1978, кампазітар [[Дзмітрый Браніслававіч Смольскі|Дзмітрый Смольскі]]) * Дзікае паляванне караля Стаха (1989, кампазітар [[Уладзімір Яўгенавіч Солтан|Уладзімір Солтан]]) * Дзікае паляванне караля Стаха (2023, кампазітар [[Вольга Сяргееўна Падгайская|Вольга Падгайская]]) == Узнагароды == * [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|Ордэн Дружбы Народаў]] (1980) * прэмія Саюза пісьменнікаў Беларусі імя Івана Мележа (1983) — за раман «Нельга забыць» («Леаніды не вернуцца да зямлі») * Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа (1984 — пасмяротна) — за раман «Чорны замак Альшанскі»{{Sfn|Верабей|2005|с=207}}. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Pamiatnaja doška Ŭladzimieru Karatkieviču (Miensk).JPG|міні|Памятная дошка ў Мінску, вул. Карла Маркса, 36]] Пра Караткевіча створана дакументальная стужка «Быў. Ёсць. Буду» (1989), відэафільмы «Успамін» і «Рыцар і слуга Беларусі» (абодва — 1991). [[Файл:Рагачоў. (21).jpg|thumb|Графіці на жылым доме ў Рагачове]] Імя Караткевіча носіць бібліятэка № 14 у [[Віцебск]]у<ref>[http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&lib_id=3917&ministry_id=1&menu_id=1 Библиотека-филиал № 14 им. В. Короткевича ГУ «Централизованная библиотечная система г. Витебска»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407064044/http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&lib_id=3917&ministry_id=1&menu_id=1 |date=7 красавіка 2014 }}{{ref-ru}}</ref>, бібліятэка-філія № 6 у [[Наваполацк]]у<ref>[http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&lib_id=4024&menu_id=1 Библиотека-филиал № 6 им. В. Короткевича сети публичных библиотек г. Новополоцка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407062622/http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&lib_id=4024&menu_id=1 |date=7 красавіка 2014 }}{{ref-ru}}</ref>, дзіцячая бібліятэка ў [[Орша|Оршы]]<ref>[http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&lib_id=4069&ministry_id=1&menu_id=1 Детская библиотека им. В. Короткевича сети публичных библиотек г. Орша] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407062421/http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&lib_id=4069&ministry_id=1&menu_id=1 |date=7 красавіка 2014 }}{{ref-ru}}</ref>, грамадская бібліятэка ў [[Талін]]е ([[Эстонія]])<ref>[https://sites.google.com/site/bibliotekaimvlkorotkevica/ Общественная библиотека им. Владимира Короткевича в Таллинне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140412134311/https://sites.google.com/site/bibliotekaimvlkorotkevica/ |date=12 красавіка 2014 }}{{ref-ru}}</ref>. У [[Орша|Оршы]] (вул. Леніна, 26) існуе [[Музей Уладзіміра Караткевіча|музей пісьменніка]], адкрыты ў 2000 годзе. Экспазіцыя складаецца з дзвюх зал; адна прысвечана біяграфіі пісьменніка, другая — творчасці. Экспазіцыя ўключае ў сябе абстаноўку пасляваеннага дома на вуліцы Касманаўтаў у Оршы, з мэбляй пісьменніка і яго рэчамі. Таксама тут узноўлены фрагмент кабінета мінскай кватэры Караткевіча<ref>{{cite web| author = Яўгенія Каркіяйнен| date = 2 ліпеня 2014| url = http://news.tut.by/culture/405540.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20140711130856/http://news.tut.by/culture/405540.html| archive-date = 11 ліпеня 2014| title = Последний рыцарь белорусской истории. Фоторепортаж из Оршанского музея Владимира Короткевича| publisher = [[TUT.BY]]| access-date = 30 снежня 2014| language = ru| url-status = dead}}</ref>. Матэрыялы пра жыццё і творчасць пісьменніка экспануюцца ў Рагачоўскім музеі народнай славы, Віцебскім краязнаўчым музеі<ref name="archiŭ"/>. У [[Віцебск]]у ўсталяваны помнік у 1994 годзе (скульптар І. Казак, архітэктар В. Рыбакоў). Помнік у Оршы адкрыты 27 чэрвеня 1992 года да 925-годдзя Оршы. Першапачаткова помнік размяшчаўся на месцы згарэлага ў вайну дома, у які сям’я Караткевіча засялілася ў 1939 годзе, але пазней помнік быў перанесены ў цэнтральны парк Оршы. 14 красавіка 2011 года быў усталяваны [[Помнік Уладзіміру Караткевічу (Кіеў)|помнік Караткевічу]] ў [[Кіеў|Кіеве]]. Аўтарамі скульптуры сталі беларусы Кастусь Селіханаў і Алег Варвашэня, архітэктар — Аляксандр Корбут<ref>[http://prajdzisvet.org/events/590-u-kijevie-ustaliavali-pomnik-u-karatkievichu.html?utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter У Кіеве ўсталявалі помнік У. Караткевічу]</ref>. На дамах у Оршы, дзе Караткевіч жыў у канцы 1950-х гадоў, і ў Мінску, дзе была яго кватэра, усталяваныя памятныя дошкі<ref name="archiŭ"/>. Памятная дошка ўсталяваная на будынку школы № 8 у Оршы, у якой Караткевіч працаваў у 1956—1958 гадах<ref>{{cite web | date = 26 лістапада 2014| url = http://news.tut.by/culture/425267.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20150129210244/http://news.tut.by/culture/425267.html| archive-date = 29 студзеня 2015| title = Музей, Дняпро і родная хата. Вандроўка па мясцінах Уладзіміра Караткевіча ў Оршы| publisher = [[TUT.BY]]| access-date = 29 студзеня 2015}}</ref>. Імя Караткевіча носіць Фонд дапамогі маладым пісьменнікам, прэмія выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]»<ref name="archiŭ"/>. Імем Уладзіміра Караткевіча названыя вуліцы ў [[Астравец|Астраўцы]], [[Віцебск]]у, [[Гродна|Гродне]]<ref>{{cite web|url = http://www.pravo.by/pdf/2011-78/2011_78_9_42180.pdf |title = Рашэнне Гродненскага раённага савета дэпутатаў 26 мая 2011 г. № 82|publisher = pravo.by|language = ru}}</ref>, [[Рагачоў|Рагачове]], [[Столін]]е, [[Орша|Оршы]]{{efn|Тут у 1950-х гадах жыла сям’я Караткевіча.}}<ref name="archiŭ"/>. У 2023 годзе імя Уладзіміра Караткевіча надалі адной з вуліц [[Кіеў|Кіева]]. <center><gallery mode="packed" widths="190" heights="200" perrow="4" caption="Помнікі Уладзіміру Караткевічу"> Файл:Karatkievich.Orsha.jpg|Помнік у [[Орша|Оршы]] Файл:Pomnik Karatkieviču (Viciebsk).jpg|Помнік у [[Віцебск]]у Файл:Pomnik Karatkieviču (Kijeŭ).jpg|Помнік у [[Кіеў|Кіеве]] Файл:Рагачоў. Дом Уладзіміра Караткевіча (02).jpg|Памятны знак ля дома ў Рагачове </gallery></center> У 2020 годзе выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі» завяршыла работу над персанальнай энцыклапедыяй «Уладзімір Караткевіч». У ёй змешчаны артыкулы, якія тычацца жыцця і творчасці У. Караткевіча, людзей, якія мелі стасункі з пісьменнікам, даследавалі і даследуюць яго літаратурную дзейнасць, а таксама тых, для каго асоба і творчасць класіка сталі крыніцай натхнення. Падрабязна разглядаюцца і мастацкія сродкі, якія выкарыстоўваў пісьменнік пры напісанні сваіх твораў<ref>[https://www.bel-en.by/ru/production-ru/getElement/305/ bel-en.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305065025/https://www.bel-en.by/ru/production-ru/getElement/305/ |date=5 сакавіка 2021 }}</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БП 1917-90|[http://slounik.org/81070.html Караткевіч Уладзімір]}} * [http://slounik.org/154217.html Караткевіч Уладзімір] // {{Крыніцы/Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік}} * Karatkievič, Uładzimir // {{Крыніцы/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * ''[[Анатоль Верабей|Верабей А. Л.]]'' Абуджаная памяць: нарыс жыцця i творчасці Уладзіміра Караткевіча. — Мн., 1997. — 256 с. * ''Верабей А. Л.'' Жывая повязь часоў. — Мн., 1985. * {{кніга |аўтар=Верабей А. Л. |частка=Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч |спасылка частка= http://www.uladzimir-karatkevich.com/bio/belinc.html|загаловак=Беларуская энцыклапедыя |адказны= Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|месца= Мн.|выдавецтва=БелЭн |год=1999 |том= 8|старонкі=57 — 58 }} * {{кніга |аўтар=Верабей А. Л. |загаловак=Уладзімір Караткевіч. Жыццё і творчасць |спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/23416/1/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%B9%20%D0%90.%D0%9B.%20%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80%20%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91%20%D1%96%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C.pdf |адказны=Пад рэд. Гарбачэўскай Т. А. |выданне=2-е |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская навука |год=2005 |старонак=271 |isbn=985-08-0666-4 |ref=Верабей |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329041428/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/23416/1/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%B9%20%D0%90.%D0%9B.%20%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80%20%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91%20%D1%96%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C.pdf |archive-date=29 сакавіка 2017 }} * {{кніга |аўтар=Верабей А. Л. |частка=Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч |спасылка=http://www.uladzimir-karatkevich.com/bio/igb.html |загаловак=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |адказны= Рэдкал.; Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш|месца=Мн. |выдавецтва=БелЭн|год=1997 |том=4 |старонкі=111—112 }} * {{кніга |аўтар=[[Аляксей Кузьміч Гардзіцкі|Гардзіцкі А. К.]] |частка= Караткевіч Уладзімір |спасылка=http://www.slounik.org/81070.html |загаловак=Беларускія пісьменнікі: 1917—1990 |месца= Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура |год= 1994|isbn=5-340-00709-X }} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А. Л.]] |загаловак=Беларускі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»]] |год=2014-07-18 |выпуск=4777 |нумар=28 |старонкі=6 |мова=be |копія=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |дата копіі=2014-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |archive-date=22 ліпеня 2014 }} * {{артыкул |аўтар=Грушэцкі А. Л.|загаловак=Душа і сэрца Беларусі. Уладзімір Караткевіч (1930—1984)|спасылка= http://csl.bas-net.by/press-nan/2014/07/29_dusha_i_serca_belarusi.pdf|выданне=Настаўніцкая газета|тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=Міністэрства адукацыі РБ |год=29 ліпеня 2014 |выпуск=7537 |нумар=89 |старонкі= 24|копія= http://www.peeep.us/61108433|дата копіі=2014-08-21}} * {{кніга |аўтар=[[Алег Антонавіч Лойка|Лойка А. А.]] |частка=Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч |спасылка=http://www.uladzimir-karatkevich.com/bio/belsavinc.html |загаловак=Беларуская савецкая энцыклапедыя |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская савецкая энцыклапедыя |год=1972 |том=V |archive-date=5 мая 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505001123/http://www.uladzimir-karatkevich.com/bio/belsavinc.html }} * ''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс А.]]'' Жыцце і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча: партрэт пісьменніка і чалавека. — Мн., 1990. — 230 с. * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Макарэвіч|Макарэвіч А. М.]], [[Маргарыта Яфімава|Яфімава М. Б.]], і інш. |частка=Уладзімір Караткевіч |загаловак= Беларуская дзіцячая літаратура |адказны=Пад рэд. А. М. Макарэвіча, М. Б. Яфімавай |месца= Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа |год= 2008|старонкі=459—481 |старонак=688 |isbn=978-985-06-1440-7 |тыраж= 3500|ref=Макарэвіч, Яфімава}} * ''[[Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|Марціновіч Д.]]'' «Донжуанскі спіс» Караткевіча: Літаратуразнаўчыя даследаванні і артыкулы. — Мн.: Чатыры чвэрці, 2012. — 114 с. (Мінскае гарадское аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі. Серыя «Мінскія маладыя галасы»). — ISBN 978-985-7026-43-2 * ''[[Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|Марціновіч Д.]]'' Жанчыны ў жыцці Уладзіміра Караткевіча. — Мн.: Чатыры чвэрці, 2014. — 178 с.: іл.; [2] л. укл. — ISBN 978-985-7058-53-2 * ''Русецкі А.'' Уладзімір Караткевіч: праз гісторыю ў сучаснасць. — Мн., 2000. − 300 с. * ''Штэйнер І.'' Свет шчодры. Свет мяне паўторыць…: паэзія У. Караткевіча і класічныя традыцыі. — Мн., 2008. — 120 с. * ''Шынкарэнка В.'' Пад ветразем дабра і прыгажосці. — Мн., 1995. * ''Яршоў І.'' Зямля Караткевіча / І. Яршоў, В. Сіднякова. — Орша, 1997. — 238 с. * ''Уладзімір Караткевіч.'' Быў. Ёсць. Буду! : успаміны, інтэрв’ю, эсэ / уклад. Г. В. Шаблінскай. — Мн., 2005. — 518 с. — (Жыццё знакамітых людзей Беларусі). * Уладзімір Караткевіч: вядомы і невядомы / Уклад.: ''А. Верабей, М. Мінзер, С. Панізнік.'' — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2010. * {{Кніга|загаловак = Уладзімір Караткевіч. Збор твораў у 25 тамах|адказны = прад., падрыхт. тэкстаў і камент. [[Анатоль Верабей|А. Верабей]]; рэд. тома [[Вячаслаў Пятровіч Рагойша|В. Рагойша]]|месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 2012|том = 1|старонак = 533|isbn = 978-985-02-1333-4|тыраж = 2000|ref=Збор1}} * {{Кніга|загаловак = Уладзімір Караткевіч. Збор твораў у 25 тамах|адказны = прад., падрыхт. тэкстаў і камент. [[Анатоль Верабей|А. Верабей]]; рэд. тома [[Таццяна Іванаўна Шамякіна|Т. Шамякіна]]|месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 2014|том = 3|старонак = 774|isbn = 978-985-02-1522-2|тыраж = 2000|ref=Збор3}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://knihi.com/Uladzimir_Karatkievic/ Творы Уладзіміра Караткевіча на сайце «Беларуская Палічка»] * [http://kamunikat.org/Karatkievicz_Uladzimir.html Творы Уладзіміра Караткевіча на сайце kamunikat.org] * [http://rv-blr.com/biography/view/7 Творы Уладзіміра Караткевіча на сайце «Родныя вобразы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140912203823/http://www.rv-blr.com/biography/view/7 |date=12 верасня 2014 }} * [http://archives.gov.by/index.php?id=122027 Уладзімір Караткевіч: асоба і творчасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150316094234/http://archives.gov.by/index.php?id=122027 |date=16 сакавіка 2015 }} // Беларускі навукова-даследчы цэнтр электроннай дакументацыі * {{cite web|author=[[Юрый Цвяткоў]], студыя «Летапіс» (1989)|title=Быў. Ёсць. Буду|url=https://www.youtube.com/watch?v=DLA_zMD95Pg&hl=be|publisher=[[Беларусьфільм]]|date=7 мая 2012|access-date=10 студзеня 2015}} * {{cite web|author=[[Анатоль Верабей]] (1991)|title=Рыцар і слуга Беларусі|url=https://www.youtube.com/watch?v=vNYnDHcCELs&hl=be|publisher=[[Беларускі відэацэнтр]]|date=29 кастрычніка 2012|access-date=10 студзеня 2015}} * {{cite web|author=[[Сяргей Лук’янчыкаў]], студыя «Летапіс» (1995)|title=Акафіст Уладзіміру|url=https://www.youtube.com/watch?v=PwNUb_dJ-T8&hl=be|publisher=Беларусьфільм|date=7 мая 2012|access-date=10 студзеня 2015}} * {{cite web|author=[[Віктар Корзун]], студыя «VivaFutura» (2010)|title=Уладзімір Караткевіч. Душа застанецца|url=https://www.youtube.com/watch?v=qXY-CGKuQ5o&hl=be|publisher=[[БелСат|Белсат]]|date=13 чэрвеня 2013|access-date=10 студзеня 2015}} * {{cite web|title=Словы Уладзіміра Караткевіча на вечарыне, прысвечанай 50-годдзю |url=https://www.youtube.com/watch?v=f8OY22Y2pr4&hl=be|publisher=[[Беларусь 2|Тэлеканал «Лад»]]|date=8 верасня 2013|access-date=10 студзеня 2015}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Пісьменнік|Беларусь}} {{DEFAULTSORT:Караткевіч Уладзімір}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Аўтары гістарычных раманаў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Дружбы народаў]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска]] [[Катэгорыя:Уладзімір Караткевіч| ]] beiudn3rpexfexb47nmz8kzcfj4hvyn 0 18698 5142288 5072089 2026-05-16T10:07:48Z JerzyKundrat 174 5142288 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Белавежская пушча | Нацыянальная назва = | Выява = BelarusBNP09.JPG | Подпіс = | Катэгорыя МСАП = II |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 40|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 50|lon_sec = |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] вобласці | Краіна = | Краіны = [[Беларусь]] | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 152&nbsp;962 га [http://npbp.brest.by/natpark] | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = 1932 | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = https://npbp.by/bel/ |На карце 1 = Беларусь |Шырыня карты 1 = |crosses180 = }} '''Нацыянальны парк Белавежская пушча''', дзяржаўны [[нацыянальны парк]] у [[Беларусь|Беларусі]]. Размешчаны на тэрыторыі буйнога ляснога масіву [[Белавежская пушча]] ([[Камянецкі раён|Камянецкі]], [[Пружанскі раён|Пружанскі]] і [[Свіслацкі раён]]ы). Займае плошчу каля 153 тыс. га, у тым ліку лясамі пакрыта 117 тыс. га. Адміністрацыя размяшчаецца ў аг. [[Каменюкі]]. == Гісторыя == Пушча — былая паляўнічая гаспадарка польскіх каралёў (з XV ст.) і рускіх цароў (XVIII — пач. ХХ ст.). У [[1939]] абвешчана дзяржаўным запаведнікам. У 1957—1991 мела статус запаведна-паляўнічай гаспадаркі, была месцам паляванняў для прадстаўнікоў высокай савецкай наменклатуры і іх замежных гасцей. З [[1991]] нацыянальны парк. У [[1992]] ўключана [[ЮНЕСКА]] ў спіс аб’ектаў [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]]. З [[1993]] [[біясферны запаведнік]]. [[Файл:Gerb of NP Belovezhskaya Pushcha.jpg|thumb|left|200px|[[Герб Белавежскай пушчы]] распрацаваны да святкавання ў [[2009]] годзе 600-годдзя першай згадкі пра ўвядзенне запаведнага рэжыму ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]]] == Апісанне == Нацыянальны парк створаны ў мэтах захавання эталонных і ўнікальных прыродных комплексаў і аб’ектаў прыроды, правядзення навуковых даследаванняў, распрацоўкі і ўкаранення навуковых метадаў аховы прыроды і прыродакарыстання, экалагічнай асветы і рэкрэацыйнай дзейнасці. Адміністрацыйна-гаспадарчым і навуковым цэнтрам нацыянальнага парку з’яўляецца аграгарадок [[Каменюкі]] Камянецкага раёна. == Геаграфія == Нацыянальны парк «Белавежская пушча» размешчаны ў басейне Заходняга Буга на вышынях 160—180 м над узроўнем мора. Рэльеф тут спадзіста-ўзгорысты, раўнінныя ўчасткі чаргуюцца з асобнымі ўзвышшамі і паніжэннямі. Найвышэйшым пунктам з’яўляецца гара паблізу пасёлка [[Поразава]] (242,5 м), самым нізкім — урэз р. [[Правая Лясная]] (143,6 м). Большасць рэк маюць шыротную скіраванасць (Правая Лясная, [[Нараў]], [[Нараўка]]) і адносяцца да басейна Балтыйскага мора. Іх вытокі знаходзяцца непасрэдна ў межах ляснога масіву, альбо ў балотах непадалёк. Паблізу паўночна-ўсходняй ускраіны пушчы праходзіць водападзел паміж рэкамі басейнаў Балтыйскага і Чорнага мораў. Там добра захавалася [[Дзікае (балота)|Дзікае балота]], якое ў Еўропе з’яўляецца адным з самых буйных нізінных балот мезатрофнага тыпу. Натуральных азёр на тэрыторыі нацыянальнага парка няма. Але ёсць больш 10 штучных вадаёмаў. Самымі вялікімі сярод іх з’яўляюцца вадасховішчы Лядское і Хмелеўскае, створаныя на месцы нізінных балот у паўднёвай частцы нацыянальнага парка. == Клімат == Па дадзеных шматгадовых назіранняў Камянюкскай метэастанцыі, сярэднегадовыя тэмпературы (5,1° — 8,5 °C). Сярэднія тэмпературы самага цёплага месяца (ліпень) складаюць 17,4°, самога халоднага (студзень) −4,5°. Максімальная і мінімальная тэмпературы дасягаюць значэнняў у 36,4° і −40,1°, адпаведна. Ападкаў выпадае каля 653 мм, прычым асноўная іх частка (66 %) прыходзіцца на цёплы перыяд. [[Файл:2009. Stamp of Belarus 28-2009-09-21-bl.jpg|thumb|center|549px|Серыя паштовых марак Беларусі]] == Дырэктары == * [[Уладзімір Сяргеевіч Раманаў]] (1957-?) == Спасылкі == * [https://npbp.by/bel/ Афіцыйны сайт нацыянальнага парка] * ''Земоглядчук К. В.'' [http://www.faunarb.info/sites/default/files/publications/malakofauna_nekotoryh_biocenozov.pdf Малакофауна некоторых биоценозов национального парка Беловежская пуща] {{ref-ru}} * [https://birdwatch.by/stalouka-2020 Птушыная сталоўка ў Вуглянах: вэб-камера з жывой трансляцыяй падчас зімовага перыяду] {{Біясферныя рэзерваты Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Белавежская пушча нацыянальны парк}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Беларусі]] [[Катэгорыя:Белавежская пушча]] [[Катэгорыя:Геаграфія Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Геаграфія Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Геаграфія Свіслацкага раёна]] [[Катэгорыя:Славутасці Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Славутасці Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Славутасці Свіслацкага раёна]] 4e1m7h9h7gstixav1tv0lolro5dx2af 0 19962 5142289 4879897 2026-05-16T10:11:29Z JerzyKundrat 174 /* Кастрычнік */ 5142289 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == === Студзень === [[Выява:Eurozone map-2009.svg|міні|thumb|Расшырэнне Еўразоны.]] [[Файл:US President Barack Obama taking his Oath of Office - 2009Jan20.jpg|thumb|[[Барак Абама]] ўступае на пасаду Прэзідэнта ЗША.]] * [[1 студзеня]]: ** [[Славакія]] перайшла на [[еўра]] і стала 16-м членам еўразоны. ** Выхад перакладу на [[Беларуская мова|беларускую мову]] кнігі «[[Серыя раманаў «Гары Потэр»|Гары Потар]] і Прынц Паўкроўка» і кнігі «Казкі барда Бідля». * [[20 студзеня]]: [[Барак Абама]] ўступіў на пасаду Прэзідэнта [[ЗША]]. * [[27 студзеня]]: Памесным Саборам [[РПЦ]] мітрапаліт [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|Кірыл]] абраны Патрыярхам Маскоўскім і ўсяе Русі. === Люты === * Першы выпуск [[біткойн]]а. === Сакавік === * [[6 сакавіка]]: Адбыўся запуск касмічнага тэлескопа [[Кеплер (тэлескоп)|«Кеплер»]], які прызначаны для пошуку экзапланет. === Красавік === * [[1 красавіка]]: [[Албанія]] і [[Харватыя]] сталі членамі [[НАТА]]. * [[4 красавіка]]: Беларуская тэнісістка [[Вікторыя Азаранка]] стала пераможцай турніру WTA ў Маямі. * [[7 красавіка]]: Аператар мабільнай сувязі [[Мабільныя ТэлеСістэмы (Беларусь)|МТС]] дадаў у свае галасавыя аўтаінфарматары беларускую мову. * [[23 красавіка]]: Адкрыты [[помнік экіпажу самалёта «Ілья Мурамец-16»]] у [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунах]]. === Май === * [[7 мая]]: У [[Прага|Празе]] адбыўся саміт краін-удзельніц новой праграмы [[Еўрасаюз]]а «[[Усходняе партнёрства]]», з удзелам [[Азербайджан]]а, [[Арменія|Арменіі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Грузія|Грузіі]], [[Малдова|Малдовы]] і [[Украіна|Украіны]]. * [[16 мая]]: [[Аляксандр Рыбак]] стаў пераможцам конкурсу песні «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|Еўрабачанне-2009]]» у [[Масква|Маскве]]. * [[26 мая]]: Гарсавет [[Полацк]]а прыняў рашэнне аб перайменаванні праспекту Карла Маркса ў праспект імя [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]. === Чэрвень === * [[1 чэрвеня]]: Самалёт А-330 авіякампаніі Air France на шляху з [[Рыа-дэ-Жанейра]] ў [[Парыж]] пацярпеў катастрофу і ўпаў у [[Атлантычны акіян]], на борце знаходзіліся 216 пасажыраў і 12 членаў экіпажу. * [[2 чэрвеня]]: [[Віцебская вобласць]], апошняй з рэгіёнаў Беларусі, атрымала свой герб і сцяг. === Ліпень === [[Выява:5_ZBS_2009.jpg|міні|V з’езд Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына» ў Мінску.]] * [[19 ліпеня]]: У [[Мінск]]у скончыўся V з’езд [[ЗБС Бацькаўшчына|Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына»]]. * [[24 ліпеня]]: У выніку ліўню часткова затоплены мінскія вуліцы. === Жнівень === [[Выява:Usain Bolt smiling Berlin 2009.JPG|міні|Усэйн Болт на Чэмпіянаце свету па лёгкай атлетыцы ў Берліне.]] * [[16 жніўня]]: [[Усэйн Болт]] устанавіў сусветны рэкорд у бегу на 100 метраў роўны 9,58 [[секунда|сек.]] * [[17 жніўня]]: Колькасць артыкулаў у [[Англійская Вікіпедыя|Англійскай Вікіпедыі]] дасягнула 3 мільёнаў. === Верасень === * [[1 верасня]]: Спыніла сваё існаванне [[Беларуская служба «Радыё Швецыя»]]. * [[6 верасня]]: У Дзень беларускай пісьменнасці ў [[Смаргонь|Смаргоні]] адкрыты помнік [[Францішак Багушэвіч|Францішку Багушэвічу]]. * [[27 верасня]]: Адбыліся 17-я, чарговыя, [[Парламенцкія выбары ў Германіі (2009)|парламенцкія выбары]] ў [[Германія|Германіі]]. * [[28 верасня]]: Акцыя пртэсту апазіцыі на стадыёне ў [[Конакры]] ([[Гвінея]]) падаўлена вайскоўцамі. === Кастрычнік === * [[1 кастрычніка]]: Асвечана [[Свята-Георгіеўская царква (Каменюкі)]]. * [[14 кастрычніка]]: Пачаўся [[перапіс насельніцтва]] [[Беларусь|Беларусі]] (скончыўся [[24 кастрычніка]]). * [[18 кастрычніка]]: [[Уладзімір Самсонаў]] у трэці раз выйграў Кубак свету па настольным тэнісе. * [[26 кастрычніка]]: [[Катастрофа BAe-125 пад Мінскам]] прывяла да гібелі экіпажа самалёта і пасажыраў. * [[31 кастрычніка]]: Здарылася [[катастрофа PZL «Kania» пад Высокім]], паблізу беларуска-польскай мяжы, загінулі польскія вайскоўцы, што былі на борце верталёта. === Лістапад === * [[19 лістапада]]: [[Херман ван Рампёй]] абраны першым пастаянным старшынём Еўрапейскага савета («прэзідэнтам [[ЕС]]»). === Снежань === * [[10 снежня]]: У [[Лондан]]е адбылася прэм’ера фільма [[Аватар (фільм, 2009)|«Аватар»]]. * [[21 снежня]]: [[Ліанель Месі]] атрымаў «Брыльянтавы мяч» як лепшы футбаліст года па версіі FIFA. * Па выніках года [[Кітай]] пераўзышоў [[Японія|Японію]] па валавым аб’ёме прамысловай вытворчасці і выйшаў на другое месца ў свеце. Першае месца займаюць [[ЗША]] (19 %), доля Кітая ўзрасла да 15,6 %, доля Японіі склала 15,4 %. Разам тры краіны забяспечваюць роўна палову сусветнай прамысловай вытворчасці (даныя [[ЮНІДА]]). == Нарадзіліся == == Памерлі == {{main|Спіс памерлых у 2009 годзе}} * [[13 лютага]]: [[Валянцін Тарас]], беларускі паэт, крытык і перакладчык (нар. 9.2.[[1930]]) * [[2 сакавіка]]: [[Жуан Бернарду Віейра]], прэзідэнт Гвінеі-Бісау * [[7 сакавіка]]: [[Ян Арлазораў]], расійскі тэатральны і эстрадны акцёр (нар. 26.8.[[1947]]) * [[2 мая]]: [[Фёдар Шмакаў]], беларускі акцёр, рэжысёр (нар. 1.3(16.2).[[1917]]) * [[6 мая]]: [[Валянцін Іванавіч Варэннікаў|Валянцін Варэннікаў]], савецкі военачальнік, расійскі палітычны дзеяч (нар. 15.12.[[1923]]) * [[19 мая]]: [[Роберт Ферчгат]], амерыканскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1998) (нар. [[4.6]].[[1916]]) * [[20 мая]]: [[Алег Янкоўскі]], савецкі, расійскі акцёр тэатру і кіно, рэжысёр (нар. 23.2.[[1944]]) * [[27 мая]]: [[Клайв Грэнджэр]], брытанскі эканаміст, [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскі лаўрэат па эканоміцы]] (2003) * [[6 чэрвеня]]: [[Жан Дасэ]], французскі імунолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1980) (нар.[[19.10]].[[1916]]) * [[19 чэрвеня]]: [[Сапармурат Авезбердыеў]], туркменскі паэт, перакладчык і журналіст (нар. [[21 лютага|21.2]].[[1939]]) * [[25 чэрвеня]]: [[Майкл Джэксан]], амерыканскі спявак, танцор, аўтар песень (нар. 29.8.[[1958]]) * [[25 чэрвеня]]: [[Зінаіда Стагурская]], беларуская велагоншчыца (нар. 9.2.[[1971]]) * [[1 ліпеня]]: [[Людміла Зыкіна]], руская спявачка (нар. 10.6.[[1929]]) * [[6 ліпеня]]: [[Васіль Аксёнаў]], савецкі, амерыканскі і расійскі пісьменнік, сцэнарыст, кінадраматург (нар. 20.8.[[1932]]) * [[6 ліпеня]]: [[Роберт Стрэйндж Макнамара]], 7-ы міністр абароны ЗША * [[17 ліпеня]]: [[Лешак Калакоўскі]], польскі філосаф (нар. 1927) * [[17 ліпеня]]: [[Уолтэр Кронкайт]], амерыканскі журналіст, тэлевядучы (нар. [[4.11]].[[1916]]) * [[30 ліпеня]]: [[Юрый Курненін]], беларускі футбаліст і трэнер (нар. [[14.6]].[[1954]]) * [[20 жніўня]]: [[Сямён Фарада]], савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно (нар. [[31.12]].[[1933]]) * [[27 жніўня]]: [[Сяргей Міхалкоў]], пісьменнік, паэт, драматург, аўтар тэксту двух гімнаў Савецкага Саюза і гімна Расійскай Федэрацыі (нар. 28.2(13.3).[[1913]]) * [[14 верасня]]: [[Патрык Суэйзі]], амерыканскі кінаакцёр (нар. [[18.8]].[[1952]]) * [[27 верасня]]: [[Іван Дыхавічны]], савецкі і расійскі кінарэжысёр і сцэнарыст (нар. [[16.10]].[[1947]]) * [[1 кастрычніка]]: [[Альгерд Невяроўскі]], беларускі журналіст (нар. [[19.8]].[[1969]]) * [[2 кастрычніка]]: [[Марэк Эдэльман]], польскі палітычны і грамадскі дзеяч яўрэйскага паходжання, кіраўнік паўстання ў Варшаўскім гета (нар. 1919) * [[30 кастрычніка]]: [[Клод Леві-Строс]], французскі антраполаг, этнолаг (нар. 28.11.[[1908]]) * [[6 лістапада]]: [[Атамар Крэйча]], чэшскі акцёр і рэжысёр * [[8 лістапада]]: [[Віталь Гінзбург]], савецкі і расійскі фізік-тэарэтык (нар. [[4.10]].[[1916]]) * [[10 лістапада]]: [[Роберт Энке]], нямецкі футбаліст (нар. [[24.8]].[[1977]]) * [[20 лістапада]]: [[Раман Трахтэнберг]], расійскі шоумен, тэле- і радыёвядучы, акцёр, пісьменнік (нар. [[28.9]].[[1968]]) * [[4 снежня]]: [[Вячаслаў Ціханаў]], савецкі і расійскі акцёр (нар. [[8.2]].[[1928]]) * [[6 снежня]]: [[Рупрэхт Гейгер]], нямецкі скульптар, мастак-абстрацыяніст * [[13 снежня]]: [[Пол Энтані Самуэльсан]], амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі (нар. [[15.5]].[[1915]]) * [[16 снежня]]: [[Ягор Гайдар]], расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, эканаміст (нар. [[19.3]].[[1956]]) * [[20 снежня]]: [[Брытані Мёрфі]], амерыканская актрыса і спявачка (нар. [[10.11]].[[1977]]) * [[20 снежня]]: [[Вера Рыч]], англійская паэтэса і перакладчыца, сябра [[ЗБВБ]] (нар. [[24.4]].[[1936]]) * [[21 снежня]]: [[Эдвін Крэбс]], амерыканскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1992) (нар. [[6.6]].[[1918]]) * [[26 снежня]]: [[Іў Рашэ]], французскі прадпрымальнік, заснавальнік карпарацыі Yves Rocher (нар. [[7.4]].[[1930]]) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2009| ]] e518cmqagn1xmytw0qs1kbfpa2dh3lj 0 23731 5142252 4876909 2026-05-16T09:05:19Z JerzyKundrat 174 5142252 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Лясная}} {{Рака |Назва = Лясная |Арыгінальная назва = |Выява = Kamyanets1.JPG |Подпіс = рака Лясная каля г. Каменца |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 85 |Плошча басейна = 2650 |Басейн = Буг/Нараў/Вісла/Балтыйскае мора |Расход вады = 13 |Месца вымярэння = |Выток = Правая Лясная/Левая Лясная |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |Вусце = Буг |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Ухіл ракі = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Брэсцкая вобласць |Раён = Камянецкі раён/Брэсцкі раён |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = }} '''Лясная''' — рака ў [[Камянецкі раён|Камянецкім]] і [[Брэсцкі раён|Брэсцкім]] раёнах [[Беларусь|Беларусі]], правы прыток [[Буг]]а. Даўжыня 85 км. Вадазбор 2650 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 13 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 [[праміля|‰]]. На рацэ горад [[Каменец]]. == Гідраграфія == Утвараецца ад зліцця рэк [[Правая Лясная]] і [[Левая Лясная]] за 1 км на ўсход ад вёскі [[Вугляны (Камянецкі раён)|Вугляны]] Камянецкага раёна, вусце за 0,5 км на захад ад вёскі [[Церабунь]] Брэсцкага раёна. Працякае па [[Высокаўская раўніна|Высокаўскай раўніне]] і нізіне [[Брэсцкае Палессе|Брэсцкага Палесся]]. [[Даліна]] шырынёй 2—4 км, схілы да 20 м (месцамі да 30 м), перасечаныя лагчынамі, ярамі, асушальнымі каналамі. [[Абалона (геаграфія)|Пойма]] двухбаковая, шырынёй 0,2—0,6 км (найбольш 1 км), лугавая, радзей — парослая хмызняком. Рэчышча звілістае, месцамі моцназвілістае. Шырыня ракі ў межань 20—30 м. Берагі вышынёй 1—1,5 м (месцамі 3—4 м), адкрытыя, пад [[Куст|хмызняком]]. У басейне ракі возера [[Смуга (возера)|Смуга]]. === Асноўныя прытокі === : '''Справа''': [[Старышоўка]], [[Крывуля (рака)|Крывуля]], [[Плеса (рака)|Плеса]], [[Тачыя]], [[Сташоўка]], [[Лютая (прыток Лясной)|Лютая]]. : '''Злева''': [[Беразавец (рака)|Беразавец]], [[Градаўка]], [[Курніца]]. == Гаспадарка == На рацэ знаходзіцца горад [[Камянец]], каля вёскі [[Цюхінічы]] размешчана плаціна. Выкарыстоўваецца як прыёмнік меліярацыйных сістэм. У пойме ракі ўведзена ў строй ветраная электрастанцыя [[ВЭС СП БелТрансОйл]]. Водзяцца [[шчупак]], [[лешч]], [[гусцяра]], верхаводка, карась залаты і сярэбраны, [[язь]], [[плотка]], [[краснапёрка]], [[пячкур]], [[лінь]], [[мянтуз]], [[акунь]], [[ёрш]]. == Гідралагічны рэжым == Рэжым ракі вывучаецца з 1928 г. на гідралагічных пастах у горадзе Камянец і вёсцы Цюхінічы Брэсцкага раёна. Максімальны ўзровень вясновага разводдзя ў канцы 2‑й дэкады сакавіка, сярэдняя вышыня над самай нізкай межанню 1,5 м, максімум 2,1 м (1958). На перыяд вясновага разводдзя прыпадае 43 % гадавога сцёку. Пойма ў час разводдзя затапляецца вадой на глыбіню 0,3–0,8 м тэрмінам да трох тыдняў. Замярзае ў 3‑й дэкадзе снежня, ускрыццё ў сярэдзіне сакавіка. Вясновы крыгаход працягваецца 6 сутак. == Літаратура == * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/10527|ЛЯСНАЯ}} * [http://iba.ptushki.org/be/iba/36/full Сайт ГА «Ахова птушак Бацькаўшчыны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180630045639/http://iba.ptushki.org/be/iba/36/full |date=30 чэрвеня 2018 }} [[Катэгорыя:Прытокі Буга]] [[Катэгорыя:Рэкі Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Брэсцкага раёна]] a8692uh4tb9e6t61mlbnk2myl28092k 0 25824 5142257 5026780 2026-05-16T09:18:53Z JerzyKundrat 174 5142257 wikitext text/x-wiki {{Рака | Назва = Правая Лясная | Выява = Правая Лясная.JPG | Вусце = [[Буг]] | Даўжыня = 63 | Плошча вадазбору = 996 | Катэгорыя на Вікісховішчы = Category:Leśna Prawa }} '''Правая Лясная''', або '''Ле́сьна Пра́ва'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Leśna Prawa}}) — рака ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]] і [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], у басейне [[Буг]]а. Даўжыня ракі 132,7 км. == Гідраграфія == Правая Лясная бярэ свой пачатак на поўначы ад [[Гайнаўка|Гайнаўкі]], каля вёскі Дубіны. Рака працякае праз [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]]. Пасля 33 км рака пакідае [[Польшча|Польшчу]] і ўваходзіць у [[Беларусь]]. Цячэ па [[Высокаўская раўніна|Высокаўскай раўніне]], перасякае тэрыторыю Нацыянальнага парку «[[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|Белавежская пушча]]». За 1 км на ўсход ад вёскі [[Вугляны (Камянецкі раён)|Вугляны]] Камянецкага раёна Правая Лясная сустракае [[Левая Лясная|Левую Лясную]], і дзве гэтыя ракі ўтвараюць раку [[Лясная (рака)|Лясная]]. Даліна трапецападобная, месцамі не выражаная, у ніжнім цячэнні шырынёй да 4 км. Схілы спадзістыя, вышынёй ад 3 да 7 м, пакрытыя сеткай меліярацыйных каналаў. Пойма двухбаковая, збольшага завільгочаная, у нізоўі значна забалочаная, шырынёй 200–400 м, бліжэй да вусця паступова пашыраецца да 1 км. Рэчышча звілістае, свабодна меандруе, слабаразгалінаванае, шырынёй 20–⁠25 м у ніжнім цячэнні; каналізаванае ў 1970 г. па ўсёй даўжыні ракі. Берагі адкрытыя ці пад хмызняком, нізкія, пераважна балоцістыя. Асноўныя прытокі: * Хвішчэй * Пэрэбэль * [[Перавалока (рака)|Перавалока]] * [[Белая (басейн Віслы)|Белая]] == Гідралагічны рэжым == Максімальны ўзровень вясновага разводдзя звычайна ў 2‑й палове сакавіка. На перыяд вясновага разводдзя прыпадае 40 % гадавога сцёку. Замярзае ў канцы снежня, ускрыццё ў сярэдзіне сакавіка. Водзяцца [[шчупак]], [[лешч]], [[гусцяра]], верхаводка, карась залаты і сярэбраны, язь, ялец, галавень, плотка, пячкур, [[лінь]], [[мянтуз]], [[сом]], [[акунь]], ёрш. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/10533|ЛЯСНАЯ ПРАВАЯ}} [[Катэгорыя:Рэкі Падляскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Рэкі Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Буга]] 8fi4t6mw70kxiqn3py6j7lmsb7w10ov 5142259 5142257 2026-05-16T09:24:08Z JerzyKundrat 174 5142259 wikitext text/x-wiki {{Рака | Назва = Правая Лясная }} '''Правая Лясная''', або '''Ле́сьна Пра́ва'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Leśna Prawa}}) — рака ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]] і [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], у басейне [[Буг]]а. Даўжыня ракі 132,7 км. == Гідраграфія == Правая Лясная бярэ свой пачатак на поўначы ад [[Гайнаўка|Гайнаўкі]], каля вёскі Дубіны. Рака працякае праз [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]]. Пасля 33 км рака пакідае [[Польшча|Польшчу]] і ўваходзіць у [[Беларусь]]. Цячэ па [[Высокаўская раўніна|Высокаўскай раўніне]], перасякае тэрыторыю Нацыянальнага парку «[[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|Белавежская пушча]]». За 1 км на ўсход ад вёскі [[Вугляны (Камянецкі раён)|Вугляны]] Камянецкага раёна Правая Лясная сустракае [[Левая Лясная|Левую Лясную]], і дзве гэтыя ракі ўтвараюць раку [[Лясная (рака)|Лясная]]. Даліна трапецападобная, месцамі не выражаная, у ніжнім цячэнні шырынёй да 4 км. Схілы спадзістыя, вышынёй ад 3 да 7 м, пакрытыя сеткай меліярацыйных каналаў. Пойма двухбаковая, збольшага завільгочаная, у нізоўі значна забалочаная, шырынёй 200–400 м, бліжэй да вусця паступова пашыраецца да 1 км. Рэчышча звілістае, свабодна меандруе, слабаразгалінаванае, шырынёй 20–⁠25 м у ніжнім цячэнні; каналізаванае ў 1970 г. па ўсёй даўжыні ракі. Берагі адкрытыя ці пад хмызняком, нізкія, пераважна балоцістыя. Асноўныя прытокі: * Хвішчэй * Пэрэбэль * [[Перавалока (рака)|Перавалока]] * [[Белая (басейн Віслы)|Белая]] == Гідралагічны рэжым == Максімальны ўзровень вясновага разводдзя звычайна ў 2‑й палове сакавіка. На перыяд вясновага разводдзя прыпадае 40 % гадавога сцёку. Замярзае ў канцы снежня, ускрыццё ў сярэдзіне сакавіка. Водзяцца [[шчупак]], [[лешч]], [[гусцяра]], верхаводка, карась залаты і сярэбраны, язь, ялец, галавень, плотка, пячкур, [[лінь]], [[мянтуз]], [[сом]], [[акунь]], ёрш. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/10533|ЛЯСНАЯ ПРАВАЯ}} [[Катэгорыя:Рэкі Падляскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Рэкі Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Буга]] qjnuytu8l65ljhjvbzx8ib2j2btynxb 0 30857 5142214 5114840 2026-05-16T06:39:29Z Паўлюк Шапецька 37440 5142214 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Краснадар |арыгінальная назва = {{lang-ru|Краснодар}} |краіна = Расія |lat_dir = |lat_deg = 45|lat_min = 02|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 38|lon_min = 59|lon_sec = |рэгіён = Краснадарскі край |статус з = 1867 |плошча = 840 |вышыня цэнтра НП = каля 25-30 |часавы пояс = +3 |тэлефонны код = 861 |паштовыя індэксы = 350000-350921 |аўтамабільны код = 23, 93, 123 |катэгорыя ў Commons = Krasnodar |сайт = http://www.krd.ru/ }} '''Краснадар''' ({{lang-ru|Краснодар}}) — горад (з 1867 года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]]. Насельніцтва {{nobr|1 155}} тыс. чалавек (2025)<ref>{{cite web|url=https://citypopulation.de/en/russia/gorodkrasnodar/|title=Krasnodar City|accessdate=2025-12-25|work=citypopulation.de}}</ref>; калі лічыць тых, хто неафіцыйна пражывае на тэрыторыі Краснадара, насельніцтва ацэньваецца ў {{nobr|1 250}} тыс. чалавек. Заснаваны ў 1793 годзе. Горад размешчаны на правым беразе [[Кубань|Кубані]], за 1539 км ад [[Масква|Масквы]], на мяжы з [[Адыгея]]й. Плошча горада — 840 кв.км. Асноўныя прадпрыемствы: станкабудаўнічы завод, Краснадарсельмаш, Краснадарскі НПЗ, Краснадарская ЦЭЦ і інш. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Выдатныя асобы == {{main|Вядомыя асобы Краснадара}} * [[Дзмітрый Васільевіч Аверкіеў]] (1836—1905) — рускі [[драматург]], [[белетрыст]], тэатральны [[крытык]]. * [[Радзіслаў Арлоўскі]] (нар. 1970) — беларускі [[футбаліст]] і [[трэнер]]. * [[Сяргей Хрыстафоравіч Будыка]] (1909—1988) — вучоны ў галіне [[гідраўліка|гідраўлікі]] і інжынернай гідралогіі. * [[Павел Фёдаравіч Вансецкі]] (1915—1944) — [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). * [[Валянцін Іванавіч Варэннікаў]] (1923—2009) — савецкі военачальнік, расійскі [[палітычны дзеяч]], Герой Савецкага Саюза. * [[Юрый Іванавіч Панчук]] (нар. [[1943]]) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Алена Іванаўна Скугарэўская]] (нар. 1938) — вучоны ў галіне [[псіхіятр]]ыі і наркалогіі. * [[Ігар Васілевіч Тапілін]] (нар. 1947) — беларускі [[мастак]]. * [[Віктар Васільевіч Еўдакімаў]] (1911—1945) — [[Герой Савецкага Саюза]]. == Транспарт == * [[Краснадарскі тралейбус]] * [[Краснадарскі трамвай]] == Спорт == * [[ФК Кубань Краснадар|ФК Кубань]] * [[ФК Краснадар]] * [[ФК Ураджай Краснадар|ФК Ураджай]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарады Краснадарскага края}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края]] [[Катэгорыя:Краснадар| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1793 годзе]] gpts5szpsj3k4awxilvq1m89zanxqz8 0 31233 5142091 4692622 2026-05-15T20:38:50Z JerzyKundrat 174 5142091 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Рыгор Семашкевіч | Арыгінал імя = Рыгор Міхайлавіч Семашкевіч }} {{цёзкі2|Семашкевіч}} '''Рыгор Семашкевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[пісьменнік]] і [[літаратуразнавец]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[БДУ]] (1966). Працаваў дырэктарам Малінаўскай васьмігадовай школы Смаргонскага раёна. У 1967—1969 — аспірант кафедры беларускай літаратуры БДУ. З 1970 выкладаў беларускую літаратуру ў гэтым жа ўніверсітэце. [[Кандыдат філалагічных навук]], дацэнт. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (з 1969). Дэбютаваў вершамі ў 1960. Аўтар зборнікаў паэзіі «Леснічоўка» (1968), «Субота» (1973), аповесці «Бацька ў калаўроце» (1976), кнігі «Лічыла дні зязюля» (вершы, аповесці, эсэ, 1987), кнігі прозы «Выпрабаванне любоўю» (эсэ, артыкулы, 1982). Напісаў літаратуразнаўчыя працы «Браніслаў Эпімах-Шыпіла» (1968) і «Беларускі літаратурна-грамадскі рух у Пецярбургу» (1971). Выявіў многія цікавыя, невядомыя раней, факты пра трупу [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]]. У 1974 годзе ў [[Празарокі|Празароках]] яму ўдалося пагаварыць і запісаць размову з 88-гадовым [[Ян Янавіч Голер|Янам Голерам]], цымбалістам трупы Ігната Буйніцкага. Пазней Семашкевіч надрукаваў эсэ ў газеце «Літаратура і Мастацтва», пад назвай «Світка Буйніцкага»<ref>https://nashaniva.by/index.php/?c=ar&i=175543{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Сям'я == У шлюбе з [[Наталля Брыль|Наталляй Брыль]], спецыялісткай у галіне рэдакцыйна-выдавецкай дзейнасці, дачкой [[Янка Брыль|Янкі Брыля]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП (1992-95)||Семашкевіч Рыгор}} * {{крыніцы/БП 1917-90|Семашкевіч Рыгор}} * {{Крыніцы/БелЭн|14|Семашкевіч Рыгор Міхайлавіч|[[Яўген Рыгоравіч Лецка|Лецка Я. Р.]]|318}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130319|Семашкевіч Рыгор Міхайлавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Семашкевіч Рыгор Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]] 39ox3fpok7dnyfuw7xgsvy81o87btas 0 31336 5141917 5070494 2026-05-15T15:38:58Z Brobbz 83626 /* Арганізацыя */ 5141917 wikitext text/x-wiki {{Тэлеперадача2 |назва_перадачы = Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |арыгінальная назва = Junior Eurovision Song Contest |выява = |жанр = Конкурс песні |камера = |фармат_выявы = |фармат_гуку = |працягласць = 1 гадзіна, 45 хвілін <small>(2003)</small><br>2 гадзіны <small>(2009–2013, 2020, 2024)</small><br>2 гадзіны, 15 хвілін <small>(2004–2008, 2017, 2025)</small><br>2 гадзіны, 30 хвілін <small>(2014–2016, 2018–2019, 2022–2023)</small><br>2 гадзіны, 40 хвілін <small>(2021)</small> |аўтар = |вытворчасць = |прадзюсар = |выканаўчы_прадзюсар = |галоўныя_ролі = |апавядальнік = |пачатковая_тэма = |завяршальная_тэма = |краіна = [[#Kраіны-ўдзельніцы|Спіс краін]] |мова = [[Англійская мова|Англійская]], [[Французская мова| Французская]] |канал = |першая_трансляцыя = |першы_выпуск = [[15 лістапада]] [[2003]] |апошні_выпуск = па сённяшні дзень |сезоны = |серыі = 23 конкурсаў |папярэднія_перадачы = |наступныя_перадачы = |сайт = https://junioreurovision.tv |imdb_id = |tv_com_id = }} '''Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне''' — штогадовы тэлевізійны конкурс, у якім удзельнічаюць па аднаму выканаўцу ад кожнай з краін-членаў [[ЕВС]]. У конкурсе, які трансліруюць па тэлебачанні і радыё на тэрыторыі ўсёй Еўропы і ў некаторых краінах іншых частак свету, а таксама ў Інтэрнэце, могуць прымаць удзел дзеці ва ўзросце ад 9 да 14 гадоў. == Арганізацыя == === Колькасць перамог і арганізаваных фестываляў === {| class="wikitable" style="font-size:95%" |- !Месца !Краіна !Перамогі !Арганізацыі |- |rowspan="2" valign="top"|1 | {{GEO}} | 4 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]]) |- | {{FRA}} | 4 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]]) |- |rowspan="5" valign="top"|2 | {{BLR}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]]) |- | {{MLT}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]]) | 3 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026]]) |- | {{RUS}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]]) | 0 |- | {{POL}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]) |- | {{ARM}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]]) |- |rowspan="6" valign="top"|3 |- | {{HRV}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]]) | 0 |- | {{ESP}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]]) | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]]) |- | {{NED}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]]) |- | {{UKR}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]]) |- | {{ITA}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]]) | 0 |} Па-за краінамі ў табліцы, таксама арганізаванай [[Данія]], [[Нарвегія]], [[Бельгія]], [[Румынія]], [[Кіпр]] і [[Балгарыя]] свята. === Выканаўчыя супервайзеры === {| class="wikitable"; ! scope="col" | Краіна ! scope="col" | Імя ! scope="col" | Гады |- | {{SWE}} | Свантэ Стакселіус | 2003–2010 |- | {{NED}} | Сітцэ Бакер | 2011–2012 |- | {{RUS}} | Уладзіслаў Якаўлеў | 2013–2015 |- | {{NOR}} | [[Ён Ола Санд]] | 2016–2019 |- | {{SWE}} | Марцін Остэрдал | 2020–2024 |- | {{EST}} | Герт Карк | 2025–цяпер |- |} === Лозунгі, пляцоўкі і вядучыя === {| class="wikitable vatop" |- !width="4%" | Год !width="10%" | Прымаючы горад !width="10%" | Дата !width="20%" | Лозунг !width="28%" | Месцазнаходжанне !width="28%" | Вядучыя |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] |rowspan="2"| {{DNK}}<br />[[Капенгаген]] |rowspan="2"| [[15 лістапада]] |rowspan="4"| |rowspan="2"| Форум Капенгаген |Каміла Отэсен |- |Рэмі Якман |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] |rowspan="2"| {{NOR}}<br />[[Лілехамер]] |rowspan="2"| [[20 лістапада]] |rowspan="2"| Хокан зала |Надзя Хаснауі |- |Сціан Барснэс Сімансэн |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] |rowspan="2"| {{BEL}}<br />[[Хаселт]] |rowspan="2"| [[26 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Let's Get Loud}}<br /><small>(«Давайце пашумім»)</small> |rowspan="2"| Этыяс Арэна |Марсель Вантхільт |- |Маўрын Луіс |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] |rowspan="2"| {{ROU}}<br />[[Бухарэст]] |rowspan="2"| [[2 снежня]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Let the Music Play}}<br /><small>(«Няхай музыка іграе»)</small> |rowspan="2"| Шматпрофільная зала |Андрэа Марын Баніка |- |Іаана Іван |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] |rowspan="2"| {{NED}}<br />[[Ротэрдам]] |rowspan="2"| [[8 снежня]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Make a Big Splash}}<br /><small>(«Зрабі вялікі ўсплёск»)</small> |rowspan="2"| Axoй Ротэрдам |Сіпке Ян Бусема |- |Кім-Ліян ван дэр Мэй |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] |rowspan="2"| {{CYP}}<br />[[Лімасол]] |rowspan="2"| [[22 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Fun in the Sun}}<br /><small>(«Весела на сонцы»)</small> |rowspan="2"| Спартыўны Цэнтр Спірас Кіпрыану |Алекс Майкл |- |Сафія Параскева |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] |rowspan="3"| {{UKR}}<br />[[Кіеў]] |rowspan="3"| [[21 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|For the Joy of People}}<br /><small>(«На радасць людзям»)</small> |rowspan="3"| [[Палац спорту (Кіеў)|Кіеўскі Палац Спорту]] |[[Ані Лорак]] |- |Цімур Мірашнічэнка |- |Дзмітрый Барадзін |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] |rowspan="2"| {{BLR}}<br />[[Мінск]] |rowspan="2"| [[20 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Feel the Magic}}<br /><small>(«Адчуй чараўніцтва»)</small> |rowspan="2"| [[Мінск-Арэна]] |Дзяніс Кур’ян |- |[[Лейла Ісмаілава]] |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] |rowspan="2"| {{ARM}}<br />[[Ерэван]] |rowspan="2"| [[3 снежня]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Reach for the Top}}<br /><small>(«Імкнучыся да вяршыні»)</small> |rowspan="2"| Комплекс Карэна Дземірчана |Авет Барсегян |- |Гоар Гаспаран |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] |rowspan="2"| {{NED}}<br />[[Амстэрдам]] |rowspan="2"| [[1 снежня]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Break the Ice}}<br /><small>(«Зламай лёд»)</small> |rowspan="2"| Хайнікен Мюзік-хол |Эвоўт Генеманс |- |Кім-Ліян ван дэр Мэй |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] |rowspan="2"| {{UKR}}<br />[[Кіеў]] |rowspan="2"| [[30 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Be Creative}}<br /><small>(«Будзь крэатыўным»)</small> |rowspan="2"| Палац «Украіна» |Цімур Мірашнічэнка |- |[[Злата Огневіч]] |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] | {{MLT}}<br />[[Марса]] | [[15 лістапада]] | {{lang-en2|#Together}}<br /><small>(«#Разам»)</small> | Мальта Суднабудаванне | Мойра Дэлія |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] | {{BGR}}<br />[[Сафія]] | [[21 лістапада]] | {{lang-en2|#Discover}}<br /><small>(«#Адчыняй»)</small> | Арэна Армеец | Полі Генова |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] |rowspan="2"| {{MLT}}<br />[[Валета]] |rowspan="2"| [[20 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Embrace}}<br /><small>(«Абдымай»)</small> |rowspan="2"| Міжземнаморскі Канферэнц-Цэнтр |Бэн Каміл |- |Валерыя Вела |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] |rowspan="2"| {{GEO}}<br />[[Тбілісі]] |rowspan="2"| [[26 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Shine Bright}}<br /><small>(«Ззяй ярка»)</small> |rowspan="2"| Алімпійскі Палац |Алена Каландадзэ |- |Ліза «Лізі Поп» Джапарыдзэ |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] |rowspan="3"| {{BLR}}<br />[[Мінск]] |rowspan="3"| [[25 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|#LightUp}}<br /><small>(«#Запальвай»)</small> |rowspan="3"| [[Мінск-Арэна]] |[[Яўген Перлін]] |- |[[Зінаіда Аляксандраўна Купрыяновіч|Зэна Купрыяновіч]] |- |Хелена Мерааі |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] |rowspan="3"| {{POL}}<br />[[Глівіцы]] |rowspan="3"| [[24 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|Share the Joy}}<br /><small>(«Падзяліцеся радасцю»)</small> |rowspan="3"| Арэна Глівіцы |Іда Навакоўская |- |Аляксандр Сікора |- |Раксана Венгель |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] |rowspan="3"| {{POL}}<br />[[Варшава]] |rowspan="3"| [[29 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|Move the World}}<br /><small>(«Рухай свет»)</small> |rowspan="3"| Студыя 5 у штаб-кватэры TVP |Іда Навакоўская |- |Рафал Бжажоўскі |- |Малгажата Тамашэўская |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] |rowspan="3"| {{FRA}}<br />[[Парыж]] |rowspan="3"| [[19 снежня]] |rowspan="3"| {{lang-en2|Imagine}}<br /><small>(«Уяўляй»)</small> |rowspan="3"| Ла Сена Музікал |Карла Лацары |- |Элодзі Гасуэн |- |Аліўе Мін |- !rowspan="4"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] |rowspan="4"| {{ARM}}<br />[[Ерэван]] |rowspan="4"| [[11 снежня]] |rowspan="4"| {{lang-en2|Spin the Magic}}<br /><small>(«Круціце магію»)</small> |rowspan="4"| Комплекс Карэна Дземірчана |Івета Мукучан |- |Гарык Папаян |- |Карына Ігнацян |- |Робат «Робін» |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]] |rowspan="3"| {{FRA}}<br />[[Ніца]] |rowspan="3"| [[26 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|Heroes}}<br /><small>(«Героі»)</small> |rowspan="3" | Нікейскі Палац |Лоры Цілеман |- |Аліўе Мін |- |Афелі «Афенья» Вінцэнт |- !rowspan="3" | [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] |rowspan="3" | {{ESP}}<br />[[Мадрыд]] |rowspan="3"| [[16 лістапада]] |rowspan="3" | {{lang-en2|Let’s Bloom}}<br /><small>(«Давайце квітнець»)</small> |rowspan="3" | Каха Махыка |Рут Ларэнца |- |Марк Клотэт |- |Мелані Гарсія |- !rowspan="2" | [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] |rowspan="2" | {{GEO}}<br />[[Тбілісі]] |rowspan="2" | [[13 снежня]] |rowspan="3" | {{lang-en2|United by Music}}<br /><small>(«Аб’яднаныя музыкай»)</small> |rowspan="2" | Гімнастычная зала Алімпійскага горада |Давід Аладашвілі |- |Ліза Цыклауры |- ! style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026]] | style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | {{MLT}}<br />[[Та-Кали]] | style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | [[24 кастрычніка]] | style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | Цэнтр Кірмашоў і Канферэнцый Мальты | style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | Будзе абвешчана |} == Kраіны-ўдзельніцы == {| class="wikitable vatop" !width="4% "| Год !width="32%" | Новыя ўдзельнікі !width="32%" | Aдступаюцца краіны !width="32%" | Зварот краіны |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] | {{BLR}}, {{CYP}}, {{DNK}}, {{GRC}}, {{HRV}}, {{LVA}}, {{MKD}}, {{MLT}}, {{NED}}, {{NOR}}, {{POL}}, {{ROU}}, {{ESP}}, {{GBR}}, {{BEL}}, {{SWE}} | | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] | {{FRA}}, {{CHE}} | | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] | {{RUS}}, {{SCG}} | {{CYP}}, {{FRA}}, {{CHE}}, {{POL}} | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] | {{UKR}}, {{PRT}}, {{SRB}} | {{DNK}}, {{LVA}}, {{NOR}}, {{SCG}}, {{GBR}} | {{CYP}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] | {{ARM}}, {{BGR}}, {{GEO}}, {{LTU}} | {{HRV}}, {{ESP}} | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] | | {{PRT}}, {{SWE}} | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] | | {{BGR}}, {{GRC}}, {{LTU}} | {{SWE}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] | {{MDA}} | {{CYP}}, {{ROU}} | {{LVA}}, {{LTU}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] | | {{MLT}}, {{SRB}} | {{BGR}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] | {{ALB}}, {{AZE}}, {{ISR}} | {{BGR}}, {{LVA}}, {{LTU}}, {{MKD}} | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] | {{SMR}} | {{ALB}}, {{BEL}}, {{ISR}} | {{MKD}}, {{MLT}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] | {{ITA}}, {{MNE}}, {{SVN}} | {{AZE}}, {{MKD}}, {{MDA}} | {{BGR}}, {{CYP}}, {{HRV}}, {{SRB}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] | {{AUS}}, {{IRL}} | {{HRV}}, {{SWE}}, {{CYP}} | {{ALB}}, {{MKD}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] | | {{MNE}}, {{SMR}}, {{SVN}} | {{ISR}}, {{POL}}, {{CYP}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] | | {{BGR}}, {{ISR}} | {{PRT}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] | {{KAZ}}, {{WAL}} | {{CYP}} | {{AZE}}, {{FRA}}, {{ISR}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] | | {{AZE}}, {{ISR}} | {{ESP}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] | {{GER}} | {{ALB}}, {{ARM}}, {{AUS}}, {{IRL}}, {{ITA}}, {{MKD}}, {{PRT}}, {{WAL}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] | | {{BLR}} | {{ALB}}, {{ARM}}, {{AZE}}, {{BGR}}, {{IRL}}, {{ITA}}, {{MKD}}, {{PRT}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] | | {{AZE}}, {{BGR}}, {{GER}}, {{RUS}} | {{GBR}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]] | {{EST}} | {{KAZ}}, {{SRB}} | {{GER}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] | | {{GBR}} | {{CYP}}, {{SMR}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] | | {{GER}}, {{EST}} | {{AZE}}, {{HRV}}, {{MNE}} |} == Спіс пераможцаў == {| class="wikitable sortable vatop" |- !width="4% " class="unsortable"|Год !width="17%" class="unsortable"|Kраіна-пераможца !width="19%" class="unsortable"|Выканаўца !width="23%" class="unsortable"|Песня !width="4%" | Балы !width="4%" | Запас !width="17%" class="unsortable"|Другое месца !width="12%" | Колькасць удзельнікаў |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]]''' | '''{{HRV}}''' | [[Дзіна Ялушыч]] | ''Ti si moja prva ljubav'' | 134 | 9 | {{ESP}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]]''' | '''{{ESP}}''' | [[Марыя Ісабэль]] | ''Antes muerta que sencilla'' | 171 | 31 | {{GBR}} | 18 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]]''' | '''{{BLR}}''' | [[Ксенія Сітнік]] | ''Мы вместе'' | 149 | 3 | {{ESP}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]]''' | '''{{RUS}}''' | [[Сёстры Талмачовы]] | ''Весенний джаз'' | 154 | 25 | {{BLR}} | 15 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]]''' | '''{{BLR}}''' | [[Аляксей Жыгалковіч]] | ''С друзьями'' | 137 | 1 | {{ARM}} | 17 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]]''' | '''{{GEO}}''' | [[Бзікэбі]] | ''Bzzz'' | 154 | 19 | {{UKR}} | 15 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]]''' | '''{{NED}}''' | [[Ральф Макенбах]] | ''Click Clack'' | 121 | 5 | {{ARM}}, {{RUS}} | 13 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]]''' | '''{{ARM}}''' | [[Уладзімір Арзуманян]] | ''Mama'' (''Մամա'') | 120 | 1 | {{RUS}} | 14 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]]''' | '''{{GEO}}''' | [[Candy]] | ''Candy Music'' | 108 | 5 | {{NED}} | 13 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]]''' | '''{{UKR}}''' | [[Настасся Петрык]] | ''Небо'' | 138 | 35 | {{GEO}} | 12 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]]''' | '''{{MLT}}''' | [[Гая Каўкі]] | ''The Start'' | 130 | 9 | {{UKR}} | 12 |- ! '''[[Дзіцячы Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]]''' | '''{{ITA}}''' | [[Вінчэнца Канцела]] | ''Tu primo grande amore'' | 159 | 12 | {{BGR}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]]''' | '''{{MLT}}''' | [[Дэсціні Чукун'ерэ]] | ''Not My Soul'' | 185 | 9 | rowspan="2" | {{ARM}} | 17 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]]''' | '''{{GEO}}''' | [[Марыям Мамадашвілі]] | ''Mzeo'' (''მზეო'') | 239 | 7 | 17 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]]''' | '''{{RUS}}''' | [[Паліна Багусевіч]] | ''Крылья'' | 188 | 3 | {{GEO}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]]''' |rowspan="2"| '''{{POL}}''' | [[Раксана Венгель]] | ''Anyone I Want to Be'' | 215 | 12 | {{FRA}} | 20 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]]''' | [[Вікі Габар]] | ''Superhero'' | 278 | 51 | rowspan="2" | {{KAZ}} | 19 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]''' | '''{{FRA}}''' | [[Валянціна Тронель]] | ''J’imagine'' | 200 | 48 | 12 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]]''' | '''{{ARM}}''' | [[Малэна]] | ''Qami Qami'' (''Քամի Քամի'') | 224 | 6 | {{POL}} | 19 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]]''' |rowspan="2"| '''{{FRA}}''' | [[Лісандро Форміка]] | ''Oh Maman'' | 203 | 23 | {{ARM}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]]''' | [[Зоі Клазюр]] | ''Cœur'' | 228 | 27 | {{ESP}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]]''' | '''{{GEO}}''' | [[Андрыя Путкарадзэ]] | ''To My Mom'' | 239 | 26 | {{PRT}} | 17 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]]''' | '''{{FRA}}''' | [[Лу Дэлёз]] | ''Ce monde'' | 248 | 71 | {{UKR}} | 18 |} == Статыстыка == === Кожнае месца ў першай дзясятцы === {{legend|#DCDCDC|Гэтая краіна на дадзены момант не з'яўляецца актыўным удзельнікам}} {{legend|#FFCCCC|Гэтай краіны больш не існуе}} {| class="wikitable vatop sortable" bgcolor="#CCCCCC" !width="5% "| # !width="23%" class="unsortable"|Краіна !width="5%" | 1 !width="5%" | 2 !width="5%" | 3 !width="5%" | 4 !width="5%" | 5 !width="5%" | 6 !width="5%" | 7 !width="5%" | 8 !width="5%" | 9 !width="5%" | 10 !width="11%" | Агульны !width="11%" | Удзелы |- | 1 || {{GEO}} || 4 || 2 || 2 || 3 || 1 || 2 || - || 1 || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 16 || 19 |- | 2 || {{FRA}} || 4 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 9 || 9 |- | 3 || {{ARM}}|| 2 || 5 || 3 || 1 || 1 || 2 || - || 2 || 2 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 18 || 18 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 4 || {{RUS}}|| 2 || 2 || - || 4 || 1 || 2 || 2 || - || 1 || 2 || style="background-color:#FFDEAD;" | 16 || 17 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 5 || {{BLR}}|| 2 || 1 || 2 || 2 || 3 || 1 || 2 || - || 2 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 15 || 18 |- | 6 || {{POL}} || 2 || 1 || - || - || - || 1 || - || 2 || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 8 || 12 |- | 7 || {{MLT}}|| 2 || - || - || 2 || 2 || 1 || 1 || 2 || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 12 || 21 |- | 8 || {{ESP}}|| 1 || 3 || 2 || 1 || 1 || 2 || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 10 || 11 |- | 9 || {{UKR}} || 1 || 3 || 1 || 1 || 2 || 2 || 2 || - || 3 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 15 || 20 |- | 10 || {{NED}}|| 1 || 1 || - || 3 || - || - || 4 || 3 || 1 || 2 || style="background-color:#FFDEAD;" | 15 || 23 |- | 11 || {{ITA}}|| 1 || - || 1 || - || - || - || 2 || - || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 6 || 11 |- | 12 || {{HRV}} || 1 || - || 1 || - || - || - || - || - || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 6 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 13 || {{KAZ}}|| - || 2 || - || - || - || 1 || - || - || 1 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 4 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 14 || {{GBR}}|| - || 1 || 1 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 4 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 15 || {{BGR}}|| - || 1 || - || - || - || - || 1 || 1 || 2 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 5 || 7 |- |16|| {{PRT}} || - || 1 || - || - || - || - || - || 1 || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 10 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 17 || {{SRB}}|| - || - || 2 || - || 1 || - || 1 || - || - || 4 || style="background-color:#FFDEAD;" | 8 || 14 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 18 || {{AUS}} || - || - || 2 || - || 1 || - || - || 2 || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 5 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 19 || {{SWE}} || - || - || 1 || - || - || 2 || - || 1 || 2 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 6 || 11 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 20 || {{LTU}}|| - || - || 1 || - || - || 1 || - || - || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 4 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 21 || {{SVN}}|| - || - || 1 || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 1 || 2 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 22 || {{NOR}}|| - || - || 1 || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 1 || 3 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 23 || {{DNK}} || - || - || - || 1 || 2 || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 3 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 24 || {{BEL}} || - || - || - || 1 || 1 || 1 || 3 || - || - || 2 || style="background-color:#FFDEAD;" | 8 || 10 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 25 || {{ROU}}|| - || - || - || 1 || 1 || 1 || - || - || 1 || 2 || style="background-color:#FFDEAD;" | 6 || 7 |- | 26 || {{IRL}}|| - || - || - || 1 || - || - || - || - || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 10 |- | 27 || {{MKD}}|| - || - || - || - || 2 || 1 || 2 || 1 || 1 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 7 || 20 |- | 28 || {{ALB}} || - || - || - || - || 1 || 1 || 1 || 1 || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 4 || 11 |- | 29 || {{AZE}}|| - || - || - || - || 1 || - || 1 || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 30 || {{GRC}}|| - || - || - || - || - || 1 || - || 1 || 1 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 6 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 31 || {{MDA}}|| - || - || - || - || - || 1 || - || 1 || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 4 |- | 32 || {{CYP}}|| - || - || - || - || - || - || - || 2 || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 4 || 11 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 33 || {{ISR}}|| - || - || - || - || - || - || - || 1 || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 1 || 3 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 34 || {{LVA}}|| - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 5 |- | 35 || {{SMR}}|| - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 36 || {{GER}}|| - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 1 || 4 |- | rowspan="5" |37 | | {{MNE}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 3 |- style="background-color:#FFCCCC;" | | {{SCG}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 1 |-style="background-color:#DCDCDC;" | {{EST}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 2 |-style="background-color:#DCDCDC;" | {{CHE}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 1 |-style="background-color:#DCDCDC;" | {{WAL}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 2 |- |} === Рэйтынг краін на аснове балаў === {{legend|Gold|Гэтая краіна ў тым годзе заняла першае месца}} {{legend|Silver|Гэтая краіна ў тым годзе заняла другое месца}} {{legend|#CD7F32|Гэтая краіна ў тым годзе заняла трэцяе месца}} {{legend|#FE8080|Гэтая краіна ў тым годзе заняла апошняе месца}} {{legend|#696969|Гэтая краіна не ўдзельнічала ў тым годзе}} {| class="sortable wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:90%; line-height:17px" width=100% |+ ! rowspan="2" | # ! rowspan="2" class="unsortable"| Краіна ! colspan="23" | Балы набраныя на кожным конкурсе ! rowspan="2" | Σ |- ! {{сцяг|DEN}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] ! {{сцяг|NOR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] ! {{сцяг|BEL}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] ! {{сцяг|ROU}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] ! {{сцяг|NED}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] ! {{сцяг|CYP}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] ! {{сцяг|UKR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] ! {{сцяг|BLR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] ! {{сцяг|ARM}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] ! {{сцяг|NED}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] ! {{сцяг|UKR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] ! {{сцяг|MLT}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] ! {{сцяг|BGR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] ! {{сцяг|MLT}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] ! {{сцяг|GEO}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] ! {{сцяг|BLR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] ! {{сцяг|POL}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] ! {{сцяг|POL}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] ! {{сцяг|FRA}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] ! {{сцяг|ARM}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] ! {{сцяг|FRA}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]] ! {{сцяг|ESP}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] ! {{сцяг|GEO}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] |- | 1 | {{ARM}} | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 136 | style="text-align:center" | 59 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 116 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 120 | style="text-align:center" | 85 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 98 | style="text-align:center" | 69 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 146 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 176 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 232 | style="text-align:center" | 148 | style="text-align:center" | 125 | style="text-align:center" | 115 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 224 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 180 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 180 | style="text-align:center" | 125 | style="text-align:center" | 175 | style="text-align:center" | '''2509''' |- | 2 | {{GEO}} | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 116 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 154 | style="text-align:center" | 68 | style="text-align:center" | 109 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 108 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 103 | style="text-align:center" | 91 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 51 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 239 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 185 | style="text-align:center" | 144 | style="text-align:center" | 69 | style="text-align:center" | 111 | style="text-align:center" | 163 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 161 | style="text-align:center" | 74 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 239 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 176 | style="text-align:center" | '''2415''' |- | 3 | {{UKR}} | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 58 | style="text-align:center" | 56 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 135 | style="text-align:center" | 89 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 28 | style="text-align:center" | 42 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 138 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 121 | style="text-align:center" | 74 | style="text-align:center" | 38 | style="text-align:center" | 30 | style="text-align:center" | 147 | style="text-align:center" | 182 | style="text-align:center" | 59 | style="text-align:center" | 106 | style="text-align:center" | 125 | style="text-align:center" | 111 | style="text-align:center" | 128 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 203 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 177 | style="text-align:center" | '''2047''' |- | 4 | {{NED}} | style="text-align:center" | 23 | style="text-align:center" | 27 | style="text-align:center" | 82 | style="text-align:center" | 44 | style="text-align:center" | 39 | style="text-align:center" | 27 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 121 | style="text-align:center" | 52 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 103 | style="text-align:center" | 69 | style="text-align:center" | 59 | style="text-align:center" | 70 | style="text-align:center" | 35 | style="text-align:center" | 174 | style="text-align:center" | 156 | style="text-align:center" | 91 | style="text-align:center" | 186 | style="text-align:center" | 132 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 43 | style="text-align:center" | 128 | style="text-align:center" | 122 | style="text-align:center" | 91 | style="text-align:center" | 93 | style="text-align:center" | '''1967''' |- | 5 | {{RUS}} | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 66 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 154 | style="text-align:center" | 105 | style="text-align:center" | 73 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 116 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 119 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 99 | style="text-align:center" | 88 | style="text-align:center" | 106 | style="text-align:center" | 96 | style="text-align:center" | 80 | style="text-align:center" | 202 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 188 | style="text-align:center" | 122 | style="text-align:center" | 72 | style="text-align:center" | 88 | style="text-align:center" | 124 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''1898''' |- | 6 | {{MLT}} | style="text-align:center" | 56 | style="text-align:center" | 14 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 18 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" | 100 | style="text-align:center" | 55 | style="text-align:center" | 35 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 130 | style="text-align:center" | 116 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 185 | style="text-align:center" | 191 | style="text-align:center" | 107 | style="text-align:center" | 182 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 29 | style="text-align:center" | 100 | style="text-align:center" | 97 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 43 | style="text-align:center" | 94 | style="text-align:center" | 153 | style="text-align:center" | 92 | style="text-align:center" | '''1882''' |- | 7 | {{BLR}} | style="text-align:center" | 103 | style="text-align:center" | 9 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 149 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 129 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 137 | style="text-align:center" | 86 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 85 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 99 | style="text-align:center" | 56 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 108 | style="text-align:center" | 71 | style="text-align:center" | 105 | style="text-align:center" | 177 | style="text-align:center" | 149 | style="text-align:center" | 114 | style="text-align:center" | 92 | style="text-align:center" | 130 | colspan="5" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''1847''' |- | 8 | {{FRA}} | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 78 | colspan="13" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 203 | style="text-align:center" | 169 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 200 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 187 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 203 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 228 | style="text-align:center" | 177 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 248 | style="text-align:center" | '''1693''' |- | 9 | {{ESP}} | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 125 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 171 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 146 | style="text-align:center" | 90 | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 212 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 133 | style="text-align:center" | 77 | style="text-align:center" | 137 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 201 | style="text-align:center" | 144 | style="text-align:center" | 152 | style="text-align:center" | '''1588''' |- | 10 | {{POL}} | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 3 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 3 | colspan="11" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 60 | style="text-align:center" | 138 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 215 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 278 | style="text-align:center" | 90 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 218 | style="text-align:center" | 95 | style="text-align:center" | 124 | style="text-align:center" | 61 | style="text-align:center" | 139 | style="text-align:center" | '''1424''' |- | 11 | {{MKD}} | style="text-align:center" | 19 | style="text-align:center" | 64 | style="text-align:center" | 68 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 14 | style="text-align:center" | 111 | style="text-align:center" | 93 | style="text-align:center" | 31 | style="text-align:center" | 38 | style="text-align:center" | 31 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 19 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 26 | style="text-align:center" | 41 | style="text-align:center" | 69 | style="text-align:center" | 99 | style="text-align:center" | 150 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 114 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 76 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 141 | style="text-align:center" | '''1312''' |- | 12 | {{ITA}} | colspan="11" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 159 | style="text-align:center" | 34 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 209 | style="text-align:center" | 86 | style="text-align:center" | 151 | style="text-align:center" | 129 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 107 | style="text-align:center" | 95 | style="text-align:center" | 81 | style="text-align:center" | 98 | style="text-align:center" | 73 | style="text-align:center" | '''1222''' |- | 13 | {{SRB}} | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 81 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 120 | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" | 34 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 113 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 61 | style="text-align:center" | 79 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 14 | style="text-align:center" | 92 | style="text-align:center" | 30 | style="text-align:center" | 109 | style="text-align:center" | 85 | style="text-align:center" | 86 | style="text-align:center" | 92 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''1033''' |- | 14 | {{ALB}} | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 35 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 93 | style="text-align:center" | 38 | style="text-align:center" | 67 | style="text-align:center" | 44 | style="text-align:center" | 36 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 84 | style="text-align:center" | 94 | style="text-align:center" | 115 | style="text-align:center" | 126 | style="text-align:center" | 145 | style="text-align:center" | '''877''' |- | 15 | {{PRT}} | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 22 | style="text-align:center" | 15 | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 42 | style="text-align:center" | 43 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 101 | style="text-align:center" | 121 | style="text-align:center" | 75 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 213 | style="text-align:center" | 73 | style="text-align:center" | '''759''' |- | 16 | {{AUS}} | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 64 | style="text-align:center" | 202 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 171 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 201 | style="text-align:center" | 121 | colspan="6" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''759''' |- | 17 | {{KAZ}} | colspan="15" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 171 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 227 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 152 | style="text-align:center" | 121 | style="text-align:center" | 45 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''716''' |- | 18 | {{IRL}} | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 36 | style="text-align:center" | 122 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 73 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 44 | style="text-align:center" | 150 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 42 | style="text-align:center" | 55 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 44 | style="text-align:center" | '''668''' |- | 19 | {{BEL}} | style="text-align:center" | 83 | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" | 63 | style="text-align:center" | 71 | style="text-align:center" | 19 | style="text-align:center" | 45 | style="text-align:center" | 113 | style="text-align:center" | 61 | style="text-align:center" | 64 | style="text-align:center" | 72 | colspan="13" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''628''' |- | 20 | {{BGR}} | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 86 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 15 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 60 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 147 | style="text-align:center" | 67 | style="text-align:center" | 161 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 77 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''613''' |- | 21 | {{GBR}} | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 118 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 140 | style="text-align:center" | 28 | colspan="16" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 146 | style="text-align:center" | 160 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''592''' |- | 22 | {{SWE}} | style="text-align:center" | 12 | style="text-align:center" | 8 | style="text-align:center" | 22 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 116 | style="text-align:center" | 83 | style="text-align:center" | 68 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 57 | style="text-align:center" | 70 | style="text-align:center" | 46 | style="text-align:center" | 28 | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''558''' |- | 23 | {{CYP}} | style="text-align:center" | 16 | style="text-align:center" | 61 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 58 | style="text-align:center" | 29 | style="text-align:center" | 46 | style="text-align:center" | 32 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 69 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 27 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 45 | colspan="6" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 60 | style="text-align:center" | 50 | style="text-align:center" | '''493''' |- | 24 | {{ROU}} | style="text-align:center" | 35 | style="text-align:center" | 123 | style="text-align:center" | 89 | style="text-align:center" | 80 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 58 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 19 | colspan="16" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''458''' |- | 25 | {{HRV}} | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 134 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 126 | style="text-align:center" | 36 | style="text-align:center" | 50 | colspan="7" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 13 | colspan="10" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 70 | style="text-align:center" | '''429''' |- | 26 | {{AZE}} | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 49 | style="text-align:center" | 66 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 47 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 151 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 66 | style="text-align:center" | '''379''' |- | 27 | {{DNK}} | style="text-align:center" | 93 | style="text-align:center" | 116 | style="text-align:center" | 121 | colspan="20" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''330''' |- | 28 | {{GER}} | colspan="17" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 66 | style="text-align:center" | 61 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 107 | style="text-align:center" | 71 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''305''' |- | 29 | {{SMR}} | colspan="10" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 42 | style="text-align:center" | 21 | style="text-align:center" | 36 | colspan="8" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 47 | style="text-align:center" | 125 | style="text-align:center" | '''271''' |- | 30 | {{GRC}} | style="text-align:center" | 53 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 88 | style="text-align:center" | 35 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 14 | style="text-align:center" | 19 | colspan="17" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''257''' |- | 31 | {{LTU}} | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 33 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 103 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 67 | style="text-align:center" | 53 | colspan="14" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''256''' |- | 32 | {{MDA}} | colspan="7" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 78 | style="text-align:center" | 52 | style="text-align:center" | 41 | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''225''' |- | 33 | {{ISR}} | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 68 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 27 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 81 | colspan="7" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''176''' |- | 34 | {{LVA}} | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 3 | style="text-align:center" | 50 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 51 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 31 | colspan="14" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''172''' |- | 35 | {{NOR}} | style="text-align:center" | 18 | style="text-align:center" | 12 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 123 | colspan="20" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''153''' |- | 36 | {{SVN}} | colspan="11" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 29 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 112 | colspan="10" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''141''' |- | 37 | {{MNE}} | colspan="11" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 24 | style="text-align:center" | 36 | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 49 | style="text-align:center" | '''109''' |- | 38 | {{EST}} | colspan="20" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 49 | style="text-align:center" | 55 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''104''' |- | 39 | {{WAL}} | colspan="15" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 29 | style="text-align:center" |35 | colspan="6" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''64''' |- | 40 | {{SCG}} | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 29 | colspan="20" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''29''' |- | 41 | {{CHE}} | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 4 | colspan="21" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''4''' |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне}} {{Commonscat|Junior Eurovision Song Contest}} * [http://junioreurovision.tv/ Афіцыйны сайт дзіцячага конкурсу песні Еўрабачанне] [[Катэгорыя:Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне| ]] gbhfsadcakhtnb5nilnzkho683s6p71 5141936 5141917 2026-05-15T17:01:41Z M.L.Bot 261 5141936 wikitext text/x-wiki {{Тэлеперадача2 |назва_перадачы = Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |арыгінальная назва = Junior Eurovision Song Contest |выява = |жанр = Конкурс песні |камера = |фармат_выявы = |фармат_гуку = |працягласць = 1 гадзіна, 45 хвілін <small>(2003)</small><br>2 гадзіны <small>(2009–2013, 2020, 2024)</small><br>2 гадзіны, 15 хвілін <small>(2004–2008, 2017, 2025)</small><br>2 гадзіны, 30 хвілін <small>(2014–2016, 2018–2019, 2022–2023)</small><br>2 гадзіны, 40 хвілін <small>(2021)</small> |аўтар = |вытворчасць = |прадзюсар = |выканаўчы_прадзюсар = |галоўныя_ролі = |апавядальнік = |пачатковая_тэма = |завяршальная_тэма = |краіна = [[#Kраіны-ўдзельніцы|Спіс краін]] |мова = [[Англійская мова|Англійская]], [[Французская мова| Французская]] |канал = |першая_трансляцыя = |першы_выпуск = [[15 лістапада]] [[2003]] |апошні_выпуск = па сённяшні дзень |сезоны = |серыі = 23 конкурсаў |папярэднія_перадачы = |наступныя_перадачы = |сайт = https://junioreurovision.tv |imdb_id = |tv_com_id = }} '''Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне''' — штогадовы тэлевізійны конкурс, у якім удзельнічаюць па аднаму выканаўцу ад кожнай з краін-членаў [[ЕВС]]. У конкурсе, які трансліруюць па тэлебачанні і радыё на тэрыторыі ўсёй Еўропы і ў некаторых краінах іншых частак свету, а таксама ў Інтэрнэце, могуць прымаць удзел дзеці ва ўзросце ад 9 да 14 гадоў. == Арганізацыя == === Колькасць перамог і арганізаваных фестываляў === {| class="wikitable" style="font-size:95%" |- !Месца !Краіна !Перамогі !Арганізацыі |- |rowspan="2" valign="top"|1 | {{GEO}} | 4 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]]) |- | {{FRA}} | 4 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]]) |- |rowspan="5" valign="top"|2 | {{BLR}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]]) |- | {{MLT}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]]) | 3 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026]]) |- | {{RUS}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]]) | 0 |- | {{POL}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]) |- | {{ARM}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]]) |- |rowspan="6" valign="top"|3 |- | {{HRV}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]]) | 0 |- | {{ESP}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]]) | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]]) |- | {{NED}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]]) |- | {{UKR}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]]) |- | {{ITA}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]]) | 0 |} Па-за краінамі ў табліцы, таксама арганізаванай [[Данія]], [[Нарвегія]], [[Бельгія]], [[Румынія]], [[Кіпр]] і [[Балгарыя]] свята. === Выканаўчыя супервайзеры === {| class="wikitable"; ! scope="col" | Краіна ! scope="col" | Імя ! scope="col" | Гады |- | {{SWE}} | Свантэ Стакселіус | 2003–2010 |- | {{NED}} | Сітцэ Бакер | 2011–2012 |- | {{RUS}} | Уладзіслаў Якаўлеў | 2013–2015 |- | {{NOR}} | [[Ён Ола Санд]] | 2016–2019 |- | {{SWE}} | Марцін Остэрдал | 2020–2024 |- | {{EST}} | Герт Карк | 2025–цяпер |- |} === Лозунгі, пляцоўкі і вядучыя === {| class="wikitable vatop" |- !width="4%" | Год !width="10%" | Прымаючы горад !width="10%" | Дата !width="20%" | Лозунг !width="28%" | Месцазнаходжанне !width="28%" | Вядучыя |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] |rowspan="2"| {{DNK}}<br />[[Капенгаген]] |rowspan="2"| [[15 лістапада]] |rowspan="4"| |rowspan="2"| Форум Капенгаген |Каміла Отэсен |- |Рэмі Якман |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] |rowspan="2"| {{NOR}}<br />[[Лілехамер]] |rowspan="2"| [[20 лістапада]] |rowspan="2"| Хокан зала |Надзя Хаснауі |- |Сціан Барснэс Сімансэн |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] |rowspan="2"| {{BEL}}<br />[[Хаселт]] |rowspan="2"| [[26 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Let's Get Loud}}<br /><small>(«Давайце пашумім»)</small> |rowspan="2"| Этыяс Арэна |Марсель Вантхільт |- |Маўрын Луіс |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] |rowspan="2"| {{ROU}}<br />[[Бухарэст]] |rowspan="2"| [[2 снежня]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Let the Music Play}}<br /><small>(«Няхай музыка іграе»)</small> |rowspan="2"| Шматпрофільная зала |Андрэа Марын Баніка |- |Іаана Іван |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] |rowspan="2"| {{NED}}<br />[[Ротэрдам]] |rowspan="2"| [[8 снежня]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Make a Big Splash}}<br /><small>(«Зрабі вялікі ўсплёск»)</small> |rowspan="2"| Axoй Ротэрдам |Сіпке Ян Бусема |- |Кім-Ліян ван дэр Мэй |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] |rowspan="2"| {{CYP}}<br />[[Лімасол]] |rowspan="2"| [[22 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Fun in the Sun}}<br /><small>(«Весела на сонцы»)</small> |rowspan="2"| Спартыўны Цэнтр Спірас Кіпрыану |Алекс Майкл |- |Сафія Параскева |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] |rowspan="3"| {{UKR}}<br />[[Кіеў]] |rowspan="3"| [[21 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|For the Joy of People}}<br /><small>(«На радасць людзям»)</small> |rowspan="3"| [[Палац спорту (Кіеў)|Кіеўскі Палац Спорту]] |[[Ані Лорак]] |- |Цімур Мірашнічэнка |- |Дзмітрый Барадзін |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] |rowspan="2"| {{BLR}}<br />[[Мінск]] |rowspan="2"| [[20 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Feel the Magic}}<br /><small>(«Адчуй чараўніцтва»)</small> |rowspan="2"| [[Мінск-Арэна]] |Дзяніс Кур’ян |- |[[Лейла Ісмаілава]] |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] |rowspan="2"| {{ARM}}<br />[[Ерэван]] |rowspan="2"| [[3 снежня]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Reach for the Top}}<br /><small>(«Імкнучыся да вяршыні»)</small> |rowspan="2"| Комплекс Карэна Дземірчана |Авет Барсегян |- |Гоар Гаспаран |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] |rowspan="2"| {{NED}}<br />[[Амстэрдам]] |rowspan="2"| [[1 снежня]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Break the Ice}}<br /><small>(«Зламай лёд»)</small> |rowspan="2"| Хайнікен Мюзік-хол |Эвоўт Генеманс |- |Кім-Ліян ван дэр Мэй |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] |rowspan="2"| {{UKR}}<br />[[Кіеў]] |rowspan="2"| [[30 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Be Creative}}<br /><small>(«Будзь крэатыўным»)</small> |rowspan="2"| Палац «Украіна» |Цімур Мірашнічэнка |- |[[Злата Огневіч]] |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] | {{MLT}}<br />[[Марса]] | [[15 лістапада]] | {{lang-en2|#Together}}<br /><small>(«#Разам»)</small> | Мальта Суднабудаванне | Мойра Дэлія |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] | {{BGR}}<br />[[Сафія]] | [[21 лістапада]] | {{lang-en2|#Discover}}<br /><small>(«#Адчыняй»)</small> | Арэна Армеец | Полі Генова |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] |rowspan="2"| {{MLT}}<br />[[Валета]] |rowspan="2"| [[20 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Embrace}}<br /><small>(«Абдымай»)</small> |rowspan="2"| Міжземнаморскі Канферэнц-Цэнтр |Бэн Каміл |- |Валерыя Вела |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] |rowspan="2"| {{GEO}}<br />[[Тбілісі]] |rowspan="2"| [[26 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Shine Bright}}<br /><small>(«Ззяй ярка»)</small> |rowspan="2"| Алімпійскі Палац |Алена Каландадзэ |- |Ліза «Лізі Поп» Джапарыдзэ |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] |rowspan="3"| {{BLR}}<br />[[Мінск]] |rowspan="3"| [[25 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|#LightUp}}<br /><small>(«#Запальвай»)</small> |rowspan="3"| [[Мінск-Арэна]] |[[Яўген Перлін]] |- |[[Зінаіда Аляксандраўна Купрыяновіч|Зэна Купрыяновіч]] |- |Хелена Мерааі |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] |rowspan="3"| {{POL}}<br />[[Глівіцы]] |rowspan="3"| [[24 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|Share the Joy}}<br /><small>(«Падзяліцеся радасцю»)</small> |rowspan="3"| Арэна Глівіцы |Іда Навакоўская |- |Аляксандр Сікора |- |Раксана Венгель |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] |rowspan="3"| {{POL}}<br />[[Варшава]] |rowspan="3"| [[29 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|Move the World}}<br /><small>(«Рухай свет»)</small> |rowspan="3"| Студыя 5 у штаб-кватэры TVP |Іда Навакоўская |- |Рафал Бжажоўскі |- |Малгажата Тамашэўская |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] |rowspan="3"| {{FRA}}<br />[[Парыж]] |rowspan="3"| [[19 снежня]] |rowspan="3"| {{lang-en2|Imagine}}<br /><small>(«Уяўляй»)</small> |rowspan="3"| Ла Сена Музікал |Карла Лацары |- |Элодзі Гасуэн |- |Аліўе Мін |- !rowspan="4"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] |rowspan="4"| {{ARM}}<br />[[Ерэван]] |rowspan="4"| [[11 снежня]] |rowspan="4"| {{lang-en2|Spin the Magic}}<br /><small>(«Круціце магію»)</small> |rowspan="4"| Комплекс Карэна Дземірчана |Івета Мукучан |- |Гарык Папаян |- |Карына Ігнацян |- |Робат «Робін» |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]] |rowspan="3"| {{FRA}}<br />[[Ніца]] |rowspan="3"| [[26 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|Heroes}}<br /><small>(«Героі»)</small> |rowspan="3" | Нікейскі Палац |Лоры Цілеман |- |Аліўе Мін |- |Афелі «Афенья» Вінцэнт |- !rowspan="3" | [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] |rowspan="3" | {{ESP}}<br />[[Мадрыд]] |rowspan="3"| [[16 лістапада]] |rowspan="3" | {{lang-en2|Let’s Bloom}}<br /><small>(«Давайце квітнець»)</small> |rowspan="3" | Каха Махыка |Рут Ларэнца |- |Марк Клотэт |- |Мелані Гарсія |- !rowspan="2" | [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] |rowspan="2" | {{GEO}}<br />[[Тбілісі]] |rowspan="2" | [[13 снежня]] |rowspan="3" | {{lang-en2|United by Music}}<br /><small>(«Аб’яднаныя музыкай»)</small> |rowspan="2" | Гімнастычная зала Алімпійскага горада |Давід Аладашвілі |- |Ліза Цыклауры |- ! style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026]] | style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | {{MLT}}<br />[[Та-Калі]] | style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | [[24 кастрычніка]] | style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | Цэнтр Кірмашоў і Канферэнцый Мальты | style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | Будзе абвешчана |} == Kраіны-ўдзельніцы == {| class="wikitable vatop" !width="4% "| Год !width="32%" | Новыя ўдзельнікі !width="32%" | Aдступаюцца краіны !width="32%" | Зварот краіны |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] | {{BLR}}, {{CYP}}, {{DNK}}, {{GRC}}, {{HRV}}, {{LVA}}, {{MKD}}, {{MLT}}, {{NED}}, {{NOR}}, {{POL}}, {{ROU}}, {{ESP}}, {{GBR}}, {{BEL}}, {{SWE}} | | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] | {{FRA}}, {{CHE}} | | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] | {{RUS}}, {{SCG}} | {{CYP}}, {{FRA}}, {{CHE}}, {{POL}} | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] | {{UKR}}, {{PRT}}, {{SRB}} | {{DNK}}, {{LVA}}, {{NOR}}, {{SCG}}, {{GBR}} | {{CYP}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] | {{ARM}}, {{BGR}}, {{GEO}}, {{LTU}} | {{HRV}}, {{ESP}} | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] | | {{PRT}}, {{SWE}} | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] | | {{BGR}}, {{GRC}}, {{LTU}} | {{SWE}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] | {{MDA}} | {{CYP}}, {{ROU}} | {{LVA}}, {{LTU}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] | | {{MLT}}, {{SRB}} | {{BGR}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] | {{ALB}}, {{AZE}}, {{ISR}} | {{BGR}}, {{LVA}}, {{LTU}}, {{MKD}} | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] | {{SMR}} | {{ALB}}, {{BEL}}, {{ISR}} | {{MKD}}, {{MLT}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] | {{ITA}}, {{MNE}}, {{SVN}} | {{AZE}}, {{MKD}}, {{MDA}} | {{BGR}}, {{CYP}}, {{HRV}}, {{SRB}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] | {{AUS}}, {{IRL}} | {{HRV}}, {{SWE}}, {{CYP}} | {{ALB}}, {{MKD}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] | | {{MNE}}, {{SMR}}, {{SVN}} | {{ISR}}, {{POL}}, {{CYP}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] | | {{BGR}}, {{ISR}} | {{PRT}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] | {{KAZ}}, {{WAL}} | {{CYP}} | {{AZE}}, {{FRA}}, {{ISR}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] | | {{AZE}}, {{ISR}} | {{ESP}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] | {{GER}} | {{ALB}}, {{ARM}}, {{AUS}}, {{IRL}}, {{ITA}}, {{MKD}}, {{PRT}}, {{WAL}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] | | {{BLR}} | {{ALB}}, {{ARM}}, {{AZE}}, {{BGR}}, {{IRL}}, {{ITA}}, {{MKD}}, {{PRT}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] | | {{AZE}}, {{BGR}}, {{GER}}, {{RUS}} | {{GBR}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]] | {{EST}} | {{KAZ}}, {{SRB}} | {{GER}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] | | {{GBR}} | {{CYP}}, {{SMR}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] | | {{GER}}, {{EST}} | {{AZE}}, {{HRV}}, {{MNE}} |} == Спіс пераможцаў == {| class="wikitable sortable vatop" |- !width="4% " class="unsortable"|Год !width="17%" class="unsortable"|Kраіна-пераможца !width="19%" class="unsortable"|Выканаўца !width="23%" class="unsortable"|Песня !width="4%" | Балы !width="4%" | Запас !width="17%" class="unsortable"|Другое месца !width="12%" | Колькасць удзельнікаў |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]]''' | '''{{HRV}}''' | [[Дзіна Ялушыч]] | ''Ti si moja prva ljubav'' | 134 | 9 | {{ESP}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]]''' | '''{{ESP}}''' | [[Марыя Ісабэль]] | ''Antes muerta que sencilla'' | 171 | 31 | {{GBR}} | 18 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]]''' | '''{{BLR}}''' | [[Ксенія Сітнік]] | ''Мы вместе'' | 149 | 3 | {{ESP}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]]''' | '''{{RUS}}''' | [[Сёстры Талмачовы]] | ''Весенний джаз'' | 154 | 25 | {{BLR}} | 15 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]]''' | '''{{BLR}}''' | [[Аляксей Жыгалковіч]] | ''С друзьями'' | 137 | 1 | {{ARM}} | 17 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]]''' | '''{{GEO}}''' | [[Бзікэбі]] | ''Bzzz'' | 154 | 19 | {{UKR}} | 15 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]]''' | '''{{NED}}''' | [[Ральф Макенбах]] | ''Click Clack'' | 121 | 5 | {{ARM}}, {{RUS}} | 13 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]]''' | '''{{ARM}}''' | [[Уладзімір Арзуманян]] | ''Mama'' (''Մամա'') | 120 | 1 | {{RUS}} | 14 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]]''' | '''{{GEO}}''' | [[Candy]] | ''Candy Music'' | 108 | 5 | {{NED}} | 13 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]]''' | '''{{UKR}}''' | [[Настасся Петрык]] | ''Небо'' | 138 | 35 | {{GEO}} | 12 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]]''' | '''{{MLT}}''' | [[Гая Каўкі]] | ''The Start'' | 130 | 9 | {{UKR}} | 12 |- ! '''[[Дзіцячы Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]]''' | '''{{ITA}}''' | [[Вінчэнца Канцела]] | ''Tu primo grande amore'' | 159 | 12 | {{BGR}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]]''' | '''{{MLT}}''' | [[Дэсціні Чукун'ерэ]] | ''Not My Soul'' | 185 | 9 | rowspan="2" | {{ARM}} | 17 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]]''' | '''{{GEO}}''' | [[Марыям Мамадашвілі]] | ''Mzeo'' (''მზეო'') | 239 | 7 | 17 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]]''' | '''{{RUS}}''' | [[Паліна Багусевіч]] | ''Крылья'' | 188 | 3 | {{GEO}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]]''' |rowspan="2"| '''{{POL}}''' | [[Раксана Венгель]] | ''Anyone I Want to Be'' | 215 | 12 | {{FRA}} | 20 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]]''' | [[Вікі Габар]] | ''Superhero'' | 278 | 51 | rowspan="2" | {{KAZ}} | 19 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]''' | '''{{FRA}}''' | [[Валянціна Тронель]] | ''J’imagine'' | 200 | 48 | 12 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]]''' | '''{{ARM}}''' | [[Малэна]] | ''Qami Qami'' (''Քամի Քամի'') | 224 | 6 | {{POL}} | 19 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]]''' |rowspan="2"| '''{{FRA}}''' | [[Лісандро Форміка]] | ''Oh Maman'' | 203 | 23 | {{ARM}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]]''' | [[Зоі Клазюр]] | ''Cœur'' | 228 | 27 | {{ESP}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]]''' | '''{{GEO}}''' | [[Андрыя Путкарадзэ]] | ''To My Mom'' | 239 | 26 | {{PRT}} | 17 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]]''' | '''{{FRA}}''' | [[Лу Дэлёз]] | ''Ce monde'' | 248 | 71 | {{UKR}} | 18 |} == Статыстыка == === Кожнае месца ў першай дзясятцы === {{legend|#DCDCDC|Гэтая краіна на дадзены момант не з'яўляецца актыўным удзельнікам}} {{legend|#FFCCCC|Гэтай краіны больш не існуе}} {| class="wikitable vatop sortable" bgcolor="#CCCCCC" !width="5% "| # !width="23%" class="unsortable"|Краіна !width="5%" | 1 !width="5%" | 2 !width="5%" | 3 !width="5%" | 4 !width="5%" | 5 !width="5%" | 6 !width="5%" | 7 !width="5%" | 8 !width="5%" | 9 !width="5%" | 10 !width="11%" | Агульны !width="11%" | Удзелы |- | 1 || {{GEO}} || 4 || 2 || 2 || 3 || 1 || 2 || - || 1 || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 16 || 19 |- | 2 || {{FRA}} || 4 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 9 || 9 |- | 3 || {{ARM}}|| 2 || 5 || 3 || 1 || 1 || 2 || - || 2 || 2 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 18 || 18 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 4 || {{RUS}}|| 2 || 2 || - || 4 || 1 || 2 || 2 || - || 1 || 2 || style="background-color:#FFDEAD;" | 16 || 17 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 5 || {{BLR}}|| 2 || 1 || 2 || 2 || 3 || 1 || 2 || - || 2 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 15 || 18 |- | 6 || {{POL}} || 2 || 1 || - || - || - || 1 || - || 2 || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 8 || 12 |- | 7 || {{MLT}}|| 2 || - || - || 2 || 2 || 1 || 1 || 2 || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 12 || 21 |- | 8 || {{ESP}}|| 1 || 3 || 2 || 1 || 1 || 2 || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 10 || 11 |- | 9 || {{UKR}} || 1 || 3 || 1 || 1 || 2 || 2 || 2 || - || 3 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 15 || 20 |- | 10 || {{NED}}|| 1 || 1 || - || 3 || - || - || 4 || 3 || 1 || 2 || style="background-color:#FFDEAD;" | 15 || 23 |- | 11 || {{ITA}}|| 1 || - || 1 || - || - || - || 2 || - || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 6 || 11 |- | 12 || {{HRV}} || 1 || - || 1 || - || - || - || - || - || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 6 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 13 || {{KAZ}}|| - || 2 || - || - || - || 1 || - || - || 1 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 4 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 14 || {{GBR}}|| - || 1 || 1 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 4 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 15 || {{BGR}}|| - || 1 || - || - || - || - || 1 || 1 || 2 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 5 || 7 |- |16|| {{PRT}} || - || 1 || - || - || - || - || - || 1 || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 10 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 17 || {{SRB}}|| - || - || 2 || - || 1 || - || 1 || - || - || 4 || style="background-color:#FFDEAD;" | 8 || 14 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 18 || {{AUS}} || - || - || 2 || - || 1 || - || - || 2 || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 5 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 19 || {{SWE}} || - || - || 1 || - || - || 2 || - || 1 || 2 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 6 || 11 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 20 || {{LTU}}|| - || - || 1 || - || - || 1 || - || - || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 4 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 21 || {{SVN}}|| - || - || 1 || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 1 || 2 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 22 || {{NOR}}|| - || - || 1 || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 1 || 3 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 23 || {{DNK}} || - || - || - || 1 || 2 || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 3 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 24 || {{BEL}} || - || - || - || 1 || 1 || 1 || 3 || - || - || 2 || style="background-color:#FFDEAD;" | 8 || 10 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 25 || {{ROU}}|| - || - || - || 1 || 1 || 1 || - || - || 1 || 2 || style="background-color:#FFDEAD;" | 6 || 7 |- | 26 || {{IRL}}|| - || - || - || 1 || - || - || - || - || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 10 |- | 27 || {{MKD}}|| - || - || - || - || 2 || 1 || 2 || 1 || 1 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 7 || 20 |- | 28 || {{ALB}} || - || - || - || - || 1 || 1 || 1 || 1 || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 4 || 11 |- | 29 || {{AZE}}|| - || - || - || - || 1 || - || 1 || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 30 || {{GRC}}|| - || - || - || - || - || 1 || - || 1 || 1 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 6 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 31 || {{MDA}}|| - || - || - || - || - || 1 || - || 1 || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 4 |- | 32 || {{CYP}}|| - || - || - || - || - || - || - || 2 || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 4 || 11 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 33 || {{ISR}}|| - || - || - || - || - || - || - || 1 || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 1 || 3 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 34 || {{LVA}}|| - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 5 |- | 35 || {{SMR}}|| - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 36 || {{GER}}|| - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 1 || 4 |- | rowspan="5" |37 | | {{MNE}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 3 |- style="background-color:#FFCCCC;" | | {{SCG}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 1 |-style="background-color:#DCDCDC;" | {{EST}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 2 |-style="background-color:#DCDCDC;" | {{CHE}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 1 |-style="background-color:#DCDCDC;" | {{WAL}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 2 |- |} === Рэйтынг краін на аснове балаў === {{legend|Gold|Гэтая краіна ў тым годзе заняла першае месца}} {{legend|Silver|Гэтая краіна ў тым годзе заняла другое месца}} {{legend|#CD7F32|Гэтая краіна ў тым годзе заняла трэцяе месца}} {{legend|#FE8080|Гэтая краіна ў тым годзе заняла апошняе месца}} {{legend|#696969|Гэтая краіна не ўдзельнічала ў тым годзе}} {| class="sortable wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:90%; line-height:17px" width=100% |+ ! rowspan="2" | # ! rowspan="2" class="unsortable"| Краіна ! colspan="23" | Балы набраныя на кожным конкурсе ! rowspan="2" | Σ |- ! {{сцяг|DEN}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] ! {{сцяг|NOR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] ! {{сцяг|BEL}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] ! {{сцяг|ROU}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] ! {{сцяг|NED}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] ! {{сцяг|CYP}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] ! {{сцяг|UKR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] ! {{сцяг|BLR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] ! {{сцяг|ARM}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] ! {{сцяг|NED}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] ! {{сцяг|UKR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] ! {{сцяг|MLT}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] ! {{сцяг|BGR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] ! {{сцяг|MLT}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] ! {{сцяг|GEO}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] ! {{сцяг|BLR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] ! {{сцяг|POL}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] ! {{сцяг|POL}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] ! {{сцяг|FRA}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] ! {{сцяг|ARM}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] ! {{сцяг|FRA}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]] ! {{сцяг|ESP}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] ! {{сцяг|GEO}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] |- | 1 | {{ARM}} | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 136 | style="text-align:center" | 59 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 116 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 120 | style="text-align:center" | 85 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 98 | style="text-align:center" | 69 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 146 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 176 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 232 | style="text-align:center" | 148 | style="text-align:center" | 125 | style="text-align:center" | 115 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 224 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 180 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 180 | style="text-align:center" | 125 | style="text-align:center" | 175 | style="text-align:center" | '''2509''' |- | 2 | {{GEO}} | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 116 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 154 | style="text-align:center" | 68 | style="text-align:center" | 109 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 108 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 103 | style="text-align:center" | 91 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 51 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 239 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 185 | style="text-align:center" | 144 | style="text-align:center" | 69 | style="text-align:center" | 111 | style="text-align:center" | 163 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 161 | style="text-align:center" | 74 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 239 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 176 | style="text-align:center" | '''2415''' |- | 3 | {{UKR}} | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 58 | style="text-align:center" | 56 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 135 | style="text-align:center" | 89 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 28 | style="text-align:center" | 42 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 138 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 121 | style="text-align:center" | 74 | style="text-align:center" | 38 | style="text-align:center" | 30 | style="text-align:center" | 147 | style="text-align:center" | 182 | style="text-align:center" | 59 | style="text-align:center" | 106 | style="text-align:center" | 125 | style="text-align:center" | 111 | style="text-align:center" | 128 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 203 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 177 | style="text-align:center" | '''2047''' |- | 4 | {{NED}} | style="text-align:center" | 23 | style="text-align:center" | 27 | style="text-align:center" | 82 | style="text-align:center" | 44 | style="text-align:center" | 39 | style="text-align:center" | 27 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 121 | style="text-align:center" | 52 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 103 | style="text-align:center" | 69 | style="text-align:center" | 59 | style="text-align:center" | 70 | style="text-align:center" | 35 | style="text-align:center" | 174 | style="text-align:center" | 156 | style="text-align:center" | 91 | style="text-align:center" | 186 | style="text-align:center" | 132 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 43 | style="text-align:center" | 128 | style="text-align:center" | 122 | style="text-align:center" | 91 | style="text-align:center" | 93 | style="text-align:center" | '''1967''' |- | 5 | {{RUS}} | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 66 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 154 | style="text-align:center" | 105 | style="text-align:center" | 73 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 116 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 119 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 99 | style="text-align:center" | 88 | style="text-align:center" | 106 | style="text-align:center" | 96 | style="text-align:center" | 80 | style="text-align:center" | 202 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 188 | style="text-align:center" | 122 | style="text-align:center" | 72 | style="text-align:center" | 88 | style="text-align:center" | 124 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''1898''' |- | 6 | {{MLT}} | style="text-align:center" | 56 | style="text-align:center" | 14 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 18 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" | 100 | style="text-align:center" | 55 | style="text-align:center" | 35 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 130 | style="text-align:center" | 116 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 185 | style="text-align:center" | 191 | style="text-align:center" | 107 | style="text-align:center" | 182 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 29 | style="text-align:center" | 100 | style="text-align:center" | 97 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 43 | style="text-align:center" | 94 | style="text-align:center" | 153 | style="text-align:center" | 92 | style="text-align:center" | '''1882''' |- | 7 | {{BLR}} | style="text-align:center" | 103 | style="text-align:center" | 9 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 149 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 129 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 137 | style="text-align:center" | 86 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 85 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 99 | style="text-align:center" | 56 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 108 | style="text-align:center" | 71 | style="text-align:center" | 105 | style="text-align:center" | 177 | style="text-align:center" | 149 | style="text-align:center" | 114 | style="text-align:center" | 92 | style="text-align:center" | 130 | colspan="5" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''1847''' |- | 8 | {{FRA}} | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 78 | colspan="13" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 203 | style="text-align:center" | 169 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 200 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 187 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 203 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 228 | style="text-align:center" | 177 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 248 | style="text-align:center" | '''1693''' |- | 9 | {{ESP}} | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 125 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 171 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 146 | style="text-align:center" | 90 | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 212 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 133 | style="text-align:center" | 77 | style="text-align:center" | 137 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 201 | style="text-align:center" | 144 | style="text-align:center" | 152 | style="text-align:center" | '''1588''' |- | 10 | {{POL}} | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 3 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 3 | colspan="11" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 60 | style="text-align:center" | 138 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 215 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 278 | style="text-align:center" | 90 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 218 | style="text-align:center" | 95 | style="text-align:center" | 124 | style="text-align:center" | 61 | style="text-align:center" | 139 | style="text-align:center" | '''1424''' |- | 11 | {{MKD}} | style="text-align:center" | 19 | style="text-align:center" | 64 | style="text-align:center" | 68 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 14 | style="text-align:center" | 111 | style="text-align:center" | 93 | style="text-align:center" | 31 | style="text-align:center" | 38 | style="text-align:center" | 31 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 19 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 26 | style="text-align:center" | 41 | style="text-align:center" | 69 | style="text-align:center" | 99 | style="text-align:center" | 150 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 114 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 76 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 141 | style="text-align:center" | '''1312''' |- | 12 | {{ITA}} | colspan="11" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 159 | style="text-align:center" | 34 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 209 | style="text-align:center" | 86 | style="text-align:center" | 151 | style="text-align:center" | 129 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 107 | style="text-align:center" | 95 | style="text-align:center" | 81 | style="text-align:center" | 98 | style="text-align:center" | 73 | style="text-align:center" | '''1222''' |- | 13 | {{SRB}} | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 81 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 120 | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" | 34 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 113 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 61 | style="text-align:center" | 79 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 14 | style="text-align:center" | 92 | style="text-align:center" | 30 | style="text-align:center" | 109 | style="text-align:center" | 85 | style="text-align:center" | 86 | style="text-align:center" | 92 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''1033''' |- | 14 | {{ALB}} | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 35 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 93 | style="text-align:center" | 38 | style="text-align:center" | 67 | style="text-align:center" | 44 | style="text-align:center" | 36 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 84 | style="text-align:center" | 94 | style="text-align:center" | 115 | style="text-align:center" | 126 | style="text-align:center" | 145 | style="text-align:center" | '''877''' |- | 15 | {{PRT}} | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 22 | style="text-align:center" | 15 | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 42 | style="text-align:center" | 43 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 101 | style="text-align:center" | 121 | style="text-align:center" | 75 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 213 | style="text-align:center" | 73 | style="text-align:center" | '''759''' |- | 16 | {{AUS}} | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 64 | style="text-align:center" | 202 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 171 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 201 | style="text-align:center" | 121 | colspan="6" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''759''' |- | 17 | {{KAZ}} | colspan="15" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 171 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 227 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 152 | style="text-align:center" | 121 | style="text-align:center" | 45 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''716''' |- | 18 | {{IRL}} | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 36 | style="text-align:center" | 122 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 73 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 44 | style="text-align:center" | 150 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 42 | style="text-align:center" | 55 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 44 | style="text-align:center" | '''668''' |- | 19 | {{BEL}} | style="text-align:center" | 83 | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" | 63 | style="text-align:center" | 71 | style="text-align:center" | 19 | style="text-align:center" | 45 | style="text-align:center" | 113 | style="text-align:center" | 61 | style="text-align:center" | 64 | style="text-align:center" | 72 | colspan="13" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''628''' |- | 20 | {{BGR}} | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 86 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 15 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 60 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 147 | style="text-align:center" | 67 | style="text-align:center" | 161 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 77 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''613''' |- | 21 | {{GBR}} | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 118 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 140 | style="text-align:center" | 28 | colspan="16" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 146 | style="text-align:center" | 160 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''592''' |- | 22 | {{SWE}} | style="text-align:center" | 12 | style="text-align:center" | 8 | style="text-align:center" | 22 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 116 | style="text-align:center" | 83 | style="text-align:center" | 68 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 57 | style="text-align:center" | 70 | style="text-align:center" | 46 | style="text-align:center" | 28 | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''558''' |- | 23 | {{CYP}} | style="text-align:center" | 16 | style="text-align:center" | 61 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 58 | style="text-align:center" | 29 | style="text-align:center" | 46 | style="text-align:center" | 32 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 69 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 27 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 45 | colspan="6" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 60 | style="text-align:center" | 50 | style="text-align:center" | '''493''' |- | 24 | {{ROU}} | style="text-align:center" | 35 | style="text-align:center" | 123 | style="text-align:center" | 89 | style="text-align:center" | 80 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 58 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 19 | colspan="16" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''458''' |- | 25 | {{HRV}} | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 134 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 126 | style="text-align:center" | 36 | style="text-align:center" | 50 | colspan="7" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 13 | colspan="10" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 70 | style="text-align:center" | '''429''' |- | 26 | {{AZE}} | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 49 | style="text-align:center" | 66 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 47 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 151 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 66 | style="text-align:center" | '''379''' |- | 27 | {{DNK}} | style="text-align:center" | 93 | style="text-align:center" | 116 | style="text-align:center" | 121 | colspan="20" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''330''' |- | 28 | {{GER}} | colspan="17" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 66 | style="text-align:center" | 61 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 107 | style="text-align:center" | 71 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''305''' |- | 29 | {{SMR}} | colspan="10" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 42 | style="text-align:center" | 21 | style="text-align:center" | 36 | colspan="8" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 47 | style="text-align:center" | 125 | style="text-align:center" | '''271''' |- | 30 | {{GRC}} | style="text-align:center" | 53 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 88 | style="text-align:center" | 35 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 14 | style="text-align:center" | 19 | colspan="17" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''257''' |- | 31 | {{LTU}} | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 33 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 103 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 67 | style="text-align:center" | 53 | colspan="14" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''256''' |- | 32 | {{MDA}} | colspan="7" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 78 | style="text-align:center" | 52 | style="text-align:center" | 41 | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''225''' |- | 33 | {{ISR}} | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 68 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 27 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 81 | colspan="7" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''176''' |- | 34 | {{LVA}} | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 3 | style="text-align:center" | 50 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 51 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 31 | colspan="14" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''172''' |- | 35 | {{NOR}} | style="text-align:center" | 18 | style="text-align:center" | 12 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 123 | colspan="20" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''153''' |- | 36 | {{SVN}} | colspan="11" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 29 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 112 | colspan="10" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''141''' |- | 37 | {{MNE}} | colspan="11" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 24 | style="text-align:center" | 36 | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 49 | style="text-align:center" | '''109''' |- | 38 | {{EST}} | colspan="20" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 49 | style="text-align:center" | 55 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''104''' |- | 39 | {{WAL}} | colspan="15" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 29 | style="text-align:center" |35 | colspan="6" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''64''' |- | 40 | {{SCG}} | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 29 | colspan="20" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''29''' |- | 41 | {{CHE}} | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 4 | colspan="21" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''4''' |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне}} {{Commonscat|Junior Eurovision Song Contest}} * [http://junioreurovision.tv/ Афіцыйны сайт дзіцячага конкурсу песні Еўрабачанне] [[Катэгорыя:Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне| ]] eych75vtjarpg1eewqmy9o7mp0j59nn 0 41606 5141876 4415860 2026-05-15T13:34:53Z JerzyKundrat 174 5141876 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Вабіч |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 74 |Плошча басейна = 565 |Басейн = Друць/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = 3,5 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 1,7 км на ўсходзе ад вёскі Бураўшчына |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 14|s_lat_sec = 03.7 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 30|s_lon_min = 02|s_lon_sec = 37.9 |Вусце = Друць |Месцазнаходжанне вусця = за 2 км на ўсход ад вёскі Прыбор |Вышыня вусця = 151 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 53|m_lat_sec = 35.1 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 29|m_lon_min = 45|m_lon_sec = 31.9 |Ухіл ракі = 0,6 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Магілёўская вобласць |Раён = Круглянскі раён/Шклоўскі раён/Бялыніцкі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Вабіч''' — [[рака]] ў [[Круглянскі раён|Круглянскім]], [[Шклоўскі раён|Шклоўскім]] і [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкім]] раёнах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], левы прыток [[Друць|Друці]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). == Апісанне == [[Файл:Drut-Aslik-Vabich-Greza Друць-Аслік-Вабіч-Грэза.png|міні|Друць Аслік Вабіч Грэза]] Даўжыня ракі 74 км. Плошча [[вадазбор]]у 565 км. Густата рачной сеткі 0,38 км/км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,5 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,6 м/км. Пачынаецца за 1,7 км у напрамку на ўсход ад вёскі Бураўшчына Круглянскага раёна, упадае ў Друць за 2 км на ўсход ад вёскі Прыбор Бялыніцкага раёна. Асноўныя прытокі: [[Чарнаводка]], [[Васілеўка (рака)|Васілеўка]], [[Лімнічанка]] (злева), [[Свяцілаўка]] (справа). Цячэ па Цэнтральнабярэзінскай раўніне. Даліна ў вярхоўі невыразная, у сярэднім і ніжнім цячэнні трапецападобная, шырынёй 0,6—1 км. [[Бераг]]і нізкія, забалочаныя. [[Пойма]] двухбаковая, пераважае шырыня 0,2—0,4 км. Рэчышча звілістае, шырыня 10—25 м, каналізаванае ад вытоку на працягу 27 км да вёскі [[Забалацце (Бялыніцкі раён)]] і ад вёскі Рудня да вусця (12 км). Максімальны ўзровень разводдзя ў 3‑й дэкадзе сакавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем 2 м. Замярзае ў сярэдзіне снежня, крыгалом адбываецца ў 3‑й дэкадзе сакавіка. На веснавы перыяд прыпадае 52 % гадавога сцёку. У рацэ водзяцца шчупак, верхаводка, пячкур, ялец, плотка, ёрш, акунь і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР}} * {{Крыніцы/ЭПБ|том=1|старонкі=390—391}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=11, 16|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/10295|ШЧАРА}} [[Катэгорыя:Рэкі Круглянскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Бялыніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Шклоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Друці]] 7fb9h8es2g3v5jid9we758skhi6m606 5141877 5141876 2026-05-15T13:35:25Z JerzyKundrat 174 5141877 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Вабіч |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 74 |Плошча басейна = 565 |Басейн = Друць/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = 3,5 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 1,7 км на ўсходзе ад вёскі Бураўшчына |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 14|s_lat_sec = 03.7 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 30|s_lon_min = 02|s_lon_sec = 37.9 |Вусце = Друць |Месцазнаходжанне вусця = за 2 км на ўсход ад вёскі Прыбор |Вышыня вусця = 151 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 53|m_lat_sec = 35.1 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 29|m_lon_min = 45|m_lon_sec = 31.9 |Ухіл ракі = 0,6 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Магілёўская вобласць |Раён = Круглянскі раён/Шклоўскі раён/Бялыніцкі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Вабіч''' — [[рака]] ў [[Круглянскі раён|Круглянскім]], [[Шклоўскі раён|Шклоўскім]] і [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкім]] раёнах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], левы прыток [[Друць|Друці]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). == Апісанне == [[Файл:Drut-Aslik-Vabich-Greza Друць-Аслік-Вабіч-Грэза.png|міні|Друць Аслік Вабіч Грэза]] Даўжыня ракі 74 км. Плошча [[вадазбор]]у 565 км. Густата рачной сеткі 0,38 км/км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,5 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,6 м/км. Пачынаецца за 1,7 км у напрамку на ўсход ад вёскі Бураўшчына Круглянскага раёна, упадае ў Друць за 2 км на ўсход ад вёскі Прыбор Бялыніцкага раёна. Асноўныя прытокі: [[Чарнаводка]], [[Васілеўка (рака)|Васілеўка]], [[Лімнічанка]] (злева), [[Свяцілаўка]] (справа). Цячэ па Цэнтральнабярэзінскай раўніне. Даліна ў вярхоўі невыразная, у сярэднім і ніжнім цячэнні трапецападобная, шырынёй 0,6—1 км. [[Бераг]]і нізкія, забалочаныя. [[Пойма]] двухбаковая, пераважае шырыня 0,2—0,4 км. Рэчышча звілістае, шырыня 10—25 м, каналізаванае ад вытоку на працягу 27 км да вёскі [[Забалацце (Бялыніцкі раён)]] і ад вёскі Рудня да вусця (12 км). Максімальны ўзровень разводдзя ў 3‑й дэкадзе сакавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем 2 м. Замярзае ў сярэдзіне снежня, крыгалом адбываецца ў 3‑й дэкадзе сакавіка. На веснавы перыяд прыпадае 52 % гадавога сцёку. У рацэ водзяцца шчупак, верхаводка, пячкур, ялец, плотка, ёрш, акунь і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР}} * {{Крыніцы/ЭПБ|том=1|старонкі=390—391}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=11, 16|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/10295|Вабіч}} [[Катэгорыя:Рэкі Круглянскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Бялыніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Шклоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Друці]] sczgzjtq5we2dge4vjikkbadlnn8b9t 5141878 5141877 2026-05-15T13:35:53Z JerzyKundrat 174 5141878 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Вабіч |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 74 |Плошча басейна = 565 |Басейн = Друць/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = 3,5 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 1,7 км на ўсходзе ад вёскі Бураўшчына |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 14|s_lat_sec = 03.7 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 30|s_lon_min = 02|s_lon_sec = 37.9 |Вусце = Друць |Месцазнаходжанне вусця = за 2 км на ўсход ад вёскі Прыбор |Вышыня вусця = 151 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 53|m_lat_sec = 35.1 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 29|m_lon_min = 45|m_lon_sec = 31.9 |Ухіл ракі = 0,6 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Магілёўская вобласць |Раён = Круглянскі раён/Шклоўскі раён/Бялыніцкі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Вабіч''' — [[рака]] ў [[Круглянскі раён|Круглянскім]], [[Шклоўскі раён|Шклоўскім]] і [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкім]] раёнах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], левы прыток [[Друць|Друці]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). == Апісанне == Даўжыня ракі 74 км. Плошча [[вадазбор]]у 565 км. Густата рачной сеткі 0,38 км/км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,5 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,6 м/км. Пачынаецца за 1,7 км у напрамку на ўсход ад вёскі Бураўшчына Круглянскага раёна, упадае ў Друць за 2 км на ўсход ад вёскі Прыбор Бялыніцкага раёна. Асноўныя прытокі: [[Чарнаводка]], [[Васілеўка (рака)|Васілеўка]], [[Лімнічанка]] (злева), [[Свяцілаўка]] (справа). Цячэ па Цэнтральнабярэзінскай раўніне. Даліна ў вярхоўі невыразная, у сярэднім і ніжнім цячэнні трапецападобная, шырынёй 0,6—1 км. [[Бераг]]і нізкія, забалочаныя. [[Пойма]] двухбаковая, пераважае шырыня 0,2—0,4 км. Рэчышча звілістае, шырыня 10—25 м, каналізаванае ад вытоку на працягу 27 км да вёскі [[Забалацце (Бялыніцкі раён)]] і ад вёскі Рудня да вусця (12 км). Максімальны ўзровень разводдзя ў 3‑й дэкадзе сакавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем 2 м. Замярзае ў сярэдзіне снежня, крыгалом адбываецца ў 3‑й дэкадзе сакавіка. На веснавы перыяд прыпадае 52 % гадавога сцёку. У рацэ водзяцца шчупак, верхаводка, пячкур, ялец, плотка, ёрш, акунь і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР}} * {{Крыніцы/ЭПБ|том=1|старонкі=390—391}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=11, 16|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/10295|Вабіч}} [[Катэгорыя:Рэкі Круглянскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Бялыніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Шклоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Друці]] 77mlfwn26qsxx3uw9w0qdl6i29z0re9 5141879 5141878 2026-05-15T13:36:38Z JerzyKundrat 174 5141879 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Вабіч |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 74 |Плошча басейна = 565 |Басейн = Друць/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = 3,5 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 1,7 км на ўсходзе ад вёскі Бураўшчына |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 14|s_lat_sec = 03.7 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 30|s_lon_min = 02|s_lon_sec = 37.9 |Вусце = Друць |Месцазнаходжанне вусця = за 2 км на ўсход ад вёскі Прыбор |Вышыня вусця = 151 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 53|m_lat_sec = 35.1 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 29|m_lon_min = 45|m_lon_sec = 31.9 |Ухіл ракі = 0,6 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Магілёўская вобласць |Раён = Круглянскі раён/Шклоўскі раён/Бялыніцкі раён }} '''Вабіч''' — [[рака]] ў [[Круглянскі раён|Круглянскім]], [[Шклоўскі раён|Шклоўскім]] і [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкім]] раёнах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], левы прыток [[Друць|Друці]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). == Апісанне == Даўжыня ракі 74 км. Плошча [[вадазбор]]у 565 км. Густата рачной сеткі 0,38 км/км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,5 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,6 м/км. Пачынаецца за 1,7 км у напрамку на ўсход ад вёскі Бураўшчына Круглянскага раёна, упадае ў Друць за 2 км на ўсход ад вёскі Прыбор Бялыніцкага раёна. Асноўныя прытокі: [[Чарнаводка]], [[Васілеўка (рака)|Васілеўка]], [[Лімнічанка]] (злева), [[Свяцілаўка]] (справа). Цячэ па [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]]. Даліна ў вярхоўі невыразная, у сярэднім і ніжнім цячэнні трапецападобная, шырынёй 0,6—1 км. [[Бераг]]і нізкія, забалочаныя. [[Пойма]] двухбаковая, пераважае шырыня 0,2—0,4 км. Рэчышча звілістае, шырыня 10—25 м, каналізаванае ад вытоку на працягу 27 км да вёскі [[Забалацце (Бялыніцкі раён)]] і ад вёскі Рудня да вусця (12 км). Максімальны ўзровень разводдзя ў 3‑й дэкадзе сакавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем 2 м. Замярзае ў сярэдзіне снежня, крыгалом адбываецца ў 3‑й дэкадзе сакавіка. На веснавы перыяд прыпадае 52 % гадавога сцёку. У рацэ водзяцца шчупак, верхаводка, пячкур, ялец, плотка, ёрш, акунь і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР}} * {{Крыніцы/ЭПБ|том=1|старонкі=390—391}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=11, 16|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/10295|Вабіч}} [[Катэгорыя:Рэкі Круглянскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Бялыніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Шклоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Друці]] preg8yrkijkayanutkzwwi1fjol96i6 0 42761 5142160 4405554 2026-05-16T00:33:16Z Pabojnia 135280 афармленне 5142160 wikitext text/x-wiki ''Гэты артыкул пра абклады ікон. Артыкул пра абклады кніг гл.: '''[[Каштоўны абклад]]'''.'' [[Файл:Рыза абраза "Маці Божая Адзігітрыя".JPG|250px|міні|Шата абраза «[[Адзігітрыя|Маці Божая Адзігітрыя]]» з [[Прачысценская царква, Шарашова|Прачысценскай царкв]]ы ў [[Шарашова|Шарашов]]е. Метал, чаканка, гравіроўска, залачэнне, шкло. 1750—1800. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ]]]] '''Абкла́д іконы''' — дэкаратыўная аздоба [[абраз]]оў<ref name="БЭ"/>. Найчасцей абклад рабілі з [[пазалота|пазалочанай]] [[медзь|медзі]] або [[серабро|серабра]], арнаментавалі [[чаканка]]й, [[філігрань|філігранню]], [[чарненне]]м, [[эмаль|эмалямі]], упрыгожвалі [[Каштоўныя камяні|каштоўнымі камянямі]]. Існавалі абклады таксама з [[драўніна|дрэва]], мастацкіх [[тканіна|тканін]], якія закрывалі [[адзенне]], [[галаўны ўбор|галаўныя ўборы]] (такія абклады называюцца «[[шата]]»), радзей — [[фон]] на абразах<ref name="БЭ"/>. == Беларусь == На [[Беларусь|Беларусі]] найбольшае пашырэнне атрымаў у 17—19 стст<ref name="БЭ"/>. У [[17 ст.]] найчасцей абкладам аздаблялі шанаваныя ці [[цудатворны абраз|цудатворныя абраз]]ы ([[Абраз Маці Божай Брэсцкай|Брэст]], [[Абраз Маці Божай Кангрэгацкай|Гродна]], [[Абраз Маці Божай Мінскай|Мінск]], [[Абраз Маці Божай Жыровіцкай|Жыровічы]], [[Маці Божая Лагішынская|Лагішын]] і інш.)<ref name="БЭ"/>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Маці Божая Брэсцкая.jpg|[[Берасцейскі абраз Маці Божай|Абраз Маці Божай Брэсцкай]] Mаці Божая Студэнцкая (Кангрэгацкая). Пачатак XVII ст. Гродна. Катэдра.jpg|[[Абраз Маці Божай Кангрэгацкай]] з Гродна Icon MK.JPG|[[Абраз Маці Божай Мінскай]] Рэльефны абразок Жыровіцкай Маці боскай.png|[[Абраз Маці Божай Жыровіцкай]] Маці_Божая_Лагішынская.jpg|[[Абраз Маці Божай Лагішынскай]] </gallery> Найбольш вядомыя сярэбраныя пазалочаныя абклады да [[абраз]]оў: «Маці Божая Бялыніцкая» ([[Сноў]], [[Нясвіжскі раён]], [[18 ст.]]), «Маці Божая з езуіцкімі святымі» ([[Крывошын]], [[Ляхавіцкі раён]], 18 ст.), «Маці Божая Адзігітрыя Смаленская» ([[Дзісна]], [[Мёрскі раён]], 1774), медныя пасярэбраныя да абразоў «[[Пакланенне вешчуноў, Дрысвяты|Пакланенне вешчуноў]]» ([[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], [[Браслаўскі раён]], [[18 ст.]]), «Маці Божая Апека» ([[Пінскі раён]], [[18 ст.]]), «Маці Божая Замілаванне» ([[Парахонск]], [[Пінскі раён]], [[1803]]), разны драўляны да абраза «Маці Божая Адзігітрыя» ([[Бездзеж]], [[Драгічынскі раён]], 2-я пал. [[17 ст.]]) і інш<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|1|Абклад}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Шата абараза «Маці Божая Бялыніцкая». Сноў.jpg|Абклад абараза «Маці Божая Бялыніцкая». [[Сноў]], [[Нясвіжскі раён]]. [[18 ст.]] Пётр Сліжык. Рыза абраза Маці Божая Адзігітрыя Смаленская. 1774. Дзісна.jpg|Абклад абараза «Маці Божая Адзігітрыя Смаленская». [[Дзісна]], [[Мёрскі раён]]. [[1774]] Шата абараза «Пакланенне вешчуноў». Дрысвяты.jpg|Абклад абараза «[[Пакланенне вешчуноў, Дрысвяты|Пакланенне вешчуноў]]». [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], [[Браслаўскі раён]], [[18 ст.]] Шата абараза «Маці Божая Замілаванне». Парахонск.jpg|Абклад абараза «Маці Божая Замілаванне». [[Парахонск]], [[Пінскі раён]], [[1803]] Шата абраза Маці Божай. Бездзеж.jpg|Драўляны абклад абараза «Маці Божая Адзігітрыя». [[Бездзеж]], [[Драгічынскі раён]], 2-я пал. [[17 ст.]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Абклад}} * ''Лазука Б. А.'' Слоўнік тэрмінаў: Архітэктура, выяўл. і дэкаратыўн.-прыклад. мастацтва: Дапам. для вучняў. — Мн.: Беларусь, 2001. — 158 с. * {{крыніцы/МКЭ-ГанцКМ|Абклад}} * Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі XII—XVIII стагоддзяў / Скл. Н. Ф. Высоцкая. Мн., 1984. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Іканапіс]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва]] {{Бібліяінфармацыя}} hw3059k1e3y052k2nqnu29zolini6nf 0 42883 5141961 5098217 2026-05-15T17:39:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141961 wikitext text/x-wiki {{Узброеныя сілы | Назва = Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь | Выява = Emblem of the Armed Forces of Belarus.svg | Апісанне выявы = Эмблема Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь | Дата заснавання = * лістапад 1918 ([[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі|БНР]])<ref>{{Кніга|ref=Латышонак|год=2014|аўтар=Латышонак А.|загаловак=Жаўнеры БНР|выдавецтва=Інбелкульт|старонак=373|выданне=выд. 3-е, перапрацаванае|isbn=978-5-00076-003-1|месца=Смаленск}}</ref> * 20 сакавіка 1992 (сучасныя) | Падраздзяленні = * [[Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь|Сухапутныя войскі]] * [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА]] * [[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Сілы спецыяльных аперацый]] * [[Транспартныя войскі Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь|Транспартныя войскі]] * [[Тэрытарыяльныя войскі Беларусі|Тэрытарыяльныя войскі]] | Штаб-кватэра = | Галоўнакамандуючы = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Р. Лукашэнка]] | Міністр абароны = [[Віктар Генадзевіч Хрэнін|В. Г. Хрэнін]] | Тытул міністра абароны = Міністр абароны | Начальнік штаба абароны = [[Павел Мікалаевіч Муравейка|П. М. Муравейка]] | Прызыўны ўзрост = 18-27 гадоў | Занятыя ў войску = 47 950 вайскоўцаў (2023<ref name="автоссылка2">The Military Balance 2023, p.175</ref>), разам з грамадзянскім персаналам — 63 000 чалавек (2024<ref name="автоссылка1">{{Артыкул|спасылка= https://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.php?country_id=belarus |загаловак=2024 Belarus Military Strength}}</ref>) | Месца = | Запас = 289 000 чалавек (2023—2024<ref name="автоссылка2"/>) | Ваенізаваныя службы = 87 000 супрацоўнікаў міліцыі, 11 000 унутраных войскаў, 12 000 дзяржпагранкамітэта (2023<ref>The Military Balance 2023, p.176</ref>) | Бюджэт = 903 млн дол. (2024<ref name="автоссылка1"/>) | Унутраныя пастаўшчыкі = 26 прадпрыемстваў [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь|ВПК РБ]] | Замежныя пастаўшчыкі = * {{Сцягафікацыя|Расія}} * {{Сцягафікацыя|Кітай}} | Гадавы імпарт = невядома | Гадавы экспарт = 1 млрд дол. (2018<ref>[https://sputnik.by/economy/20190207/1039957386/Belarus-v-2018-godu-prodala-oruzhiya-bolee-chem-na-milliard-dollarov.html Беларусь в 2018 году продала оружия более чем на миллиард долларов] // Sputnik.by, 7 февраля 2019</ref>) | Званні = [[Воінскія званні Рэспублікі Беларусь]] | Працэнт ВУП = 1% | Тытул галоўнакамандуючага = Вярхоўны Галоўнакамандуючы | Тытул начальніка штаба = Начальнік Генеральнага штаба | Прызыў на воінскую службу = * без вышэйшай адукацыі — 18 месяцаў * з вышэйшай адукацыяй — 12 месяцаў * з ваеннай кафедры — 6 месяцаў }} '''Узбро́еныя Сі́лы Рэспу́блікі Белару́сь''' ('''УС РБ''') — структурны элемент ваеннай арганізацыі [[Дзяржава|дзяржавы]], які прызначаны для забеспячэння [[Ваеннаслужачы|ваеннай]] бяспекі і ўзброенай [[Абарона|абароны]] [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], яе [[суверэнітэт]]у, [[Незалежнасць|незалежнасці]] і тэрытарыяльнай цэласнасці<ref>[https://www.mil.by/by/forces/task/ Ваенна-інфармацыйны партал Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь. Узброеныя Сілы. Задачы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210519214707/https://www.mil.by/by/forces/task/ |date=19 мая 2021 }}</ref>. Узброеныя Сілы падпарадкоўваюцца [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і цэнтральным органам ваеннага кіравання ([[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны РБ]] і [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральны штаб узброеных сіл]]). Складаюцца з 2 асноўных відаў: [[Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь|Сухапутных войскаў]] і [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі ППА Рэспублікі Беларусь|Ваенна-паветраных сіл і войскаў супрацьпаветранай абароны]]; таксама ў склад УС уваходзяць [[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Спецыяльныя войскі]], Тыл узброеных сіл, Узбройванне ўзброеных сіл, воінскія часці забеспячэння, абслугоўвання і аховы цэнтральных органаў ваеннага кіравання, а таксама ВНУ і арганізацыі Міністэрства абароны. == Гісторыя == === Прадгісторыя === Першыя [[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі|ўзброеныя сілы ўласна беларускай дзяржавы]] спрабаваў сфарміраваць урад [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] — [[Рада Народных Міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада]] [[Рада Народных Міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі|народных міністраў]], у лістападзе 1918 года, з удзелам актывістаў [[Беларускія ўзброеныя фарміраванні ў 1917—1923 гадах|беларускіх узброеных фарміраванні ранейшага часу]]. === Фарміраванне === УС РБ сфарміраваны на базе [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] УС СССР пасля абвяшчэння дзяржаўнай незалежнасці, для чаго 20 верасня 1991 года была прынята пастанова Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь «Аб стварэнні Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь»<ref>{{Cite web |url=http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewqeel.htm |title=Пост. Верховного Совета Республики Беларусь от 20.09.1991 г. № 1099-XII |access-date=9 снежня 2018 |archive-date=28 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128114417/http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewqeel.htm |url-status=dead }}</ref>. Савету Міністаў Рэспублікі Беларусь былі падпарадкаваны мясцовыя органы ваеннага кіравання рэспублікі, чыгуначныя войскі, сістэма грамадзянскай абароны, дыслацыраваныя на тэрыторыі рэспублікі. Вышэйшаму органу выканаўчай улады даручалася вызначыць парадак перадыслакацыі ў межах Беларусі, увод і вывад з яе тэрыторыі часцей і злучэнняў Узброенных сіл СССР, пагранічных, чыгуначных і будаўнічых войскаў, размешчаных на тэрыторыі рэспублікі, а таксама матэрыяльна-тэхнічных сродкаў, якія належалі ім. З асенняга прызыву 1991 года пачалося праходжанне ваенных збораў і абавязковай тэрміновай воінскай службы грамадзянамі Беларусі на тэрыторыі рэспублікі. [[20 сакавіка]] [[1992]] года было афіцыйна абвешчана аб стварэнні Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь. Пачатак непасрэднаму стварэнню ўласных узброенных сіл паклала пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 6 мая 1992 года «Аб перапарадкаванні фарміравання Узброенных Сіл, якія дыслацыруюцца на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, Міністэрству абароны». Была скасавана Беларуская ваенная акруга. Усе яе часці і падраздзяленні, а таксама часці цэнтральнага падпарадкавання, не ўваходзячыя ў склад стратэгічных сіл СНД, перайшлі ў распараджэнне новастворанага міністэртва<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (галоўны рэдактар) [і інш.]. Т. 6: Беларусь у 1946—2009 гг. / [Н. Васілеўская і інш.; рэдактар тома У. Навіцкі]. — Мінск: Современная школа: Экоперспектива, 2011. — 727 с.: іл., партр. — С. 594. — ISBN 978-985-469-337-8.</ref>. 3 лістапада 1992 года быў прыняты закон «Аб Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь»<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=V19201904 Закон Республики Беларусь № 1904-XII] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150128115236/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=V19201904 |date=28 студзеня 2015 }}</ref>. === Развіццё === У 1992—1996 гадах былі [[Скарачэнні Узброеных сіл Беларусі (1992—1996)|скарочаны або перафарміраваны 250 воінскіх часцей]]. У гэты час завершана [[Ядзернае раззбраенне Беларусі|ракетна-ядзерная дэмілітарызацыя Беларусі]]<ref name="fb.ru">[http://fb.ru/article/310702/belorusskaya-armiya-istoriya-forma-zvaniya-chislennost-i-voorujeniya Белорусская армия: история, форма, звания, численность и вооружение]</ref>. Узброеныя сілы ў канцы 2000-х гадоў дзейнічалі і развіваліся згодна з Канцэпцыяй нацыянальнай бяспекі (зацверджана ўказам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта РБ]] № 390 ад 17 ліпеня 2001), [[Ваенная дактрына Рэспублікі Беларусь|Ваеннай дактрынай Рэспублікі Беларусь]] (зацверджана законам РБ ад 3 студзеня 2002) і Канцэпцыяй будаўніцтва Узброеных сіл да 2010 года; у 2001—2005 гг. была праведзеная ваенная рэформа. Выдаткі на абарону складалі 1,49 % ад [[валавы ўнутраны прадукт|ВУП]] (2006); 78 % выдзеленых фінансавых сродкаў выдаткоўваліся на ўтрыманне і 22 % ― на развіццё (2006). Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 17.11.2000 г. № 600. была зацверджана Эмблема Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь. У 2001 годзе ВПС і войскі СПА Беларусі аб’яднаны ў адзіны від войскаў<ref>[http://www.mod.mil.by/ru/forces/vvspvo/history/ История ВВС и войск ПВО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150912235710/http://www.mod.mil.by/ru/forces/vvspvo/history/ |date=12 верасня 2015 }}</ref>. У 2002 годзе на Барысаўскім ваенным палігоне ў ходзе аператыўна-тактычнага вучэння «Бярэзіна-2002» упершыню былі адпрацаваны практычныя дзеянні [[Тэрытарыяльныя войскі Беларусі|тэрытарыяльных войскаў]]. 11 мая 2006 года [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка|А. Лукашэнка]] падпісаў Указ № 312 «Аб некаторых мерах па ўдасканаленні транспартнага забеспячэння Узброеных Сіл, іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў Рэспублікі Беларусь», па якім на базе чыгуначных, аўтамабільных і дарожных войскаў былі створаны транспартныя войскі Беларусі. 2 жніўня 2007 года на аснове ПДВ і спецназу ГРУ створаны [[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Сілы спецыяльных аперацый]]. У 2009 годзе зацверджана новая ваенная ўніформа<ref name="fb.ru"/>. 2 жніўня 2010 года А. Лукашэнка падпісаў указ аб накіраванні ў Ліван групы беларускіх вайскоўцаў для ўдзелу ў [[UNIFIL|міратворчай місіі]]<ref>[https://www.sb.by/articles/belorusskie-mirotvortsy-v-livane.html Белорусские миротворцы в Ливане]</ref>. У гэтым жа годзе першыя [[Група беларускіх міратворцаў у Ліване|міратворцы з Беларусі]] прыбылі ў Ліванскую Рэспубліку<ref>[https://m.21.by/society/2016/05/26/1196374.html Белорусские миротворцы в Ливане: миссия выполнима]</ref>. 1 ліпеня 2016 года была ўведзена [[Альтэрнатыўная служба ў Беларусі|альтэрнатыўная служба]]. Да яе прыцягваюцца грамадзяне, якія прыдатны да тэрміновай службе ва ўзброеных сілах, але не могуць яе праходзіць па рэлігійных меркаваннях. Дадзеная катэгорыя прызыўнікоў накіроўваецца на грамадска карысную дзейнасць<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=170973 Общественно-политические и в области права -Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 20 ліпеня 2016 года ўступіла ў сілу новая ваенная дактрына. У новай версіі дактрыны прапісана, што некаторыя дзяржавы ў еўрапейскім рэгіёне «спрабуюць справакаваць унутраныя ўзброеныя канфлікты з ужываннем як ваеннай сілы, так і тэрарыстычных і дыверсійных сіл». Па гэтай прычыне быў распрацаваны план дзеянняў супраць [[Гібрыдная вайна|гібрыднай вайны]] і [[Каляровая рэвалюцыя|каляровай рэвалюцыі]]. Пры распрацоўцы дактрыны і наступных зменаў у тактыцы ўлічваўся вопыт [[Вайна на ўсходзе Украіны|Данбаскага]] і [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|Сірыйскага]] канфліктаў. Вялікае значэнне атрымала падрыхтоўка да баявых дзеянняў ва ўмовах населенага пункта<ref>{{Cite web |url=http://bdg.by/news/politics/sem-glavnyh-novshestv-voennoy-doktriny-belarusi |title=Семь главных новшеств военной доктрины Беларуси |access-date=28 верасня 2019 |archive-date=28 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190928095903/http://bdg.by/news/politics/sem-glavnyh-novshestv-voennoy-doktriny-belarusi |url-status=dead }}</ref><ref>[https://ria.ru/20170920/1505199154.html Под наблюдением Путина: военные завершили учения «Запад-2017»]</ref><ref>[https://www.interfax.ru/world/688632 При разработке нового плана обороны Белоруссии учли опыт конфликта на Украине] // Интерфакс, 19 декабря 2019</ref>. У кастрычніку 2022 года армія дзяржавы разам з некаторымі расійскімі фарміраваннямі, размешчанымі ў краіне, у поўным складзе была ўключана ў [[рэгіянальная групоўка войск Беларусі і Расіі|рэгіянальную групоўку войск Беларусі і Расіі]]<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/pyat-voprosov-o-vazhnom.html Региональная группировка войск и сил Беларуси и России: что это такое?]</ref>. У красавіку 2024 года была прынята новая дактрына. Паводле дакумента, ваеннай пагрозай прызнаюцца: размяшчэнне і вытворчасць ЗМЗ на тэрыторыях сумежных дзяржаў; узброеныя інцыдэнты з правакацыйнымі мэтамі; канцэнтрацыя паблізу мяжы воінскіх фарміраванняў; эскалацыя ўнутранага ўзброенага канфлікту на тэрыторыях беларускіх саюзнікаў і краін-суседзяў; правядзенне мабілізацыі для нападу на Беларусь. Прапісана, што Беларусь зможа аказваць ваенную дапамогу саюзнікам у выпадку агрэсіі супраць іх<ref name="4доктр">[https://sputnik.by/20240426/voennaya-doktrina-opublikovana-v-belarusi--1085750813.html Военная доктрина опубликована в Беларуси]</ref>. == Склад == [[Файл:Узброеныя Сілы Беларусі (2021).png|thumb|center|500px|{{legend|red|Сухапутныя войскі}} {{legend|blue|Сілы спецыяльных аперацый}} {{legend|lightblue|ВПС і СПА}} {{legend|green|Транспартныя войскі}}]] У цяперашні час ва Узброеных Сілах два віды УС — [[Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь|Сухапутныя войскі]], [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі ППА Рэспублікі Беларусь|Ваенна-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны]]. Таксама непасрэдна генеральнаму штабу падпарадкоўваецца род войскаў — Сілы спецыяльных аперацый (ССА). Існуюць таксама спецыяльныя войскі (службы), органы тылу. Колькасць Узброеных Сіл на 1 сакавіка 2016 года — 64 932 пасады. З іх 14 502 афіцэра, 6850 прапаршчыкаў 25 671 салдат і сяржантаў, 3502 курсанта, а таксама 16 407 асоб грамадзянскага персаналу. Баявы склад мірнага часу — тры авіяцыйныя базы, дзве радыётэхнічныя і чатыры зенітныя ракетныя брыгады, тры зенітных ракетных палка, чатыры механізаваных брыгады, адна ракетная, адна рэактыўна-артылерыйская і тры артылерыйскія брыгады, адна дэсантна-штурмавая брыгада, адна паветрана-дэсантная брыгада і адна брыгада спецыяльнага прызначэння<ref name="mm">[http://news.tut.by/society/491145.html Министр обороны рассказал о состоянии белорусской армии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160507172115/http://news.tut.by/society/491145.html |date=7 мая 2016 }}</ref>. === Сухапутныя войскі === {{main|Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь}} '''Сухапутныя войскі''' непасрэдна кіруюцца Міністэрствам абароны і арганізацыйна падзяляюцца на два аператыўныя (аперацыйныя) камандаванні: [[Заходняе аператыўнае камандаванне|Заходняе]] і [[Паўночна-заходняе аператыўнае камандаванне|Паўночна-Заходняе]]; таксама дзейнічаюць асобныя часці і арганізацыі, падпарадкаваныя непасрэдна камандаванню Сухапутных войскаў<ref name=SV>227 агульнаваенны палігон, 131 база рамонту і захоўвання вучэбнага абсталявання, 40 база аховы, сувязі і абслугоўвання, 72 гв. аб’яднаны вучэбны цэнтр падрыхтоўкі прапаршчыкаў і малодшых спецыялістаў.</ref>. У склад Заходняга камандавання ўваходзяць (2008): 2 [[механізаваная брыгада|механізаваныя брыгады]], 1 артылерыйская і 1 зенітная ракетная [[Брыгада (войска)|брыгады]], а таксама іншыя часці і падраздзяленні<ref name="ZSV">[[6-я Кіеўска-Берлінская асобная механізаваная брыгада|6]] і [[11-я асобная механізаваная брыгада|11]] гв. асобныя [[Механізаваныя войскі|механізаваныя брыгады]], [[111-я артылерыйская брыгада|111]] гв. артылерыйская брыгада, [[62-я зенітная ракетная брыгада|62]] зенітная ракетная брыгада, а таксама: 250 абаа, 1199 змап, 255 артпап, 48 абрэб, 40 абрхба, 557 іп, 815 цтз, 108 апмз, 22 арсп, 582 крц, 230 авп, 74 апс, 50 гв. бзут, 591 кпппа, 117 нтч.</ref>. У склад Паўночна-Заходняга камандавання ўваходзяць (2008): 1 [[механізаваныя войскі|механізаваная брыгада]], 1 артылерыйская і 1 зенітная ракетная [[Брыгада (войска)|брыгады]], а таксама іншыя часці і падраздзяленні<ref name="PZSV">[[120-я Рагачоўская асобная механізаваная брыгада|120]] гв. асобная механізаваная брыгада, [[231-я артылерыйская брыгада|231]] гв. змяш. артылерыйская брыгада, [[740-я зенітная ракетная брыгада|740]] зенітная ракетная брыгада, а таксама: 258 абаа, 427 рэакт. полк ([[Кадрыраваная часць|кадр.]]), 10 абрэб, 80 абрхба, 7 іп, 814 цтз, 110 апмз, 527 арсп, 244 црэр, 1019 крц ([[Кадрыраваная часць|кадр.]]), 230 авп, 60 апс, 19 і 37 гв. бзут, 789 кпппа, 121 нтч.</ref>. === Ваенна-паветраныя сілы і супрацьпаветраныя войскі === {{main|Ваенна-паветраныя сілы і войскі ППА Рэспублікі Беларусь}} '''Ваенна-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны''' — від Узброеных Сілаў, прызначаны для абароны ад удараў праціўніка з паветра, а таксама для паражэння войскаў праціўніка, агнявой падтрымкі і забеспячэння баявых дзеянняў Сухапутных войскаў. Арганізацыйна ВПС і войскі СПА складаюцца з воінскіх часцей непасрэднага падпарадкавання, аператыўнага, тэхнічнага і тылавога забеспячэння. === Сілы спецыяльных аперацый === {{main|Сілы спецыяльных аперацый УС РБ}} Сілы спецыяльных аперацый — род войскаў непасрэдна падначалены генеральнаму штабу ВС Беларусі, скарочанае найменне — ССА УС РБ. === Транспартныя войскі === {{main|Транспартныя войскі Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь}} 11 мая 2006 года [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] падпісаў Указ № 312 «Аб некаторых мерах па ўдасканаленні транспартнага забеспячэння Узброеных Сіл, іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў Рэспублікі Беларусь». Дакумент прыняты ў мэтах стварэння адзінай сістэмы транспартнага забеспячэння Узброеных Сіл, іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў Беларусі. Згодна з Указам на базе існуючых [[Чыгуначныя войскі|чыгуначных]], [[Аўтамабільныя войскі|аўтамабільных]] і [[Дарожныя войскі|дарожных войскаў]] былі створаны транспартныя войскі Беларусі. === Тэрытарыяльныя войскі === {{main|Тэрытарыяльныя войскі Беларусі}} Ва ўмовах скарачэння колькасці Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь і зніжэння ўзроўню ўзбраенняў, адным з найбольш эканамічных шляхоў кампенсацыі сіл і сродкаў, падтрымання абараназдольнасці дзяржавы на належным узроўні з’яўляецца арганізацыя тэрытарыяльнай абароны дзяржавы. Для вырашэння задач па тэрытарыяльнай абароне ствараюцца тэрытарыяльныя войскі (ТэрВ), якія з’яўляецца рэзервовым кампанентам Узброеных Сіл і будуць разгортвацца ў пагражальны перыяд або з пачаткам вайны. Колькасць войскаў тэрытарыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь — 120 тысяч чалавек, што ўдвая больш, чым служыць у рэгулярных ВС РБ. Камплектаванне фарміраванняў ТэрВ вырабляецца з жыхароў адпаведных адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, здольных да ваеннай службы. Войскі тэрытарыяльнай абароны ўключаюць воінскія фарміраванні ў выглядзе асобных стралковых батальёнаў і асобных стралковых рот. Задачы тэрытарыяльнай абароны: * удзел у абароне прымежнай тэрыторыі; * падтрыманне рэжыму ваеннага становішча; * ахова і абарона дзяржаўных і ваенных аб’ектаў; * барацьба з дыверсійна-разведвальнымі групамі і незаконнымі ўзброенымі фарміраваннямі; * інжынерныя мерапрыемствы па падрыхтоўцы гарадоў і населеных пунктаў да абароны і абсталяванне абарончых рубяжоў; * ліквідацыя наступстваў прымянення зброі масавага знішчэння, вынікаў масіраваных удараў, правядзенне выратавальных і аварыйна-аднаўленчых работ; * [[Партызанская вайна|вядзенне актыўнай узброенай барацьбы на часова захопленай праціўнікам тэрыторыі]]<ref>[http://belaruspolicy.com/sites/default/files/articles/06.09.2015/territorialnye_voyska_segodnya.pdf Территориальные войска сегодня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180516225755/http://belaruspolicy.com/sites/default/files/articles/06.09.2015/territorialnye_voyska_segodnya.pdf |date=16 мая 2018 }}</ref><ref>[http://lektsii.org/8-12213.html Законы Республики Беларусь о защите республики]</ref><ref>{{Cite web |title=Войска территориальной обороны (ТерО) |url=http://www.modernarmy.ru/article/176 |access-date=8 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180902220739/http://www.modernarmy.ru/article/176 |archive-date=2 верасня 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://zapad-2013.blogspot.com.by/2013/08/blog-post_25.html Территориальная оборона — нормативные акты]</ref>. == Іншая дзейнасць == === Неваеннае выкарыстанне Узброеных сіл === * Для Беларусі характэрна штогадовае прыцягненне вайскоўцаў да грамадзянскіх заняткаў, напрыклад, для ўборкі ўраджаю<ref>[http://www.mil.by/ru/news/45362/ К битве за урожай подключились военные | Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180627115730/http://www.mil.by/ru/news/45362/ |date=27 чэрвеня 2018 }}</ref>. * 15—16 сакавіка 2013 года беларускія вайскоўцы былі прыцягнуты да барацьбы з [[Хаўер (цыклон)|цыклонам «Хаўер»]] і яго наступствамі<ref>{{Cite web |url=https://news.tut.by/society/339484.html |title=Циклон "Хавьер": власть отмолчалась, люди помогали себе сами |access-date=5 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210105141448/https://news.tut.by/society/339484.html |archive-date=5 студзеня 2021 |url-status=dead}}</ref>. Ваенная тэхніка, накіраваная ў дапамогу ратавальнікам і камунальным службам, выцягвала з заснежаных дарог аўтамабілі і ўдзельнічала ў расчыстцы шашы<ref>''Ольга Паздерина, Алесь Достанко, Екатерина Михайлова.'' [https://kurjer.info/2018/03/15/xaver/ Как Слуцк пережил Хавьер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230305071601/https://kurjer.info/2018/03/15/xaver/ |date=5 сакавіка 2023 }} // [[Інфа-Кур’ер]] : газета. — 15 марта 2018.</ref>. * 14 лютага 2023 года 45 байцоў медыцынскага атрада спецыяльнага прызначэння [[432-гі Галоўны ваенны клінічны медыцынскі цэнтр|432-га Галоўнага ваеннага клінічнага шпіталя УС РБ]] адправіліся ў [[Сірыя|Сірыю]] для аказання дапамогі ў наступствах [[Землетрасенне ў Турцыі і Сірыі (2023)|лютаўскага землетрасення]]<ref>[https://sputnik.by/20230214/belorusskie-mediki-otpravilis-na-rossiyskom-samolete-v-siriyu--video-1072253724.html Белорусские медики отправились на российском самолете в Сирию ― видео]</ref> (гл. [[Місія беларускіх ваенных медыкаў у Сірыі]]). === Удзел у міжнародных спаборніцтвах === З 1993 года Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь з’яўляюцца членам [[Міжнародны савет ваеннага спорту|Міжнароднага савета ваеннага спорту (СІЗМ)]]<ref>[http://www.mil.by/ru/sport/committee/history/ Историческая справка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150929044240/http://www.mil.by/ru/sport/committee/history/ |date=29 верасня 2015 }}</ref>, а прымаюць удзел у [[Сусветныя ваенныя гульні|Сусветных ваенных гульнях]] пачынаючы з 1995 года. За гэты час вайскоўцамі-спартсменамі да 2020 года было заваявана 87 медалёў у 15 відах спорту, у тым ліку 14 залатых, 23 сярэбраных і 50 бронзавых<ref>[http://www.korea2015mwg.org/cism/history/pastgames/index Comparison of Top-ranking nations]</ref><ref>[http://www.korea2015mwg.org/medal/menumedalstanding Medal Standings]</ref>. Найбольш удала беларускія армейцы выступаюць у спаборніцтвах па [[лёгкая атлетыка|лёгкай атлетыцы]] (22 медалі), [[дзюдо]] (15) і [[кулявая стральба|кулявой стральбе]] (11). Беларускія вайскоўцы паказваюць высокія вынікі і на розных міжнародных армейскіх спаборніцтвах. Так, на спаборніцтвах «Армейскія міжнародныя гульні-2017» у агульнакамандным заліку зборная каманда Узброеных Сіл Беларусі заняла чацвёртае месца, пакінуўшы ззаду вайсковыя каманды з 24 краін свету. Каманды беларускіх вайскоўцаў спаборнічалі ў 13 з 28 конкурсаў, заняўшы 11 прызавых месцаў. Першае месца зборнай Узброеных Сіл Беларусі прынесла перамога ў конкурсе «Воін Садружнасці». Другія месцы былі атрыманы ў конкурсах «Майстры артылерыйскага агню», «Інжынерная формула» і «Бяспечны маршрут» (спаборніцтва каманд інжынерных войск), «Ключы ад неба», «Чыстае неба» (спаборніцтвы каманд ВПС і войск СПА) «Палявая кухня», «Верны сябар» (спаборніцтва кінолагаў). Трэцяе месца заваявана на «Снайперскім рубяжы». Яшчэ два трэціх месцы заняты ў конкурсах «Ваенна-медыцынская эстафета» і «Бяспечнае асяроддзе». Чацвёртае месца занята ў конкурсе «Танкавы біятлон». Чацвёртай з 7 краін-удзельніц Беларусь стала і ў конкурсе «Выдатнікі вайсковай разведкі». Характэрна, што ў адрозненне ад каманд іншых краін беларуская зборная амаль на 50 % складалася з вайскоўцаў тэрміновай ваеннай службы<ref>[https://www.mil.by/ru/all_about/doprizyv/100letVSRB/ «Урок мужества»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210331080104/https://www.mil.by/ru/all_about/doprizyv/100letVSRB/ |date=31 сакавіка 2021 }}</ref>. У 2018 годзе каманда міратворцаў з Беларусі атрымала першае месца сярод 138 каманд з 37 краін на міжнародных спаборніцтвах пешых патрулёў «Кембрыян патрол» у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>[https://www.sb.by/articles/zoloto-uelskikh-gor.html Как это было: наши миротворцы победили на престижных состязаниях пеших патрулей в Уэльсе] // СБ. Беларусь Сегодня, 22 ноября 2018</ref>. У 2020 годзе на VI Армейскіх міжнародных гульнях «Армі-2020» беларуская зборная заняла 2-е месца ў агульным заліку. Камандзе УС Беларусі ўдалося ўзяць 1-е месца і ў конкурсе сувязістаў «Упэўнены прыём» і спаборніцтве экіпажаў машын інжынернага ўзбраення «Інжынерная формула». Вайскоўцы занялі 2-е месца ў спаборніцтвах «Бяспечнае асяроддзе» — экіпажаў радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай абароны, «Ваеннае ралі» — экіпажаў на ваеннай аўтамабільнай тэхніцы, «Верны сябар» — спецыялістаў службовай сабакагадоўлі, «Палявая кухня», «Дэсантны ўзвод», спаборніцтве мінамётных разлікаў «Майстры артылерыйскага агню», «Авіядартс», «Сувораўскі націск» — экіпажаў баявых машын пяхоты, «Аварыйны раён» — аварыйна-выратавальных фарміраванняў, «Сакалінае паляванне» — разлікаў комплексаў з беспілотнымі лятальнымі апаратамі. Бронзу каманда атрымала ў конкурсах: «Воін Свету» — спаборніцтве ваенна-прафесійнага майстэрства, «Ваенна-медыцынская эстафета», «Дарожны патруль» — спаборніцтве супрацоўнікаў ваеннай аўтамабільнай інспекцыі, а таксама «Чыстае неба» — падраздзяленняў СПА «Выдатнік вайсковай разведкі» і «Танкавы біятлон»<ref>[https://www.sb.by/articles/makhnu-serebryanym-tebe-krylom.html Завершились VI Армейские международные игры: команда Беларуси на 2-м месте] // СБ. Беларусь Сегодня, 8 сентября 2020</ref>. === Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва === {{Main|Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь}} Пытаннямі ўзаемадзеяння з іншымі дзяржавамі займаецца [[Дэпартамент міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Дэпартамент міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва МА РБ]]. Ваеннай дактрынай 2024 года прыярытэтнымі напрамкамі ў міжнародным ваенным супрацоўніцтве названы [[Саюзная дзяржава]] з Расіяй, [[АДКБ]] і [[СНД]]<ref name="4доктр"/>. З расійскім бокам вядуцца работы па падтрыманні неабходнага ваеннага патэнцыялу дзвюх дзяржаў, арганізацыі і ажыццяўленні сумесных мер па прадухіленні ваеннай пагрозы і адбіцці магчымай агрэсіі на агульнай абароннай прасторы, рэгулярна праводзяцца сумесныя вучэнні як у фармаце Саюзнай дзяржавы, так і АДКБ<ref name="name=рф">[https://belarus.mid.ru/ru/countries/bilateral-relations/military-and-military-technical-cooperation/ Военное сотрудничество Российской Федерации и Республики Беларусь] (сайт российского посольства в Беларуси)</ref>. Апошняе беларускае ваеннае і палітычнае кіраўніцтва ўспрымае ў якасці гаранта не толькі ўласнай, але таксама міжнароднай і рэгіянальнай бяспекі<ref>[https://www.mil.by/ru/military_policy/international/cooperation_odkb/ Военное сотрудничество в рамках ОДКБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211226145925/https://www.mil.by/ru/military_policy/international/cooperation_odkb/ |date=26 снежня 2021 }}</ref>. Паралельна, нягледзячы на складаныя палітычныя ўзаемаадносіны з краінамі Захаду, падтрымліваюцца партнёрскія кантакты з [[НАТА]]<ref name="доктрина">[https://www.mil.by/ru/military_policy/basic/doktrina/ Военная доктрина 2016 года на сайте министерства обороны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210503200425/https://www.mil.by/ru/military_policy/basic/doktrina/ |date=3 мая 2021 }}</ref>. Найбольш актыўнае супрацоўніцтва выбудавана з ваеннымі ведамствамі [[ФРГ|Германіі]], [[Літва|Літвы]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Турцыя|Турцыі]]<ref name="МВС">[https://www.mil.by/by/military_policy/international/ Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва на афіцыйным сайце Мінабароны РБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211224185156/https://www.mil.by/by/military_policy/international/ |date=24 снежня 2021 }}</ref>. Па міратворчым накірунку ключавым партнёрам Беларусі выступае [[Італія]]<ref>Денис Бурковский. [https://42.tut.by/708833?c Беларусь планирует увеличить число миротворцев за рубежом. Разобрались, куда они могут поехать] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210513202633/https://42.tut.by/708833?c |date=13 мая 2021 }} // TUT.BY, 24 ноября 2020</ref>. Значным для краіны з’яўляецца [[Міжнароднае ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва Беларусі|работа ў ваенна-тэхнічнай галіне]]. Дзяржава наладзіла актыўны экспарт прадукцыі свайго [[ваенна-прамысловы комплекс|ваенна-прамысловага комплексу]] за мяжу. У той жа час замежныя ўзброеныя сілы перыядычна карыстаюцца паслугамі [[Ваенныя спецыялісты Беларусі|беларускіх ваенных спецыялістаў]]. Дапамогу ад ваенных саветнікаў рэспублікі атрымлівалі розныя дзяржавы [[Афрыка|Афрыкі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]]. == Праблемы == ;Састарэнне тэхнікі Значная частка беларускага ўзбраення з’яўляецца савецкай спадчынай. З цягам часу яна састарваецца, зніжаецца яе патэнцыял і баявыя магчымасці для сучаснага выкарыстання. Існуюць тры шляхі вырашэння гэтага пытання: мадэрнізацыя, закупка новай замежнай і стварэнне ўласных узораў узбраенняў. Аднак з-за невялікага фінансавання Узброеных Сіл гэтыя працэсы ідуць павольна. У дадатак, першы шлях падвяргаецца крытыцы, паколькі нават глыбока мадэрнізаваная савецкая тэхніка ўсё яшчэ будзе саступаць сучасным узорам<ref>{{Cite web |title=От устаревания белорусскую бронетехнику модернизация не спасает |url=https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2017/01/16/ot-ustarevaniya-belorusskuyu-bronetexniku-modernizaciya-ne-spasaet |access-date=23 лютага 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225133411/https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2017/01/16/ot-ustarevaniya-belorusskuyu-bronetexniku-modernizaciya-ne-spasaet |archive-date=25 снежня 2021 |url-status=dead }}</ref>. ;Дзедаўшчына У беларускай арміі ў той ці іншай ступені ўсё яшчэ захоўваецца т. зв. «[[Дзедаўшчына (нестатутныя адносіны)|дзедаўшчына]]». На падобную з’яву афіцэрскі склад можа як наогул не звяртаць увагу, так і ўпарта змагацца. Міністэрства абароны таксама рэагуе на дадзеную праблему, прымаючы комплекс мер па супрацьдзеянні «дзедаўшчыне» ў войску. За такія правіны, асабліва з прычыненнем фізічнай шкоды, салдат можа панесці крымінальнае пакаранне аж да пазбаўлення волі. У падраздзяленнях захаваўся класічны, яшчэ з савецкіх часоў, від падзелу і іерархіі вайскоўцаў тэрміновай службы, дзе галоўную ролю адыгрывае тэрмін службы салдата. Кожная воінская часць мае свае асаблівасці і характар «дзедаўшчыны», але ва ўсіх іх прынята, каб маладыя байцы выконвалі ўсю асноўную працу за старэйшыя прызывы, наводзілі парадак у памяшканнях і на спальных месцах. Некаторы час таму былі распаўсюджаны грашовыя паборы і фізічны гвалт, аднак падобнае яшчэ можа мець месца і на сучасным этапе. Варта адзначыць, што найбольшай жорсткасцю праяўляецца «дзедаўшчына» ў інжынерных падраздзяленнях сухапутных сіл. Найбольш спрыяльнай сітуацыяй застаецца ў транспартных войсках<ref>[https://m.nn.by/ru/articles/187413/ Сохранилась ли «дедовщина» в современной белорусской армии?] // Наша Ніва, 20 марта 2017</ref>. ;Самагубствы {{Гл. таксама|Гібель Аляксандра Коржыча}} У 1995 годзе ў выніку суіцыдаў у беларускай арміі загінулі 42 чалавекі. У 2016 годзе гэта лічба склала 4<ref>[https://www.sb.by/articles/minoborony-obnarodovalo-statistiku-prestupnosti-i-suitsidov-v-belorusskoy-armii.html Минобороны обнародовало статистику преступности и суицидов в белорусской армии] СБ. Беларусь Сегодня, 17 октября 2017</ref>, а ў 2017 — 3<ref>[https://people.onliner.by/2018/02/14/ministr-oborony-2 Министр обороны о количестве суицидов в армии, призыве единственных детей в семье и вызове в комиссариат по телефону] // Onliner, 14 февраля 2018</ref>. У сярэднім Беларусі ў год адбываецца тры-пяць суіцыдаў сярод вайскоўцаў<ref>{{Cite web |url=https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2019/07/24/strashnaya-cifra-ot-minoborony-v-belarusi-v-god-proisxodit-tri-pyat-suicidov-sredi-voennosluzhashhix |title=Страшная цифра от Минобороны. В Беларуси в год происходит три-пять суицидов среди военнослужащих |access-date=23 лютага 2021 |archive-date=20 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620220155/https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2019/07/24/strashnaya-cifra-ot-minoborony-v-belarusi-v-god-proisxodit-tri-pyat-suicidov-sredi-voennosluzhashhix |url-status=dead }}</ref>. Самагубствы ў арміі ўсё яшчэ застаюцца актуальнай праблемай у Беларусі. * 2017: 2 лютага на тэрыторыі часці ў Крынічным павесіўся 19-гадовы тэрміновік. 31 сакавіка ў [[72-гі Аб’яднаны вучэбны цэнтр|вучэбным цэнтры ў Пячах]] ([[Барысаў]]) быў знойдзены павешаным 25-гадовы Арцём Басцюк. 3 кастрычніка ў падвальным памяшканні барысаўскай воінскай часці ў Пячах у пятлі знойдзена цела 21-гадовага Аляксандра Коржыча<ref>[https://www.intex-press.by/2017/10/16/shest-nashumevshih-tragedij-v-belorusskoj-armii-v-2017-godu/ Шесть нашумевших трагедий в белорусской армии в 2017 году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210612122944/https://www.intex-press.by/2017/10/16/shest-nashumevshih-tragedij-v-belorusskoj-armii-v-2017-godu/ |date=12 чэрвеня 2021 }}</ref>. * 2018: 5 верасня ў Слонімскім гарнізоне павесіўся 20-гадовы радавы Аляксандр Арлоў<ref>{{Cite web |url=https://ex-press.by/rubrics/proisshestviya/2018/09/06/v-slonimskom-garnizone-povesilsya-soldat-minoborony-voennaya-sluzhba-ni-pri-chem |title=В Слонимском гарнизоне повесился солдат. Минобороны: военная служба ни при чем |access-date=23 лютага 2021 |archive-date=20 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620210347/https://ex-press.by/rubrics/proisshestviya/2018/09/06/v-slonimskom-garnizone-povesilsya-soldat-minoborony-voennaya-sluzhba-ni-pri-chem |url-status=dead }}</ref>. 8 верасня ў лесе пад [[Гродна]]м знайшлі цела 26-гадовага салдата тэрміновай службы Сяргея Ясюкевіча. 22 чэрвеня ў адной з часцей полацкага гарнізона скончыў жыццё самагубствам прапаршчык Аляксей Сягодняеў<ref>[https://onlinebrest.by/novosti/za-2018-god-v-belorysskoi-armii-pokonchili-s-soboi-4-voennoslyjashih_14717.html За 2018 год в белорусской армии покончили с собой 4 военнослужащих] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210624130823/https://onlinebrest.by/novosti/za-2018-god-v-belorysskoi-armii-pokonchili-s-soboi-4-voennoslyjashih_14717.html |date=24 чэрвеня 2021 }}</ref>. * 2019: 1 чэрвеня здзейсніў суіцыд вайсковец Слонімскай 11-й механізаванай брыгады. 2 ліпеня ў Гродне здзейсніў суіцыд 20-гадовы вайсковец-кантрактнік<ref>[https://www.intex-press.by/2019/10/09/predstavitel-minoborony-rasskazal-o-kolichestve-samoubijstv-v-belorusskoj-armii-s-nachala-2019-goda/ Представитель Минобороны рассказал о количестве самоубийств в белорусской армии с начала 2019 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210425164750/https://www.intex-press.by/2019/10/09/predstavitel-minoborony-rasskazal-o-kolichestve-samoubijstv-v-belorusskoj-armii-s-nachala-2019-goda/ |date=25 красавіка 2021 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Воінскі абавязак у Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Военный бюджет-2007 [2007] // [Афіцыйны сайт Міністэрства абароны РБ]. ― [http://mod.mil.by/voen_budjet.html http://mod.mil.by/voen_budjet.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090120092905/http://mod.mil.by/voen_budjet.html |date=20 студзеня 2009 }}. * Финансово-экономическое обеспечение строительства и развития Вооруженных Сил // [Афіцыйны сайт Міністэрства абароны РБ]. ― [http://mod.mil.by/economic.html http://mod.mil.by/economic.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090120092850/http://mod.mil.by/economic.html |date=20 студзеня 2009 }}. * [[Леанід Мальцаў|Леонид Мальцев]]. Вооруженные Силы: реформирование завершено. Строительство и развитие продолжается [2005] // [Афіцыйны сайт Міністэрства абароны РБ]. ― [http://mod.mil.by/statybag2.html http://mod.mil.by/statybag2.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090120093014/http://mod.mil.by/statybag2.html |date=20 студзеня 2009 }}. * Структура Вооружённых сил Республики Беларусь // [Афіцыйны сайт Міністэрства абароны РБ]. ― [http://mod.mil.by/struct1vs.html http://mod.mil.by/struct1vs.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090429223748/http://www.mod.mil.by/struct1vs.html |date=29 красавіка 2009 }}. * Александр Никитин. Сухопутный щит Родины // Армия, № 1, 2008. С.22 — 25. * Игорь Азарёнок. На страже неба Отечества // Армия, № 1, 2008. С.26 — 30. == Спасылкі == * [http://www.mod.mil.by/struct1vsbel.html Міністэрства абароны РБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120205215312/http://www.mod.mil.by/struct1vsbel.html |date=5 лютага 2012 }} * [http://ostro.by/safety/pochemu-belorusskaya-armiya-ne-budet-napadat-na-drugie-strany/ Почему белорусская армия не будет нападать на другие страны] Ostro.by {{Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}} {{Беларусь у тэмах}} {{Еўропа па тэмах|Узброеныя сілы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларусі| ]] 0bvqmk3vntwkqyz7wrc2hbjbwrivnt8 0 46262 5141956 5104186 2026-05-15T17:26:04Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5141956 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Юліянія Юр’еўна Гальшанская|Юліяній Юр’еўнай Гальшанскай|княжной XVI ст.}}{{Дзяржаўны дзеяч}} '''Юліянія''' або '''Ульяна з Гальшанскіх''' ({{Lang-pl|Julianna Holszańska}}; каля 1375 — паміж 27 кастрычніка 1432 і 25 верасня 1433{{sfn|Полехов|2015|p=153}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўская]] арыстакратка. Дачка літоўскага арыстакрата, кіеўскага намесніка [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Івана Альгімонтавіча]] і смаленскай княжны Агрыпіны Святаслаўны. Мела братоў [[Андрэй Вязынскі|Андрэя]], [[Міхаіл Іванавіч Гальшанскі|Міхаіла]], [[Сямён Іванавіч Гальшанскі|Сямёна]] і [[Аляксандр Нялюб|Аляксандра]]. У першым шлюбе была з карачаўскім князем {{нп5|Іван (князь карачаўскі)|Іванам|D|Q125957480}}, пэўна яго асоба не вызначана, магчыма, гэта [[Іван Мсціславіч Хоцет]]<ref>{{кніга|аўтар= Лицкевич О. В.|загаловак= «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора|спасылка= http://resource.history.org.ua/item/0015988|месца= СПб|выдавецтва= Дмитрий Буланин|год= 2019|старонкі= 519|isbn= 978-5-86007-918-2}}</ref>. Паводле нямецкага храніста [[Ёган фон Пасільге|Ёгана фон Пасільге]], вялікі князь [[Вітаўт]] загадаў [[Абезгалоўліванне|адсекчы галаву]] князю Івану, каб ажаніцца са сваёй палюбоўніцай (''amye'') Юліянай, ці праўда гэта — пэўна невядома<ref name="Higgins2">{{cite book|last=Higgins|first=Sophia Elizabeth|date=1885|title=Women of Europe in the fifteenth and sixteenth centuries|url=https://www.google.com.ua/books/edition/Women_of_Europe_in_the_Fifteenth_and_Six/7ycFAQAAIAAJ?hl=uk&gbpv=1|location=London|publisher=Hurst and Blackett|page=274-277}}</ref>{{sfn|Tęgowski|1995|}}. 31 ліпеня 1418 года памерла Вітаўтава жонка княгіня [[Ганна Святаслаўна|Ганна]], а 13 лістапада ён ажаніўся з Юліяніяй. Нябожчыца Ганна была цёткай (сястрой маці) Юліяніі, то-бок Вітаўт даводзіўся ёй сваяком трэцяй ступені. Таму віленскі біскуп {{нп5|Пётр Кракаўчык||pl|Piotr Krakowczyk}} адмовіўся вянчаць іх без дыпенсы ад Папы. Вянчаў улацлавацкі біскуп {{нп5|Ян Крапідла||pl|Jan Kropidło}}, які меў прыязныя адносіны з Вітаўтам. Вяселле чынілі ў [[Гродна|Гародні]] з вялікім з’ездам князёў і баяр, быў і польскі кароль [[Ягайла]] з жонкай [[Эльжбета Граноўская|Эльжбетай Граноўскай]]. Браўшы шлюб Юліянія перайшла ў [[Рымска-Каталіцкая Царква|каталіцтва]]. Урэшце, на мяжы 1418—1419 гадоў вялікалітоўскае пасольства на чале з {{нп5|Пётр Вальфрам|Пятром Вальфрамам|pl|Piotr Wolfram}} да Папы [[Марцін V|Марціна V]] атрымала дыспенсу на ўжо заключаны шлюб у кананічна забароненай трэцяй ступені сваяцтва.<ref name="Higgins2" /><ref name="Nikodem2">{{cite book|last=Nikodem|first=Jarosław|date=2013|title=Witold: Wielki Książę Litewski (1354 lub 1355-27 października 1430)|location=Kraków|publisher=Avalon|page=360, 448-449|isbn=978-83-7730-051-0}}</ref><ref>{{cite book|last=Tęgowski|first=Jan|date=1999|title=Pierwsze pokolenia Giedyminowiczów|location=Poznań-Wrocław|publisher=|page=209|isbn=83-913563-1-0}}</ref><ref name="Osiński2">{{cite thesis|last=Osiński|first=Krzysztof|date=2013|title=Obraz Władysława Jagiełły i Witolda Kiejstutowicza w «Rocznikach» Jana Długosza|url=https://www.academia.edu/30518000/|type=Praca licencjacka|publisher=Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu|page=20, 55}}</ref><ref>{{cite book|last=Szybkowski|first=Sobiesław|title=Ród Cielepałów: studium genealogiczne|url=https://archive.org/details/rodcielepaowstud0000szyb|year=1999|publisher=Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego|location=Gdańsk|isbn=83-70-17-851-0|pages=[https://archive.org/details/rodcielepaowstud0000szyb/page/194 194]}}</ref> [[Ян Тэнгоўскі]] называе шлюб «раптоўнай прыхамаццю» (''nagły afekt'') і «чыстым капрызам» (''czystу kaprys'') вялікага князя Вітаўта{{sfn|Tęgowski|1995||pp=181-182}}, а [[Яраслаў Пётр Нікодэм|Яраслаў Нікодэм]] і [[Вільям Урбан]] бачаць і палітычны матыў, што сваяцтва з Гальшанскімі ўмацоўвала пазіцыі Вітаўта на рускіх землях дзяржавы, а магчымы сын мог бы стаць спадчыннікам стальца<ref name="Nikodem2" /><ref>{{cite book|url=|title=The Last Years of the Teutonic Knights Lithuania, Poland and the Teutonic Order|last1=Urban|first1=William|date=2019|publisher=Greenhill Books|location=|page=202|isbn=978-1-78438-357-2|quote=}}</ref>. У шлюбе не было дзяцей{{sfn|Tęgowski|1995||pp=181-182}}. У адрозненне ад Ганны, Юліянія не брала актыўнага ўдзелу ў палітыцы, звесткі пра яе фрагментарныя. Напрыклад, у 1421 годзе пасол англійскага караля, падарожнік [[Жыльбер дэ Лануа]] сустрэўся з Вітаўтам і Юліяніяй у [[Каменец|Камянцы]], атрымаў ад вялікай княгіні як падарунак залаты ланцужок і вялікую татарскую манету ([[дукач]]ам), каб насіць на шыі як знак яе [[Двор сюзерэна|двара]]<ref>{{Кніга|спасылка=|аўтар=[[Піліп Карлавіч Брун|Брун Ф.]]|загаловак=Путешествие Гилльбера де-Ланнуа по Южной России, в 1421-м году|год=1852|месца=Одесса|выдавецтва=|старонкі=4-5}}</ref>. Юліянія таксама атрымлівала падарункі, напрыклад ад вялікага магістра [[Паўль фон Русдарф|Паўля фон Русдарфа]]<ref>{{cite journal|last1=Keršienė|first1=Dovilė|date=2014|title=Illustrissima princeps, serenissima regina et domina clementissima: LDK valdovių, didikių epistolika (XIV a. pab. — XV a. pirmoji pusė)|url=https://dokumen.tips/documents/illustrissima-princeps-serenissima-regina-et-domina-dama-vidurami-moter-laikus.html?page=21|journal=Senoji Lietuvos literatūra|issue=38|pages=169-170|url-status=dead|access-date=15 красавіка 2025|archive-date=4 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004074605/https://dokumen.tips/documents/illustrissima-princeps-serenissima-regina-et-domina-dama-vidurami-moter-laikus.html?page=21}}</ref>, а калі ў 1425—1426 гадах княгіня цяжка захварэла, Русдарф на просьбу Вітаўта даслаў лекі і лекара Генрыка (''arczt meister Henrich'')<ref>CEV, nr. 1216, s. 716</ref>. У 1429 годзе стала членам [[Ордэн Дракона|Ордэна Дракона]]<ref>{{cite journal|last1=Petrauskas|first1=Rimvydas|date=2015|title=The Grand Duchy of Lithuania and the universal world of king of the Romans, Hungary and Bohemia Sigismund of Luxemburg|url=https://www.academia.edu/34512911/|journal=Book of emperor Sigismund, ed. by Jūratė Kiaupienė, Rimvydas Petrauskas|pages=18-19}}</ref>. Адзіны вядомы яе ўраднік (чашнік) — князь [[Канстанцін Іванавіч Друцкі-Прыхабскі|Канстанцін Друцкі-Прыхабскі]]<ref>{{cite journal|last1=Rimvydas|first1=Petrauskas|date=2011|title=Kształtowanie się instytucji dworu wielkoksiążęcego w Wielkim Księstwie Litewskim (koniec XIV — połowa XV wieku)|url=https://www.academia.edu/34998399/|journal=Politeja|volume=2|issue=16|pages=178}}</ref>. Перахрышчаная па каталіцкім абрадзе Юліянія засталася прыхільнай праваслаўю. Менавіта «на просьбу и на жоданье» жонкі Вітаўт надаў добры праваслаўнаму манастыру Раства Прачыстай Багародзіцы ў [[Трокі|Троках]], на думку [[Юрый Мікалаевіч Мікульскі|Юрыя Мікульскага]], княгіня магла быць заснавальніцай гэтага манастыра<ref>{{артыкул |аўтар= Микульский Ю. Н.|загаловак= Литовский князь Витовт как православный ктитор (1392-1430 гг.)|спасылка= https://www.academia.edu/36252601/|выданне= Беларуская Даўніна|рік= 2015|нумар= 2|старонкі= 28-33}}</ref>. Для асабістых патрэб Юліяніі пабудавалі мураваную царкву святога Георгія на [[Бажніцеле|адным з астравоў]] возера [[Гальве]] паблізу [[Троцкі замак|астраўнога Троцкага замка]]<ref name=":0">{{артыкул |загаловак= Освящение новоустроенной православной церкви в уездном городе Троках, Виленской губернии, 22 сент., 1863 г.|выданне= Странник|год= 1863|месяц= IV (декабрь)|старонкі= 61-62}}</ref>. 1 красавіка 1428 года Вітаўт запісаў сваёй жонцы [[Вена (права)|вена]] на [[Навагрудак|Наваградку]] з шэрагам «двароў» і сёл<ref>{{cite book|last=Wolff|first=Józef|date=1895|title=Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku|url=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/130049/edition/139252?language=pl|location=Warszawa|publisher=Drukiem J. Filipowicza|page=96}}</ref>, а менавіта з Новым Сялом (ці Кубаркай), [[Гарадзечна (Навагрудскі раён)|Гарадзечнам]], [[Брацянка]]й, [[Басіна (Навагрудскі раён)|Басіным]], [[Поўбераг]]ам, [[Дзяляцічы|Дзяляцічамі]], [[Любча]]й, [[Асташын]]ым, [[Нягневічы|Нягневічамі]], [[Паланая|Паланай]], [[Карэлічы|Карэлічамі]], [[Стары Свержань|Свержанем]], [[Цырын]]ым, [[Палонка (Баранавіцкі раён)|Палонкай]], [[Пачапава (Баранавіцкі раён)|Пачапавым]], [[Ляхавічы 1|Ляхавам]], Бабрамі(?) і {{нп5|Войдатава|Вакінікамі (Войдатавым)|lt|Vaidotai}}{{sfn|Полехов|2015|p=553}}<ref>CEV, nr. 1321, s. 793—794</ref>. Паводле [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], паміраючы, Вітаўт даручыў апеку над жонкай Ягайлу<ref name="Osiński2" />. Паводле Длугаша ж, на пахаванні Юльяна рыдма галасіла, паўтараючы, што засталася сіратой<ref name="Osiński2" />. Па смерці вялікага князя Вітаўта князь [[Свідрыгайла]] прысягаў Юліяніі, што будзе бараніць яе, але неўзабаве зняволіў і загадаў «ўмарыць», пра гэта нагадвае каралю Ягайле князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] лістом ужо ад 25 верасня 1433 года{{sfn|Полехов|2015|p=153}}. Паводле ж [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], Юліянія памерла ў 1448 годзе ў [[Дубравыця (Яварыўскі раён)|Дубровіцы]] каля Львова ва ўзросце 70 гадоў і пахавана ў віленскім [[Касцёл Святой Ганны (Вільня)|касцёле св.]] [[Касцёл Святой Ганны (Вільня)|Ганны]]<ref>{{cite book|last=Narbutt|first=Teodor|date=1839|title=Dzieje narodu litewskiego. T. 6, Panowanie Witolda w wieku piętnastym|url=|location=Wilno|publisher=nakładem i drukiem A. Marcinkowskiego|page=562-563}}</ref>, але сучасныя даследчыкі адхіляюць гэтыя звесткі як неверагодныя{{sfn|Tęgowski|1995|}}. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{cite journal|last=Tęgowski|first=Jan|title=Małżeństwa księcia Witolda Kiejstutowicza|journal=Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego Heraldycznego|url=|volume=2|issue=13|year=1995|issn=1230-803X|page=181-182}} * {{Кніга|ref=Wolff|аўтар=Józef Wolff|загаловак=Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku|год=1895|месца=Warszawa}} * {{Кніга|ref=Полехов|спасылка=http://prussia.online/Data/Book/na/nasledniki-vitovta-dinasticheskaya-voina-v-velikom-knyazhestve-litovskom-v-30-e-godi-xv-veka/Полехов_Наследники%20Витовта.pdf|аўтар=Полехов С.В.|загаловак=Наследники Витовта. Династическая война в Великом княжестве Литовском в 30-е годы XV века|адказны=отв. ред. Б. Н. Флоря|год=2015|месца=Москва|выдавецтва=«Индрик»|isbn=978-5-91674-366-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116204328/http://prussia.online/Data/Book/na/nasledniki-vitovta-dinasticheskaya-voina-v-velikom-knyazhestve-litovskom-v-30-e-godi-xv-veka/Полехов_Наследники%20Витовта.pdf|archive-date=2022-11-16}} {{продкі}} {{Жонкі і швагры Вітаўта}} {{Род Гальшанскіх}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гальшанская Юліянія Іванаўна}} [[Катэгорыя:Гальшанскія|Юліянія Іванаўна Гальшанская]] [[Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія]] 7ru5idfjv1zwh6wp96204gjqq0v1anc 0 49236 5142003 5052392 2026-05-15T18:53:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142003 wikitext text/x-wiki [[Файл:Halytskyi District, Lviv, Lviv Oblast, Ukraine - panoramio (215).jpg|thumb|350px|Архікатэдральны сабор св. Юрыя ў [[Львоў|Львове]] — буйны духоўны цэнтр і галоўная святыня грэка-каталіцтва ва Украіне]] '''Украінская грэка-каталіцкая царква (УГКЦ)''' — найбольшая [[Грэка-каталіцкая царква|каталіцкая царква ўсходняга абраду]] ў свеце. Прадстаяцель — архіепіскап Кіева-Галіцкі [[Святаслаў Шаўчук|Святаслаў (Шаўчук)]], патрыярх УГКЦ. == Гісторыя == Царква прапагандуе аднаўленне першаснай еднасці Кіеўскай Царквы, адстойвае права ўкраінскага народа на сваю незалежную саборную дзяржаву і станаўлення ў ёй устойлівага згуртавання грамадзян; рэалізуе мноства дабрачынных і грамадскіх праектаў, як у самой Украіне, так і за яе межамі. Грэка-каталіцкая царква фармальна паўстала пасля абвяшчэння [[Брэсцкая унія|Брэсцкай уніі]] ў [[1596]] у Брэсце, аднак першай спробай царкоўнай уніі на Русі можна назваць высілкі [[Даніла Раманавіч|Данііла Галіцкага]], які патрабаваў аб’яднання сіл усяго хрысціянскага свету для супраціўлення [[мангола-татарскае нашэсце|татара-мангольскаму нашэсцю]]. Ідэя уніі была абумоўлена як вонкавымі палітычнымі акалічнасцямі, так і ўнутраным імкненнем вернікаў да царкоўнага адзінства: праваслаўныя вернікі на тэрыторыі Рэчы Паспалітай і Венгрыі былі абмежаваныя ў правах і пераследаваліся з боку прадстаўнікоў пануючага рыма-каталіцызму як схізматыкі. Праўда, далёка не ўсе праваслаўныя далучыліся да Брэсцкай уніі: адбыўся падзел украінскіх і беларускіх вернікаў на ўніятаў (прыхільнікаў уніі) і праваслаўных. Паводле дамоў Брэсцкай уніі, у грэка-каталіцкай царкве набажэнства, царкоўная арганізацыя і абрады засталіся такімі, якімі яны былі ў праваслаўнай царкве. Царква, па чарзе, падпарадкоўвалася Папу рымскаму і прымала як і каталіцкі догмат сыходжання Святога Духу ад Бацькі і Сына, так і каталіцкі догмат пра чысцец — якія ў тыя часы былі галоўнымі рознагалоссямі паміж праваслаўнай і каталіцкай цэрквамі. У выніку трох падзелаў Рэчы Паспалітай, Кіеўская мітраполія грэка-каталіцкай царквы падзялілася на дзве часткі: на землях, якія адышлі да Расійскай імперыі, унія была ліквідавана ў 1839 годзе. Аднак Аўстрыйская імперыя праводзіла палітыку спрыяння ўніяцкім працэсам, бо УГКЦ кансалідавала ўкраінскае грамадства і падтрымлівала развіццё культуры і асветы. Росквіт Украінскай грэка-каталіцкай царквы прыходзіцца на 19 стагоддзе. Вядучай постаццю грэка-каталіцкага руху ў першай палове дваццатага стагоддзя быў львоўскі мітрапаліт [[Андрэй Шаптыцкі]]. З усталяваннем савецкай улады на заходнеўкраінскіх землях УГКЦ была распушчана расійскімі ўладамі — і царква існавала толькі ў падполлі да 1989 г., калі, дзякуючы палітыцы перабудовы ў СССР, выйшла з падполля. 1-2 лютага 2023 года ў [[Львоў|Львове]]-[[Брухавычы|Брухавычах]] Сінод біскупаў УГКЦ пастанавіў, што з 1 верасня 2023 года Украінская Грэка-Каталіцкая Царква ва [[Украіна|Украіне]] [[Рэформа царкоўнага календара на Украіне|пераходзіць на новы стыль]] ([[новаюліянскі каляндар]]) для нерухомых свят з захавання Пасхаліі, абвешчанай Вярхоўным Архіепіскапам [[Святаслаў Шаўчук|Святаславам]] 6 лютага 2023 года<ref name=":23">{{Cite web|language=uk|url=https://tsn.ua/ukrayina/ukrayinska-greko-katolicka-cerkva-perehodit-na-noviy-kalendar-podrobici-istorichnogo-rishennya-2259325.html|title=Українська греко-католицька церква переходить на новий календар: подробиці історичного рішення|website=ТСН.ua|date=2023-02-06|accessdate=2023-02-06}}</ref>. Каляндарная рэформа адбудзецца ў два этапы. Першы – датычыцца ўсіх нерухомых свят, другі – святкаванне Пасхаліі. Парафіі, якія не гатовы перайсці на новы стыль у 2023 годзе, маюць пераходны перыяд да 1 верасня 2025 года.<ref name=":21">{{Cite web|language=uk|url=https://ugcc.ua/data/istorychne-rishennya-ugkts-v-ukrayni-perehodyt-na-novyy-kalendar-2056/|title=Історичне рішення: УГКЦ в Україні переходить на новий календар|website=Українська Греко-Католицька Церква|accessdate=2023-02-06}}</ref> == Прадстаяцелі ў ХХ-ХХІ ст == * [[Андрэй Шаптыцкі]] (1900—1944 гг.) * [[Іосіф (Сліпы)]] (1944—1984 гг.) * [[Міраслаў Іван Любачыўскі]] (1984—2000 гг.) * [[Любамір Гузар]] (2001—2011 гг.) * [[Святаслаў Шаўчук]] (з 2011 г.) == Гл. таксама == * [[Каляндарная рэформа ва Украіне]] == Літаратура == * Борцюків Б. Українська Греко-Католицька Церква і Радянська держава (1939—1950) / переклад з англ. Н. Кочан, за ред. О. Турія. Львів: Видавництво Українського Католицького Університету 2005; * Духнович А. История пряшевской Епархии, рос. переклад Кустодіева, перевидана у творах О. Духновича, т. 2. Пряшів 1967; * Пекар А. Нариси Історії церкви Закарпаття. Рим 1967; * Hopko V. Greko-Katoličeskaja Cerkov 1846&nbsp;— 1946. Пряшів 1946; * Pekar A. Historic Background of the Eparchy of Prjashev. Пітсбурґ 1968; * Kubinyi J. The History of Prjašiv Eparchy. Рим 1970; * The Tragedy of Gr. Cath. Church in Czechoslovakia. Нью-Йорк 1971. == Спасылкі == {{commons|Ukrainian Greek Catholic Church}} * [http://www.ugcc.org.ua Українська Греко-Католицька Церква] * [http://www.kyiv.ugcc.org.ua Київська архієпархія УГКЦ] * [http://www.religionen-in-hannover.de/ukgrka.htm Ukrainische Griechisch-katholische Kirchengemeinde St. Wolodymyr] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100209082707/http://www.religionen-in-hannover.de/ukgrka.htm |date=9 лютага 2010 }} * [http://www.ukrainische-exarchie.de/index.htm Українська Греко-Католицька Церква в Німеччині] * [http://mova-historia.vlada.kiev.ua/16/Dovidn/Ukrajinska_Hreko_Katolycka_cerkwa.htm Історія Української Греко-Католицької Церкви]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.refine.org.ua/pageid-3839-1.html Загальна характеристика Української греко-католицької церкви] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090814160845/http://www.refine.org.ua/pageid-3839-1.html |date=14 жніўня 2009 }} * [http://www.is.lviv.ua/~preobraz/perche.html Псевдо-Собор 1946 року та ліквідація УГКЦ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061216221658/http://www.is.lviv.ua/~preobraz/perche.html |date=16 снежня 2006 }} {{Усходнекаталіцкія цэрквы}} {{Тэрытарыяльная структура УГКЦ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Усходнія каталіцкія цэрквы]] [[Катэгорыя:Украінская грэкакаталіцкая царква| ]] 2j6afwtc9czk5ndbrgned5taqo6b8q8 0 49241 5142321 4952312 2026-05-16T11:24:01Z Lavon 1118 /* Літаратура */ 5142321 wikitext text/x-wiki '''Уніяцкая царква на Беларусі''', '''Грэка-каталіцкая царква на Беларусі''' — аб’яднанне [[уніяцтва|ўніяцкіх]] епархій на [[Беларусь|Беларусі]]. Узнікла ў выніку [[Брэсцкая унія|Брэсцкай уніі]] [[1596]], калі [[праваслаўная царква|Праваслаўная Царква]] Беларусі і [[Украіна|Украіны]] (гл. [[Кіеўская мітраполія (1458—1688)|Кіеўская мітраполія]]) аднавіла адзінства з [[Каталіцкая Царква|Каталіцкай Царквой]] на ўмовах падпарадкавання Папу Рымскаму, прыняўшы каталіцкае веравучэнне і кананічную дысцыпліну пры захаванні праваслаўнай абраднасці. == Утварэнне == Спробы ажыццявіць царкоўную унію ў [[ВКЛ|Вялікім княстве Літоўскім (ВКЛ)]] рабіліся з XV ст. (гл. [[Канстанцкі сабор 1414-1418]]). [[Фларэнційская унія]] [[1439]], падпісаная з боку Кіеўскай мітраполіі мітрапалітам Ісідорам, была адвергнута ў ВКЛ; аднак шэраг літоўска-наваградскіх мітрапалітаў былі яе прыхільнікамі, у т. л. [[Рыгор Цамблак|Грыгорый Балгарын]], Місаіл, Іосіф I. На Брэсцкім саборы [[1596]] большасць праваслаўных епіскапаў на чале з мітрапалітам [[Міхаіл Рагоза|Міхаілам Рагозам]] падтрымала унію. Уніяцкая Царква захавала свае структуры; усе праваслаўныя епархіі, якія ахоплівалі беларускія землі, сталі ўніяцкімі (Пінска-Тураўская ўніяцкая епархія, Полацкая ўніяцкая архіепархія, Смаленская і Уладзіміра-Берасцейская епархіі), а кіраўнікі захавалі тытул мітрапалітаў кіеўскіх з кафедрай у Навагрудку, Вільні, часам у Варшаве (з XVIII ст.). Дагматычныя, абрадава-літургічныя, іерархічныя і юрыдычныя асновы ўніяцтва вызначаны 33 «берасцейскімі артыкуламі», прызнанне якіх з’яўлялася ўмовай для заключэння уніі. Артыкулы былі закліканы ліквідаваць дэзарганізацыю Праваслаўнай Царквы ва ўсіх сферах духоўнага, матэрыяльнага і культурнага жыцця і мелі выразную этнаахоўную накіраванасць. Яны абгаворвалі дзяржаўныя гарантыі памеснасці Уніяцкай Царквы, стваралі перашкоду яе лацінізацыі і паланізацыі, прадугледжвалі захаванне адміністрацыйнай самастойнасці і незалежнасці ад польскага Касцёла, павышэнне сацыяльнага статуса епіскапата, захаванне ўсходне-візантыйскай традыцыі. 3 пачатку існавання Уніяцкая Царква сустрэла моцнае супраціўленне з боку духавенства і свецкіх людзей, пераважна мяшчан (у канцы XVI — пач. XVII ст. іх узначальваў князь [[Канстанцін-Васіль Канстанцінавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]]), чыя апазіцыйнасць праяўлялася ў розных формах — ад пратэстаў, соймавых дэбатаў, антыўніяцкай палемікі, дзейнасці праваслаўных брацтваў да рознага роду выступленняў аж да паўстанняў: [[Магілёўскае паўстанне 1618|Магілёўскае паўстанне]] (1618), [[Віцебскае паўстанне]] (1623). == Пашырэнне ўплыву == Уніяцкая Царква пашырала свой уплыў шляхам стварэння ўласнай сістэмы асветы, праз палемічную літаратуру, кнігавыдавецкую дзейнасць, прапаведніцкае майстэрства, уніяцкія брацтвы, сродкамі мастацтва, заснаваннем сеткі храмаў і манастыроў, але не пазбегла прымусу. Уніяты карысталіся ў літургіі царкоўнаславянскай мовай, якая ў XVII ст. падверглася моцнай беларусізацыі, і беларускай («рускай»), замацаванай у [[1636]] г. як мова казанняў. Палітыка правячых колаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] адносна ўніятаў мела неадназначны, супярэчлівы характар і неаднаразова мянялася са зменамі грамадска-палітычных абставін. 3 аднаго боку, улады падтрымлівалі Уніяцкую Царкву, бо яна адпавядала іх палітыцы цэнтралізацыі дзяржавы; з другога — жадалі зліць уніятаў з рыма-католікамі. Недапушчэнне ўніяцкай іерархіі ў Сенат сведчыла пра прыніжаны статус уніятаў. Нягледзячы на дэкрэт Кангрэгацыі прапаганды веры ад 7.2.1624, зацверджаны Папам, шматлікія папскія булы і пратэсты грэка-каталіцкага духавенства, перавод уніятаў касцёлам у лацінскі абрад працягваўся. Рэформы мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|І. Руцкага]] (1613-37) па ўмацаванні Царквы і ўзвышэнні яе культурнага ўзроўню (у т.л. стварэнне Ордэна базылянаў і арганізацыя базылянскіх школ), прыклад аўтарытэту [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкага]], які прыняў унію, прывялі да росту паслядоўнікаў Уніяцкай Царквы. 3 1630-х г. на бок уніі сталі схіляцца сімпатыі беларускай шляхты, на той час акаталічанай у асноўнай масе. Аднак большасць уніяцкай паствы ўвесь час складала сялянства. Асвячэнне іерусалімскім патрыярхам Феафанам у [[1620]] г. новай праваслаўнай іерархіі ў Рэчы Паспалітай (епіскапы не былі дапушчаны на кафедры каралём [[Жыгімонт III|Жыгімонтам III]]), падзел у [[1635]] г. культавых устаноў граматай [[Уладзіслаў IV|Уладзіслава IV]] паміж праваслаўнымі і ўніятамі зацвердзілі падзел усходняй Царквы на 2 легальныя кіеўскія мітраполіі — уніяцкую і праваслаўную і замацавалі канфесійны раскол беларуска-ўкраінскага грамадства. Спробы яго паяднання рабіліся на саборах [[1629]] г. у [[Кіеў|Кіеве]] і [[1680]] г. у [[Люблін]]е, скліканых па ініцыятыве ўніяцкай іерархіі, але праігнараваных праваслаўнымі. У 1630-я г. мітрапаліт Руцкі выношваў праект стварэння на базе Кіеўскай мітраполіі патрыярхату, агульнага для Праваслаўнай і Уніяцкай цэркваў, чым зацікавіў праваслаўных апанентаў, у т.л. [[Пётр Магіла|П. Магілу]]. Але гэта ідэя не сустрэла падтрымкі папства, урада Рэчы Паспалітай, не знайшла разумення праваслаўнага насельніцтва. == Уніяцкая царква пасля падзелаў Рэчы Паспалітай == {{main|Спіс помнікаў уніяцкай архітэктурнай спадчыны ў Беларусі}} Напярэдадні падзелаў Рэчы Паспалітай уніяты мелі тут 8 епархій з 9300 прыходамі, 10300 святарамі, 4,5 млн вернікаў і 172 манастыры з 1458 манахамі.<ref name="Марозава, Філатава…">Марозава, Філатава…</ref> Пад канец XVIII ст. каля трох чвэрцяў насельніцтва Беларусі было ўніятамі.<ref>Кізіма С.</ref> У 1772—1795 тэрыторыі, дзе пражывалі ўніяты, апынуліся пад расійскай і аўстрыйскай уладай і невялікая колькасць — пад прускім панаваннем, але ў [[1807]] і яны перайшлі пад уладу [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. На тэрыторыі Расійскай імперыі Уніяцкая Царква спачатку захоўвала сваю маёмасць, правы і прывілеі, але пазбавілася дзяржаўнай падтрымкі. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1772]]) уніяты на далучаных да Расіі беларускіх землях заставаліся ў складзе Полацкай архіепархіі на чале з Я. Смагаржэўскім і былі падпарадкаваны Ліфляндскай, Эстляндскай і Фінляндсліай юстыц-калегіі. Адносіны ўніятаў, як і каталікоў, са свецкай уладай рэгуляваў дадзены каталіцкай абшчыне Пецярбурга «Рэгламент» ад 12.2.[[1769]], які дапускаў сувязі з рымскім Папам толькі па пытаннях веры. У 1780—1783 адбыліся значныя пераходы з уніяцтва ў праваслаўе. Па звестках магілёўскага праваслаўнага епіскапа Г. Каніскага, па яго епархіі яны склалі 414573 чал. і 95 цэркваў. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] указ ад 22.4.1794 «Аб устараненні ўсялякіх перашкод для павароту ўніятаў да праваслаўнай грэчаскай царквы» таксама садзейнічаў такім пераводам. У Літоўскай губерні да 1.1.1795 пераведзены з уніяцтва ў праваслаўе 124 царквы, 39 капліц, 15 святароў і 79953 чал. вернікаў, на тэрыторыі Магілёўскай праваслаўнай епархіі — 105 цэркваў, 35 святароў і каля 120 тыс. чал. Усяго, паводле звестак гісторыка Г. Кіпрыяновіча, са жніўня 1794 да сакавіка 1795 да праваслаўя было далучана 1483111 украінцаў і беларусаў.<ref name="Марозава, Філатава…" /> 19.10.1795 указам [[Кацярына II|Кацярыны II]] былі скасаваны ўсе ўніяцкія епархіі, акрамя Полацкай. Папа [[Пій VI]] даручыў рымска-каталіцкаму мітрапаліту С. Богушу-Сестранцэвічу ажыццяўляць кіраўніцтва і над уніятамі. 3 26.1.1798 уніяты былі падпарадкаваны дэпартаменту рымска-каталіцкіх спраў, які выдзеліўся ў асобны орган з юстыц-калегіі, а з 1801 — створанай замест яго рымска-каталіцкай духоўнай калегіі, у склад якой прадстаўнікі ад уніяцкага духавенства нават не ўваходзілі. Указам ад 28.4.1798 былі створаны 2 новыя епархіі: Брэсцкая ўніяцкая епархія і Луцкая. У 1804 полацкі архіепіскап І. Лісоўскі дамогся, каб у склад рымска-каталіцкай духоўнай калегіі былі ўведзены 1 епіскап і па 1 засядацелю ад кожнай з 3 епархій. 16.7.1805 у калегіі былі створаны 2 дэпартаменты: адзін па справах каталіцкай, другі па справах уніяцкай царквы. 3 канца XVIII ст. адбываліся пераходы з уніяцтва і ў лацінскі абрад. Так, у 1803 у Полацкай архіепархіі ў лацінскі абрад перайшло 100 тыс. чал. (па іншых дадзеных — каля 200 тыс. чал.), у Дзісенскім і Віленскім паветах — 20 тыс. чал. Гэтаму спрыялі мясцовыя памешчыкі-католікі. У ліпені 1806 былі зацверджаны сумесныя прапановы Богуша-Сестранцэвіча і Лісоўскага аб рашэнні вярнуць уніятаў, якія перайшлі ў каталіцтва, да уніі і не прымаць іх «у рымскі абрад ні пад якім выглядам». 25.10.1807 былі пацверджаны ўсе ўказы, якія зберагалі цэласнасць Уніяцкай Царквы. Але і Уніяцкая Царква імкнулася вяртаць сваю былую паству. Указ ад 28.8.1797 забараняў уніяцкім святарам праводзіць агітацыю сярод праваслаўнага насельніцтва, але ўсё ж меў месца значны адток з праваслаўя ва ўніяцтва. У 1809 была створана новая Віленская епархія (гл. [[Літоўская ўніяцкая епархія]]). Базыльянскія кляштары былі падпарадкаваны епархіяльным архірэям. У 1833 у Гродзенскай губерні было 472 тыс. уніятаў, у Мінскай — 376 тыс., Віцебскай — 273 тыс., Магілёўскай — 228 тыс.<ref name="Марозава, Філатава…"/> == Скасаванне ўніяцтва ў Расійскай імперыі == [[Image:Zyrovicy2.JPG|thumb|Праваслаўны [[Жыровіцкі манастыр]], былы ўніяцкі.]] Пры імператару [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю I]] у заходніх губернях стала праводзіцца палітыка «ўмацавання рускай народнасці і праваслаўнай веры», што падразумявала і рэлігійную ўніфікацыю. У канцы [[1827]] быў складзены і падпісаны міністрам народнай асветы і галоўным кіраўніком Дэпартамента замежных веравызнанняў А. Шышковым праект па скасаванні ўніяцтва для гэтага трэба было спачатку адарваць уніяцкую царкву ад рымска-каталіцкай. Указам ад [[22 красавіка]] [[1828]] г. была заснавана незалежная ад рымска-каталіцкай царквы грэка-ўніяцкая калегія і замест 4 створаны 2 епархіі: Літоўская і Беларуская з кансісторыямі адпаведна ў [[Жыровічы|Жыровічах]] і [[Полацк]]у. Абвастрыўся канфлікт паміж ордэнам базыльян і белым духавенствам, што аслабляла царкву. Удзел базыльян у [[Паўстанне 1830-1831|паўстанні 1830—31]] прывёў да скасавання ў Расійскай імперыі іх манастыроў, пры гэтым каля 200 манахаў пакінулі ордэн і перайшлі ў каталіцкія кляштары. У 1835 быў створаны Сакрэтны камітэт па ўніяцкіх справах. [[1 студзеня]] [[1837]] г. грэка-ўніяцкая калегія была выведзена з-пад улады міністра ўнутраных спраў і падпарадкавана обер-пракурору св. Сінода. Смерць у 1831—1838 гг. пяці епіскапаў ([[Адрыян Галаўня|А. Галаўня]], К. Серацінскі, Л. Явароўскі, І. Матусевіч, І. Жарскі) і мітрапаліта І. І. Булгака — праціўнікаў зліцця ўніяцтва з праваслаўем — аблегчыла рэалізацыю планаў скасавання уніі. У выніку рэалізацыі плану па ліквідацыі уніі ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], які прапанаваў ураду [[Іосіф Сямашка]], Уніяцкая Царква была афіцыйна скасавана, духавенства і вернікі далучаны да [[РПЦ|Рускай Праваслаўнай Царквы]] ({{таксама}} [[Полацкі царкоўны сабор]]). Пад канец XVIII ст. 70 % насельніцтва належала да ўніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы, 15 % былі каталікамі, 7 % — іудэямі і толькі 6 % — праваслаўнымі. Аднак у [[1839]] годзе ўніяцкія архіерэі прынялі рашэнне аб далучэнні да Грэка-Расійскай праваслаўнай царквы і накіравалі прашэнне аб гэтым расійскаму імператару з прылажэннем 1305 подпісаў духоўных асоб. У выніку ў праваслаўе перайшло больш за 1600 прыходаў з каля 1600 тыс. чалавек. Ліквідацыя уніі выклікала пратэсты ў шэрагу мясцовасцей Беларусі, аб чым сведчаць судовыя справы аб ухіленні былых уніятаў ад праваслаўя; частка з іх здолела перайсці ў рыма-католікі. У 1840—1850-я гг. былі праведзены карныя аперацыі супраць жыхароў вёсак Дудаковічы Магілёўскай губ., Дзярновічы Віцебскай губ., [[Поразава]] Гродзенскай губ., якія не згаджаліся прымаць праваслаўе. Гэтыя справы атрымалі міжнародны рэзананс.<ref>У прыватнасці, аб гэтым пісаў А. Герцэн у артыкуле «Праваслаўе, якое сячэ» ў сваім часопісе «Колокол».</ref> Захаванне схільнасці да ўніяцтва аж да 1860-х гг. на Беларусі выкарыстоўваў у рэвалюцыйнай агітацыі [[Кастусь Каліноўскі]], які заклікаў да адраджэння ўніяцкай царквы, якую лічыў нацыянальнай царквой беларускага народа. == Уніяцтва ў Заходняй Беларусі == 3 1917 [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]] ў сваёй праграме і ідэолаг партыі [[Фабіян Абрантовіч]] ставілі задачу аднаўлення уніяцтва як альтэрнатывы польскаму і расійскаму рэлігійна-нацыянальным уплывам. Адраджэннем уніяцтва ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] займаліся місіянерскія цэнтры ў [[Альбярцін]]е (каля [[Слонім]]а)<!--(гл. Каталіцкаезуіцкая група ў Альбярціне)-->, [[Вільня|Вільні]], [[Друя|Друі]], [[Пінск]]у. Першы уніяцкі прыход быў адкрыты ў 1924 у в. Гола Гродзенскага павета. У 1927 налічвалася 14 прыходаў, у 1932 — 36. У 1932 на Беларусі было 30 тыс. уніятаў (паводле даных А. Неманцэвіча), у 1936 — 20 тыс. (паводле даных Я. Мараша).<ref name="Марозава, Філатава…"/> Актыўнымі дзеячамі на ніве адраджэння уніяцкай ідэі былі [[Вацлаў Аношка]], [[Леў Гарошка]], [[Язэп Германовіч]], [[Вінцэнт Гадлеўскі]], [[Антон Неманцэвіч]], [[Баляслаў Пачопка]], [[Адам Станкевіч]], [[Уладзіслаў Талочка]] і інш. Але ўніяцкі рух у Заходняй Беларусі ў 1920—30-я г. сутыкнуўся з моцным супраціўленнем розных грамадска-палітычных сіл, найперш з боку праваслаўнай Царквы, якая за пасляўніяцкі перыяд умацавала свае пазіцыі. Неадназначна, а часам выразна варожа, ставіліся да ўніяцтва польскія ўлады і нават асобныя біскупы і святары рымска-каталіцкай Царквы. Калі частка яе духавенства падтрымлівала уніяцтва, бо бачыла ў ім сродак пашырэння каталіцтва, то іншыя лічылі ўніяцкую справу антыпольскай па сваім характары, якая перашкаджае паланізацыі. У 1937—38 гг. колькасць вернікаў візантыйскага абраду сладала па розных падліках да 10—17 тыс. чал. У верасні 1939 г. украінскі грэка-каталіцкі мітрапаліт Андрэй Шаптыцкі стварыў пад сваёй юрысдыкцыяй Беларускі грэка-каталіцкі экзархат, кіраваць якім часова прызначыў спачатку ўкраінскага грэка-каталіцкага біскупа-рэдэмптарыста [[Мікалай Чарнецкі|Мікалая Чарнецкага]], а восенню 1940 г. экзархам ГКЦ у Беларусі і краінах Балтыі ён прызначыў святара-іезуіта Антона Неманцэвіча. У лістападзе 1941 Папа [[Пій XII]] зацвердзіў апошняга Апостальскім адміністратарам для католікаў усходняга абраду ў Беларусі. Сядзіба беларускага экзарха ГКЦ знаходзілася ў былым іезуіцкім кляштары ў [[Альбярцін]]е пад Слонімам. Але пасля арышту ў жніўні [[1942]] г. а. Антона Неманцэвіча акупацыйнымі ўладамі дзейнасць экзархата фактычна спынілася. Рада экзархата і намеснікі экзарха ГКЦ у Беларусі а. Вячаслаў Аношка і а. Леў Гарошка не змаглі працягваць сваю дзейнасць, бо нямецкая акупацыйная ўлада забараніла ім гэта пад пагрозай рэпрэсій. == Грэка-Каталіцкая Царква ў БССР == {{main|Віктар Пятровіч Данілаў}} == Адраджэнне грэка-каталіцтва ў Рэспубліцы Беларусь == {{main|Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква}} 3 канца 1980-х г. у Беларусі з моладзі і інтэлігенцыі, што былі зацікаўленыя гісторыка-культурнай спадчынай Уніяцкай Царквы, пачалі стварацца суполкі вернікаў-уніятаў. Тады ж беларуская моладзь пачала ездзіць у былы базыльянскі манастыр-санктуарыум у в. Баруны, дзе ў мясцовым касцёле служыў па-беларуску каталіцкі святар а. [[Ян Матусевіч]]. Гэтая моладзь прасіла там яго аб удзяленні хросту паводле візантыйскага абраду. [[11 сакавіка]] [[1989]] ў [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Мінск)|Кальварыйскім касцёле]] а. [[Аляксандр Надсан]] адслужыў першую за 150 гадоў пасля сакавання Уніі ў [[1839]] г. публічную каталіцкую службу ў візантыйскім абрадзе (па-беларуску) у [[Мінск]]у. Гэты дзень лічыцца пачаткам адраджэння легальнага рэлігійнага і малітоўнага жыцця грэка-каталіцкай Царквы ў Беларусі. Першая пасля вайны грэка-каталіцкая парафія на тэрыторыі Беларусі ўтварылася ў Мінску ў верасні [[1990]] г. Душпастырам вернікаў, якія ўтварылі гэтую парафію, займаўся а. Ян Матусевіч, які ў 1990 г. быў прызначаны першым парахам грэка-каталіцкай парафіі ў Мінску, а ў 1993 г. ён стаў дэканам БГКЦ. У 1990—95 грэка-католікамі выдаваўся часопіс [[Унія (часопіс)|«Унія»]], пачалі выдавацца газеты [[Царква (газета)|«Царква»]] (з [[1995]]), [[Наша Вера (1995)|«Наша вера»]] (з [[2000]]). У [[1994]] г. [[Ватыкан]] афіцыйна зацвердзіў для грэка-католікаў беларускамоўную версію літургічных тэкстаў, пераклад якіх зрабіў а. Аляксандр Надсан у Лондане. На [[1 студзеня]] [[2001]] г. у Беларусі было зарэгістравана 13 аўтаномных уніяцкіх суполак у Баранавічах, Брэсце, Віцебску, Гомелі, Гродне, Івацэвічах, Лідзе, Магілёве, Маладзечне, Мінску, Полацку. На пачатак [[2003]] г. у Беларусі дзейнічала 13 зарэгістраваных грэка-каталіцкіх парафій: па 2 у [[Мінск]]у і [[Віцебск]]у, па адной у Брэсце, Баранавічах, Гомелі, Гродна, Магілёве, Маладзечна, Лідзе, Івацэвічах, Полацку. На 2003 г. у БГКЦ было 7 святароў, 1 дыякан, 3 манахі, 1 манахіня. На чэрвень [[2009]] г. Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква мела 20 парафій (зарэгістраваных з іх — 15)<ref name="nn.by">[http://nn.by/index.php?c=ar&i=18050 Наша Ніва: «У Мінску адкрыўся Грэка-каталіцкі цэнтр»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080630192658/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=18050 |date=30 чэрвеня 2008 }}</ref> (у тым ліку 4 — у Мінску, 2 — у Віцебску), яшчэ шэраг чакалі рэгістрацыі. БГКЦ мела 18 святароў (у тым ліку 2 дыяканы) і была прадстаўленая ў многіх гарадах: Мінск, [[Маладзечна]], [[Мар’іна Горка]], [[Жодзіна]], [[Брэст]], [[Баранавічы]], [[Пінск]], [[Івацэвічы]], Віцебск, [[Орша]], [[Полацк]], [[Гродна]], [[Ліда]], [[Слонім]], [[Гомель]], [[Магілёў]]. Даныя па колькасці вернікаў недакладныя, ацэнкі вагаюцца ад 3 тыс.<ref>[http://www.3dway.org/node/378 Беларуская грэка-каталіцкая царква: cучасны стан, пэрспэктывы разьвіцьця] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140911133113/http://3dway.org/node/378 |date=11 верасня 2014 }}</ref> да 10 тыс. чалавек<ref name="nn.by"/>. Паводле сваёй унутранай структуры грэка-каталіцкія парафіі Беларусі аб’яднаны ў тры дэканаты. Апеку над грэка-католікамі Беларусі ажыццяўляе Апостальскі візітатар архімандрыт [[Сяргей Гаек]] з Кангрэгацыі Ўсходніх Цэркваў (Рым), які стала пражывае ў Беларусі і як кіраўнік рэлігійнай арганізацыі з’яўляецца грамадзянінам Рэспублікі Беларусь. == Гістарыяграфія, ацэнкі дзейнасці == У беларускай гістарычнай навуцы існуюць розныя пункты гледжання на гісторыю і ролю ўніяцкай Царквы. 3 пачатку ХХ ст. многія дзеячы беларускага нацыянальнага руху, у т.л. [[А. Луцкевіч]], [[І. Луцкевіч]], [[В. Ластоўскі]], [[В. Іваноўскі]], звярталіся да ідэі адраджэння уніі з мэтай пераадолення канфесійнага падзелу народа і яго духоўнага аб’яднання вакол гэтай царквы. Многія прадстаўнікі нацыянальна-адраджэнскага кірунку таксама лічылі з’яўленне ўніяцтва заканамерным і станоўчым працэсам развіцця ідэі аб’яднання праваслаўя і каталіцызму, бачылі ва ўніяцтве спробу Беларусі самаакрэсліцца ў хрысціянскім свеце і г.д. Каля вытокаў процілеглай гістарыяграфічнай канцэпцыі знаходзяцца працы [[М. Каяловіч]]а, [[Юльян Крачкоўскі|Ю. Крачкоўскага]] і інш., якія безумоўна крытыкавалі ўніяцкую Царкву, падавалі яе паслухмянай зброяй у руках польска-езуіцкіх колаў для акаталічвання і паланізацыі беларускага народа. У кожным выпадку, шукаючы ацэнкі царкоўнай уніі, трэба памятаць, што яна, як піша [[Г. Сагановіч]], стала тым штуршком, які прымушаў сучаснікаў самавызначацца, паглыбляў ролю рэлігійнага, а з ім і нацыянальна-гістарычнага кампанента ў свядомасці насельніцтва.<ref>Сагановіч…</ref> За апошнія дзесяцігоддзі гісторыю ўніяцкай Царквы асвятлялі беларускія гісторыкі, філосафы, філолагі. Сярод іх: С. Абламейка, М. Гайдук, У. Конан, А. Крот, Дз. Лісейчыкаў, Л. Лыч, Я. Мараш, [[С. В. Марозава]], А. Мірановіч, А. Надсан, І. Саверчанка, А. Свірыд, У. Сосна, А. Суша, Ю. Туронак, Я. Усошын, А. Філатава, Г. Флікап і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * Абламейка С. Хай будуць усе адно… // Бел. мінуўшчына. 1994. № 4; * Архіў уніяцкіх мітрапалітаў: Дак. да гісторыі царквы ў Беларусі XV—XIX стст. у фондзе «Канцылярыя мітрапаліта грэка-уніяцкіх цэркваў у Расіі»; Давед. Мн.; Полацк, 1999. * Брэсцкай царкоўнай уніі — 400: Матэрыялы міжнар. навук. канф. Брэст, 1997; * Грыцкевіч А. Рэлігійнае пытанне і знешняя палітыка царызму перад падзеламі Рэчы Паспалітай // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. 1973. № 6; * З гісторыі уніяцтва ў Беларусі (да 400-годдзя Брэсцкай уніі) / С. Марозава, Т.Казакова, Ю.Бохан і інш.. Пад рэд. М.Біча і П.Лойкі. Мн., 1996; * Канфесіі на Беларусі (канец XVIII—XX ст.). Мн., 1998; * Марозава С. [http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/02/Уніяцкая_царква_Ў_этнакультурным_развіцці_Беларусі_(1596-1839_гады).html Уніяцкая царква ў культурна-гістарычным развіцці Беларусі (1596—1839 гг.).]: Гродна: ГрДУ, 2001; * Марозава С. [http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/04/Берасцейская_царкоўная_унія_1596_г._у_беларускай_гістарыяграфіі.html Берасцейская царкоўная унія 1596 г. у беларускай гістарыяграфіі.] Гродна: ГрДУ, 2002; * Марозава С., Філатава А. Уніяцкая царква на Беларусі // ЭГБ. Т.6, кн. І. Мн., 2001; * Марозава С. [https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/10/'%D1%81%D0%B2%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BC%E2%80%A6'__%D1%81%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%9E_%D0%B4%D1%8D%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_(1780_%E2%80%93_1839_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B).html "Сваёй веры ламаць не будзем…": Супраціў дэўнізацыі ў Беларусі (1780 – 1839 гады).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116085135/http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/10/%27%D0%A1%D0%B2%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BC%E2%80%A6%27:_%D0%A1%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%9E_%D0%B4%D1%8D%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%281780_%E2%80%93_1839_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B%29.html |date=16 студзеня 2021 }} Гродна, 2014.; * Марозава С. В. Марозаў С. П. [https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/10k/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_(1596-1839_%D0%B3.).html Культурная спадчына Уніяцкай Царквы Беларусі (1596-1839 г.).] Гродна: "ЮрСаПрынт", 2023.; * Падокшын С. Унія. Дзяржаўнасць. Культура: (Філас.-гіст. аналіз). Мн., 1998; * Сагановіч Г. Берасцейская унія: планы і вынікі // Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. Мн., 2001; *Самусік А. Ф. Адукацыя белага ўніяцкага духавенства на тэрыторыі Беларусі ў канцы XVI – трэцяй чвэрці XVІII ст. // Научные труды Республиканского института высшей школы. Минск, 2019. Ч. 2. С. 41-48. * Берестейська унія (1596—1996): Статті й матеріали. Львів, 1996; * Гайдук Н. Брестская уния 1596 г. Мн., 1996; * 3носко К. Исторический очерк церковной унии, ее происхождение и характер. М., 1993; * Гудзяк Б. Криза і реформа: Київська мітрополія, Царгородський патріархат і генеза Берестейської уніі. Львів, 2000; * Тимошенко Л. В. Артикули Берестейської унії 1596 р. // Украін. іст. журн. 1996. № 2; * Уния в документах. Мн., 1997. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/009k/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D1%9E%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E.html Успаміны ўніятаў-пакутнікаў // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 9. Укладальнікі: Дзяніс Кандакоў, Аляксандр Фядута. Мінск. 2020. С. 246–307.] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_rhist/2090i/%D0%90%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%8B_'Pregl%C4%85d_Wile%C5%84ski'_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D1%9E_1920-%D1%85_%D0%B3%D0%B3..html Артыкулы з газеты "Pregląd Wileński" пра спробу адраджэння уніяцкай царквы ў 1920-х гг.] * ''[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]'' [https://www.academia.edu/128183633/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D1%85_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91_%D1%96_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1_%D0%92_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B9_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%83_2025_326_%D1%81 Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях : Жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі; пад рэд. С. В. Марозавай.] — Полацк, 2025. — 326 с. * ''[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]'' [https://www.academia.edu/167252305/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%B7_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_%D0%A0%D0%90_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%83_2026_744_%D1%81 Там дзе з Богам гавораць... Гісторыя цэркваў на Лідчыне]. Полацк : «РА Грэка-каталіцкая парафія Святапакутніка Язафата ў г. Полацку», 2026. — 744 с. == Мітрапаліты Кіеўскія 1596—1839 == У [[1596]]—[[1839]] Уніяцкую Царкву ўзначальвалі Мітрапаліты Кіеўскія: * [[Міхаіл Рагоза]] (1596—99), * [[Іпацій Пацей]] (1599—1613), * [[Іосіф Вельямін Руцкі|Іосіф Вельямін-Руцкі]] (1613—37), * [[Рафаіл Корсак]] (1637—40), * [[Антоній Сялява]] (1641—55), * [[Гаўрыіл Календа]] (1665—74), * [[Цыпрыян Жахоўскі]] (1674—93), * Леў Заленскі (1694—1708), * Юрый Вінніцкі (1710—13), * [[Леў Кішка]] (1714—28), * Афанасій Шаптыцкі (1729—46), * [[Фларыян Грабніцкі]] (1748—62), * [[Феліцыян Піліп Валадковіч|Феліцыян Валадковіч]] (1762—78), * Леў Шаптыцкі (1779—80), * [[Ясон Смагаржэўскі]] (1780—88), * [[Феадосій (Растоцкі)|Феадосій Растоцкі]] (1788—95), * [[Іраклій (Лісоўскі)|Іраклій Лісоўскі]] (1806—09), * Рыгор Кахановіч (1809—14), * [[Іасафат Булгак]] (1817—38). == Гл. таксама == * [[Царкоўная унія]] * [[Уніяцтва]] * [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]] * [[Канфесіянальная гісторыя Беларусі]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Царкоўная іерархія}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Усходнія каталіцкія цэрквы]] [[Катэгорыя:Грэка-каталіцкая царква на Беларусі]] 92jkhlhnvqa9knwq0uta73uiwwfxfd2 5142323 5142321 2026-05-16T11:24:31Z Lavon 1118 /* Літаратура */ 5142323 wikitext text/x-wiki '''Уніяцкая царква на Беларусі''', '''Грэка-каталіцкая царква на Беларусі''' — аб’яднанне [[уніяцтва|ўніяцкіх]] епархій на [[Беларусь|Беларусі]]. Узнікла ў выніку [[Брэсцкая унія|Брэсцкай уніі]] [[1596]], калі [[праваслаўная царква|Праваслаўная Царква]] Беларусі і [[Украіна|Украіны]] (гл. [[Кіеўская мітраполія (1458—1688)|Кіеўская мітраполія]]) аднавіла адзінства з [[Каталіцкая Царква|Каталіцкай Царквой]] на ўмовах падпарадкавання Папу Рымскаму, прыняўшы каталіцкае веравучэнне і кананічную дысцыпліну пры захаванні праваслаўнай абраднасці. == Утварэнне == Спробы ажыццявіць царкоўную унію ў [[ВКЛ|Вялікім княстве Літоўскім (ВКЛ)]] рабіліся з XV ст. (гл. [[Канстанцкі сабор 1414-1418]]). [[Фларэнційская унія]] [[1439]], падпісаная з боку Кіеўскай мітраполіі мітрапалітам Ісідорам, была адвергнута ў ВКЛ; аднак шэраг літоўска-наваградскіх мітрапалітаў былі яе прыхільнікамі, у т. л. [[Рыгор Цамблак|Грыгорый Балгарын]], Місаіл, Іосіф I. На Брэсцкім саборы [[1596]] большасць праваслаўных епіскапаў на чале з мітрапалітам [[Міхаіл Рагоза|Міхаілам Рагозам]] падтрымала унію. Уніяцкая Царква захавала свае структуры; усе праваслаўныя епархіі, якія ахоплівалі беларускія землі, сталі ўніяцкімі (Пінска-Тураўская ўніяцкая епархія, Полацкая ўніяцкая архіепархія, Смаленская і Уладзіміра-Берасцейская епархіі), а кіраўнікі захавалі тытул мітрапалітаў кіеўскіх з кафедрай у Навагрудку, Вільні, часам у Варшаве (з XVIII ст.). Дагматычныя, абрадава-літургічныя, іерархічныя і юрыдычныя асновы ўніяцтва вызначаны 33 «берасцейскімі артыкуламі», прызнанне якіх з’яўлялася ўмовай для заключэння уніі. Артыкулы былі закліканы ліквідаваць дэзарганізацыю Праваслаўнай Царквы ва ўсіх сферах духоўнага, матэрыяльнага і культурнага жыцця і мелі выразную этнаахоўную накіраванасць. Яны абгаворвалі дзяржаўныя гарантыі памеснасці Уніяцкай Царквы, стваралі перашкоду яе лацінізацыі і паланізацыі, прадугледжвалі захаванне адміністрацыйнай самастойнасці і незалежнасці ад польскага Касцёла, павышэнне сацыяльнага статуса епіскапата, захаванне ўсходне-візантыйскай традыцыі. 3 пачатку існавання Уніяцкая Царква сустрэла моцнае супраціўленне з боку духавенства і свецкіх людзей, пераважна мяшчан (у канцы XVI — пач. XVII ст. іх узначальваў князь [[Канстанцін-Васіль Канстанцінавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]]), чыя апазіцыйнасць праяўлялася ў розных формах — ад пратэстаў, соймавых дэбатаў, антыўніяцкай палемікі, дзейнасці праваслаўных брацтваў да рознага роду выступленняў аж да паўстанняў: [[Магілёўскае паўстанне 1618|Магілёўскае паўстанне]] (1618), [[Віцебскае паўстанне]] (1623). == Пашырэнне ўплыву == Уніяцкая Царква пашырала свой уплыў шляхам стварэння ўласнай сістэмы асветы, праз палемічную літаратуру, кнігавыдавецкую дзейнасць, прапаведніцкае майстэрства, уніяцкія брацтвы, сродкамі мастацтва, заснаваннем сеткі храмаў і манастыроў, але не пазбегла прымусу. Уніяты карысталіся ў літургіі царкоўнаславянскай мовай, якая ў XVII ст. падверглася моцнай беларусізацыі, і беларускай («рускай»), замацаванай у [[1636]] г. як мова казанняў. Палітыка правячых колаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] адносна ўніятаў мела неадназначны, супярэчлівы характар і неаднаразова мянялася са зменамі грамадска-палітычных абставін. 3 аднаго боку, улады падтрымлівалі Уніяцкую Царкву, бо яна адпавядала іх палітыцы цэнтралізацыі дзяржавы; з другога — жадалі зліць уніятаў з рыма-католікамі. Недапушчэнне ўніяцкай іерархіі ў Сенат сведчыла пра прыніжаны статус уніятаў. Нягледзячы на дэкрэт Кангрэгацыі прапаганды веры ад 7.2.1624, зацверджаны Папам, шматлікія папскія булы і пратэсты грэка-каталіцкага духавенства, перавод уніятаў касцёлам у лацінскі абрад працягваўся. Рэформы мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|І. Руцкага]] (1613-37) па ўмацаванні Царквы і ўзвышэнні яе культурнага ўзроўню (у т.л. стварэнне Ордэна базылянаў і арганізацыя базылянскіх школ), прыклад аўтарытэту [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкага]], які прыняў унію, прывялі да росту паслядоўнікаў Уніяцкай Царквы. 3 1630-х г. на бок уніі сталі схіляцца сімпатыі беларускай шляхты, на той час акаталічанай у асноўнай масе. Аднак большасць уніяцкай паствы ўвесь час складала сялянства. Асвячэнне іерусалімскім патрыярхам Феафанам у [[1620]] г. новай праваслаўнай іерархіі ў Рэчы Паспалітай (епіскапы не былі дапушчаны на кафедры каралём [[Жыгімонт III|Жыгімонтам III]]), падзел у [[1635]] г. культавых устаноў граматай [[Уладзіслаў IV|Уладзіслава IV]] паміж праваслаўнымі і ўніятамі зацвердзілі падзел усходняй Царквы на 2 легальныя кіеўскія мітраполіі — уніяцкую і праваслаўную і замацавалі канфесійны раскол беларуска-ўкраінскага грамадства. Спробы яго паяднання рабіліся на саборах [[1629]] г. у [[Кіеў|Кіеве]] і [[1680]] г. у [[Люблін]]е, скліканых па ініцыятыве ўніяцкай іерархіі, але праігнараваных праваслаўнымі. У 1630-я г. мітрапаліт Руцкі выношваў праект стварэння на базе Кіеўскай мітраполіі патрыярхату, агульнага для Праваслаўнай і Уніяцкай цэркваў, чым зацікавіў праваслаўных апанентаў, у т.л. [[Пётр Магіла|П. Магілу]]. Але гэта ідэя не сустрэла падтрымкі папства, урада Рэчы Паспалітай, не знайшла разумення праваслаўнага насельніцтва. == Уніяцкая царква пасля падзелаў Рэчы Паспалітай == {{main|Спіс помнікаў уніяцкай архітэктурнай спадчыны ў Беларусі}} Напярэдадні падзелаў Рэчы Паспалітай уніяты мелі тут 8 епархій з 9300 прыходамі, 10300 святарамі, 4,5 млн вернікаў і 172 манастыры з 1458 манахамі.<ref name="Марозава, Філатава…">Марозава, Філатава…</ref> Пад канец XVIII ст. каля трох чвэрцяў насельніцтва Беларусі было ўніятамі.<ref>Кізіма С.</ref> У 1772—1795 тэрыторыі, дзе пражывалі ўніяты, апынуліся пад расійскай і аўстрыйскай уладай і невялікая колькасць — пад прускім панаваннем, але ў [[1807]] і яны перайшлі пад уладу [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. На тэрыторыі Расійскай імперыі Уніяцкая Царква спачатку захоўвала сваю маёмасць, правы і прывілеі, але пазбавілася дзяржаўнай падтрымкі. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1772]]) уніяты на далучаных да Расіі беларускіх землях заставаліся ў складзе Полацкай архіепархіі на чале з Я. Смагаржэўскім і былі падпарадкаваны Ліфляндскай, Эстляндскай і Фінляндсліай юстыц-калегіі. Адносіны ўніятаў, як і каталікоў, са свецкай уладай рэгуляваў дадзены каталіцкай абшчыне Пецярбурга «Рэгламент» ад 12.2.[[1769]], які дапускаў сувязі з рымскім Папам толькі па пытаннях веры. У 1780—1783 адбыліся значныя пераходы з уніяцтва ў праваслаўе. Па звестках магілёўскага праваслаўнага епіскапа Г. Каніскага, па яго епархіі яны склалі 414573 чал. і 95 цэркваў. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] указ ад 22.4.1794 «Аб устараненні ўсялякіх перашкод для павароту ўніятаў да праваслаўнай грэчаскай царквы» таксама садзейнічаў такім пераводам. У Літоўскай губерні да 1.1.1795 пераведзены з уніяцтва ў праваслаўе 124 царквы, 39 капліц, 15 святароў і 79953 чал. вернікаў, на тэрыторыі Магілёўскай праваслаўнай епархіі — 105 цэркваў, 35 святароў і каля 120 тыс. чал. Усяго, паводле звестак гісторыка Г. Кіпрыяновіча, са жніўня 1794 да сакавіка 1795 да праваслаўя было далучана 1483111 украінцаў і беларусаў.<ref name="Марозава, Філатава…" /> 19.10.1795 указам [[Кацярына II|Кацярыны II]] былі скасаваны ўсе ўніяцкія епархіі, акрамя Полацкай. Папа [[Пій VI]] даручыў рымска-каталіцкаму мітрапаліту С. Богушу-Сестранцэвічу ажыццяўляць кіраўніцтва і над уніятамі. 3 26.1.1798 уніяты былі падпарадкаваны дэпартаменту рымска-каталіцкіх спраў, які выдзеліўся ў асобны орган з юстыц-калегіі, а з 1801 — створанай замест яго рымска-каталіцкай духоўнай калегіі, у склад якой прадстаўнікі ад уніяцкага духавенства нават не ўваходзілі. Указам ад 28.4.1798 былі створаны 2 новыя епархіі: Брэсцкая ўніяцкая епархія і Луцкая. У 1804 полацкі архіепіскап І. Лісоўскі дамогся, каб у склад рымска-каталіцкай духоўнай калегіі былі ўведзены 1 епіскап і па 1 засядацелю ад кожнай з 3 епархій. 16.7.1805 у калегіі былі створаны 2 дэпартаменты: адзін па справах каталіцкай, другі па справах уніяцкай царквы. 3 канца XVIII ст. адбываліся пераходы з уніяцтва і ў лацінскі абрад. Так, у 1803 у Полацкай архіепархіі ў лацінскі абрад перайшло 100 тыс. чал. (па іншых дадзеных — каля 200 тыс. чал.), у Дзісенскім і Віленскім паветах — 20 тыс. чал. Гэтаму спрыялі мясцовыя памешчыкі-католікі. У ліпені 1806 былі зацверджаны сумесныя прапановы Богуша-Сестранцэвіча і Лісоўскага аб рашэнні вярнуць уніятаў, якія перайшлі ў каталіцтва, да уніі і не прымаць іх «у рымскі абрад ні пад якім выглядам». 25.10.1807 былі пацверджаны ўсе ўказы, якія зберагалі цэласнасць Уніяцкай Царквы. Але і Уніяцкая Царква імкнулася вяртаць сваю былую паству. Указ ад 28.8.1797 забараняў уніяцкім святарам праводзіць агітацыю сярод праваслаўнага насельніцтва, але ўсё ж меў месца значны адток з праваслаўя ва ўніяцтва. У 1809 была створана новая Віленская епархія (гл. [[Літоўская ўніяцкая епархія]]). Базыльянскія кляштары былі падпарадкаваны епархіяльным архірэям. У 1833 у Гродзенскай губерні было 472 тыс. уніятаў, у Мінскай — 376 тыс., Віцебскай — 273 тыс., Магілёўскай — 228 тыс.<ref name="Марозава, Філатава…"/> == Скасаванне ўніяцтва ў Расійскай імперыі == [[Image:Zyrovicy2.JPG|thumb|Праваслаўны [[Жыровіцкі манастыр]], былы ўніяцкі.]] Пры імператару [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю I]] у заходніх губернях стала праводзіцца палітыка «ўмацавання рускай народнасці і праваслаўнай веры», што падразумявала і рэлігійную ўніфікацыю. У канцы [[1827]] быў складзены і падпісаны міністрам народнай асветы і галоўным кіраўніком Дэпартамента замежных веравызнанняў А. Шышковым праект па скасаванні ўніяцтва для гэтага трэба было спачатку адарваць уніяцкую царкву ад рымска-каталіцкай. Указам ад [[22 красавіка]] [[1828]] г. была заснавана незалежная ад рымска-каталіцкай царквы грэка-ўніяцкая калегія і замест 4 створаны 2 епархіі: Літоўская і Беларуская з кансісторыямі адпаведна ў [[Жыровічы|Жыровічах]] і [[Полацк]]у. Абвастрыўся канфлікт паміж ордэнам базыльян і белым духавенствам, што аслабляла царкву. Удзел базыльян у [[Паўстанне 1830-1831|паўстанні 1830—31]] прывёў да скасавання ў Расійскай імперыі іх манастыроў, пры гэтым каля 200 манахаў пакінулі ордэн і перайшлі ў каталіцкія кляштары. У 1835 быў створаны Сакрэтны камітэт па ўніяцкіх справах. [[1 студзеня]] [[1837]] г. грэка-ўніяцкая калегія была выведзена з-пад улады міністра ўнутраных спраў і падпарадкавана обер-пракурору св. Сінода. Смерць у 1831—1838 гг. пяці епіскапаў ([[Адрыян Галаўня|А. Галаўня]], К. Серацінскі, Л. Явароўскі, І. Матусевіч, І. Жарскі) і мітрапаліта І. І. Булгака — праціўнікаў зліцця ўніяцтва з праваслаўем — аблегчыла рэалізацыю планаў скасавання уніі. У выніку рэалізацыі плану па ліквідацыі уніі ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], які прапанаваў ураду [[Іосіф Сямашка]], Уніяцкая Царква была афіцыйна скасавана, духавенства і вернікі далучаны да [[РПЦ|Рускай Праваслаўнай Царквы]] ({{таксама}} [[Полацкі царкоўны сабор]]). Пад канец XVIII ст. 70 % насельніцтва належала да ўніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы, 15 % былі каталікамі, 7 % — іудэямі і толькі 6 % — праваслаўнымі. Аднак у [[1839]] годзе ўніяцкія архіерэі прынялі рашэнне аб далучэнні да Грэка-Расійскай праваслаўнай царквы і накіравалі прашэнне аб гэтым расійскаму імператару з прылажэннем 1305 подпісаў духоўных асоб. У выніку ў праваслаўе перайшло больш за 1600 прыходаў з каля 1600 тыс. чалавек. Ліквідацыя уніі выклікала пратэсты ў шэрагу мясцовасцей Беларусі, аб чым сведчаць судовыя справы аб ухіленні былых уніятаў ад праваслаўя; частка з іх здолела перайсці ў рыма-католікі. У 1840—1850-я гг. былі праведзены карныя аперацыі супраць жыхароў вёсак Дудаковічы Магілёўскай губ., Дзярновічы Віцебскай губ., [[Поразава]] Гродзенскай губ., якія не згаджаліся прымаць праваслаўе. Гэтыя справы атрымалі міжнародны рэзананс.<ref>У прыватнасці, аб гэтым пісаў А. Герцэн у артыкуле «Праваслаўе, якое сячэ» ў сваім часопісе «Колокол».</ref> Захаванне схільнасці да ўніяцтва аж да 1860-х гг. на Беларусі выкарыстоўваў у рэвалюцыйнай агітацыі [[Кастусь Каліноўскі]], які заклікаў да адраджэння ўніяцкай царквы, якую лічыў нацыянальнай царквой беларускага народа. == Уніяцтва ў Заходняй Беларусі == 3 1917 [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]] ў сваёй праграме і ідэолаг партыі [[Фабіян Абрантовіч]] ставілі задачу аднаўлення уніяцтва як альтэрнатывы польскаму і расійскаму рэлігійна-нацыянальным уплывам. Адраджэннем уніяцтва ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] займаліся місіянерскія цэнтры ў [[Альбярцін]]е (каля [[Слонім]]а)<!--(гл. Каталіцкаезуіцкая група ў Альбярціне)-->, [[Вільня|Вільні]], [[Друя|Друі]], [[Пінск]]у. Першы уніяцкі прыход быў адкрыты ў 1924 у в. Гола Гродзенскага павета. У 1927 налічвалася 14 прыходаў, у 1932 — 36. У 1932 на Беларусі было 30 тыс. уніятаў (паводле даных А. Неманцэвіча), у 1936 — 20 тыс. (паводле даных Я. Мараша).<ref name="Марозава, Філатава…"/> Актыўнымі дзеячамі на ніве адраджэння уніяцкай ідэі былі [[Вацлаў Аношка]], [[Леў Гарошка]], [[Язэп Германовіч]], [[Вінцэнт Гадлеўскі]], [[Антон Неманцэвіч]], [[Баляслаў Пачопка]], [[Адам Станкевіч]], [[Уладзіслаў Талочка]] і інш. Але ўніяцкі рух у Заходняй Беларусі ў 1920—30-я г. сутыкнуўся з моцным супраціўленнем розных грамадска-палітычных сіл, найперш з боку праваслаўнай Царквы, якая за пасляўніяцкі перыяд умацавала свае пазіцыі. Неадназначна, а часам выразна варожа, ставіліся да ўніяцтва польскія ўлады і нават асобныя біскупы і святары рымска-каталіцкай Царквы. Калі частка яе духавенства падтрымлівала уніяцтва, бо бачыла ў ім сродак пашырэння каталіцтва, то іншыя лічылі ўніяцкую справу антыпольскай па сваім характары, якая перашкаджае паланізацыі. У 1937—38 гг. колькасць вернікаў візантыйскага абраду сладала па розных падліках да 10—17 тыс. чал. У верасні 1939 г. украінскі грэка-каталіцкі мітрапаліт Андрэй Шаптыцкі стварыў пад сваёй юрысдыкцыяй Беларускі грэка-каталіцкі экзархат, кіраваць якім часова прызначыў спачатку ўкраінскага грэка-каталіцкага біскупа-рэдэмптарыста [[Мікалай Чарнецкі|Мікалая Чарнецкага]], а восенню 1940 г. экзархам ГКЦ у Беларусі і краінах Балтыі ён прызначыў святара-іезуіта Антона Неманцэвіча. У лістападзе 1941 Папа [[Пій XII]] зацвердзіў апошняга Апостальскім адміністратарам для католікаў усходняга абраду ў Беларусі. Сядзіба беларускага экзарха ГКЦ знаходзілася ў былым іезуіцкім кляштары ў [[Альбярцін]]е пад Слонімам. Але пасля арышту ў жніўні [[1942]] г. а. Антона Неманцэвіча акупацыйнымі ўладамі дзейнасць экзархата фактычна спынілася. Рада экзархата і намеснікі экзарха ГКЦ у Беларусі а. Вячаслаў Аношка і а. Леў Гарошка не змаглі працягваць сваю дзейнасць, бо нямецкая акупацыйная ўлада забараніла ім гэта пад пагрозай рэпрэсій. == Грэка-Каталіцкая Царква ў БССР == {{main|Віктар Пятровіч Данілаў}} == Адраджэнне грэка-каталіцтва ў Рэспубліцы Беларусь == {{main|Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква}} 3 канца 1980-х г. у Беларусі з моладзі і інтэлігенцыі, што былі зацікаўленыя гісторыка-культурнай спадчынай Уніяцкай Царквы, пачалі стварацца суполкі вернікаў-уніятаў. Тады ж беларуская моладзь пачала ездзіць у былы базыльянскі манастыр-санктуарыум у в. Баруны, дзе ў мясцовым касцёле служыў па-беларуску каталіцкі святар а. [[Ян Матусевіч]]. Гэтая моладзь прасіла там яго аб удзяленні хросту паводле візантыйскага абраду. [[11 сакавіка]] [[1989]] ў [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Мінск)|Кальварыйскім касцёле]] а. [[Аляксандр Надсан]] адслужыў першую за 150 гадоў пасля сакавання Уніі ў [[1839]] г. публічную каталіцкую службу ў візантыйскім абрадзе (па-беларуску) у [[Мінск]]у. Гэты дзень лічыцца пачаткам адраджэння легальнага рэлігійнага і малітоўнага жыцця грэка-каталіцкай Царквы ў Беларусі. Першая пасля вайны грэка-каталіцкая парафія на тэрыторыі Беларусі ўтварылася ў Мінску ў верасні [[1990]] г. Душпастырам вернікаў, якія ўтварылі гэтую парафію, займаўся а. Ян Матусевіч, які ў 1990 г. быў прызначаны першым парахам грэка-каталіцкай парафіі ў Мінску, а ў 1993 г. ён стаў дэканам БГКЦ. У 1990—95 грэка-католікамі выдаваўся часопіс [[Унія (часопіс)|«Унія»]], пачалі выдавацца газеты [[Царква (газета)|«Царква»]] (з [[1995]]), [[Наша Вера (1995)|«Наша вера»]] (з [[2000]]). У [[1994]] г. [[Ватыкан]] афіцыйна зацвердзіў для грэка-католікаў беларускамоўную версію літургічных тэкстаў, пераклад якіх зрабіў а. Аляксандр Надсан у Лондане. На [[1 студзеня]] [[2001]] г. у Беларусі было зарэгістравана 13 аўтаномных уніяцкіх суполак у Баранавічах, Брэсце, Віцебску, Гомелі, Гродне, Івацэвічах, Лідзе, Магілёве, Маладзечне, Мінску, Полацку. На пачатак [[2003]] г. у Беларусі дзейнічала 13 зарэгістраваных грэка-каталіцкіх парафій: па 2 у [[Мінск]]у і [[Віцебск]]у, па адной у Брэсце, Баранавічах, Гомелі, Гродна, Магілёве, Маладзечна, Лідзе, Івацэвічах, Полацку. На 2003 г. у БГКЦ было 7 святароў, 1 дыякан, 3 манахі, 1 манахіня. На чэрвень [[2009]] г. Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква мела 20 парафій (зарэгістраваных з іх — 15)<ref name="nn.by">[http://nn.by/index.php?c=ar&i=18050 Наша Ніва: «У Мінску адкрыўся Грэка-каталіцкі цэнтр»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080630192658/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=18050 |date=30 чэрвеня 2008 }}</ref> (у тым ліку 4 — у Мінску, 2 — у Віцебску), яшчэ шэраг чакалі рэгістрацыі. БГКЦ мела 18 святароў (у тым ліку 2 дыяканы) і была прадстаўленая ў многіх гарадах: Мінск, [[Маладзечна]], [[Мар’іна Горка]], [[Жодзіна]], [[Брэст]], [[Баранавічы]], [[Пінск]], [[Івацэвічы]], Віцебск, [[Орша]], [[Полацк]], [[Гродна]], [[Ліда]], [[Слонім]], [[Гомель]], [[Магілёў]]. Даныя па колькасці вернікаў недакладныя, ацэнкі вагаюцца ад 3 тыс.<ref>[http://www.3dway.org/node/378 Беларуская грэка-каталіцкая царква: cучасны стан, пэрспэктывы разьвіцьця] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140911133113/http://3dway.org/node/378 |date=11 верасня 2014 }}</ref> да 10 тыс. чалавек<ref name="nn.by"/>. Паводле сваёй унутранай структуры грэка-каталіцкія парафіі Беларусі аб’яднаны ў тры дэканаты. Апеку над грэка-католікамі Беларусі ажыццяўляе Апостальскі візітатар архімандрыт [[Сяргей Гаек]] з Кангрэгацыі Ўсходніх Цэркваў (Рым), які стала пражывае ў Беларусі і як кіраўнік рэлігійнай арганізацыі з’яўляецца грамадзянінам Рэспублікі Беларусь. == Гістарыяграфія, ацэнкі дзейнасці == У беларускай гістарычнай навуцы існуюць розныя пункты гледжання на гісторыю і ролю ўніяцкай Царквы. 3 пачатку ХХ ст. многія дзеячы беларускага нацыянальнага руху, у т.л. [[А. Луцкевіч]], [[І. Луцкевіч]], [[В. Ластоўскі]], [[В. Іваноўскі]], звярталіся да ідэі адраджэння уніі з мэтай пераадолення канфесійнага падзелу народа і яго духоўнага аб’яднання вакол гэтай царквы. Многія прадстаўнікі нацыянальна-адраджэнскага кірунку таксама лічылі з’яўленне ўніяцтва заканамерным і станоўчым працэсам развіцця ідэі аб’яднання праваслаўя і каталіцызму, бачылі ва ўніяцтве спробу Беларусі самаакрэсліцца ў хрысціянскім свеце і г.д. Каля вытокаў процілеглай гістарыяграфічнай канцэпцыі знаходзяцца працы [[М. Каяловіч]]а, [[Юльян Крачкоўскі|Ю. Крачкоўскага]] і інш., якія безумоўна крытыкавалі ўніяцкую Царкву, падавалі яе паслухмянай зброяй у руках польска-езуіцкіх колаў для акаталічвання і паланізацыі беларускага народа. У кожным выпадку, шукаючы ацэнкі царкоўнай уніі, трэба памятаць, што яна, як піша [[Г. Сагановіч]], стала тым штуршком, які прымушаў сучаснікаў самавызначацца, паглыбляў ролю рэлігійнага, а з ім і нацыянальна-гістарычнага кампанента ў свядомасці насельніцтва.<ref>Сагановіч…</ref> За апошнія дзесяцігоддзі гісторыю ўніяцкай Царквы асвятлялі беларускія гісторыкі, філосафы, філолагі. Сярод іх: С. Абламейка, М. Гайдук, У. Конан, А. Крот, Дз. Лісейчыкаў, Л. Лыч, Я. Мараш, [[С. В. Марозава]], А. Мірановіч, А. Надсан, І. Саверчанка, А. Свірыд, У. Сосна, А. Суша, Ю. Туронак, Я. Усошын, А. Філатава, Г. Флікап і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * Абламейка С. Хай будуць усе адно… // Бел. мінуўшчына. 1994. № 4; * Архіў уніяцкіх мітрапалітаў: Дак. да гісторыі царквы ў Беларусі XV—XIX стст. у фондзе «Канцылярыя мітрапаліта грэка-уніяцкіх цэркваў у Расіі»; Давед. Мн.; Полацк, 1999. * Брэсцкай царкоўнай уніі — 400: Матэрыялы міжнар. навук. канф. Брэст, 1997; * Грыцкевіч А. Рэлігійнае пытанне і знешняя палітыка царызму перад падзеламі Рэчы Паспалітай // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. 1973. № 6; * З гісторыі уніяцтва ў Беларусі (да 400-годдзя Брэсцкай уніі) / С. Марозава, Т.Казакова, Ю.Бохан і інш.. Пад рэд. М.Біча і П.Лойкі. Мн., 1996; * Канфесіі на Беларусі (канец XVIII—XX ст.). Мн., 1998; * Марозава С. [http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/02/Уніяцкая_царква_Ў_этнакультурным_развіцці_Беларусі_(1596-1839_гады).html Уніяцкая царква ў культурна-гістарычным развіцці Беларусі (1596—1839 гг.).]: Гродна: ГрДУ, 2001; * Марозава С. [http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/04/Берасцейская_царкоўная_унія_1596_г._у_беларускай_гістарыяграфіі.html Берасцейская царкоўная унія 1596 г. у беларускай гістарыяграфіі.] Гродна: ГрДУ, 2002; * Марозава С., Філатава А. Уніяцкая царква на Беларусі // ЭГБ. Т.6, кн. І. Мн., 2001; * Марозава С. [https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/10/'%D1%81%D0%B2%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BC%E2%80%A6'__%D1%81%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%9E_%D0%B4%D1%8D%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_(1780_%E2%80%93_1839_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B).html "Сваёй веры ламаць не будзем…": Супраціў дэўнізацыі ў Беларусі (1780 – 1839 гады).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116085135/http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/10/%27%D0%A1%D0%B2%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BC%E2%80%A6%27:_%D0%A1%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%9E_%D0%B4%D1%8D%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%281780_%E2%80%93_1839_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B%29.html |date=16 студзеня 2021 }} Гродна, 2014.; * Марозава С. В. Марозаў С. П. [https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/10k/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_(1596-1839_%D0%B3.).html Культурная спадчына Уніяцкай Царквы Беларусі (1596-1839 г.).] Гродна: "ЮрСаПрынт", 2023.; * Падокшын С. Унія. Дзяржаўнасць. Культура: (Філас.-гіст. аналіз). Мн., 1998; * Сагановіч Г. Берасцейская унія: планы і вынікі // Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. Мн., 2001; *Самусік А. Ф. Адукацыя белага ўніяцкага духавенства на тэрыторыі Беларусі ў канцы XVI – трэцяй чвэрці XVІII ст. // Научные труды Республиканского института высшей школы. Минск, 2019. Ч. 2. С. 41-48. * Берестейська унія (1596—1996): Статті й матеріали. Львів, 1996; * Гайдук Н. Брестская уния 1596 г. Мн., 1996; * 3носко К. Исторический очерк церковной унии, ее происхождение и характер. М., 1993; * Гудзяк Б. Криза і реформа: Київська мітрополія, Царгородський патріархат і генеза Берестейської уніі. Львів, 2000; * Тимошенко Л. В. Артикули Берестейської унії 1596 р. // Украін. іст. журн. 1996. № 2; * Уния в документах. Мн., 1997. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/009k/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D1%9E%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E.html Успаміны ўніятаў-пакутнікаў // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 9. Укладальнікі: Дзяніс Кандакоў, Аляксандр Фядута. Мінск. 2020. С. 246–307.] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_rhist/2090i/%D0%90%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%8B_'Pregl%C4%85d_Wile%C5%84ski'_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D1%9E_1920-%D1%85_%D0%B3%D0%B3..html Артыкулы з газеты "Pregląd Wileński" пра спробу адраджэння уніяцкай царквы ў 1920-х гг.] * ''[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]'' [https://www.academia.edu/128183633/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D1%85_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91_%D1%96_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1_%D0%92_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B9_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%83_2025_326_%D1%81 Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях : Жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі; пад рэд. С. В. Марозавай.] — Полацк, 2025. — 326 с. * ''[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]'' [https://www.academia.edu/167252305/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%B7_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_%D0%A0%D0%90_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%83_2026_744_%D1%81 Там дзе з Богам гавораць... Гісторыя цэркваў на Лідчыне]. Полацк, 2026. — 744 с. == Мітрапаліты Кіеўскія 1596—1839 == У [[1596]]—[[1839]] Уніяцкую Царкву ўзначальвалі Мітрапаліты Кіеўскія: * [[Міхаіл Рагоза]] (1596—99), * [[Іпацій Пацей]] (1599—1613), * [[Іосіф Вельямін Руцкі|Іосіф Вельямін-Руцкі]] (1613—37), * [[Рафаіл Корсак]] (1637—40), * [[Антоній Сялява]] (1641—55), * [[Гаўрыіл Календа]] (1665—74), * [[Цыпрыян Жахоўскі]] (1674—93), * Леў Заленскі (1694—1708), * Юрый Вінніцкі (1710—13), * [[Леў Кішка]] (1714—28), * Афанасій Шаптыцкі (1729—46), * [[Фларыян Грабніцкі]] (1748—62), * [[Феліцыян Піліп Валадковіч|Феліцыян Валадковіч]] (1762—78), * Леў Шаптыцкі (1779—80), * [[Ясон Смагаржэўскі]] (1780—88), * [[Феадосій (Растоцкі)|Феадосій Растоцкі]] (1788—95), * [[Іраклій (Лісоўскі)|Іраклій Лісоўскі]] (1806—09), * Рыгор Кахановіч (1809—14), * [[Іасафат Булгак]] (1817—38). == Гл. таксама == * [[Царкоўная унія]] * [[Уніяцтва]] * [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]] * [[Канфесіянальная гісторыя Беларусі]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Царкоўная іерархія}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Усходнія каталіцкія цэрквы]] [[Катэгорыя:Грэка-каталіцкая царква на Беларусі]] bi42be8zvgy2wp7syctc4k6bxx7khyn 5142324 5142323 2026-05-16T11:25:27Z Lavon 1118 /* Літаратура */ 5142324 wikitext text/x-wiki '''Уніяцкая царква на Беларусі''', '''Грэка-каталіцкая царква на Беларусі''' — аб’яднанне [[уніяцтва|ўніяцкіх]] епархій на [[Беларусь|Беларусі]]. Узнікла ў выніку [[Брэсцкая унія|Брэсцкай уніі]] [[1596]], калі [[праваслаўная царква|Праваслаўная Царква]] Беларусі і [[Украіна|Украіны]] (гл. [[Кіеўская мітраполія (1458—1688)|Кіеўская мітраполія]]) аднавіла адзінства з [[Каталіцкая Царква|Каталіцкай Царквой]] на ўмовах падпарадкавання Папу Рымскаму, прыняўшы каталіцкае веравучэнне і кананічную дысцыпліну пры захаванні праваслаўнай абраднасці. == Утварэнне == Спробы ажыццявіць царкоўную унію ў [[ВКЛ|Вялікім княстве Літоўскім (ВКЛ)]] рабіліся з XV ст. (гл. [[Канстанцкі сабор 1414-1418]]). [[Фларэнційская унія]] [[1439]], падпісаная з боку Кіеўскай мітраполіі мітрапалітам Ісідорам, была адвергнута ў ВКЛ; аднак шэраг літоўска-наваградскіх мітрапалітаў былі яе прыхільнікамі, у т. л. [[Рыгор Цамблак|Грыгорый Балгарын]], Місаіл, Іосіф I. На Брэсцкім саборы [[1596]] большасць праваслаўных епіскапаў на чале з мітрапалітам [[Міхаіл Рагоза|Міхаілам Рагозам]] падтрымала унію. Уніяцкая Царква захавала свае структуры; усе праваслаўныя епархіі, якія ахоплівалі беларускія землі, сталі ўніяцкімі (Пінска-Тураўская ўніяцкая епархія, Полацкая ўніяцкая архіепархія, Смаленская і Уладзіміра-Берасцейская епархіі), а кіраўнікі захавалі тытул мітрапалітаў кіеўскіх з кафедрай у Навагрудку, Вільні, часам у Варшаве (з XVIII ст.). Дагматычныя, абрадава-літургічныя, іерархічныя і юрыдычныя асновы ўніяцтва вызначаны 33 «берасцейскімі артыкуламі», прызнанне якіх з’яўлялася ўмовай для заключэння уніі. Артыкулы былі закліканы ліквідаваць дэзарганізацыю Праваслаўнай Царквы ва ўсіх сферах духоўнага, матэрыяльнага і культурнага жыцця і мелі выразную этнаахоўную накіраванасць. Яны абгаворвалі дзяржаўныя гарантыі памеснасці Уніяцкай Царквы, стваралі перашкоду яе лацінізацыі і паланізацыі, прадугледжвалі захаванне адміністрацыйнай самастойнасці і незалежнасці ад польскага Касцёла, павышэнне сацыяльнага статуса епіскапата, захаванне ўсходне-візантыйскай традыцыі. 3 пачатку існавання Уніяцкая Царква сустрэла моцнае супраціўленне з боку духавенства і свецкіх людзей, пераважна мяшчан (у канцы XVI — пач. XVII ст. іх узначальваў князь [[Канстанцін-Васіль Канстанцінавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]]), чыя апазіцыйнасць праяўлялася ў розных формах — ад пратэстаў, соймавых дэбатаў, антыўніяцкай палемікі, дзейнасці праваслаўных брацтваў да рознага роду выступленняў аж да паўстанняў: [[Магілёўскае паўстанне 1618|Магілёўскае паўстанне]] (1618), [[Віцебскае паўстанне]] (1623). == Пашырэнне ўплыву == Уніяцкая Царква пашырала свой уплыў шляхам стварэння ўласнай сістэмы асветы, праз палемічную літаратуру, кнігавыдавецкую дзейнасць, прапаведніцкае майстэрства, уніяцкія брацтвы, сродкамі мастацтва, заснаваннем сеткі храмаў і манастыроў, але не пазбегла прымусу. Уніяты карысталіся ў літургіі царкоўнаславянскай мовай, якая ў XVII ст. падверглася моцнай беларусізацыі, і беларускай («рускай»), замацаванай у [[1636]] г. як мова казанняў. Палітыка правячых колаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] адносна ўніятаў мела неадназначны, супярэчлівы характар і неаднаразова мянялася са зменамі грамадска-палітычных абставін. 3 аднаго боку, улады падтрымлівалі Уніяцкую Царкву, бо яна адпавядала іх палітыцы цэнтралізацыі дзяржавы; з другога — жадалі зліць уніятаў з рыма-католікамі. Недапушчэнне ўніяцкай іерархіі ў Сенат сведчыла пра прыніжаны статус уніятаў. Нягледзячы на дэкрэт Кангрэгацыі прапаганды веры ад 7.2.1624, зацверджаны Папам, шматлікія папскія булы і пратэсты грэка-каталіцкага духавенства, перавод уніятаў касцёлам у лацінскі абрад працягваўся. Рэформы мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|І. Руцкага]] (1613-37) па ўмацаванні Царквы і ўзвышэнні яе культурнага ўзроўню (у т.л. стварэнне Ордэна базылянаў і арганізацыя базылянскіх школ), прыклад аўтарытэту [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкага]], які прыняў унію, прывялі да росту паслядоўнікаў Уніяцкай Царквы. 3 1630-х г. на бок уніі сталі схіляцца сімпатыі беларускай шляхты, на той час акаталічанай у асноўнай масе. Аднак большасць уніяцкай паствы ўвесь час складала сялянства. Асвячэнне іерусалімскім патрыярхам Феафанам у [[1620]] г. новай праваслаўнай іерархіі ў Рэчы Паспалітай (епіскапы не былі дапушчаны на кафедры каралём [[Жыгімонт III|Жыгімонтам III]]), падзел у [[1635]] г. культавых устаноў граматай [[Уладзіслаў IV|Уладзіслава IV]] паміж праваслаўнымі і ўніятамі зацвердзілі падзел усходняй Царквы на 2 легальныя кіеўскія мітраполіі — уніяцкую і праваслаўную і замацавалі канфесійны раскол беларуска-ўкраінскага грамадства. Спробы яго паяднання рабіліся на саборах [[1629]] г. у [[Кіеў|Кіеве]] і [[1680]] г. у [[Люблін]]е, скліканых па ініцыятыве ўніяцкай іерархіі, але праігнараваных праваслаўнымі. У 1630-я г. мітрапаліт Руцкі выношваў праект стварэння на базе Кіеўскай мітраполіі патрыярхату, агульнага для Праваслаўнай і Уніяцкай цэркваў, чым зацікавіў праваслаўных апанентаў, у т.л. [[Пётр Магіла|П. Магілу]]. Але гэта ідэя не сустрэла падтрымкі папства, урада Рэчы Паспалітай, не знайшла разумення праваслаўнага насельніцтва. == Уніяцкая царква пасля падзелаў Рэчы Паспалітай == {{main|Спіс помнікаў уніяцкай архітэктурнай спадчыны ў Беларусі}} Напярэдадні падзелаў Рэчы Паспалітай уніяты мелі тут 8 епархій з 9300 прыходамі, 10300 святарамі, 4,5 млн вернікаў і 172 манастыры з 1458 манахамі.<ref name="Марозава, Філатава…">Марозава, Філатава…</ref> Пад канец XVIII ст. каля трох чвэрцяў насельніцтва Беларусі было ўніятамі.<ref>Кізіма С.</ref> У 1772—1795 тэрыторыі, дзе пражывалі ўніяты, апынуліся пад расійскай і аўстрыйскай уладай і невялікая колькасць — пад прускім панаваннем, але ў [[1807]] і яны перайшлі пад уладу [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. На тэрыторыі Расійскай імперыі Уніяцкая Царква спачатку захоўвала сваю маёмасць, правы і прывілеі, але пазбавілася дзяржаўнай падтрымкі. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1772]]) уніяты на далучаных да Расіі беларускіх землях заставаліся ў складзе Полацкай архіепархіі на чале з Я. Смагаржэўскім і былі падпарадкаваны Ліфляндскай, Эстляндскай і Фінляндсліай юстыц-калегіі. Адносіны ўніятаў, як і каталікоў, са свецкай уладай рэгуляваў дадзены каталіцкай абшчыне Пецярбурга «Рэгламент» ад 12.2.[[1769]], які дапускаў сувязі з рымскім Папам толькі па пытаннях веры. У 1780—1783 адбыліся значныя пераходы з уніяцтва ў праваслаўе. Па звестках магілёўскага праваслаўнага епіскапа Г. Каніскага, па яго епархіі яны склалі 414573 чал. і 95 цэркваў. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] указ ад 22.4.1794 «Аб устараненні ўсялякіх перашкод для павароту ўніятаў да праваслаўнай грэчаскай царквы» таксама садзейнічаў такім пераводам. У Літоўскай губерні да 1.1.1795 пераведзены з уніяцтва ў праваслаўе 124 царквы, 39 капліц, 15 святароў і 79953 чал. вернікаў, на тэрыторыі Магілёўскай праваслаўнай епархіі — 105 цэркваў, 35 святароў і каля 120 тыс. чал. Усяго, паводле звестак гісторыка Г. Кіпрыяновіча, са жніўня 1794 да сакавіка 1795 да праваслаўя было далучана 1483111 украінцаў і беларусаў.<ref name="Марозава, Філатава…" /> 19.10.1795 указам [[Кацярына II|Кацярыны II]] былі скасаваны ўсе ўніяцкія епархіі, акрамя Полацкай. Папа [[Пій VI]] даручыў рымска-каталіцкаму мітрапаліту С. Богушу-Сестранцэвічу ажыццяўляць кіраўніцтва і над уніятамі. 3 26.1.1798 уніяты былі падпарадкаваны дэпартаменту рымска-каталіцкіх спраў, які выдзеліўся ў асобны орган з юстыц-калегіі, а з 1801 — створанай замест яго рымска-каталіцкай духоўнай калегіі, у склад якой прадстаўнікі ад уніяцкага духавенства нават не ўваходзілі. Указам ад 28.4.1798 былі створаны 2 новыя епархіі: Брэсцкая ўніяцкая епархія і Луцкая. У 1804 полацкі архіепіскап І. Лісоўскі дамогся, каб у склад рымска-каталіцкай духоўнай калегіі былі ўведзены 1 епіскап і па 1 засядацелю ад кожнай з 3 епархій. 16.7.1805 у калегіі былі створаны 2 дэпартаменты: адзін па справах каталіцкай, другі па справах уніяцкай царквы. 3 канца XVIII ст. адбываліся пераходы з уніяцтва і ў лацінскі абрад. Так, у 1803 у Полацкай архіепархіі ў лацінскі абрад перайшло 100 тыс. чал. (па іншых дадзеных — каля 200 тыс. чал.), у Дзісенскім і Віленскім паветах — 20 тыс. чал. Гэтаму спрыялі мясцовыя памешчыкі-католікі. У ліпені 1806 былі зацверджаны сумесныя прапановы Богуша-Сестранцэвіча і Лісоўскага аб рашэнні вярнуць уніятаў, якія перайшлі ў каталіцтва, да уніі і не прымаць іх «у рымскі абрад ні пад якім выглядам». 25.10.1807 былі пацверджаны ўсе ўказы, якія зберагалі цэласнасць Уніяцкай Царквы. Але і Уніяцкая Царква імкнулася вяртаць сваю былую паству. Указ ад 28.8.1797 забараняў уніяцкім святарам праводзіць агітацыю сярод праваслаўнага насельніцтва, але ўсё ж меў месца значны адток з праваслаўя ва ўніяцтва. У 1809 была створана новая Віленская епархія (гл. [[Літоўская ўніяцкая епархія]]). Базыльянскія кляштары былі падпарадкаваны епархіяльным архірэям. У 1833 у Гродзенскай губерні было 472 тыс. уніятаў, у Мінскай — 376 тыс., Віцебскай — 273 тыс., Магілёўскай — 228 тыс.<ref name="Марозава, Філатава…"/> == Скасаванне ўніяцтва ў Расійскай імперыі == [[Image:Zyrovicy2.JPG|thumb|Праваслаўны [[Жыровіцкі манастыр]], былы ўніяцкі.]] Пры імператару [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю I]] у заходніх губернях стала праводзіцца палітыка «ўмацавання рускай народнасці і праваслаўнай веры», што падразумявала і рэлігійную ўніфікацыю. У канцы [[1827]] быў складзены і падпісаны міністрам народнай асветы і галоўным кіраўніком Дэпартамента замежных веравызнанняў А. Шышковым праект па скасаванні ўніяцтва для гэтага трэба было спачатку адарваць уніяцкую царкву ад рымска-каталіцкай. Указам ад [[22 красавіка]] [[1828]] г. была заснавана незалежная ад рымска-каталіцкай царквы грэка-ўніяцкая калегія і замест 4 створаны 2 епархіі: Літоўская і Беларуская з кансісторыямі адпаведна ў [[Жыровічы|Жыровічах]] і [[Полацк]]у. Абвастрыўся канфлікт паміж ордэнам базыльян і белым духавенствам, што аслабляла царкву. Удзел базыльян у [[Паўстанне 1830-1831|паўстанні 1830—31]] прывёў да скасавання ў Расійскай імперыі іх манастыроў, пры гэтым каля 200 манахаў пакінулі ордэн і перайшлі ў каталіцкія кляштары. У 1835 быў створаны Сакрэтны камітэт па ўніяцкіх справах. [[1 студзеня]] [[1837]] г. грэка-ўніяцкая калегія была выведзена з-пад улады міністра ўнутраных спраў і падпарадкавана обер-пракурору св. Сінода. Смерць у 1831—1838 гг. пяці епіскапаў ([[Адрыян Галаўня|А. Галаўня]], К. Серацінскі, Л. Явароўскі, І. Матусевіч, І. Жарскі) і мітрапаліта І. І. Булгака — праціўнікаў зліцця ўніяцтва з праваслаўем — аблегчыла рэалізацыю планаў скасавання уніі. У выніку рэалізацыі плану па ліквідацыі уніі ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], які прапанаваў ураду [[Іосіф Сямашка]], Уніяцкая Царква была афіцыйна скасавана, духавенства і вернікі далучаны да [[РПЦ|Рускай Праваслаўнай Царквы]] ({{таксама}} [[Полацкі царкоўны сабор]]). Пад канец XVIII ст. 70 % насельніцтва належала да ўніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы, 15 % былі каталікамі, 7 % — іудэямі і толькі 6 % — праваслаўнымі. Аднак у [[1839]] годзе ўніяцкія архіерэі прынялі рашэнне аб далучэнні да Грэка-Расійскай праваслаўнай царквы і накіравалі прашэнне аб гэтым расійскаму імператару з прылажэннем 1305 подпісаў духоўных асоб. У выніку ў праваслаўе перайшло больш за 1600 прыходаў з каля 1600 тыс. чалавек. Ліквідацыя уніі выклікала пратэсты ў шэрагу мясцовасцей Беларусі, аб чым сведчаць судовыя справы аб ухіленні былых уніятаў ад праваслаўя; частка з іх здолела перайсці ў рыма-католікі. У 1840—1850-я гг. былі праведзены карныя аперацыі супраць жыхароў вёсак Дудаковічы Магілёўскай губ., Дзярновічы Віцебскай губ., [[Поразава]] Гродзенскай губ., якія не згаджаліся прымаць праваслаўе. Гэтыя справы атрымалі міжнародны рэзананс.<ref>У прыватнасці, аб гэтым пісаў А. Герцэн у артыкуле «Праваслаўе, якое сячэ» ў сваім часопісе «Колокол».</ref> Захаванне схільнасці да ўніяцтва аж да 1860-х гг. на Беларусі выкарыстоўваў у рэвалюцыйнай агітацыі [[Кастусь Каліноўскі]], які заклікаў да адраджэння ўніяцкай царквы, якую лічыў нацыянальнай царквой беларускага народа. == Уніяцтва ў Заходняй Беларусі == 3 1917 [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]] ў сваёй праграме і ідэолаг партыі [[Фабіян Абрантовіч]] ставілі задачу аднаўлення уніяцтва як альтэрнатывы польскаму і расійскаму рэлігійна-нацыянальным уплывам. Адраджэннем уніяцтва ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] займаліся місіянерскія цэнтры ў [[Альбярцін]]е (каля [[Слонім]]а)<!--(гл. Каталіцкаезуіцкая група ў Альбярціне)-->, [[Вільня|Вільні]], [[Друя|Друі]], [[Пінск]]у. Першы уніяцкі прыход быў адкрыты ў 1924 у в. Гола Гродзенскага павета. У 1927 налічвалася 14 прыходаў, у 1932 — 36. У 1932 на Беларусі было 30 тыс. уніятаў (паводле даных А. Неманцэвіча), у 1936 — 20 тыс. (паводле даных Я. Мараша).<ref name="Марозава, Філатава…"/> Актыўнымі дзеячамі на ніве адраджэння уніяцкай ідэі былі [[Вацлаў Аношка]], [[Леў Гарошка]], [[Язэп Германовіч]], [[Вінцэнт Гадлеўскі]], [[Антон Неманцэвіч]], [[Баляслаў Пачопка]], [[Адам Станкевіч]], [[Уладзіслаў Талочка]] і інш. Але ўніяцкі рух у Заходняй Беларусі ў 1920—30-я г. сутыкнуўся з моцным супраціўленнем розных грамадска-палітычных сіл, найперш з боку праваслаўнай Царквы, якая за пасляўніяцкі перыяд умацавала свае пазіцыі. Неадназначна, а часам выразна варожа, ставіліся да ўніяцтва польскія ўлады і нават асобныя біскупы і святары рымска-каталіцкай Царквы. Калі частка яе духавенства падтрымлівала уніяцтва, бо бачыла ў ім сродак пашырэння каталіцтва, то іншыя лічылі ўніяцкую справу антыпольскай па сваім характары, якая перашкаджае паланізацыі. У 1937—38 гг. колькасць вернікаў візантыйскага абраду сладала па розных падліках да 10—17 тыс. чал. У верасні 1939 г. украінскі грэка-каталіцкі мітрапаліт Андрэй Шаптыцкі стварыў пад сваёй юрысдыкцыяй Беларускі грэка-каталіцкі экзархат, кіраваць якім часова прызначыў спачатку ўкраінскага грэка-каталіцкага біскупа-рэдэмптарыста [[Мікалай Чарнецкі|Мікалая Чарнецкага]], а восенню 1940 г. экзархам ГКЦ у Беларусі і краінах Балтыі ён прызначыў святара-іезуіта Антона Неманцэвіча. У лістападзе 1941 Папа [[Пій XII]] зацвердзіў апошняга Апостальскім адміністратарам для католікаў усходняга абраду ў Беларусі. Сядзіба беларускага экзарха ГКЦ знаходзілася ў былым іезуіцкім кляштары ў [[Альбярцін]]е пад Слонімам. Але пасля арышту ў жніўні [[1942]] г. а. Антона Неманцэвіча акупацыйнымі ўладамі дзейнасць экзархата фактычна спынілася. Рада экзархата і намеснікі экзарха ГКЦ у Беларусі а. Вячаслаў Аношка і а. Леў Гарошка не змаглі працягваць сваю дзейнасць, бо нямецкая акупацыйная ўлада забараніла ім гэта пад пагрозай рэпрэсій. == Грэка-Каталіцкая Царква ў БССР == {{main|Віктар Пятровіч Данілаў}} == Адраджэнне грэка-каталіцтва ў Рэспубліцы Беларусь == {{main|Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква}} 3 канца 1980-х г. у Беларусі з моладзі і інтэлігенцыі, што былі зацікаўленыя гісторыка-культурнай спадчынай Уніяцкай Царквы, пачалі стварацца суполкі вернікаў-уніятаў. Тады ж беларуская моладзь пачала ездзіць у былы базыльянскі манастыр-санктуарыум у в. Баруны, дзе ў мясцовым касцёле служыў па-беларуску каталіцкі святар а. [[Ян Матусевіч]]. Гэтая моладзь прасіла там яго аб удзяленні хросту паводле візантыйскага абраду. [[11 сакавіка]] [[1989]] ў [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Мінск)|Кальварыйскім касцёле]] а. [[Аляксандр Надсан]] адслужыў першую за 150 гадоў пасля сакавання Уніі ў [[1839]] г. публічную каталіцкую службу ў візантыйскім абрадзе (па-беларуску) у [[Мінск]]у. Гэты дзень лічыцца пачаткам адраджэння легальнага рэлігійнага і малітоўнага жыцця грэка-каталіцкай Царквы ў Беларусі. Першая пасля вайны грэка-каталіцкая парафія на тэрыторыі Беларусі ўтварылася ў Мінску ў верасні [[1990]] г. Душпастырам вернікаў, якія ўтварылі гэтую парафію, займаўся а. Ян Матусевіч, які ў 1990 г. быў прызначаны першым парахам грэка-каталіцкай парафіі ў Мінску, а ў 1993 г. ён стаў дэканам БГКЦ. У 1990—95 грэка-католікамі выдаваўся часопіс [[Унія (часопіс)|«Унія»]], пачалі выдавацца газеты [[Царква (газета)|«Царква»]] (з [[1995]]), [[Наша Вера (1995)|«Наша вера»]] (з [[2000]]). У [[1994]] г. [[Ватыкан]] афіцыйна зацвердзіў для грэка-католікаў беларускамоўную версію літургічных тэкстаў, пераклад якіх зрабіў а. Аляксандр Надсан у Лондане. На [[1 студзеня]] [[2001]] г. у Беларусі было зарэгістравана 13 аўтаномных уніяцкіх суполак у Баранавічах, Брэсце, Віцебску, Гомелі, Гродне, Івацэвічах, Лідзе, Магілёве, Маладзечне, Мінску, Полацку. На пачатак [[2003]] г. у Беларусі дзейнічала 13 зарэгістраваных грэка-каталіцкіх парафій: па 2 у [[Мінск]]у і [[Віцебск]]у, па адной у Брэсце, Баранавічах, Гомелі, Гродна, Магілёве, Маладзечна, Лідзе, Івацэвічах, Полацку. На 2003 г. у БГКЦ было 7 святароў, 1 дыякан, 3 манахі, 1 манахіня. На чэрвень [[2009]] г. Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква мела 20 парафій (зарэгістраваных з іх — 15)<ref name="nn.by">[http://nn.by/index.php?c=ar&i=18050 Наша Ніва: «У Мінску адкрыўся Грэка-каталіцкі цэнтр»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080630192658/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=18050 |date=30 чэрвеня 2008 }}</ref> (у тым ліку 4 — у Мінску, 2 — у Віцебску), яшчэ шэраг чакалі рэгістрацыі. БГКЦ мела 18 святароў (у тым ліку 2 дыяканы) і была прадстаўленая ў многіх гарадах: Мінск, [[Маладзечна]], [[Мар’іна Горка]], [[Жодзіна]], [[Брэст]], [[Баранавічы]], [[Пінск]], [[Івацэвічы]], Віцебск, [[Орша]], [[Полацк]], [[Гродна]], [[Ліда]], [[Слонім]], [[Гомель]], [[Магілёў]]. Даныя па колькасці вернікаў недакладныя, ацэнкі вагаюцца ад 3 тыс.<ref>[http://www.3dway.org/node/378 Беларуская грэка-каталіцкая царква: cучасны стан, пэрспэктывы разьвіцьця] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140911133113/http://3dway.org/node/378 |date=11 верасня 2014 }}</ref> да 10 тыс. чалавек<ref name="nn.by"/>. Паводле сваёй унутранай структуры грэка-каталіцкія парафіі Беларусі аб’яднаны ў тры дэканаты. Апеку над грэка-католікамі Беларусі ажыццяўляе Апостальскі візітатар архімандрыт [[Сяргей Гаек]] з Кангрэгацыі Ўсходніх Цэркваў (Рым), які стала пражывае ў Беларусі і як кіраўнік рэлігійнай арганізацыі з’яўляецца грамадзянінам Рэспублікі Беларусь. == Гістарыяграфія, ацэнкі дзейнасці == У беларускай гістарычнай навуцы існуюць розныя пункты гледжання на гісторыю і ролю ўніяцкай Царквы. 3 пачатку ХХ ст. многія дзеячы беларускага нацыянальнага руху, у т.л. [[А. Луцкевіч]], [[І. Луцкевіч]], [[В. Ластоўскі]], [[В. Іваноўскі]], звярталіся да ідэі адраджэння уніі з мэтай пераадолення канфесійнага падзелу народа і яго духоўнага аб’яднання вакол гэтай царквы. Многія прадстаўнікі нацыянальна-адраджэнскага кірунку таксама лічылі з’яўленне ўніяцтва заканамерным і станоўчым працэсам развіцця ідэі аб’яднання праваслаўя і каталіцызму, бачылі ва ўніяцтве спробу Беларусі самаакрэсліцца ў хрысціянскім свеце і г.д. Каля вытокаў процілеглай гістарыяграфічнай канцэпцыі знаходзяцца працы [[М. Каяловіч]]а, [[Юльян Крачкоўскі|Ю. Крачкоўскага]] і інш., якія безумоўна крытыкавалі ўніяцкую Царкву, падавалі яе паслухмянай зброяй у руках польска-езуіцкіх колаў для акаталічвання і паланізацыі беларускага народа. У кожным выпадку, шукаючы ацэнкі царкоўнай уніі, трэба памятаць, што яна, як піша [[Г. Сагановіч]], стала тым штуршком, які прымушаў сучаснікаў самавызначацца, паглыбляў ролю рэлігійнага, а з ім і нацыянальна-гістарычнага кампанента ў свядомасці насельніцтва.<ref>Сагановіч…</ref> За апошнія дзесяцігоддзі гісторыю ўніяцкай Царквы асвятлялі беларускія гісторыкі, філосафы, філолагі. Сярод іх: С. Абламейка, М. Гайдук, У. Конан, А. Крот, Дз. Лісейчыкаў, Л. Лыч, Я. Мараш, [[С. В. Марозава]], А. Мірановіч, А. Надсан, І. Саверчанка, А. Свірыд, У. Сосна, А. Суша, Ю. Туронак, Я. Усошын, А. Філатава, Г. Флікап і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * Абламейка С. Хай будуць усе адно… // Бел. мінуўшчына. 1994. № 4; * Архіў уніяцкіх мітрапалітаў: Дак. да гісторыі царквы ў Беларусі XV—XIX стст. у фондзе «Канцылярыя мітрапаліта грэка-уніяцкіх цэркваў у Расіі»; Давед. Мн.; Полацк, 1999. * Брэсцкай царкоўнай уніі — 400: Матэрыялы міжнар. навук. канф. Брэст, 1997; * Грыцкевіч А. Рэлігійнае пытанне і знешняя палітыка царызму перад падзеламі Рэчы Паспалітай // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. 1973. № 6; * З гісторыі уніяцтва ў Беларусі (да 400-годдзя Брэсцкай уніі) / С. Марозава, Т.Казакова, Ю.Бохан і інш.. Пад рэд. М.Біча і П.Лойкі. Мн., 1996; * Канфесіі на Беларусі (канец XVIII—XX ст.). Мн., 1998; * Марозава С. [http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/02/Уніяцкая_царква_Ў_этнакультурным_развіцці_Беларусі_(1596-1839_гады).html Уніяцкая царква ў культурна-гістарычным развіцці Беларусі (1596—1839 гг.).]: Гродна: ГрДУ, 2001; * Марозава С. [http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/04/Берасцейская_царкоўная_унія_1596_г._у_беларускай_гістарыяграфіі.html Берасцейская царкоўная унія 1596 г. у беларускай гістарыяграфіі.] Гродна: ГрДУ, 2002; * Марозава С., Філатава А. Уніяцкая царква на Беларусі // ЭГБ. Т.6, кн. І. Мн., 2001; * Марозава С. [https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/10/'%D1%81%D0%B2%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BC%E2%80%A6'__%D1%81%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%9E_%D0%B4%D1%8D%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_(1780_%E2%80%93_1839_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B).html "Сваёй веры ламаць не будзем…": Супраціў дэўнізацыі ў Беларусі (1780 – 1839 гады).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116085135/http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/10/%27%D0%A1%D0%B2%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BC%E2%80%A6%27:_%D0%A1%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%9E_%D0%B4%D1%8D%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%281780_%E2%80%93_1839_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B%29.html |date=16 студзеня 2021 }} Гродна, 2014.; * Марозава С. В. Марозаў С. П. [https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/10k/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_(1596-1839_%D0%B3.).html Культурная спадчына Уніяцкай Царквы Беларусі (1596-1839 г.).] Гродна: "ЮрСаПрынт", 2023.; * Падокшын С. Унія. Дзяржаўнасць. Культура: (Філас.-гіст. аналіз). Мн., 1998; * Сагановіч Г. Берасцейская унія: планы і вынікі // Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. Мн., 2001; *Самусік А. Ф. Адукацыя белага ўніяцкага духавенства на тэрыторыі Беларусі ў канцы XVI – трэцяй чвэрці XVІII ст. // Научные труды Республиканского института высшей школы. Минск, 2019. Ч. 2. С. 41-48. * Берестейська унія (1596—1996): Статті й матеріали. Львів, 1996; * Гайдук Н. Брестская уния 1596 г. Мн., 1996; * 3носко К. Исторический очерк церковной унии, ее происхождение и характер. М., 1993; * Гудзяк Б. Криза і реформа: Київська мітрополія, Царгородський патріархат і генеза Берестейської уніі. Львів, 2000; * Тимошенко Л. В. Артикули Берестейської унії 1596 р. // Украін. іст. журн. 1996. № 2; * Уния в документах. Мн., 1997. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/009k/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D1%9E%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E.html Успаміны ўніятаў-пакутнікаў // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 9. Укладальнікі: Дзяніс Кандакоў, Аляксандр Фядута. Мінск. 2020. С. 246–307.] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_rhist/2090i/%D0%90%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%8B_'Pregl%C4%85d_Wile%C5%84ski'_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D1%9E_1920-%D1%85_%D0%B3%D0%B3..html Артыкулы з газеты "Pregląd Wileński" пра спробу адраджэння уніяцкай царквы ў 1920-х гг.] * ''[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]'' [https://www.academia.edu/128183633/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D1%85_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91_%D1%96_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1_%D0%92_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B9_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%83_2025_326_%D1%81 Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях : Жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі; пад рэд. С. В. Марозавай.] — Полацк, 2025. — 326 с. * ''[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]'' [https://www.academia.edu/167252305/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%B7_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_%D0%A0%D0%90_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%83_2026_744_%D1%81 Там дзе з Богам гавораць... Гісторыя цэркваў на Лідчыне; пад рэд. С. В. Марозавай.]. Полацк, 2026. — 744 с. == Мітрапаліты Кіеўскія 1596—1839 == У [[1596]]—[[1839]] Уніяцкую Царкву ўзначальвалі Мітрапаліты Кіеўскія: * [[Міхаіл Рагоза]] (1596—99), * [[Іпацій Пацей]] (1599—1613), * [[Іосіф Вельямін Руцкі|Іосіф Вельямін-Руцкі]] (1613—37), * [[Рафаіл Корсак]] (1637—40), * [[Антоній Сялява]] (1641—55), * [[Гаўрыіл Календа]] (1665—74), * [[Цыпрыян Жахоўскі]] (1674—93), * Леў Заленскі (1694—1708), * Юрый Вінніцкі (1710—13), * [[Леў Кішка]] (1714—28), * Афанасій Шаптыцкі (1729—46), * [[Фларыян Грабніцкі]] (1748—62), * [[Феліцыян Піліп Валадковіч|Феліцыян Валадковіч]] (1762—78), * Леў Шаптыцкі (1779—80), * [[Ясон Смагаржэўскі]] (1780—88), * [[Феадосій (Растоцкі)|Феадосій Растоцкі]] (1788—95), * [[Іраклій (Лісоўскі)|Іраклій Лісоўскі]] (1806—09), * Рыгор Кахановіч (1809—14), * [[Іасафат Булгак]] (1817—38). == Гл. таксама == * [[Царкоўная унія]] * [[Уніяцтва]] * [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]] * [[Канфесіянальная гісторыя Беларусі]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Царкоўная іерархія}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Усходнія каталіцкія цэрквы]] [[Катэгорыя:Грэка-каталіцкая царква на Беларусі]] 4rjbiu34tn5kj9s24n5kdfh6rp1sdc4 5142327 5142324 2026-05-16T11:28:05Z Lavon 1118 /* Літаратура */ 5142327 wikitext text/x-wiki '''Уніяцкая царква на Беларусі''', '''Грэка-каталіцкая царква на Беларусі''' — аб’яднанне [[уніяцтва|ўніяцкіх]] епархій на [[Беларусь|Беларусі]]. Узнікла ў выніку [[Брэсцкая унія|Брэсцкай уніі]] [[1596]], калі [[праваслаўная царква|Праваслаўная Царква]] Беларусі і [[Украіна|Украіны]] (гл. [[Кіеўская мітраполія (1458—1688)|Кіеўская мітраполія]]) аднавіла адзінства з [[Каталіцкая Царква|Каталіцкай Царквой]] на ўмовах падпарадкавання Папу Рымскаму, прыняўшы каталіцкае веравучэнне і кананічную дысцыпліну пры захаванні праваслаўнай абраднасці. == Утварэнне == Спробы ажыццявіць царкоўную унію ў [[ВКЛ|Вялікім княстве Літоўскім (ВКЛ)]] рабіліся з XV ст. (гл. [[Канстанцкі сабор 1414-1418]]). [[Фларэнційская унія]] [[1439]], падпісаная з боку Кіеўскай мітраполіі мітрапалітам Ісідорам, была адвергнута ў ВКЛ; аднак шэраг літоўска-наваградскіх мітрапалітаў былі яе прыхільнікамі, у т. л. [[Рыгор Цамблак|Грыгорый Балгарын]], Місаіл, Іосіф I. На Брэсцкім саборы [[1596]] большасць праваслаўных епіскапаў на чале з мітрапалітам [[Міхаіл Рагоза|Міхаілам Рагозам]] падтрымала унію. Уніяцкая Царква захавала свае структуры; усе праваслаўныя епархіі, якія ахоплівалі беларускія землі, сталі ўніяцкімі (Пінска-Тураўская ўніяцкая епархія, Полацкая ўніяцкая архіепархія, Смаленская і Уладзіміра-Берасцейская епархіі), а кіраўнікі захавалі тытул мітрапалітаў кіеўскіх з кафедрай у Навагрудку, Вільні, часам у Варшаве (з XVIII ст.). Дагматычныя, абрадава-літургічныя, іерархічныя і юрыдычныя асновы ўніяцтва вызначаны 33 «берасцейскімі артыкуламі», прызнанне якіх з’яўлялася ўмовай для заключэння уніі. Артыкулы былі закліканы ліквідаваць дэзарганізацыю Праваслаўнай Царквы ва ўсіх сферах духоўнага, матэрыяльнага і культурнага жыцця і мелі выразную этнаахоўную накіраванасць. Яны абгаворвалі дзяржаўныя гарантыі памеснасці Уніяцкай Царквы, стваралі перашкоду яе лацінізацыі і паланізацыі, прадугледжвалі захаванне адміністрацыйнай самастойнасці і незалежнасці ад польскага Касцёла, павышэнне сацыяльнага статуса епіскапата, захаванне ўсходне-візантыйскай традыцыі. 3 пачатку існавання Уніяцкая Царква сустрэла моцнае супраціўленне з боку духавенства і свецкіх людзей, пераважна мяшчан (у канцы XVI — пач. XVII ст. іх узначальваў князь [[Канстанцін-Васіль Канстанцінавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]]), чыя апазіцыйнасць праяўлялася ў розных формах — ад пратэстаў, соймавых дэбатаў, антыўніяцкай палемікі, дзейнасці праваслаўных брацтваў да рознага роду выступленняў аж да паўстанняў: [[Магілёўскае паўстанне 1618|Магілёўскае паўстанне]] (1618), [[Віцебскае паўстанне]] (1623). == Пашырэнне ўплыву == Уніяцкая Царква пашырала свой уплыў шляхам стварэння ўласнай сістэмы асветы, праз палемічную літаратуру, кнігавыдавецкую дзейнасць, прапаведніцкае майстэрства, уніяцкія брацтвы, сродкамі мастацтва, заснаваннем сеткі храмаў і манастыроў, але не пазбегла прымусу. Уніяты карысталіся ў літургіі царкоўнаславянскай мовай, якая ў XVII ст. падверглася моцнай беларусізацыі, і беларускай («рускай»), замацаванай у [[1636]] г. як мова казанняў. Палітыка правячых колаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] адносна ўніятаў мела неадназначны, супярэчлівы характар і неаднаразова мянялася са зменамі грамадска-палітычных абставін. 3 аднаго боку, улады падтрымлівалі Уніяцкую Царкву, бо яна адпавядала іх палітыцы цэнтралізацыі дзяржавы; з другога — жадалі зліць уніятаў з рыма-католікамі. Недапушчэнне ўніяцкай іерархіі ў Сенат сведчыла пра прыніжаны статус уніятаў. Нягледзячы на дэкрэт Кангрэгацыі прапаганды веры ад 7.2.1624, зацверджаны Папам, шматлікія папскія булы і пратэсты грэка-каталіцкага духавенства, перавод уніятаў касцёлам у лацінскі абрад працягваўся. Рэформы мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|І. Руцкага]] (1613-37) па ўмацаванні Царквы і ўзвышэнні яе культурнага ўзроўню (у т.л. стварэнне Ордэна базылянаў і арганізацыя базылянскіх школ), прыклад аўтарытэту [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкага]], які прыняў унію, прывялі да росту паслядоўнікаў Уніяцкай Царквы. 3 1630-х г. на бок уніі сталі схіляцца сімпатыі беларускай шляхты, на той час акаталічанай у асноўнай масе. Аднак большасць уніяцкай паствы ўвесь час складала сялянства. Асвячэнне іерусалімскім патрыярхам Феафанам у [[1620]] г. новай праваслаўнай іерархіі ў Рэчы Паспалітай (епіскапы не былі дапушчаны на кафедры каралём [[Жыгімонт III|Жыгімонтам III]]), падзел у [[1635]] г. культавых устаноў граматай [[Уладзіслаў IV|Уладзіслава IV]] паміж праваслаўнымі і ўніятамі зацвердзілі падзел усходняй Царквы на 2 легальныя кіеўскія мітраполіі — уніяцкую і праваслаўную і замацавалі канфесійны раскол беларуска-ўкраінскага грамадства. Спробы яго паяднання рабіліся на саборах [[1629]] г. у [[Кіеў|Кіеве]] і [[1680]] г. у [[Люблін]]е, скліканых па ініцыятыве ўніяцкай іерархіі, але праігнараваных праваслаўнымі. У 1630-я г. мітрапаліт Руцкі выношваў праект стварэння на базе Кіеўскай мітраполіі патрыярхату, агульнага для Праваслаўнай і Уніяцкай цэркваў, чым зацікавіў праваслаўных апанентаў, у т.л. [[Пётр Магіла|П. Магілу]]. Але гэта ідэя не сустрэла падтрымкі папства, урада Рэчы Паспалітай, не знайшла разумення праваслаўнага насельніцтва. == Уніяцкая царква пасля падзелаў Рэчы Паспалітай == {{main|Спіс помнікаў уніяцкай архітэктурнай спадчыны ў Беларусі}} Напярэдадні падзелаў Рэчы Паспалітай уніяты мелі тут 8 епархій з 9300 прыходамі, 10300 святарамі, 4,5 млн вернікаў і 172 манастыры з 1458 манахамі.<ref name="Марозава, Філатава…">Марозава, Філатава…</ref> Пад канец XVIII ст. каля трох чвэрцяў насельніцтва Беларусі было ўніятамі.<ref>Кізіма С.</ref> У 1772—1795 тэрыторыі, дзе пражывалі ўніяты, апынуліся пад расійскай і аўстрыйскай уладай і невялікая колькасць — пад прускім панаваннем, але ў [[1807]] і яны перайшлі пад уладу [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. На тэрыторыі Расійскай імперыі Уніяцкая Царква спачатку захоўвала сваю маёмасць, правы і прывілеі, але пазбавілася дзяржаўнай падтрымкі. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1772]]) уніяты на далучаных да Расіі беларускіх землях заставаліся ў складзе Полацкай архіепархіі на чале з Я. Смагаржэўскім і былі падпарадкаваны Ліфляндскай, Эстляндскай і Фінляндсліай юстыц-калегіі. Адносіны ўніятаў, як і каталікоў, са свецкай уладай рэгуляваў дадзены каталіцкай абшчыне Пецярбурга «Рэгламент» ад 12.2.[[1769]], які дапускаў сувязі з рымскім Папам толькі па пытаннях веры. У 1780—1783 адбыліся значныя пераходы з уніяцтва ў праваслаўе. Па звестках магілёўскага праваслаўнага епіскапа Г. Каніскага, па яго епархіі яны склалі 414573 чал. і 95 цэркваў. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] указ ад 22.4.1794 «Аб устараненні ўсялякіх перашкод для павароту ўніятаў да праваслаўнай грэчаскай царквы» таксама садзейнічаў такім пераводам. У Літоўскай губерні да 1.1.1795 пераведзены з уніяцтва ў праваслаўе 124 царквы, 39 капліц, 15 святароў і 79953 чал. вернікаў, на тэрыторыі Магілёўскай праваслаўнай епархіі — 105 цэркваў, 35 святароў і каля 120 тыс. чал. Усяго, паводле звестак гісторыка Г. Кіпрыяновіча, са жніўня 1794 да сакавіка 1795 да праваслаўя было далучана 1483111 украінцаў і беларусаў.<ref name="Марозава, Філатава…" /> 19.10.1795 указам [[Кацярына II|Кацярыны II]] былі скасаваны ўсе ўніяцкія епархіі, акрамя Полацкай. Папа [[Пій VI]] даручыў рымска-каталіцкаму мітрапаліту С. Богушу-Сестранцэвічу ажыццяўляць кіраўніцтва і над уніятамі. 3 26.1.1798 уніяты былі падпарадкаваны дэпартаменту рымска-каталіцкіх спраў, які выдзеліўся ў асобны орган з юстыц-калегіі, а з 1801 — створанай замест яго рымска-каталіцкай духоўнай калегіі, у склад якой прадстаўнікі ад уніяцкага духавенства нават не ўваходзілі. Указам ад 28.4.1798 былі створаны 2 новыя епархіі: Брэсцкая ўніяцкая епархія і Луцкая. У 1804 полацкі архіепіскап І. Лісоўскі дамогся, каб у склад рымска-каталіцкай духоўнай калегіі былі ўведзены 1 епіскап і па 1 засядацелю ад кожнай з 3 епархій. 16.7.1805 у калегіі былі створаны 2 дэпартаменты: адзін па справах каталіцкай, другі па справах уніяцкай царквы. 3 канца XVIII ст. адбываліся пераходы з уніяцтва і ў лацінскі абрад. Так, у 1803 у Полацкай архіепархіі ў лацінскі абрад перайшло 100 тыс. чал. (па іншых дадзеных — каля 200 тыс. чал.), у Дзісенскім і Віленскім паветах — 20 тыс. чал. Гэтаму спрыялі мясцовыя памешчыкі-католікі. У ліпені 1806 былі зацверджаны сумесныя прапановы Богуша-Сестранцэвіча і Лісоўскага аб рашэнні вярнуць уніятаў, якія перайшлі ў каталіцтва, да уніі і не прымаць іх «у рымскі абрад ні пад якім выглядам». 25.10.1807 былі пацверджаны ўсе ўказы, якія зберагалі цэласнасць Уніяцкай Царквы. Але і Уніяцкая Царква імкнулася вяртаць сваю былую паству. Указ ад 28.8.1797 забараняў уніяцкім святарам праводзіць агітацыю сярод праваслаўнага насельніцтва, але ўсё ж меў месца значны адток з праваслаўя ва ўніяцтва. У 1809 была створана новая Віленская епархія (гл. [[Літоўская ўніяцкая епархія]]). Базыльянскія кляштары былі падпарадкаваны епархіяльным архірэям. У 1833 у Гродзенскай губерні было 472 тыс. уніятаў, у Мінскай — 376 тыс., Віцебскай — 273 тыс., Магілёўскай — 228 тыс.<ref name="Марозава, Філатава…"/> == Скасаванне ўніяцтва ў Расійскай імперыі == [[Image:Zyrovicy2.JPG|thumb|Праваслаўны [[Жыровіцкі манастыр]], былы ўніяцкі.]] Пры імператару [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю I]] у заходніх губернях стала праводзіцца палітыка «ўмацавання рускай народнасці і праваслаўнай веры», што падразумявала і рэлігійную ўніфікацыю. У канцы [[1827]] быў складзены і падпісаны міністрам народнай асветы і галоўным кіраўніком Дэпартамента замежных веравызнанняў А. Шышковым праект па скасаванні ўніяцтва для гэтага трэба было спачатку адарваць уніяцкую царкву ад рымска-каталіцкай. Указам ад [[22 красавіка]] [[1828]] г. была заснавана незалежная ад рымска-каталіцкай царквы грэка-ўніяцкая калегія і замест 4 створаны 2 епархіі: Літоўская і Беларуская з кансісторыямі адпаведна ў [[Жыровічы|Жыровічах]] і [[Полацк]]у. Абвастрыўся канфлікт паміж ордэнам базыльян і белым духавенствам, што аслабляла царкву. Удзел базыльян у [[Паўстанне 1830-1831|паўстанні 1830—31]] прывёў да скасавання ў Расійскай імперыі іх манастыроў, пры гэтым каля 200 манахаў пакінулі ордэн і перайшлі ў каталіцкія кляштары. У 1835 быў створаны Сакрэтны камітэт па ўніяцкіх справах. [[1 студзеня]] [[1837]] г. грэка-ўніяцкая калегія была выведзена з-пад улады міністра ўнутраных спраў і падпарадкавана обер-пракурору св. Сінода. Смерць у 1831—1838 гг. пяці епіскапаў ([[Адрыян Галаўня|А. Галаўня]], К. Серацінскі, Л. Явароўскі, І. Матусевіч, І. Жарскі) і мітрапаліта І. І. Булгака — праціўнікаў зліцця ўніяцтва з праваслаўем — аблегчыла рэалізацыю планаў скасавання уніі. У выніку рэалізацыі плану па ліквідацыі уніі ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], які прапанаваў ураду [[Іосіф Сямашка]], Уніяцкая Царква была афіцыйна скасавана, духавенства і вернікі далучаны да [[РПЦ|Рускай Праваслаўнай Царквы]] ({{таксама}} [[Полацкі царкоўны сабор]]). Пад канец XVIII ст. 70 % насельніцтва належала да ўніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы, 15 % былі каталікамі, 7 % — іудэямі і толькі 6 % — праваслаўнымі. Аднак у [[1839]] годзе ўніяцкія архіерэі прынялі рашэнне аб далучэнні да Грэка-Расійскай праваслаўнай царквы і накіравалі прашэнне аб гэтым расійскаму імператару з прылажэннем 1305 подпісаў духоўных асоб. У выніку ў праваслаўе перайшло больш за 1600 прыходаў з каля 1600 тыс. чалавек. Ліквідацыя уніі выклікала пратэсты ў шэрагу мясцовасцей Беларусі, аб чым сведчаць судовыя справы аб ухіленні былых уніятаў ад праваслаўя; частка з іх здолела перайсці ў рыма-католікі. У 1840—1850-я гг. былі праведзены карныя аперацыі супраць жыхароў вёсак Дудаковічы Магілёўскай губ., Дзярновічы Віцебскай губ., [[Поразава]] Гродзенскай губ., якія не згаджаліся прымаць праваслаўе. Гэтыя справы атрымалі міжнародны рэзананс.<ref>У прыватнасці, аб гэтым пісаў А. Герцэн у артыкуле «Праваслаўе, якое сячэ» ў сваім часопісе «Колокол».</ref> Захаванне схільнасці да ўніяцтва аж да 1860-х гг. на Беларусі выкарыстоўваў у рэвалюцыйнай агітацыі [[Кастусь Каліноўскі]], які заклікаў да адраджэння ўніяцкай царквы, якую лічыў нацыянальнай царквой беларускага народа. == Уніяцтва ў Заходняй Беларусі == 3 1917 [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]] ў сваёй праграме і ідэолаг партыі [[Фабіян Абрантовіч]] ставілі задачу аднаўлення уніяцтва як альтэрнатывы польскаму і расійскаму рэлігійна-нацыянальным уплывам. Адраджэннем уніяцтва ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] займаліся місіянерскія цэнтры ў [[Альбярцін]]е (каля [[Слонім]]а)<!--(гл. Каталіцкаезуіцкая група ў Альбярціне)-->, [[Вільня|Вільні]], [[Друя|Друі]], [[Пінск]]у. Першы уніяцкі прыход быў адкрыты ў 1924 у в. Гола Гродзенскага павета. У 1927 налічвалася 14 прыходаў, у 1932 — 36. У 1932 на Беларусі было 30 тыс. уніятаў (паводле даных А. Неманцэвіча), у 1936 — 20 тыс. (паводле даных Я. Мараша).<ref name="Марозава, Філатава…"/> Актыўнымі дзеячамі на ніве адраджэння уніяцкай ідэі былі [[Вацлаў Аношка]], [[Леў Гарошка]], [[Язэп Германовіч]], [[Вінцэнт Гадлеўскі]], [[Антон Неманцэвіч]], [[Баляслаў Пачопка]], [[Адам Станкевіч]], [[Уладзіслаў Талочка]] і інш. Але ўніяцкі рух у Заходняй Беларусі ў 1920—30-я г. сутыкнуўся з моцным супраціўленнем розных грамадска-палітычных сіл, найперш з боку праваслаўнай Царквы, якая за пасляўніяцкі перыяд умацавала свае пазіцыі. Неадназначна, а часам выразна варожа, ставіліся да ўніяцтва польскія ўлады і нават асобныя біскупы і святары рымска-каталіцкай Царквы. Калі частка яе духавенства падтрымлівала уніяцтва, бо бачыла ў ім сродак пашырэння каталіцтва, то іншыя лічылі ўніяцкую справу антыпольскай па сваім характары, якая перашкаджае паланізацыі. У 1937—38 гг. колькасць вернікаў візантыйскага абраду сладала па розных падліках да 10—17 тыс. чал. У верасні 1939 г. украінскі грэка-каталіцкі мітрапаліт Андрэй Шаптыцкі стварыў пад сваёй юрысдыкцыяй Беларускі грэка-каталіцкі экзархат, кіраваць якім часова прызначыў спачатку ўкраінскага грэка-каталіцкага біскупа-рэдэмптарыста [[Мікалай Чарнецкі|Мікалая Чарнецкага]], а восенню 1940 г. экзархам ГКЦ у Беларусі і краінах Балтыі ён прызначыў святара-іезуіта Антона Неманцэвіча. У лістападзе 1941 Папа [[Пій XII]] зацвердзіў апошняга Апостальскім адміністратарам для католікаў усходняга абраду ў Беларусі. Сядзіба беларускага экзарха ГКЦ знаходзілася ў былым іезуіцкім кляштары ў [[Альбярцін]]е пад Слонімам. Але пасля арышту ў жніўні [[1942]] г. а. Антона Неманцэвіча акупацыйнымі ўладамі дзейнасць экзархата фактычна спынілася. Рада экзархата і намеснікі экзарха ГКЦ у Беларусі а. Вячаслаў Аношка і а. Леў Гарошка не змаглі працягваць сваю дзейнасць, бо нямецкая акупацыйная ўлада забараніла ім гэта пад пагрозай рэпрэсій. == Грэка-Каталіцкая Царква ў БССР == {{main|Віктар Пятровіч Данілаў}} == Адраджэнне грэка-каталіцтва ў Рэспубліцы Беларусь == {{main|Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква}} 3 канца 1980-х г. у Беларусі з моладзі і інтэлігенцыі, што былі зацікаўленыя гісторыка-культурнай спадчынай Уніяцкай Царквы, пачалі стварацца суполкі вернікаў-уніятаў. Тады ж беларуская моладзь пачала ездзіць у былы базыльянскі манастыр-санктуарыум у в. Баруны, дзе ў мясцовым касцёле служыў па-беларуску каталіцкі святар а. [[Ян Матусевіч]]. Гэтая моладзь прасіла там яго аб удзяленні хросту паводле візантыйскага абраду. [[11 сакавіка]] [[1989]] ў [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Мінск)|Кальварыйскім касцёле]] а. [[Аляксандр Надсан]] адслужыў першую за 150 гадоў пасля сакавання Уніі ў [[1839]] г. публічную каталіцкую службу ў візантыйскім абрадзе (па-беларуску) у [[Мінск]]у. Гэты дзень лічыцца пачаткам адраджэння легальнага рэлігійнага і малітоўнага жыцця грэка-каталіцкай Царквы ў Беларусі. Першая пасля вайны грэка-каталіцкая парафія на тэрыторыі Беларусі ўтварылася ў Мінску ў верасні [[1990]] г. Душпастырам вернікаў, якія ўтварылі гэтую парафію, займаўся а. Ян Матусевіч, які ў 1990 г. быў прызначаны першым парахам грэка-каталіцкай парафіі ў Мінску, а ў 1993 г. ён стаў дэканам БГКЦ. У 1990—95 грэка-католікамі выдаваўся часопіс [[Унія (часопіс)|«Унія»]], пачалі выдавацца газеты [[Царква (газета)|«Царква»]] (з [[1995]]), [[Наша Вера (1995)|«Наша вера»]] (з [[2000]]). У [[1994]] г. [[Ватыкан]] афіцыйна зацвердзіў для грэка-католікаў беларускамоўную версію літургічных тэкстаў, пераклад якіх зрабіў а. Аляксандр Надсан у Лондане. На [[1 студзеня]] [[2001]] г. у Беларусі было зарэгістравана 13 аўтаномных уніяцкіх суполак у Баранавічах, Брэсце, Віцебску, Гомелі, Гродне, Івацэвічах, Лідзе, Магілёве, Маладзечне, Мінску, Полацку. На пачатак [[2003]] г. у Беларусі дзейнічала 13 зарэгістраваных грэка-каталіцкіх парафій: па 2 у [[Мінск]]у і [[Віцебск]]у, па адной у Брэсце, Баранавічах, Гомелі, Гродна, Магілёве, Маладзечна, Лідзе, Івацэвічах, Полацку. На 2003 г. у БГКЦ было 7 святароў, 1 дыякан, 3 манахі, 1 манахіня. На чэрвень [[2009]] г. Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква мела 20 парафій (зарэгістраваных з іх — 15)<ref name="nn.by">[http://nn.by/index.php?c=ar&i=18050 Наша Ніва: «У Мінску адкрыўся Грэка-каталіцкі цэнтр»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080630192658/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=18050 |date=30 чэрвеня 2008 }}</ref> (у тым ліку 4 — у Мінску, 2 — у Віцебску), яшчэ шэраг чакалі рэгістрацыі. БГКЦ мела 18 святароў (у тым ліку 2 дыяканы) і была прадстаўленая ў многіх гарадах: Мінск, [[Маладзечна]], [[Мар’іна Горка]], [[Жодзіна]], [[Брэст]], [[Баранавічы]], [[Пінск]], [[Івацэвічы]], Віцебск, [[Орша]], [[Полацк]], [[Гродна]], [[Ліда]], [[Слонім]], [[Гомель]], [[Магілёў]]. Даныя па колькасці вернікаў недакладныя, ацэнкі вагаюцца ад 3 тыс.<ref>[http://www.3dway.org/node/378 Беларуская грэка-каталіцкая царква: cучасны стан, пэрспэктывы разьвіцьця] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140911133113/http://3dway.org/node/378 |date=11 верасня 2014 }}</ref> да 10 тыс. чалавек<ref name="nn.by"/>. Паводле сваёй унутранай структуры грэка-каталіцкія парафіі Беларусі аб’яднаны ў тры дэканаты. Апеку над грэка-католікамі Беларусі ажыццяўляе Апостальскі візітатар архімандрыт [[Сяргей Гаек]] з Кангрэгацыі Ўсходніх Цэркваў (Рым), які стала пражывае ў Беларусі і як кіраўнік рэлігійнай арганізацыі з’яўляецца грамадзянінам Рэспублікі Беларусь. == Гістарыяграфія, ацэнкі дзейнасці == У беларускай гістарычнай навуцы існуюць розныя пункты гледжання на гісторыю і ролю ўніяцкай Царквы. 3 пачатку ХХ ст. многія дзеячы беларускага нацыянальнага руху, у т.л. [[А. Луцкевіч]], [[І. Луцкевіч]], [[В. Ластоўскі]], [[В. Іваноўскі]], звярталіся да ідэі адраджэння уніі з мэтай пераадолення канфесійнага падзелу народа і яго духоўнага аб’яднання вакол гэтай царквы. Многія прадстаўнікі нацыянальна-адраджэнскага кірунку таксама лічылі з’яўленне ўніяцтва заканамерным і станоўчым працэсам развіцця ідэі аб’яднання праваслаўя і каталіцызму, бачылі ва ўніяцтве спробу Беларусі самаакрэсліцца ў хрысціянскім свеце і г.д. Каля вытокаў процілеглай гістарыяграфічнай канцэпцыі знаходзяцца працы [[М. Каяловіч]]а, [[Юльян Крачкоўскі|Ю. Крачкоўскага]] і інш., якія безумоўна крытыкавалі ўніяцкую Царкву, падавалі яе паслухмянай зброяй у руках польска-езуіцкіх колаў для акаталічвання і паланізацыі беларускага народа. У кожным выпадку, шукаючы ацэнкі царкоўнай уніі, трэба памятаць, што яна, як піша [[Г. Сагановіч]], стала тым штуршком, які прымушаў сучаснікаў самавызначацца, паглыбляў ролю рэлігійнага, а з ім і нацыянальна-гістарычнага кампанента ў свядомасці насельніцтва.<ref>Сагановіч…</ref> За апошнія дзесяцігоддзі гісторыю ўніяцкай Царквы асвятлялі беларускія гісторыкі, філосафы, філолагі. Сярод іх: С. Абламейка, М. Гайдук, У. Конан, А. Крот, Дз. Лісейчыкаў, Л. Лыч, Я. Мараш, [[С. В. Марозава]], А. Мірановіч, А. Надсан, І. Саверчанка, А. Свірыд, У. Сосна, А. Суша, Ю. Туронак, Я. Усошын, А. Філатава, Г. Флікап і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * Абламейка С. Хай будуць усе адно… // Бел. мінуўшчына. 1994. № 4; * Архіў уніяцкіх мітрапалітаў: Дак. да гісторыі царквы ў Беларусі XV—XIX стст. у фондзе «Канцылярыя мітрапаліта грэка-уніяцкіх цэркваў у Расіі»; Давед. Мн.; Полацк, 1999. * Брэсцкай царкоўнай уніі — 400: Матэрыялы міжнар. навук. канф. Брэст, 1997; * Грыцкевіч А. Рэлігійнае пытанне і знешняя палітыка царызму перад падзеламі Рэчы Паспалітай // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. 1973. № 6; * З гісторыі уніяцтва ў Беларусі (да 400-годдзя Брэсцкай уніі) / С. Марозава, Т.Казакова, Ю.Бохан і інш.. Пад рэд. М.Біча і П.Лойкі. Мн., 1996; * Канфесіі на Беларусі (канец XVIII—XX ст.). Мн., 1998; * Марозава С. [http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/02/Уніяцкая_царква_Ў_этнакультурным_развіцці_Беларусі_(1596-1839_гады).html Уніяцкая царква ў культурна-гістарычным развіцці Беларусі (1596—1839 гг.).]: Гродна: ГрДУ, 2001; * Марозава С. [http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/04/Берасцейская_царкоўная_унія_1596_г._у_беларускай_гістарыяграфіі.html Берасцейская царкоўная унія 1596 г. у беларускай гістарыяграфіі.] Гродна: ГрДУ, 2002; * Марозава С., Філатава А. Уніяцкая царква на Беларусі // ЭГБ. Т.6, кн. І. Мн., 2001; * Марозава С. [https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/10/'%D1%81%D0%B2%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BC%E2%80%A6'__%D1%81%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%9E_%D0%B4%D1%8D%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_(1780_%E2%80%93_1839_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B).html "Сваёй веры ламаць не будзем…": Супраціў дэўнізацыі ў Беларусі (1780 – 1839 гады).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116085135/http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/10/%27%D0%A1%D0%B2%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BC%E2%80%A6%27:_%D0%A1%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%9E_%D0%B4%D1%8D%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%281780_%E2%80%93_1839_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B%29.html |date=16 студзеня 2021 }} Гродна, 2014.; * Марозава С. В. Марозаў С. П. [https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/10k/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_(1596-1839_%D0%B3.).html Культурная спадчына Уніяцкай Царквы Беларусі (1596-1839 г.).] Гродна: "ЮрСаПрынт", 2023.; * Падокшын С. Унія. Дзяржаўнасць. Культура: (Філас.-гіст. аналіз). Мн., 1998; * Сагановіч Г. Берасцейская унія: планы і вынікі // Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. Мн., 2001; *Самусік А. Ф. Адукацыя белага ўніяцкага духавенства на тэрыторыі Беларусі ў канцы XVI – трэцяй чвэрці XVІII ст. // Научные труды Республиканского института высшей школы. Минск, 2019. Ч. 2. С. 41-48. * Берестейська унія (1596—1996): Статті й матеріали. Львів, 1996; * Гайдук Н. Брестская уния 1596 г. Мн., 1996; * 3носко К. Исторический очерк церковной унии, ее происхождение и характер. М., 1993; * Гудзяк Б. Криза і реформа: Київська мітрополія, Царгородський патріархат і генеза Берестейської уніі. Львів, 2000; * Тимошенко Л. В. Артикули Берестейської унії 1596 р. // Украін. іст. журн. 1996. № 2; * Уния в документах. Мн., 1997. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/009k/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D1%9E%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E.html Успаміны ўніятаў-пакутнікаў // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 9. Укладальнікі: Дзяніс Кандакоў, Аляксандр Фядута. Мінск. 2020. С. 246–307.] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_rhist/2090i/%D0%90%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%8B_'Pregl%C4%85d_Wile%C5%84ski'_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D1%9E_1920-%D1%85_%D0%B3%D0%B3..html Артыкулы з газеты "Pregląd Wileński" пра спробу адраджэння уніяцкай царквы ў 1920-х гг.] * ''[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]'' [https://www.academia.edu/128183633/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D1%85_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91_%D1%96_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1_%D0%92_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B9_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%83_2025_326_%D1%81 Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях : Жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі;] пад рэд. С. В. Марозавай. — Полацк, 2025. — 326 с. * ''[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]'' [https://www.academia.edu/167252305/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%B7_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_%D0%A0%D0%90_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%83_2026_744_%D1%81 Там дзе з Богам гавораць... Гісторыя цэркваў на Лідчыне;] пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк, 2026. — 744 с. == Мітрапаліты Кіеўскія 1596—1839 == У [[1596]]—[[1839]] Уніяцкую Царкву ўзначальвалі Мітрапаліты Кіеўскія: * [[Міхаіл Рагоза]] (1596—99), * [[Іпацій Пацей]] (1599—1613), * [[Іосіф Вельямін Руцкі|Іосіф Вельямін-Руцкі]] (1613—37), * [[Рафаіл Корсак]] (1637—40), * [[Антоній Сялява]] (1641—55), * [[Гаўрыіл Календа]] (1665—74), * [[Цыпрыян Жахоўскі]] (1674—93), * Леў Заленскі (1694—1708), * Юрый Вінніцкі (1710—13), * [[Леў Кішка]] (1714—28), * Афанасій Шаптыцкі (1729—46), * [[Фларыян Грабніцкі]] (1748—62), * [[Феліцыян Піліп Валадковіч|Феліцыян Валадковіч]] (1762—78), * Леў Шаптыцкі (1779—80), * [[Ясон Смагаржэўскі]] (1780—88), * [[Феадосій (Растоцкі)|Феадосій Растоцкі]] (1788—95), * [[Іраклій (Лісоўскі)|Іраклій Лісоўскі]] (1806—09), * Рыгор Кахановіч (1809—14), * [[Іасафат Булгак]] (1817—38). == Гл. таксама == * [[Царкоўная унія]] * [[Уніяцтва]] * [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]] * [[Канфесіянальная гісторыя Беларусі]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Царкоўная іерархія}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Усходнія каталіцкія цэрквы]] [[Катэгорыя:Грэка-каталіцкая царква на Беларусі]] jq8ityd295lai9fohqt4icfw8jt29c0 0 49248 5142007 5079435 2026-05-15T18:58:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142007 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} [[Выява:Золотий Хрест Бойової Заслуги УПА.svg|thumb|200px|Залаты крыж баявой заслугі (узнагарода УПА)]] '''Украінская паўстанчая армія''' ({{lang-uk|Українська повстанська армія}}) — армія, створаная ўрадам [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] (у выгнанні). У [[кастрычнік]]у [[1942]] года назва перанята [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|Арганізацыяй Украінскіх Нацыяналістаў]] ([[Сцяпан Бандэра|Бандэры]])<ref>[http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm Військово-польова жандармерія — спеціальний орган Української повстанської армії] {{ref-uk}}</ref><ref name=oun>[http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/ Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія. Підсумкова публікація напрацювань робочої групи істориків, створеної при урядовій комісії з вивчення діяльності ОУН і УПА. Інститут історії НАН України. 2004 р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090528081110/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/ |date=28 мая 2009 }}{{ref-uk}}</ref>. Мэтай УПА было стварэнне нацыяналістычнай [[Украіна|Украіны]], з дзяржаўным ладам, дзе панавала б партыя (АУН). Дзейнасць УПА ўлучала барацьбу супраць [[Трэці Рэйх|нямецкіх акупантаў]], што аднак, не перашкаджала ім дасягаць узаемнай пагоды ў акцыях накіраваных супраць савецкіх партызанаў, а часам і ў інтарэсах нямецкіх спецслужбаў<ref name=oun14pdf>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія. Інститут історії НАН України.2004р [https://web.archive.org/web/20121104221752/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/14.pdf Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія], Раздел 4 стр.190-198 {{ref-uk}}</ref>. УПА, падначаленая бандэраўскаму крылу АУН, вяла барацьбу супраць іншых украінскіх нацыяналістычных арганізацый — АУН Бульбы-Бараўца, і мельнікоўцаў (АУН (м)). Яшчэ адным фронтам барацьбы была вайна з польскай [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]]. Пасля прыходу [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай]] улады, УПА супрацьстаяла і савецкім войскам, пакуль не была канчаткова ліквідавана ў сярэдзіне 1950-х гадоў<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія. Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 6 https://web.archive.org/web/20120515165126/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf стр. 435—438</ref>, хаця фармальна, арганізацыя спыніла сваю дзейнасць [[3 верасня]] [[1949]] года<ref name=oun24pdf>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія. Інститут історії НАН України.2004р [https://web.archive.org/web/20120515165126/http://www.history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія], Раздел 7{{ref-uk}}</ref>. Вядомымі з'яўляюцца акцыі УПА, накіраваныя супраць мірнага насельніцтва, найперш супраць [[палякі|палякаў]], [[яўрэі|яўрэяў]] і [[украінцы|ўкраінцаў]], якія не сімпатызавалі УПА, савецкіх грамадзян, якія апынуліся тут падчас прыйсця Савецкай улады ў [[1939]] і супраць змяшаных сем'яў. На іх УПА арганізоўвала напады, якія выражаліся ў масавых забойствах, выгнаннях і рабаванні маёмасці цывільнага насельніцтва<ref name=oun/><ref name=oun16pdf>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія. Інститут історії НАН України. 2004р [http://history.org.ua/LiberUA/Book/Oun/5.pdf Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія], Раздел 5 {{ref-uk}}</ref><ref>W.Siemaszko, E.Siemaszko, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów Ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939—1945, Warszawa 2000 {{ref-pl}}</ref>. == Гісторыя == === Паўстанне УПА === {{Асноўны артыкул|Паўстанцкі рух у Заходняй Украіне}} Украінская паўстанчая армія была створана праз Арганізацыю ўкраінскіх нацыяналістаў. Пастанова аб яе стварэнні была прынята на III канферэнцыі АУН, што праходзіла ў вёсцы Тэрнабежжа Олеўскага раёна Львоўскае вобласці ([[17 лютага|17]]—[[21 лютага]] [[1943]]). На гэтай канферэнцыі было вырашана распачаць актыўную барацьбу найперш супраць палякаў і асабліва, савецкай партызанкі, якая сваёй дзейнасцю правакавала карныя нямецкія экспедыцыі супраць цывільнай люднасці<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р [https://web.archive.org/web/20120111091338/http://www.history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/11.pdf Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія] {{ref-uk}} c. 173</ref>. Арганізацыя на пачатку мела назву АУН-СД (''Самостийніків-Дэржавніків''). Ужо вясной [[1943]] адзелы АУН-СД мелі некалькі тысяч асоб. У [[сакавік]]у [[1943]], на тэрыторыях, якія кантраляваліся УПА, быў выдадзены загад аб мабілізацыі ўсіх паліцаяў у шэрагі УПА. Тым, хто гэтага не зробіць, пагражаў расстрэл як дэзэртырам. У выніку гэтага загаду ў шэрагі УПА ўступіла калі 5 тысяч паліцаяў. Пазнейшая назва УПА была ўзята ад збройнай фармацыі Тараса Бараўца ({{lang-uk|Тарас Боровець}}), хоць звычайна, для адрознення аддзелаў Бараўца ўжываецца назва ''Палеская Сеч''. Узброеныя фармацыі АУН-СД пачалі называцца УПА пад канец мая [[1943]] года<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р [https://web.archive.org/web/20120111091338/http://www.history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/11.pdf Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія], Раздзел 2 {{ref-uk}}</ref><ref>[http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_3.htm «Воєнна історія» #5-6 за 2002 рік УКРАЇНСЬКА ПОВСТАНСЬКА АРМІЯ ТА ЗБРОЙНІ ФОРМУВАННЯ ОУН У ДРУГІЙ СВІТОВІЙ ВІЙНИ]</ref>. У 1942 годзе ў [[Дзівін|Аграгарадок Дзівін]] ўзнік першы атрад УПА<ref>[http://www.istpravda.ru/bel/digest/455/ Ці заслугоўваюць помніка тыя, хто змагаўся супраць савецкай улады?]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Баявыя дзеянні УПА === Галоўную ўвагу ў баявых дзеяннях УПА канцэнтравала на савецкай партызанцы. Барацьба з немцамі вялася ў межах «самаабароны ўкраінскага народа», а прапановы аб пачатку шырокамаштабных і адкрытых дзеянняў супраць гітлераўцаў былі адкінуты, як не маючыя шанцаў на поспех<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія. Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздзел 4 [https://web.archive.org/web/20120515163703/http://www.history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/13.pdf] с. 176</ref>. ==== Барацьба і супрацоўніцтва з немцамі ==== {{Асноўны артыкул|Барацьба УПА супраць нямецкіх акупантаў}} Мэтай УПА ў партызанскай барацьбе было назапашванне сіл для падрыхтоўкі ўсенароднага паўстання. У барацьбе супраць немцаў, на пачатку галоўнай мэтай ставіўся не іх разгром, а недапушчэнне нямецкіх нападаў на тэрыторыю, кантраляваную УПА.<ref name="history.org.ua">Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздзел 4 [https://web.archive.org/web/20121104221752/http://www.history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/14.pdf] с. 183</ref> У тым самым часе, цэллю атакаў УПА сталі гітлераўскія адміністрацыйныя адзінкі, пасты паліцыі і транспарты, галоўным чынам з мэтай набыцця зброі, ежы, а таксама ў выпадках нападаў немцаў на УПА.<ref name="history.org.ua"/> З [[ліпень|ліпеня]] па [[верасень]] [[1943]] у выніку 74 сутыкненняў паміж немцамі і УПА загінула каля 3.000 гітлераўцаў, пры стратах УПА ў 1,237 забітых ці параненых.<ref>[http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_3.htm "...Ось сумна статистика тих боїв: у липні відбулося 35 сутичок, у серпні - 24, у вересні - 15; втрати повстанців становили 1237 бійців і старшин, ворожі втрати склали 3000 чоловік..."]</ref> У выніку дзеянняў УПА, немцы працягвалі кантраляваць толькі буйныя населеныя кропкі, а правінцыя і вёска былі пад кантролем УПА.<ref>[http://warhistory.ukrlife.org/3_4_03_2.htm(СПІЛЬНИЙ ВИСНОВОК УКРАЇНСЬКИХ ТА ПОЛЬСЬКИХ ІСТОРИКІВ ЗА ПІДСУМКАМИ IX—X МІЖНАРОДНИХ НАУКОВИХ СЕМІНАРІВ (Варшава, 5-11 листопада 2001 р.)]{{Недаступная спасылка}}</ref> Усяго, атакі праводзіліся галоўным чынам, супраць невялічкіх нямецкіх ганізон, у выніку чаго, гітлераўцы былі вымушаны вывесці свае гарнізоны з дзясяткаў населеных пунктаў.<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздзел 4 [https://web.archive.org/web/20121104221752/http://www.history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/14.pdf] с. 184</ref> Першыя баі з немцамі былі досыць цяжкім выпрабаваннем для УПА, бо адчуваўся брак на вопыт, зброю і належную падрыхтоўку, аднак дужа станоўча паўплываў на стаўленне арганізацыі і ўзмацненне ваеннай дысцыпліны, а значыць, на ўзвышэнне баяздольнасці ў далейшым.<ref>[Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздзел 4 https://web.archive.org/web/20121104221752/http://www.history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/14.pdf] с. 181-182</ref> Аднак, нельга пераўзвышаць тую ролю, якую адыгрывала УПА ў барацьбу з немцамі. У службовым данясенні кіраўніка паліцыі бяспекі і СД у рэгіёне "Расія-Поўдзень" адзначалася што: {{пачатак цытаты}}''"з баку ўкраінскіх паўстанцаў, напады на нямецкія аддзелы былі рэдкасцю, наогул, не было жаднага выпадку пашкоды службоўцаў нямецкай паліцыі і вайсковых службоўцаў вермахту..."<ref name="ReferenceA">[Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздзел 4 https://web.archive.org/web/20121104221752/http://www.history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/14.pdf] с. 184</ref>''{{канец цытаты}} Найбуйнейшымі баямі УПА супраць немцаў сталі баі на Гарахоўшчыне, дзе немцы прымянілі [[Авіяцыя|авіяцыю]] і [[танк]]і. Потым барацьба перакінулася на Брэстачкоўскі раён, Кастапольшчыну і Калкоўшчыну, пашырыўшыся да канца чэрвеня [[1943]] на ўсю [[Валынь]]. Асалівага напружання баявыя дзеянні дасягнулі ў ліпені і жніўні, калі паміж УПА і немцамі адбылося, адпаведна, 35 і 24 баі. Паводле дадзеных украінскіх партызанаў, з нямецакага баку прынялі ўдзел каля 10 тыс. ваенных, пры падмозе танкаў, самалётаў і буйной артылерыі.<ref name="ReferenceA"/> Разам з тым, трэба зазначыць, што барацьба УПА з гітлераўцамі не мела стратэгічнага значэння і не адыграла адметнай ролі ў вызваленні [[Украіна|Украіны]] ад нямецкіх акупантаў. Яна толькі абмежавала дзейнасць нямецкай адміністрацыі і не была прыярытэтнай значнасці, бо галоўным ворагам для АУН УПА ўважаўся СССР.<ref>[Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздзел 4 https://web.archive.org/web/20121104221752/http://www.history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/14.pdf] с. 199</ref> Пры гэтым, не гледзячы на барацьбу, УПА дасягала шмат лакальных паразуменняў з гітлераўцамі, асабліва ў акцыях, якія датычылі барацьбу з савецкай партызанкай. Вядома, што камандуючыя УПА, такія як Раман Шухевіч, самі раней служылі нямецкім уладам. Сярод дамоўленасцей паміж УПА і СС можна прывесці сустрэчу ў ліпені [[1943]] Шухевіча з афіцэрам сувязі [[Першая ўкраінская дывізія зброі СС «Галіччына»|Дывізыі СС "Галічына"]] Любамірам Маракушкай. На спатканні было вырашана, што УПА не будзе байкатаваць стварэнне дывізіі СС, але і дапамогу аказваць не стане. Ужо потым, аддзелы УПА з задавальненнем прымалі ў свае шэрагі салдат [[Першая ўкраінская дывізія зброі СС «Галіччына»|"Галічыны"]].<ref>Чуев С. Проклятые солдаты. -2004. б. 362</ref> ==== Барацьба з Саветамі ==== У святочым наказе Рамана Шухевіча ад [[14 жніўня]] [[1947]] так ацэньвалася барацьба супраць [[СССР]]:{{Пачатак цытаты}}''«На супрацьбальшавіцкім фронце УПА не дапусціла да заліву тэрыторыі бальшавіцкай партызанкай.<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 13 https://web.archive.org/web/20120515165126/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf б.180</ref>»''{{Канец цытаты}} У гэтай вобласці УПА дасягла вялікіх поспехаў. Ім удалося ўскладніць баявую дзейнасць партызанаў у шматлікіх раёнах [[Валынь|Валыні]]-[[Палессе|Палесся]], стварыць ім перашкоды для дыверсыйнай дзейнасці на нямецкіх камунікацыях. Украінскія паўстанцы сумелі таксама ў значнай ступені сарваць планы ЦК КП(б)У па ўвядзенні партызанскіх злучэнняў на тэрыторыю Галіцыі. Да актыву УПА трэба ўнесці і дыверсыйныя акты ў тыле Чырвонае Арміі пачынаючы з верасня [[1944]] на тэрыторыі [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]]. Арэалам дзейнасці УПА супраць Саветаў служыла галоўным чынам, [[Галіцыя]] і [[Валынь]], хаця асобныя загоны УПА пасылала і ва Усходнюю Украіну і нават на Кубань. Аднак, жыхары Усходняй Украіны ўважалі УПА за пасобнікаў нямецкіх акупантаў, таму дасягнуць значных поспехаў на тэрыторыі па-за Заходняй Украіны АУН-УПА не здолела.<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 13 https://web.archive.org/web/20120515165126/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf б.1808</ref> На антыбальшавіцкім фронце, мэтай УПА было ачышчэнне тэрыторыі ад савецкіх партызанаў. УПА намагалася галоўным чынам, абмежаваць дзейнасць партызанаў, максімальна зменшыць іх уплыў на мясцовае ўкраінскае насельніцтва і не дапусціць узаемадзеяння партызанскіх аддзелаў з палякамі. Калі ў Заходнюю Украіну ўступіла Чырвоная Армія, Галоўная Управа УПА забараніла сваім аддзелам уступаць з імі ў адкрытую барацьбу, аднак у той жа час не забараняючы атакаваць дробныя аддзелы Чырвонае Арміі з мэтай захопу зброі і баепрыпасаў.<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 13 https://web.archive.org/web/20120515165126/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf б.178</ref> Барацьба з радзецкімі партызанамі заўжды насіла ўпарты і жорсткі характар. Так, Л. Шанкоўскі пісаў: {{Пачатак цытаты}}''«Барацьба з чырвонымі партызанамі была куды больш складанай за барацьбу з немцамі. Партызаны — то быў баявы, адважны і жорсткі праціўнік, які ведаў мову і мясцовыя ўмовы, і ўмеў цудоўна маскавацца. У барацьбе з тым праціўнікам УПА атрымоўвала важны досвед для наступнай барацьбы.»<ref name="ReferenceB">Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 15 https://web.archive.org/web/20120515165126/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf стр.206</ref>''{{Канец цытаты}} У той жа час, савецкія партызаны адзначалі, што біцца з УПА было складаней чым з немцамі. Так, камандзір партызанскага аддзелу Кузкоў казаў, што ён ніколі не сустракаў такога фанатызму ў барацьбе і адзначаў, што аунаўцы ''«б’юцца лепей за немцаў''»<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 15 https://web.archive.org/web/20120515165126/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf стр.203</ref> Першыя звесткі аб актывізацыі аддзелаў украінскіх нацыяналістаў пачалі з’яўляцца ў пачатку [[1943]] года. У лютым [[1943]] украінскія нацыяналісты пачалі нападаць і раззбройваць невялічкія аддзелы савецкіх партызанаў. Гэта прымушала савецкіх партызанаў належным чынам рыхтавацца да наступных аперацый. Так, падчас рэйду ў лютым [[1943]] па паўночных раёнах Роўненскае вобласці Сумскага партызанскага аддзела пад камандаваннем Каўпака ў загадзе ўвесь асабовы склад і камандзіры былі папярэджаны, што яны ідуць на тэрыторыю, якая кантралюецца ўкраінскімі нацыяналістамі. Аднак, да баявых сутыкненняў справы не дайшло, бо УПА пазбягала баёў.<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 16 https://web.archive.org/web/20120515165126/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf стр.200</ref> У стаўленні да ўкраінскіх нацыяналістаў, камуністычнае кіраўніцтва, на чале з Хрушчовым зыходзіла з таго, што «кіраўнікі буржуазных украінскіх нацыяналістаў — то нямецкія агенты». Карыстаючыся такім падыходам, Хрушчоў зыходзіў з таго што галоўнай мэтай барацьбы з’яўляецца разгром фашысцкіх акупантаў, таму атрадам партызан было рэкамендавана не ўступаць у баі з нацыяналістычнымі загонамі, калі яны самі не нападаюць.<ref name="ReferenceC">Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 15 https://web.archive.org/web/20120515165126/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf стр.201</ref> Аднак, за некалькі месяцаў УПА ўзмацнілася настолькі, што пачала адкрыта нападаць не толькі на малыя, але і на вялікія аддзелы партызан.<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 13 https://web.archive.org/web/20120515165126/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf стр.201</ref> У адказ на гэта, адносна аўнаўцаў адзін з камандзіраў Сабураў выдаў жорсткі загад, дзе ў прыватнасці, гаварылася: «дзеянні па знішчэнню нацяналістаў усхвалёўваю. У кожным выпадку іх нападаў — жорстка караць. Лістоўкамі паведаміць, што за аднаго партызана будзе знішчана 15 аўнаўцаў і іх нямецкіх гаспадараў.»<ref name="ReferenceC"/> [[19 чэрвеня]] [[1943]] ад камандзіраў атрадаў Алексенкі і Шытава, якія спрабавалі прайсці да беларускага Палесся да аэрадрому атрада Сабурава, прыйшло паведамленне, што яны былі заатакаваны і атачаны вялікімі сіламі нацыяналістаў. Пасля трохдзённага бою, яны не здолелі прарвацца і адступілі з адчувальнымі стратамі.<ref name="web.archive.org">Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 15 https://web.archive.org/web/20120515165126/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf стр.202</ref> За лета [[1943]] актыўнасць барацбы ўкраінскіх паўтанцаў з чырвонымі партызанамі ўзрастала. Вялікія баі адбыліся ў ліпені за сяло Тэрэмне, Астрожскага раёна, каля чыгункі Ковель-Сарны і г.д. [[10 верасня]] [[1943]] Роўненскае партызанскае аб’яднанне № 2 і загон Яравога правялі тры баі з УПА, якое мела там каля 1.000 байцоў з гарматамі і мінамётамі. У выніку нястачы патронаў, савецкія партызаны вымушаны былі пазбягаць бою.<ref name="web.archive.org"/> У перыод з жніўня па лістапад [[1943]] украінскія паўстанцы правялі з партызанамі 54 баі, у той жа час як з немцамі — 47.<ref name="web.archive.org"/> Пад канец [[1943]] — пачатку [[1944]] узмацненне барацьбы УПА з савецкімі партызанамі было нямінучым з-за набліжэння савецка-гэрманскага фронту і спробаў чырвоных партызнаў замацавацца ў Заходняй Украіне, што стварала смяротную небяспеку для УПА. Гэта знайшло адбітак у загадах камандзіраў УПА, дзе адзначаецца аб неабходнасці «канчаткова ліквідаваць чырвоных партызанаў як „агентаў Масквы.“»<ref name="ReferenceD">Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 15 https://web.archive.org/web/20120515165126/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf стр.205</ref> Аднак, мэты ў бакоў былі розныя. УПА імкнулася эканоміць свае сілы, спадзяяючыся на абяскрыўленне двух ворагаў — Масквы і Берліна. Савецкія партызаны бачылі сваёй галоўнай мэтай барацьбу з немцамі. Былы камандзір Фёдараў успамінаў, што «бязперапынных баёў з бендэраўцамі не вялося.»<ref name="ReferenceD"/> Набліжэнне фронту і актыўнасць пракамуністычных сіл прымусіла УПА перавесці барацьбу ў яшчэ больш канспіратыўны кірунак, пазбягаючы атак Чырвонай Арміі, а галоўную ўвагу накіроўваць супраць агентаў [[НКУС]]. Аб гэтых планах УПА стала вядома камуністычнаму кіраўніцтву.<ref name="ReferenceB"/> На пачатак [[1944]] адносяцца і першыя баявыя сутыкненні УПА з Чырвонай Арміяй. Не гледзячы на матэрыялы «Тактычнай інструкцыі», якая забараняла напады на аддзелы Чырвонае Арміі, мясцовыя камандзіры парушалі гэты загад.<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 15 https://web.archive.org/web/20120515165126/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf стр.210</ref> Першыя сутыкненні адбыліся ў раёне дзянняў І Украінскага фронту на Валыні-Палессі. За перыод ад [[7 лютага]] па [[2 сакавіка]] [[1944]] у тылу 13-й Арміі было зафіксавана каля 200 нападаў аддзелаў УПА-Поўнач на невялікія ваенны калоны і на дробныя групы ваенных. У лютым [[1944]] баявікі УПА напалі на дарозе Карэц-Роўна на калону камандуючага І Украінскім фронтам Ватуціна, які быў паранены, а пасля памёр.<ref name="ReferenceE">Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 15 https://web.archive.org/web/20120515165126/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf стр.211</ref> Ужо першыя акцыі паказалі, што ў параўнанні з «падняміцкімі» часамі дзеянні паўстанцаў былі менш удалымі. Прыйсце савецкае ўлады азначаў пачатак канца дзейнасці УПА.<ref name="ReferenceE"/> (''глядзі далей у змесце'' — '''Ліквідацыя УПА''') ==== Барацьба з польскімі ўзброенымі фарміраваннямі ==== {{Асноўны артыкул|Польска-ўкраінскія партызанскія баі}} Супрацьстаянне палякаў з УПА ахапіла такія тэрыторыі як [[Валынь]], Усходнюю Галіцыю, Холмшчыну, Падляшша, Надсенне і Лемкоўшчыну. На працягу [[1942]]—[[1943]] гадоў, палякі не мелі тутай буйных узброеных аддзелаў, што фактычна, рабіла польскае цывільнае жыхарства безабаронным перад атакамі і тэрорам з баку УПА. Разам з узрастаннем тэрору і нападаў на польскае насельніцтва, пачалі з'яўляцца першыя адзелы самаабароны (яшчэ ў [[1942]]—[[1943]] гг). Звычайна, гэта былі адносна невялікія па колькасці і слаба ўзброеныя атрады, дзейнасць якіх абмяжоўвалася патруляваннем ваколіц і спыненнем і папярэджваннем атакаў. У [[1943]] на Валыні паўстала каля сотні такіх аддзелаў, якія кіраваліся праз цывільныя ўлады. Пры гэтым, вытрываць напор украінскіх нацыяналістаў здолелі толькі найбуйнейшыя пункты самаабароны і ў цэлым, яны не змаглі спыніць забойствы. Толькі ў пачатку [[1944]] [[Армія Краёва|АК]] была сфарміравана 27 Валынская Дывізія пехоты, у выніку чаго, ініцыятыва перайшла на польскі бок. Была аднак, гэта акцыя дужа запозненай, якая ўжо не паспела паўплываць на трагічны лёс палякаў на ўсходніх землях. (''глядзіце далей'' - Ліквідацыя УПА) ==== Вайна з мадзярскай арміяй ==== У [[Станіславаўскае ваяводства|Станіславоўскай вобласці]] (сёння Івана-Франкоўская) мадзярскія войскі ашчаджалі польскае насельніцтва ад тэрору УПА і ад мая [[1944]] праводзілі баявыя дзеянні супраць атрадаў УПА.<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 5 [https://web.archive.org/web/20120526171919/http://www.history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/16.pdf] б. 288</ref> Аднак, у студзені [[1943]] у [[Будапешт|Будапешце]] (у тайне ад немцаў) спаткаліся дэлегаты УПА з венгерскімі ўладамі. Спатканне скончылася заключэннем паразумення, у якім [[Венгрыя]], наўзамен за недатыкальнасць сваёй арміі абавязваліся паставіць УПА зброю і амуніцыю. Таксама пасылаліся ваенныя інструктары, якія маскіраваліся пад палонных.<ref>Państwowe Archiwum Federacji Rosyjskiej w Moskwie, fond 9401, opis 1, dzieło 94, s. 132-140</ref> === Ліквідацыя УПА === ==== Ліквідацыя УПА на тэрыторыі СССР ==== Актыўныя дзеянні супраць Чырвонае Арміі прымусілі савецкае кіраўніцтва пачаць актыўную дзейнасць па ліквідацыі УПА. Ужо ў сярэдзіне сакавіка [[1944]] са згоды Масквы ў Роўна быў створаны Аператыўны штаб па барацьбе з АУН і УПА. Для правядзення працы па ліквідацыі ў Роўна прыехалі заступнікі міністра нутраных спраў СССР Круглоў і Сероў. [[28 сакавіка]] таго ж года яны паведамлялі Хрушчову, што ў выніку 65 аперацый было забіта 1129 членаў АУН і УПА, захоплена 2 гарматы, 36 кулямётаў, 54 аўтаматы, 406 дубальтовак, 49,6 тыс. патронаў. Таксама зазначалася, што ў рэгіён прыбыло 29 эшэлёнаў войскаў НКУС. Паводле словаў Круглова ''"войскі добра ўзброены і здольны выканаць пастаўленыя перад імі заданні."'' І ў наступныя дні, акцыі супраць АУН-УПА праводзіліся з неаслабнаю сілаю.<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 15 https://web.archive.org/web/20120515165126/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf стр.213</ref> Наймаштабнейшыя баі паміж бальшавікамі і ўкраінскімі баявікамі адбыліся [[22 красавіка|22]]—[[25 красавіка]] [[1944]] пад Гурбамі, у раёне Крэмянецкіх лясоў. Тутай, у лясным масіве, знаходзілася каля 4-5 тысяч баявікоў. Сілы СССР, паводле дадзеных УПА, налічвалі каля 30.000 асоб з танкамі. Аднак, не гледзячы на значныя страты, шырокамаштабныя аперацыі і прымяненне вялікіх сіл, разграміць УПА не ўдалося.<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 15 https://web.archive.org/web/20120515165126/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf стр.211-212</ref> Барацьба УПА да канца вайны стала значным фактарам, які значна перашкодзіў савецкай уладзе правесці палітычныя, эканамічныя і іншыя захады ў рэгіёне.<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 15 https://web.archive.org/web/20120515165126/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/24.pdf стр.216</ref> УПА былі вымушаны звузіць сваю дзейнасць, а Савецкія сілы імкнуліся лакалізаваць і звузіць сацыяльную базу і дзейнасць УПА. У [[1946]] у местах і сёлах былі размешчаны савецкія гарнізоны, а войскі НКУС праводзілі непарыўныя акцыі па пераследу байцоў УПА.<ref>[http://www.history.neu.edu/fac/burds/agentura1.pdf Jeffrey Burds (1997). "Agentura: Soviet Informants' Networks & the Ukrainian Underground in Galicia, 1944-48", ''East European Politics and Societies v.11'' pp. 106 - 110] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20031005141138/http://www.history.neu.edu/fac/burds/agentura1.pdf |date=5 кастрычніка 2003 }}</ref> У выніку УПА былі вымушаны перайсці з партызнаскае да падпольнае дзейнасці. Атрады УПА цяпер сталі малалікімі і ўлучалі не больш за сто салдат. Мноства з салдат былі дэмабілізаваны і вярнуліся дадому, калі савецкая ўлада абвясціла амністыю. Значную ролю адыгрывалі масавыя арышты і дэпартацыі, якія праводзіла савецкая ўлада супраць усіх, хто меў якое-небудзь дачыненне да любых незалежных арганізацый. У выніку гэтых аперацый, з тэрыторыі Заходняй Украіны было вывезена паводле розных ацэнак, ад 250.000 па 500.000 асоб розных нацыянальнасцей. Найперш гэта былі сем'і членаў УПА<ref>[http://www.history.neu.edu/fac/burds/agentura1.pdf Jeffrey Burds (1997). "Agentura: Soviet Informants' Networks & the Ukrainian Underground in Galicia, 1944-48", ''East European Politics and Societies v.11'' p. 92] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20031005141138/http://www.history.neu.edu/fac/burds/agentura1.pdf |date=5 кастрычніка 2003 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.uvkr.com.ua/ua/visnyk/visnyk2005/april2005/komar.html |title=external link |access-date=17 снежня 2009 |archive-date=10 снежня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071210033412/http://www.uvkr.com.ua/ua/visnyk/visnyk2005/april2005/komar.html |url-status=dead }}</ref> Асноўныя свае акцыі УПА праводзіла цяпер супраць савецкай адміністрацыі і службаў бяспекі. За перыяд паміж лютым [[1944]] і снежнем [[1946]] былі забіты 11,725 савецкіх афіцэраў, агэнтаў і калябарантаў і 2.401 зніклі на тэрыторыі Заходняй Украіны.<ref>[http://www.history.neu.edu/fac/burds/agentura1.pdf Jeffrey Burds (1997). "Agentura: Soviet Informants' Networks & the Ukrainian Underground in Galicia, 1944-48", ''East European Politics and Societies v.11'' pp. 113-114] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20031005141138/http://www.history.neu.edu/fac/burds/agentura1.pdf |date=5 кастрычніка 2003 }}</ref> З [[1946]] УПА звычайна складалася з невялічкіх груп колькасцю 5-10 байцоў, а сваю асноўную актыўнасць яны змяшчалі на савецка-польскае мяжы. Не гледзячы на кантакты са спецслужбамі Вялікай Брытаніі і Францыі, УПА пастаянна скарачала сваю колькасць.<ref>Institute of Ukrainian History, Academy of Sciences of Ukraine, Organization of [https://web.archive.org/web/20090319140209/http://history.org.ua/oun_upa/upa/23.pdf]</ref> 30 мая [[1947]] Шухевіч надаў загад аб аб'яднанні УПА і ўзбройнага падполля АУН. Афіцыйна, штабы УПА спынілі сваю дзейнасць [[3 верасня]] [[1949]]. Лідар УПА Раман Шухевіч быў забіты недалёка ад [[Львоў|Львова]] [[5 сакавіка]] [[1950]]. Многія з УПА пераходзілі на службу НКУС. Усяго, па [[1954]] каля 150 такіх спецыяльных груп колькасцю 1 800 асоб працавалі на НКУС.<ref>http://www.ukranews.com/eng/article/84498.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071203015442/http://www.ukranews.com/eng/article/84498.html |date=3 снежня 2007 }}</ref> Апошнія атрады спынілі супраціўленне толькі ў сярэдзіне 1950-х гадоў. Апошнім партызанам сабе называў Ілья Абершын, які пакінуў лес толькі ў [[1991]] годзе.<ref>{{Cite web |url=http://kipiani.org/gulag/index.cgi?154 |title=Інтэрвія з Іллёй Абершыным |access-date=17 снежня 2009 |archive-date=16 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190116084051/http://kipiani.org/gulag/index.cgi?154 |url-status=dead }}</ref> ==== Ліквідацыя УПА на тэрыторыі Польшчы ==== Сваю асноўную актыўнасць УПА з [[1946]] засяродзіла на савецка-польскае граніцы. Тутай, у [[1947]] УПА арганізавала забойства польскага камуністычнага міністра абароны генерала Караля Сверчэўскага. Большасць з дакументаў <ref>Grupa Operacyjna "Wisła", kalkulacja sił U.P.A. (sił zbrojnych U.P.A. i personalnej obsady terenowej) na terenie działania Grupy Operacyjnej "Wisła" na dzień 1.04-23.07.1947 r.</ref> паказуе, што на дзень [[1 красавіка]] [[1947]] УПА мела на тэрыторыі [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] збройныя сілы ў колькасці 2 402 асобы. Аднак, [[1947]] стаў апошнім годам для АУН і УПА на тэрыторыі [[Польская Народныя Рэспубліка|Польшчы]]. У выніку правядзення Акцыі "Вісла" па перасяленню насельніцтва і высокае актыўнасці польскіх сіл, рэшткі УПА вымушаны былі перабірацца на Захад праз [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]]. З некалькі тысяч чалавек, да сваёй цэлі дабраліся толькі каля сотні. === Дзейнасць і ліквідацыя УПА на тэрыторыі Беларусі === {{Асноўны артыкул|Дзейнасць АУН і УПА ў Беларусі}} [[Image:UPA-structure.PNG|thumb|250px|Падзел УПА]] Вытокі дзейнасці [[Украіна|ўкраінскіх]] [[Нацыяналізм|нацыяналістычных]] арганізацый на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ляжаць яшчэ ў міжваенныя часы. На [[Палессе|Палессі]] разнастайныя ўкраінскія культурна-асветніцкія і палітычныя аб'яднанні праводзілі мэтанакіраваную работу па ўкраінізацыі мясцовага насельніцтва, аб чым сведчыць скарачэнне колькасці "тутэйшых" і "палешукоў" пры Перапісах насельніцтва ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]].<ref>Черняк Ю.В. Деятельность украинских организаций и их вооружённых формирований на территории Западной Беларуси в годы Великой Отечественной войны / Черняк Юрий Вячеславович. - Минск, 2007. - 20 с. б. 9-10</ref><ref name="ReferenceF">Черняк Ю.В. Деятельность украинских организаций и их вооружённых формирований на территории Западной Беларуси в годы Великой Отечественной войны / Черняк Юрий Вячеславович. - Минск, 2007. - 20 с. б. 1</ref> Акрамя таго, шырокую дзейнасць разгарнулі ўкраінскія эмігранцкія арганізацыі.<ref name="ReferenceF"/> Дзейнічалі ўкраінскія фарміраванні ў раёнах, дзе пражывала некаторыя колькасць украінскага насельніцтва.<ref name="ReferenceF"/> Мэтай дзейнасці УПА і АУН на Беларусі было стварэнне ўкраінскага гаспадарства, што было чужым для беларусаў і што дужа паўплывала на тое, што беларускае насельніцтва рэзка адгарнулася ад украінскіх арганізацый.<ref>Черняк Ю.В. Деятельность украинских организаций и их вооружённых формирований на территории Западной Беларуси в годы Великой Отечественной войны / Черняк Юрий Вячеславович. - Минск, 2007. - 20 с. б. 9</ref> [[1941]]—[[1942]] характарызуецца наяўнасцю шматлікіх канспірацыйных партый, арганізацый і збройных фарміраванняў, якія праводзілі маштабныя аперацыі ўласнымі ваеннымі сіламі. Украінскія арганізацыі адкрыта супрацоўнічалі з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі - як дыпламатычнымі, так і ваеннымі сродкамі. Так, узброеныя фарміраванні "бульбаўцаў" сумесна з беларускімі калябарантамі правялі на тэрыторыі [[Палессе|Палесся]] сумесную акцыю супраць рэшткаў Чырвонае Арміі.<ref>Черняк Ю.В. Деятельность украинских организаций и их вооружённых формирований на территории Западной Беларуси в годы Великой Отечественной войны / Черняк Юрий Вячеславович. - Минск, 2007. - 20 с. б. 15</ref> У выніку на Палессі стварылася сваеасаблівая сітуацыя - нямецкай адміністрацыі амаль не было, часткі Чырвонае Арміі альбо былі знішчаны, альбо выцеснены ў Бранскія лясы. Такая сітуацыя спрыяла ўзвышэнню ўплыву і аўтарытэту ўкраінскіх арганізацый у [[Беларусь|Беларусі]].<ref>Черняк Ю.В. Деятельность украинских организаций и их вооружённых формирований на территории Западной Беларуси в годы Великой Отечественной войны / Черняк Юрий Вячеславович. - Минск, 2007. - 20 с. б. 10-11</ref> Непасрэдна стварэнне УПА як асобнай ваеннай структуры на Палессі пачалося ранняй вясной [[1943]] года. Летам [[1943]] АУН-УПА аб'яднала пад сваім кіраўніцтвам усе ваенныя фарміраванні ўкраінскіх арганізацый, у тым ліку створаную [[Тарас Бульба-Баравець|Тарасам Бульба-Бараўцом]] [[Палесская Сеч|Палесскую Сеч]]. Гэтая новая армія абавязвалася ашчаджаць украінскае жыхарства (ігнаруючы іншыя народы, якія пражывалі каля [[Украінцы|украінцаў]]) на ўкраінскай тэрыторыі.<ref>Черняк Ю.В. Деятельность украинских организаций и их вооружённых формирований на территории Западной Беларуси в годы Великой Отечественной войны / Черняк Юрий Вячеславович. - Минск, 2007. - 20 с. б. 11</ref> Ідэя стварэння ўкраінскай дзяржавы была варожа сустрэнута як з баку нямецкіх акупацыйных уладаў, так і з баку савецкіх партызнаў і [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], у выніку чаго УПА пачала барацьбу па ўсім напрамкам. УПА праводзіла дыверсіі і рэйды супраць чырвоных партызанаў, вермахту і [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], падчас якіх праводзіліся тэрарыстычныя акцыі і супраць мясцовага насельніцтва - [[Беларусы|беларусаў]], [[Палякі|палякаў]] і [[Яўрэі|яўрэяў]].<ref name="ReferenceG">Черняк Ю.В. Деятельность украинских организаций и их вооружённых формирований на территории Западной Беларуси в годы Великой Отечественной войны / Черняк Юрий Вячеславович. - Минск, 2007. - 20 с. б. 12</ref> У [[1943]] на тэрыторыі поўдня Беларусі адбываецца значнае ўзрастанне колькасці УПА. Паводле папярэдніх падлікаў, колькасць членаў АУН акрамя моладзі і тых, хто спачуваў ім, дасягнула 10-15 тысяч асоб. Колькасць УПА на Беларусі - 8-10 тысяч асоб. Група "Тураў" пасля частковае дэмабілізацыі і перадачы ў групу "Заграва" загону "Катлавіна" налічвала па стану на [[1 студзеня]] [[1944]] 3.048 асоб. З улікам дэмабілізацыі і фарміраванняў тылу, УПА складала прыблізна 15-20 тыс. асоб.<ref name="ReferenceG"/> У перыяд з лютага [[1944]] па канец [[1945]] банды УПА здзейснілі звыш 6.600 дыверсыйна-тэрарыстычных актаў з прыкладна 14,5 тысяч агульных ваенных нападаў (45%)<ref name="ReferenceG"/><ref>Малая война (организация и тактика действий малых подразделений): хрестоматия / Сост. А. Е. Тарас. - Минск : Харвест, 1998. б.419</ref> Асноўнымі методамі барацьбы ў гэты час былі дыверсіі і тэрор супраць Радскае ўлады і камуністычных актывістаў у спалучэнні з агітацыяй і прапагандай сярод насельніцтва. Фактычна, праводзілася рабаўніцтва, гвалт і насілле над мясцовым жыхарствам, што нарэшце, прывяло да покрышу і ліквідацыі УПА ў Беларусі.<ref name="ReferenceG"/> === Забойствы мірных жыхароў === [[Image:Lipniki massacre.jpg|thumb|right|220px|Забітыя УПА мірныя жыхары Ліпнікі ([[Кастопільскі раён]]), [[1943]]]] Этнічныя чысткі палякаў пачаліся з [[1943]] года. Арганізаваныя забойствы працягваліся з лютага [[1943]] па люты [[1944]]. Колькасць загінутых застаецца па сёння невядомай і вызначаецца ад 60.000 па 500.000. Лічбу 60.000-80.000 прыводзіць Jan T. Gross. Польская (камуністычная) камісія па даследванні злачынастваў супраць польскага народа прапануе лічбу ў 300.000-400.000. [[Леанід Кучма]], выказаўся што "украінскія шавіністы забілі каля паўмільёну палякаў на Усходніх землях", што аднак, не было пацверджана доказамі і магчыма, з'яўляецца вынікам падману.<ref>Норман Дэвис. История Европы. - М.: АСТ., 2006 ISBN 5-17-024749-4 с. 767</ref> Людабойства адбывалася ў [[Львоўскае ваяводства|Львоўскім]], [[Станіславаўскае ваяводства|Станіславоўскім]], [[Тарнопальскае ваяводства|Тарнапольскім]], [[Валынскае ваяводства (1921—1939)|Валынскім]], а таксама па-за Керзонавай лініі - [[Люблінскае ваяводства|Люблінскім]] ваяводствах.<ref>[http://stowarzyszenieuozun.wroclaw.pl/wystawa_spis.htm Wystawa ludobójstwa dokonanego na Polakach przez OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich II RP 1939-1947] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090811132525/http://stowarzyszenieuozun.wroclaw.pl/wystawa_spis.htm |date=11 жніўня 2009 }}</ref><ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія..Інститут історії НАН України.2004р Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Раздел 5 [https://web.archive.org/web/20120526171919/http://www.history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/16.pdf] б. 166</ref> Падчас лета [[1943]] былі праведзены этнічныя чысткі, з мэтай канчатковага выдалення "польскага элемента", а восенню [[1943]] многія раёны Валыні сталі "этнічна чыстымі". Канфлікт меў моцны рэлігійны і нацыянальны падтэкст. {{пачатак цытаты}}''"Святар Людвік Владарчык з Акопы быў распяты на крыжы; святару Станіславу Дабржанскаму адрубілі тапаром галаву, разам з ім загінула 967 вернікаў з Астроўкі; святара Караля Бараня з Карытніцы распілавалі папалам на драўляным карыце; святару Завадскаму перарэзалі горла нажом..."''<ref name="ReferenceH">Норман Дэвис. История Европы. - М.: АСТ., 2006 ISBN 5-17-024749-4 с. 768</ref>{{канец цытаты}} [[10 ліпеня]] [[1944]] камандуючы УПА ва Усходняй Галіцыі Васыль Сідор загадаў: "пастаянна нападаць на палякаў - да поўнага знішчэння астатняга на гэтай зямлі."<ref>А.Русначенко «Украинско-польское противостояние» стр 101</ref> Аднак, выкананне гэтага загаду было спынена наступам [[Чырвоная Армія|Савецкай Арміі]], хаця акцыі супраць палякаў працягваліся і ў [[1944]]—[[1947]] пакуль савецкімі ўладамі не была праведзена, [[Акцыя "Вісла"|"Акцыя Вісла"]] па перасяленню палякаў на тэрыторыю [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. Сярод ахвяр іншых нацыянальнасцей, адзначаюцца [[яўрэі]], самі [[украінцы]], якія не сымпатызавалі УПА, а таксама калябарантаў і савецкіх грамадзян падчас першай савецкай акупацыі [[1939]]—[[1941]]. У многіх вёсках [[яўрэі]] і [[палякі]] разам змагаліся з агульным ворагам.<ref name="ReferenceH"/> Ахвярамі стала таксама невялічкая грамада польскіх [[Армяне|армянаў]] у Галіцыі, якіх забівалі за прывязанасць да польскасці (вядома, што армянскі архібіскуп Юзаф Тэадаровіч адкрыта казаў аб прыналежнасці [[Львоў|Львова]] да [[Польшча|Польшчы]]. [[19 чэрвеня|19]]—[[21 чэрвеня]] [[1944]] у Кутах над Чэрэмошам на Пакуцю было забіта каля 500 польскіх армянаў і палякаў.<ref>{{Cite web |url=http://www.isakowicz.pl/index.php?page=news&kid=69&nid=594 |title=Больш інфармацыі нa |access-date=17 снежня 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105121724/http://www.isakowicz.pl/index.php?page=news&kid=69&nid=594 |archivedate=5 лістапада 2013 |url-status=dead }}</ref> == Ідэалогія УПА == [[Выява:Дереворит «Воля народам, воля людині» 2.png|thumb|left|Агітацыйны плакат УПА, 1948 год]] [[Ідэалогія]] УПА Бандэры была тыповай для радыкальнага ўсходнееўрапейскага нацыяналізму канца 1930-х гадоў. Яе падставамі былі абсалютызацыя арганічнасці і прыроднасці нацыі, цягласць яе існавання, прымат інтарэсаў нацыі над інтарэсамі асобы, ідэалізм, культ зямлі і сялянства, стаўка на дзяржаўны патэрналізм, прапаганда этнічнае салідарнасці, пропаведзь сацыяльнае гармоніі і надклясавую рэпрэзентацыйнасць нацыяналістычнага руху.<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія: Історичні нариси / НАН України; Інститут історії України / С.В. Кульчицький (відп.ред.). - К.: Наук. думка, [[2005]]. - 495 с. c. 472 [http://www.history.org.ua/index.php?urlcrnt=LiberUA/select_PDF.php&isbn=966-00-0440-0] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090813020907/http://www.history.org.ua/index.php?urlcrnt=LiberUA%2Fselect_PDF.php&isbn=966-00-0440-0|date=13 жніўня 2009}}</ref> Паводле палітычнай арыентацыі, ідэалогія УПА належыць да ўльтранацыяналістычных арганізацый, мэтай якой было стварэнне "Украіны для ўкраінцаў". Ідэі сацыяльнага міру і гармоніі і ксэнафобіі да іншых нацыянальнасцей (найперш супраць [[Палякі|палякаў]], [[расійцы|расійцаў]], [[Яўрэі|яўрэяў]]), набліжалі іх у гэтым да еўрапейскага нацыянал-сацыялізму. На чале створанай [[Украіна|Украіны]] мела стаяць толькі адна партыя - АУН, а дзяржава мела кіравацца праз палітычныя эліты, без якога-небудзь прадстаўніцтва ў выглядзе [[парламент]]у ці іншых палітычных партый. == Памяць аб УПА пасля вайны == Стаўленне да УПА пасля вайны застаюцца досыць спрэчлівым. На [[Украіна|Украіне]] вядзецца актыўная дыскусыя вакол пытання надання ветэранам УПА гонару ветэранаў Другой Сусветнай вайны і ўшанавання УПА як вызваленчага руху.<ref name="nn.by">[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=14266&c2=araddcompa Юшчанка: ушанаваць байцоў УПА — наш прыярытэт (НН)]</ref> Аднак, за час існавання незалежнай Украіны, моцных змен у тым кірунку не адбылося. [[12 верасня]] [[1997]] кабінет маністраў Украіны пастанавіў стварыць камісыю па даследванню дзейнасці УПА.<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1004-97-%EF П О С Т А Н О В А від 12 вересня 1997 р. N 1004]</ref> [[14 кастрычніка]] [[2006]] года, прэзідэнт [[Украіна|Украіны]] [[Віктар Юшчанка]] падпісаў дэкрэт, паводле якога, УПА надаецца статус вызваленчага руху.<ref name="nn.by"/><ref>[http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80708,4573596.html Tarasiuk do Juszczenki: Uznać UPA za bojowników o niepodległość] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090413215048/http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80708,4573596.html |date=13 красавіка 2009 }}</ref> Аднак, гэты дэкрэт не быў ухвалены [[Вярхоўная Рада Украіны|парламентам Украіны]] і застаўся актам [[Прапаганда|прапагандычным]]. Штогод Юшчанка вітае ветэранаў УПА з нагоды стварэння гэтае арміі,<ref>[http://www.president.gov.ua/search/?search_string=%D3%EA%F0%E0%BF%ED%F1%FC%EA%E0+%EF%EE%E2%F1%F2%E0%ED%F1%FC%EA%E0+%E0%F0%EC%B3%FF&x=32&y=10 Сайт прэзідэнта Украіны (укр)]</ref> а [[12 кастрычніка]] [[2007]] загадам Віктара Юшчанка лідару УПА Раману Шухевічу быў нададзены статус Героя Украіны.<ref>[http://www.president.gov.ua/documents/6808.html УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ № 965/2007 Про присвоєння Р.Шухевичу звання Герой України (на ўкраінскай мове)]</ref> Сітуацыя з намаганнем Юшчанкі праз парламенцкі закон надаць УПА статус вызваленчага руху паўтарылася і ў [[2008]] годзе.<ref name="nn.by"/> Падтрымліваюць ушанаванне УПА ўкраінскія нацыяналістычныя партыі, а сама ідэя карыстаецца большай папулярнасцю сярод жыхароў [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]]. Супраць ушанавання выступае "Партыя рэгіёнаў" і камуністыя. [[Выява:UPAPrzemysl.jpg|thumb|right|thumb|Марш ветэранаў УПА ў Пшэмыслю]] Супраць ушанавання УПА выступаюць суседзі Украіны - [[Польшча]] і [[Расія]]. У [[Польшча|Польскай Рэспубліцы]] перапісы паказваюць, што 49% [[Палякі|палякаў]] нічога не ведае адносна тых падзей, 17% штосьці слыхалі, але дакладна не ведаюць, 20% "ведаюць, але мала" і толькі 14% добра ведае аб людабойстве нацыяналістамі палякаў у часе II Сусветнай вайны. [[11 ліпеня]] [[2003]] у памяць 60-годзя забойстваў у Парыцку, прэзідэнт Польшчы [[Аляксандр Кваснеўскі]] і Украіны [[Леанід Кучма]] адкрылі там помнік забітым. Прэзідэнт Кваснеўскі тады паведзіў: {{пачатак цытаты}}''"Трэба аднак, тутай выразіць маральны пратэст супраць ідэалогіі, якая давяла да "антыпольскай акцыі", заініцыяванай праз Арганізацыю Украінскіх Нацыяналістаў і Украінскай Паўстанчай Арміі. Ведаю, што тыя словы могуць зачапіць. Але жадная цэль, ані жадная вартасць, нават такая важная, як вольнасць і суверэннасць народу не можа апраўдаць людабойства, рэзні цывільных, насілле і гвалты..."''{{канец цытаты}} [[29 кастрычніка]] [[2007]] — праект надання статусу генацыду рэзні палякаў украінцамі ў [[1942]]—[[1944]] на Валыні быў адрэгаваны праз чатырох польскіх еўрадэпутатаў выбраных з лістоў "Лігі польскіх сем'яў" і прэзентаваны дэлегацыям да Еўрапейскага Парламента.<ref>[http://www.rp.pl/artykul/2,65650.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140706175503/http://www.rp.pl/artykul/2,65650.html|date=6 ліпеня 2014}}, w: [[Rzeczpospolita, czasopismo|Rzeczpospolita]] [[29 października]] [[2007]].</ref> Праект аднак, не быў адданы на галасаванне.<ref>Patrz: http://www.isakowicz.pl/index.php?page=news&kid=8&nid=943&PHPSESSID=cfb43afedc1625086e1d0b95e9201921 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110719050004/http://www.isakowicz.pl/index.php?page=news&kid=8&nid=943&PHPSESSID=cfb43afedc1625086e1d0b95e9201921 |date=19 ліпеня 2011 }}</ref>. У Польшчы дзейнічае "Агульнапольскі Камітэт Будовы Помніка Ахвяр Людобойства дакананага праз АУН-УПА".<ref>[http://www.mysl.pl/?m=10&art_id=375&more=more Apel Ogólnopolskiego Komitetu Budowy Pomnika Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA, mysl.pl] [dostęp 11.04.2009]</ref><ref>[http://wiadomosci.wp.pl/kat,1342,title,Pomnik-polskich-ofiar-OUN-UPA-stanie-w-Warszawie,wid,10949260,wiadomosc_prasa.html?ticaid=17d4c Pomnik polskich ofiar OUN-UPA stanie w Warszawie?, wp.pl] [dostęp 11.04.2009]</ref><ref>[http://new-arch.rp.pl/artykul/670365_Przeciw_pomnikowi_ofiar_UPA.html Przeciw pomnikowi ofiar UPA, rp.pl]{{Недаступная спасылка}} [dostęp 11.04.2009]</ref> [[15 ліпеня]] [[2009]] Сейм Польскай Рэспублікі прыняў ухвалу ''"у справе трагічнага лёсу палякаў на Усходніх Крэсах"'' дзе кажацца аб ''распачатай праз Арганізацыю Украінскіх Нацыяналістаў і Украінскую Паўстанчую Армію на Крэсах II Рэчы Паспалітай так званай антыпольскай акцыі - масавых забойствай з характарам этнічнай чысткі...''<ref>[http://pl.wikisource.org/wiki/Uchwa%C5%82a_Sejmu_w_sprawie_tragicznego_losu_Polak%C3%B3w_na_Kresach_Wschodnich]</ref><ref>UCHWAŁA Sejm u Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 lipca 2009 roku w sprawie tragicznego losu Polaków na Kresach wschodnich W lipcu 2009 roku mija kolejna- 66. rocznica rozpoczęcia przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińską Powstańczą Armię na Kresach ll Rzeczypospolitej tzw. antypolskiej akcji - masowych mordów o charakterze czystki etnicznej i znamionach ludobójczych. Sejm RP składa hołd pomordowanym Rodakom i obywatelom polskim innych narodowości oraz członkom Armii Krajowej, Samoobrony Kresowej i Batalionów Chłopskich, którzy podjęli dramatyczną walkę w obronie polskiej ludności cywilnej i przywołuje bolesną pamięć o ukraińskich cywilnych ofiarach. Sejm RP wyraża szczególne uznanie i wdzięczność Ukraińcom, którzy często z narażeniem własnego życia pomagali i ratowali swych polskich sąsiadów. Tragedia Polaków na Kresach Wschodnich ll Rzeczypospolitej winna być przywrócona pamięci historycznej współczesnych pokoleń. Jest to zadanie dla wszystkich władz publicznych w imię lepszej przyszłości i porozumienia narodów w naszej części Europy, w tym szczególnie Polaków i Ukraińców. [http://orka.sejm.gov.pl/opinie6.nsf/nazwa/2183_u/$file/2183_u.pdf Oficjalny tekst uchwały na stronie Sejmu RP] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140302224018/http://orka.sejm.gov.pl/opinie6.nsf/nazwa/2183_u/$file/2183_u.pdf |date=2 сакавіка 2014 }}</ref>. [[16 чэрвеня]] [[2009]] у парламенце [[Літва|Літвы]] была ўрачыста адкрыта выстаўка ў якой ухвалёўваецца памяць УПА. У адкрыцці выстаўкі, прыгатаванай праз украінскі бок, узяў удзел віцэспікер Сэйму [[Літва|Літвы]] Альгіс Кашэта, дырэктар Цэнтру Бадання Людабойства і Руху Адпору Жыхароў Літвы Тэрэзія Бірутэ-Бірускаітэ, пасол Літоўскага Сэйму Даліа Коудытэ, еўрапасол Вітаўтас Ландсіукпшы, пасол [[Украіна|Украіны]] на [[Літва|Літве]] Ігар Пракапчук. Наступная выстаўка будзе прэзентавана ў [[Рыга|Рызе]] і [[Талін]]е.<ref>[http://www.unian.net/ukr/news/news-321137.html (Сайт ІА УНІАН)]</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ukrainian Insurgent Army, UPA|выгляд=міні}} {{Commons|Category:Ukrainian Insurgent Army, UPA|выгляд=міні}} *[[iarchive:Stepan-Bandera|Stepan Bandera - Perspectives for Ukrainian Revolution (audio recordings)]] {{ref-en}} *[http://arche.bymedia.net/2006-5/hrynievic506.htm Уладзіслаў Грыневіч. Міт вайны і вайна міфаў (часопіс Arche 5-2006)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810192135/http://arche.bymedia.net/2006-5/hrynievic506.htm |date=10 жніўня 2010 }} {{ref-be}} *[http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/bal24?OpenDocument Вершы чальца УПА Марка Баляслава ў пер. Алеся Траяноўскага (часопіс Дзеяслоў 28)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070707135845/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/bal24?OpenDocument |date=7 ліпеня 2007 }} *[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=14266 Юшчанка: Ушанаваць байцоў УПА - наш прыярытэт (Наша Ніва)] *[http://oun-upa.ga/ Сайт ОУН УПА: легенда спротиву] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151126174158/http://oun-upa.ga/ |date=26 лістапада 2015 }} {{ref-uk}} *[http://www.history.org.ua/index.php?urlcrnt=LiberUA/select_PDF.php&isbn=966-00-0420-6 Підсумкові тези, напрацьовані групою істориків, утвореною при Урядовій комісії з вивчення діяльності ОУН і УПА, що висвітлюють найбільш дискусійні аспекти історії цих організацій] *[http://www.history.org.ua/index.php?urlcrnt=LiberUA/select_PDF.php&isbn=966-00-0440-0 Книга “Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія”] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090813020907/http://www.history.org.ua/index.php?urlcrnt=LiberUA%2Fselect_PDF.php&isbn=966-00-0440-0 |date=13 жніўня 2009 }} *[http://ua.korrespondent.net/worldabus/997804 Євген Цибуленко "Бандерівці - правда і історичні міфи"] *[http://stowarzyszenieuozun.wroclaw.pl/wystawa_spis.htm Wystawa ludobójstwa dokonanego na Polakach przez OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich II RP 1939-1947] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090811132525/http://stowarzyszenieuozun.wroclaw.pl/wystawa_spis.htm |date=11 жніўня 2009 }} {{ref-pl}} *[http://www.ludobojstwo.pl/ Ludobójstwo ludności polskiej na Kresach] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210212004341/https://www.ludobojstwo.pl/ |date=12 лютага 2021 }} *[http://www.rzeczpospolita.pl/dodatki/plus_minus_070519/plus_minus_a_8.html Fałszywy opis, prawdziwe zbrodnie (gazeta Rzeczpospolita)] *[http://www.naszawitryna.pl/jedwabne_940.html Nadzieja na sprawiedliwe osądzenie rzezi wołyńskiej (Adam Kruczek, Nasz Dziennik, 14.03.2003)] *[http://www.infoukes.com/upa/ Хроніка УПА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081022173308/http://www.infoukes.com/upa/ |date=22 кастрычніка 2008 }} {{ref-en}} *[http://artukraine.com/events/ukr_rep65.htm Documents on Ukrainian Polish Reconciliation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090604035816/http://artukraine.com/events/ukr_rep65.htm |date=4 чэрвеня 2009 }} *[http://militera.lib.ru/research/0/pdf/burds.pdf Джеффри Бурдс СОВЕТСКАЯ АГЕНТУРА Очерки истории СССР в послевоенные годы (1944—1948)] {{ref-ru}} *[http://rus.delfi.ee/projects/opinion/article.php?id=26210567 Евген Цыбуленко "Бандеровцы — правда и исторические мифы"] *[http://www.sb.by/post/161764/ Горе от УПА] // Беларусь сегодня, №62, 2014 {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:Антысавецкі супраціў]] 3k1d2911mt7lgoeb4kotgtd5d6ymsvj 0 51470 5142082 4983943 2026-05-15T20:34:35Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5142082 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Савік}} {{Навуковец}} '''Лідзія (Сямёнаўна) Сымонаўна Са́вік''' ({{ДН|1|3|1936}}, в. [[Камуна (Любанскі раён)|Камуна]], [[Любанскі раён]], [[Слуцкая акруга]] — [[22 чэрвеня]] [[2024]], [[Мінск]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/pamerla-pismennica-lidzija-savik/|title=Памерла пісьменніца Лідзія Савік|website=Рацыя|date=2024-06-22|access-date=2024-06-24}}</ref>) — беларуская літаратуразнаўца, крытык. Кандыдат філалагічных навук (1977). == Біяграфія == Нарадзілася 1 сакавіка 1936 года ў в. [[Камуна (Любанскі раён)|Камуна]] [[Любанскі раён|Любанскага раёна]] [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] (цяпер — Мінская вобласць) у сялянскай сям’і. Бацькі Адам Васілевіч і Алена Піліпаўна Адзярыха, разам з Эмануілам Модзіным, Цімафеем Смірновым і іншымі, былі арганізатарамі камуны (вёска [[Камуна (Любанскі раён)|Камуна]]) на Мар’інскім балоце над ракой [[Арэса]]й. Па нападзе [[Германія|Германіі]] на [[СССР]] у часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] бацька прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]], загінуў у 1941 годзе пад [[Масква|Масквой]]. Камуну спалілі немцы, маці з двума дзецьмі, Лідай і [[Ірына Сямёнаўна Шыкунова|Ірынай]], знаходзілася ў савецкім партызанскім атрадзе «Камсамолец» брыгады імя Панамарэнкі, была сувязной, потым — у гаспадарчым узводзе. Маці ўзнагароджана ордэнам і баявымі медалямі. Пасля вызвалення Беларусі жылі ў [[Любань|Любані]]. Потым, у сувязі з пераводам айчыма Сымона Шыкунова па працы і пераездам сям’і, жыла ў [[Барысаў|Барысаве]], [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Дзяржынск]]у. Працавала піянерважатай у Вязанскай школе Дзяржынскага раёна (1954—1955), у Дзяржынскай школе № 1 (1955—1959), у 1959 годзе пераехала ў [[Мінск]], працавала ў Мінскай школе № 62. Скончыла [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] (1962), Інстытут удасканалення настаўнікаў (1964), аспірантуру. Працавала ў [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай бібліятэцы імя Якуба Коласа АН БССР]] (1966—1978). У 1977 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю па тэме «Праблемы сучаснай беларускай „вясковай“ прозы». 3 1978 года працавала ў [[Інстытут літаратуразнаўства НАНБ|Інстытуце літаратуры імя Янкі Купалы АН БССР]], малодшым, затым старшым навуковым супрацоўнікам, адначасова з 1982 года — у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускім універсітэце культуры]]. Выкладала ў ВНУ беларускую літаратуру, чытала спецыяльныя курсы пра творчасць рэпрэсіраваных і эмігранцкіх пісьменнікаў. 3 1992 года — дацэнт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускага ўніверсітэта культуры]], чытала курс лекцый па сучаснай беларускай літаратуры. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў Беларусі (Саюз беларускіх пісьменнікаў)]] (з 1992 года). Адна з арганізатараў і сакратар Рады [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына»]], член [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]]. Была сакратаркай секцыі крытыкі [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў Беларусі]], старшынёй камісіі па вяртанні спадчыны беларускіх пісьменнікаў. Акадэмік Міжнароднай АН Еўразіі (1995). Была ў шлюбе з [[Мікалай Пятровіч Савік|Мікалаем Савікам]], навукоўцам-кібернетыкам. Памерла 22 чэрвеня 2024 года ў Мінску. == Літаратурная і навуковая дзейнасць == Літаратурнай дзейнасцю займалася з 1974 года{{sfn|БелЭн|2002}}. Дэбютавала ў друку артыкулам «Сучасная беларуская проза» (1974). Кірунак навуковай дзейнасці — праблемы развіцця беларускай літаратуры XX стагоддзя. Атрымала дазвол на працу ў архівах [[КДБ Рэспублікі Беларусь]], сабрала дакладныя звесткі пра лёс рэпрэсаваных беларускіх [[паэт]]аў і [[празаік]]аў. Даследавала эмігранцкую беларускую літаратуру, збірала матэрыялы пра жыццё і дзейнасць вядомых беларусаў у [[Францыя|Францыі]], [[Германія|Германіі]] і [[ЗША]]. Выдала творы рэпрэсаваных пісьменнікаў [[Янка Нёманскі|Янкі Нёманскага]] «Творы» (1984), [[Сымон Баранавых|Сымона Баранавых]] «Новая дарога» (1989), [[Барыс Міхайлавіч Мікуліч|Барыса Мікуліча]] «Аповесць для сябе» (1993) і інш. Даследавала таксама эмігранцкую беларускую літаратуру. Апублікавала нарысы жыцця і творчасці [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталлі Арсенневай]], [[Майсей Сяднёў|Майсея Сяднёва]], [[Уладзімір Дудзіцкі|Уладзіміра Дудзіцкага]], [[Хведар Ільяшэвіч|Хведара Ільяшэвіча]], [[Уладзімір Шнэк|Уладзіміра Случанскага]]. Аўтар шматлікіх артыкулаў і рэцэнзій пра творчасць пасляваенных аўтараў: [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]], [[Янка Брыль|Янкі Брыля]], [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргея Грахоўскага]], [[Аркадзь Нічыпаравіч Марціновіч|Аркадзя Марціновіча]], [[Анатоль Паўлавіч Кудравец|Анатоля Кудраўца]], [[Янка Сіпакоў|Янкі Сіпакова]], [[Віктар Карамазаў|Віктара Карамазава]], [[Алесь Жук|Алеся Жука]], [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|Вольгі Іпатавай]], [[Мікола Гіль|Міколы Гіля]], [[Іван Мележ|Івана Мележа]], [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], [[Алесь Асіпенка|Алеся Асіпенкі]], [[Барыс Іванавіч Сачанка|Барыса Сачанкі]], [[Ян Скрыган|Яна Скрыгана]], [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]]. Аўтар манаграфій «Адчуванне часу», «Пад мірным небам Бацькаўшчыны», «Каб не астыла цяпло зямлі», суаўтар кніг «Беларускія пісьменнікі і літаратурны працэс 20—30-х гадоў» (1985), «Сыны і пасынкі Беларусі» (1996), «Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы» (2001), «Культура беларускага замежжа» і інш. Выдала кнігу «Космас беларуса: жыццяпіс Б. У. Кіта, асветніка, вучонага, патрыёта» пра [[Барыс Кіт|Барыса Кіта]] — акадэміка Міжнароднай акадэміі астранаўтыкі. Аўтар шэрагу даследаванняў пра творчасць беларускіх пісьменнікаў-эмігрантаў, напрыклад «Пакліканыя: літаратура беларускага замежжа» (2001). Аўтар звыш 100 артыкулаў і рэцэнзій, 230 энцыклапедычных артыкулаў. Друкавалася на старонках рэспубліканскіх перыядычных выданняў. == Некаторыя творы == * Праблемы сучаснай беларускай «вясковай» прозы. (Агульны агляд мастацкай і крытычнай літаратуры) // Кніга, библиотечное дело и библиография в Белоруссии. — Минск. 1974. С. 179—194; * Проблемы современной белорусской «деревенской» прозы. (10.01.03) Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук /АН БССР Институт литературы им. Янки Купалы/. — Минск. 1977. 21 с.; * Адчуванне часу. Тэма вёскі ў сучаснай беларускай прозе. — Мінск. 1981; * Каб не астыла цяпло зямлі. Беларуская проза 70 — пачатку 80-х гг.). — Мінск. 1984; * Пад мірным небам Бацькаўшчыны. Нарыс творчасці Барыса Сачанкі. — Мінск. 1986. 120 с. * У. І. Ленін і Кастрычніцкая рэвалюцыя ў беларускай літаратуры (сааўтары: [[У. Гніламёдаў]], С. Ляўшук). — Мінск. 1987; * Вяртанне. Жыццяпіс Барыса Уладзіміравіча Кіта. — Мінск. 1993. 75 с.; * Космас беларуса. Жыццяпіс Барыса Уладзіміравіча Кіта, асветніка, вучонага, патрыёта. — Мінск. 1996. 381 с; 2 выд. — Мн., 1998. 449 с.; * Пакліканыя. Літаратура беларускага замежжа. — Мінск. 2001. 478 с.; * Адна між замкаў: Літаратурны партрэт Вольгі Іпатавай. — Мінск. 2003. 165 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Ірына Багдановіч|Багдановіч І.]]'' На плыні часу // Памяць: гіст.-дакум. хроніка Любанскага раёна. / Рэд.-уклад. В. Р. Феранц; Рэдкал.: В. А. Сойка, Н. М. Сіняк і інш. — Мінск: Ураджай, 1996. — 439 с.: іл. * ''Багдановіч І.'' Савік Лідзія // Беларускія пісьменнікі у 6 тамах. Т. 5. Мінск. 1995. С. 209. * ''Драздова З. У.'' Савік Лідзія. Бібліяграфія // Беларускія пісьменнікі у 6 тамах. Т. 5. Мінск. 1995. С. 209—210. * {{Крыніцы/БелЭн|14|Савік Лідзія Сямёнаўна|Багдановіч І. Э.|67—68}} * {{Крыніцы/Памяць/Дзяржынскі раён|Савік Лідзія Сямёнаўна|609}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130312}} * {{cite web|url = https://zbsb.org/news/zbsb/lidziya-savik-raskaloli-narod-sfalsifikavanymi-vybarami-i-pratsyagvayuts-raskolvats-represiyami/|title = Лідзія Савік: Раскалолі народ сфальсіфікаванымі выбарамі і працягваюць расколваць рэпрэсіямі|author = |authorlink = |date = 3-5-2021|publisher = zbsb.org|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Савік Лідзія Сымонаўна}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Любанскім раёне]] mc6wdqorg3q067mjtklvn96cyinb520 0 52910 5142246 4989012 2026-05-16T08:18:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142246 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Урыцкі сельсавет | Арыгінальная назва = | Герб = | Сцяг = | Краіна = [[Беларусь]] | Статус = | Гімн = | Уваходзіць у = [[Гомельскі раён]] | Уключае = 10 населеных пунктаў | Сталіца = [[Урыцкае]] | Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] | Скасаванне = | Раздзел = | Назва раздзела = | Глава2 = | Назва главы2 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = | Насельніцтва = | Год перапісу = | Месца па насельніцтве = | Шчыльнасць = | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = | Часавыпояс = | Абрэвіятура = | ISO = | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = 3 | Сайт = http://gomelisp.gov.by/village-councils/1083-urickii-selskii-ispolnitelnyi-komitet/ | Заўвагі = }} '''Уры́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Урыцкае]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Гомельскага раёна [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага [[Заліпскі сельсавет|Заліпскага сельсавета]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Гомельскім раёне БССР. З 10 лютага 1931 года ў межах гарадской рысы горада [[Гомель|Гомеля]]. З 27 ліпеня 1937 года ў складзе Гомельскага раёна, з 20 лютага 1938 года — Гомельскай вобласці. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 4 населеныя пункты<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|80}}</ref>. 26 верасня 2006 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Старабеліцкі сельсавет|Старабеліцкага сельсавета]] (6 населеных пунктаў: вёскі [[Астравы (Гомельскі раён)|Астравы]], [[Галееўка (Гомельскі раён)|Галееўка]], [[Зялёныя Лукі]], [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|Старая Беліца]], пасёлкі [[Аляксандраўка (Гомельскі раён)|Аляксандраўка]] і [[Аляксееўка (Гомельскі раён)|Аляксееўка]])<ref>[http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 26 сентября 2006 г. № 295 Об изменении административно-территориального устройства районов Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922194610/http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf|date=22 верасня 2019}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 5006 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 88,6 % — [[беларусы]], 7,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,3 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 5491 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=20 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Урыцкі сельсавет}} {{Гомельскі раён}} [[Катэгорыя:Урыцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] kprfp4mvejkq9lev9d21ym3ll5qc4qj 0 53103 5142196 4988281 2026-05-16T05:17:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142196 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Улукаўскі сельсавет | Арыгінальная назва = | Герб = | Сцяг = | Краіна = [[Беларусь]] | Статус = | Гімн = | Уваходзіць у = [[Гомельскі раён]] | Уключае = 14 населеных пунктаў | Сталіца = [[Улукаўе]] | Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] | Скасаванне = | Раздзел = | Назва раздзела = | Глава2 = | Назва главы2 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = | Насельніцтва = | Год перапісу = | Месца па насельніцтве = | Шчыльнасць = | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = | Часавыпояс = | Абрэвіятура = | ISO = | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = 3 | Сайт = http://gomelisp.gov.by/village-councils/1082-ulukovskii-selskii-ispolnitelnyi-komitet/ | Заўвагі = }} '''Улу́каўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2009 года вёска) [[Улукаўе]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Гомельскага раёна [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага [[Галавінскі сельсавет|Галавінскага сельсавета]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Гомельскім раёне БССР. З 10 лютага 1931 года ў межах гарадской рысы горада [[Гомель|Гомеля]]. З 27 ліпеня 1937 года ў складзе Гомельскага раёна, з 20 лютага 1938 года — Гомельскай вобласці. 7 кастрычніка 1957 года ў склад горада [[Гомель|Гомеля]] ўключана вёска [[Якубаўка (Гомель)|Якубаўка]] і пасёлак [[Чапаева (Гомель)|імя Чапаева]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёсак Прудок, Якубаўка і пасёлка імя Чапаева, Гомельскага раёна ад 7 кастрычніка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 10.</ref>. 23 мая 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Раманавіцкі сельсавет|Раманавіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 мая 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 5.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Улукаўскага сельсавета 15 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|80}}</ref>. 1 сакавіка 2010 года ў склад горада Гомеля ўключаны пасёлак [[Чырвоны Маяк (Улукаўскі сельсавет)|Чырвоны Маяк]]<ref>[https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-57/2010-57(004-017).pdf&oldDocPage=8 Указ Президента Республики Беларусь от 1 марта 2010 г. № 123 О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Гомеля и Гомельского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (15 населеных пунктаў) — 9377 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 92,2 % — [[беларусы]], 5,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (14 населеных пунктаў) — 11106 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=20 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Улукаўскі сельсавет}} {{Гомельскі раён}} [[Катэгорыя:Улукаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] bt0hrirnjkj1x7gxtd34ojrpdypjx4v 0 54139 5142107 4750973 2026-05-15T20:45:23Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5142107 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік|Фота = Vasiĺ Siomucha.jpg|Подпіс = 2010 г.|Прэміі = {{Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь}} <br/> [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча]]}} {{Значэнні|Сёмуха (значэнні)}} '''Васі́ль Сярге́евіч Сё́муха''' ({{ДН|18|1|1936}}, хутар Ясінец (Ясенец), цяпер [[Пружанскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]] — [[3 лютага]] [[2019]]<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=224680 Памёр Васіль Сёмуха]</ref>) — беларускі {{перакладчык|на беларускую мову|Бібліі|з нямецкай мовы|з польскай мовы|з латышскай мовы|з лацінскай мовы|з іспанскай мовы|з нарвежскай мовы|з армянскай мовы|з украінскай мовы}}, найбольш вядомы сваімі перакладамі з [[Нямецкая мова|нямецкай мовы]]. Пераклаў на [[Беларуская мова|беларускую мову]] [[Біблія|Біблію]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і лесніка. Бацька быў [[Праваслаўе|праваслаўным]], маці — [[Пратэстанцтва|пратэстанткай]]<ref name="НН">{{cite web|url = https://nashaniva.by/?c=ar&i=49260|title = Васіль Сёмуха: «Барадулін называе мяне казлом, а Караткевіч уратаваў!»|author = Глеб Лабадзенка|authorlink = Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date = 20-1-2011|publisher = nashaniva.by (zviazda.by)|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190206155925/https://nn.by/?c=ar&i=49260|archivedate = 6-2-2019|accessdate = 6-2-2019}}</ref>. Меў брата Яўгена<ref name="маяк">{{cite web|url = http://old.maiak.by/?p=26457|title = Гаркавы подых вайны|author = Мікалай Пейган, Мікалай Сінкевіч|date = 4-7-2012|publisher = old.maiak.by|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190206160240/http://old.maiak.by/?p=26457|archivedate = 6 лютага 2019|accessdate = 6-2-2019|url-status = dead}}</ref>. У ліпені 1942 года бацькі былі арыштаваныя нацыстамі праз падазрэнне ў сувязі з партызанамі, быў спалены хутар. Бацькі былі расстраляныя ва ўрочышчы [[Слабудка]], дзе агулам нацысты забілі 5000 чалавек<ref name="НН"/>. Асірацелых братоў выхоўвала родная цётка з боку бацькі Ганна з вёскі [[Смаляніца]]. Скончыў Пружанскую сярэднюю школу № 2. У 1959 годзе скончыў рамана-германскае аддзяленне філалагічнага факультэта [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта імя Ламаносава]]. Працаваў рэдактарам у Беларускім дзяржаўным выдавецтве (1959—1964), інжынерам у сектары тэхінфармацыі СКБ-3 на [[Мінскі трактарны завод|Мінскім трактарным заводзе]] (1964—1965), выкладчыкам нямецкай мовы ў школе (1966—1967), літаратурным супрацоўнікам газеты «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» (1967—1972). Па сумяшчальніцтве выкладаў нямецкую мову ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] (1966—1970). З 1972 года — рэдактар выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]». Сябра Саюза пісьменнікаў СССР (з 1977). Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзу беларускіх пісьменнікаў]], беларускага ПЭН-цэнтра. Выкладаў сусветную літаратуру ў [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Беларускім гуманітарным ліцэі]]. Памёр 3 лютага 2019 года. З [[Мінскі крэматорый|Мінскага крэматорыя]] прах быў перавезены ў Пружаны<ref>{{cite web|url = https://www.racyja.com/hramadstva/razvitanne-z-perakladchykam-vasilyom-s/|title = У Менску развіталіся з Васілём Сёмухам|publisher = racyja.com|archiveurl = https://archive.today/20190312171856/https://www.racyja.com/hramadstva/razvitanne-z-perakladchykam-vasilyom-s/|archivedate = 12 сакавіка 2019|accessdate = 12-3-2019|url-status = live}}</ref>. Пахаваны на гарадскіх могілках [[Пружаны|Пружанаў]], побач з дзядзькам і цёткай Ганнай, якія выхоўвалі Васіля Сёмуху пасля страты бацькоў<ref>{{cite web|url = https://vb.by/society/people/razvitanne_s_semuhoi.html|title = У Пружанах развітаюцца з Васілём Сёмухам|author = Антаніна Хакімава|authorlink = |date = 8-2-2019|publisher = vb.by|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190312171424/https://vb.by/society/people/razvitanne_s_semuhoi.html|archivedate = 12-3-2019|accessdate = 12-3-2019}}</ref>. 22 студзеня 2022 года на магіле быў адкрыты надмагільны помнік аўтарства скульптара [[Алесь Шаціла|Алеся Шацілы]]<ref>{{cite web|url = https://pruzhany.net/semuha-3.html|title = : У Пружанах учора адчынілі помнік дзядзьку Васілю — перакладчыку Васілю Сяргеевічу Сёмуху|date = 23-1-2022|publisher = pruzhany.net|archiveurl = https://web.archive.org/web/20220128215349/https://pruzhany.net/semuha-3.html|archivedate = 28 студзеня 2022|url-status = dead}}</ref>. == Пераклады == Дэбютаваў перакладам у 1959 г. Пераклаў з нямецкай паасобныя творы [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Гётэ]], [[Фрыдрых Шылер|Шылера]], [[Генрых Гейнэ|Гейнэ]], [[Альберт фон Шаміса|Шаміса]], Мюлера, Рукерта, [[Эрнст Тэадор Амадэй Гофман|Гофмана]], [[Ганс Якаб Крыстофель фон Грымельсгаўзен|Грымельсгаўзена]], [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Ніцшэ]], [[Бертальд Брэхт|Брэхта]], [[Фрыдрых Дзюрэнмат|Дзюрэнмата]], [[Герман Гесэ|Гесэ]], [[Гюнтэр дэ Бройн|дэ Бройна]], [[Томас Ман|Томаса Мана]], [[Райнер Марыя Рыльке|Рыльке]], [[Патрык Зюскінд|Зюскінда]] і інш. З польскай перакладаў [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]], [[Юльюш Славацкі|Славацкага]], [[Цыпрыян Каміль Норвід|Норвіда]], [[Юліян Тувім|Тувіма]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлю]], [[Ежы Анжыеўскі|Ежы Анжыеўскага]] і інш. З латышскай — [[Райніс|Яніс Райніса]], Чакса, Белшавіцу, Скуіньша, Белса, [[Ояр Ваціетыс|Вацыеціса]] і інш. Рабіў пераклады тэкстаў для драматычных тэатраў і да музычных твораў. Супрацоўнічаў з заслужаным артыстам Беларусі, кіраўніком «Беларускай капэлы» [[Віктар Іванавіч Скорабагатаў|Віктарам Скарабагатавым]]. Пераклаў лібрэта да опер [[Антоні Генрых Радзівіл|Радзівіла]] «Фауст», «Маргер» Горскага, «[[Страшны двор]]» [[Станіслаў Манюшка|Манюшкі]]. Пераклаў на беларускую мову «Найвышэйшую песню Саламонаву» (1994), «Новы Запавет. Псалтыр» (1995), «[[Біблія|Біблію]]» (2002). Перакладаў з [[Нямецкая мова|нямецкай]], [[Польская мова|польскай]], [[Латышская мова|латышскай]], [[Лацінская мова|лацінскай]], [[Іспанская мова|іспанскай]], [[Нарвежская мова|нарвежскай]], [[Армянская мова|армянскай]], [[Украінская мова|украінскай]] і іншых моў. == Выбраная бібліяграфія (кніжныя выданні) == * «Ад Эбра да Волгі». [[Вілі Брэдэль|В. Брэдэль]]. Пераклад, [[1959]]. * «Вайна без бітвы». [[Людвіг Рэн|Л. Рэн]]. Пераклад, [[1962]]. * «Фаўст». [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Ё. В. Гётэ]]. Пераклад, [[1976]], 2-е выд. [[1991]], 3-е выд. [[1996]], 4-е выд. [[1999]]. * «Прысуджэнне прэміі». [[Гюнтэр дэ Бройн|Г. дэ Бройн]]. Пераклад, [[1977]]. * «Фінальны акорд». [[Гюнтэр Гофэ|Г. Гофэ]]. Пераклад (з М. Навіцкім), [[1979]]. * «Даўным-даўно ў нас дома…». [[Ганс Фалада|Г. Фалада]]. Пераклад, [[1981]]. * «Санеты Арфею». [[Райнер Марыя Рыльке|Р. М. Рыльке]]. Пераклад, [[1982]]. * «Польскія кветкі». [[Юліян Тувім|Ю. Тувім]]. Пераклад, [[1984]]. * «Белы алень». [[Візма Бэлшавіца|В. Бэлшавіца]]. Пераклад, [[1985]]. * «Прыйдзі, стваральны дух». Зборнік выбраных перакладаў, [[1986]]. * «Агонь і ноч». [[Райніс|Я. Райніс]]. Пераклад, [[1988]]. * «Сны». [[Карлас Шэрман|К. Шэрман]]. Пераклад (з [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р. Барадуліным]]), [[1989]]. * «Лірыка». [[Карл Маркс|К. Маркс]]. Пераклад, [[1989]]. * «Доктар Фаўстус». [[Томас Ман|Т. Ман]]. Пераклад, [[1989]]. * «Гульня шкляных перлаў». [[Герман Гесэ|Г. Гесэ]]. Пераклад, [[1992]]. * «Так сказаў Заратустра». [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Ф.Ніцшэ]]. Пераклад, [[1994]], 2-е выд. [[2016]]. * «Авантурнік Сімпліцысімус». [[Ганс Якаб Крыстофель фон Грымельсгаўзен|Г. Я. К. Грымельсгаўзен]]. Пераклад, [[1997]]. * «Фаўст». [[Ёган Вольфганг Гётэ|Ё. В. Гётэ]]: Лібрэта оперы кн. А. Г. Радзівіла. Пераклад, [[1999]]. * «[[Біблія]]. Кнігі Святога Пісання Старога і Новага Запавету». Пераклад, [[2002]]. * «Кніга гадзін». [[Райнер Марыя Рыльке|Р. М. Рыльке]]. Пераклад, [[2005]]. * «Голэм». [[Густаў Майрынк|Г. Майрынк]]. Пераклад, [[2006]]. * «Мэфіста». [[Клаус Ман|К. Ман]]. Пераклад, [[2006]]. * «Курдупель Цахес… et cetera, et cetera, et cetera». [[Эрнст Тэадор Амадэй Гофман|Э. Т. А. Гофман]]. Пераклад, [[2008]]. * «Юстыцыя». [[Фрыдрых Дзюрэнмат|Ф.Дзюрэнмат]]. Пераклад, [[2009]]. * «Ferdydurke». [[Вітольд Гамбровіч|В. Гамбровіч]]. Пераклад, [[2009]]. * «Вуліца Ціхая, шэсць». [[Моніка Марон|М. Марон]]. Пераклад, [[2010]]. * «Стэпавы воўк». [[Герман Гесэ|Г. Гесэ]]. Пераклад, [[2011]]. * «Званы старое казкі: Вершы да вакальных цыклаў кампазітараў ХІХ ст.». Пераклад, [[2011]]. * «Ноч Вальпургіі. Белы Дамініканец». [[Густаў Майрынк|Г. Майрынк]]. Пераклад, [[2014]]. * «Выбраная паэзія». [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Ё. В. Гётэ]]. Пераклад. (З [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Л. Баршчэўскім]]), [[2016]]. * «Выбраная лірыка». [[Райнер Марыя Рыльке|Р. М. Рыльке]]. Пераклад, [[2016]]. * «Басэтля. Парфума». [[Патрык Зюскінд|П. Зюскінд]]. Пераклад, [[2017]]. * «Выбраная лірыка». [[Геарг Тракль|Г. Тракль]]. Пераклад. (З [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Л. Баршчэўскім]]), [[2018]]. * «Узлёт Артура Уі, які можна было спыніць». [[Бертальд Брэхт|Б. Брэхт]]. Пераклад, [[2019]]. * «Выбраная лірыка». [[Вільгельм Мюлер|В. Мюлер]]. Пераклад. (З [[Уладзімір Антонавіч Папковіч|У. Папковічам]]), [[2019]]. == Прызнанне == * Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія» (2001). * Узнагарода [[Латвія|Латвіі]] [[Ордэн Трох Зорак|«Ордэн трох зорак»]]. * Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]] імя Якуба Коласа (1992) — ''за пераклад з нямецкай мовы на беларускую рамана Томаса Мана «Доктар Фаўстус»''. * Лаўрэат [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча|Літаратурнай прэміі ПЭН-Цэнтра]]. * Пасмяротна ўзнагароджаны [[Медаль да стагоддзя БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар =Здановіч І.|частка = |загаловак = Рупліўцы беларускага нацыянальнага адраджэньня з Пружаншчыны: Грамадска-літаратурны даведнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Пружаны|выдавецтва = |год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 144|серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сёмуха Васіль Сяргеевіч|[[Янка Саламевіч|Саламевіч І. У.]]|360}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Сёмуха Васіль Сяргеевіч|660}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{bis.nlb.by|130320}} * [http://www.knihi.com/Vasil_Siomucha Пераклады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131223141950/http://knihi.com/Vasil_Siomucha/ |date=23 снежня 2013 }} на [[Беларуская Палічка|Беларускай Палічцы]] * [http://www.kamunikat.org/Siomucha_Vasil.html Васіль Сёмуха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140501222628/http://kamunikat.org/Siomucha_Vasil.html |date=1 мая 2014 }} // [[Kamunikat.org]] * [http://www.litaratura.org/syomukha Старонка на Літаратура.org] * [http://www.prajdzisvet.org/translators/2-siomukha-vasil.html Васіль Сёмуха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121102045144/http://prajdzisvet.org/translators/2-siomukha-vasil.html |date=2 лістапада 2012 }} // Сеціўны часопіс «[[ПрайдзіСвет]]» * [https://www.svaboda.org/a/30416240.html «Я хай сабе крыху і прыдурак, але ж не зусім дурны…» Цытаты зь няскончанай размовы з Васілём Сёмухам] // svaboda.org 4 лютага 2020 * [https://nashaniva.by/?c=ar&i=96389 Біблія дзядзькі Васіля] — nashaniva.by * {{bis.nlb.by|130320|Сёмуха Васіль Сяргеевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сёмуха Васіль Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] alpkkia0y3tp13z0lg7mk4zw1dohiqe 5142109 5142107 2026-05-15T20:46:06Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5142109 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік|Фота = Vasiĺ Siomucha.jpg|Подпіс = 2010 г.|Прэміі = {{Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь}} <br/> [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча]]}} {{Значэнні|Сёмуха (значэнні)}} '''Васі́ль Сярге́евіч Сё́муха''' ({{ДН|18|1|1936}}, хутар Ясінец (Ясенец), цяпер [[Пружанскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]] — [[3 лютага]] [[2019]]<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=224680 Памёр Васіль Сёмуха]</ref>) — беларускі {{перакладчык|на беларускую мову|Бібліі|з нямецкай мовы|з польскай мовы|з латышскай мовы|з лацінскай мовы|з іспанскай мовы|з нарвежскай мовы|з армянскай мовы|з украінскай мовы}}, найбольш вядомы сваімі перакладамі з [[Нямецкая мова|нямецкай мовы]]. Пераклаў на [[Беларуская мова|беларускую мову]] [[Біблія|Біблію]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1936 годзе ў сям’і лесніка. Бацька быў [[Праваслаўе|праваслаўным]], маці — [[Пратэстанцтва|пратэстанткай]]<ref name="НН">{{cite web|url = https://nashaniva.by/?c=ar&i=49260|title = Васіль Сёмуха: «Барадулін называе мяне казлом, а Караткевіч уратаваў!»|author = Глеб Лабадзенка|authorlink = Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date = 20-1-2011|publisher = nashaniva.by (zviazda.by)|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190206155925/https://nn.by/?c=ar&i=49260|archivedate = 6-2-2019|accessdate = 6-2-2019}}</ref>. Меў брата Яўгена<ref name="маяк">{{cite web|url = http://old.maiak.by/?p=26457|title = Гаркавы подых вайны|author = Мікалай Пейган, Мікалай Сінкевіч|date = 4-7-2012|publisher = old.maiak.by|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190206160240/http://old.maiak.by/?p=26457|archivedate = 6 лютага 2019|accessdate = 6-2-2019|url-status = dead}}</ref>. У ліпені 1942 года бацькі былі арыштаваныя нацыстамі праз падазрэнне ў сувязі з партызанамі, быў спалены хутар. Бацькі былі расстраляныя ва ўрочышчы [[Слабудка]], дзе агулам нацысты забілі 5000 чалавек<ref name="НН"/>. Асірацелых братоў выхоўвала родная цётка з боку бацькі Ганна з вёскі [[Смаляніца]]. Скончыў Пружанскую сярэднюю школу № 2. У 1959 годзе скончыў рамана-германскае аддзяленне філалагічнага факультэта [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта імя Ламаносава]]. Працаваў рэдактарам у Беларускім дзяржаўным выдавецтве (1959—1964), інжынерам у сектары тэхінфармацыі СКБ-3 на [[Мінскі трактарны завод|Мінскім трактарным заводзе]] (1964—1965), выкладчыкам нямецкай мовы ў школе (1966—1967), літаратурным супрацоўнікам газеты «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» (1967—1972). Па сумяшчальніцтве выкладаў нямецкую мову ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] (1966—1970). З 1972 года — рэдактар выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]». Сябра Саюза пісьменнікаў СССР (з 1977). Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзу беларускіх пісьменнікаў]], беларускага ПЭН-цэнтра. Выкладаў сусветную літаратуру ў [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Беларускім гуманітарным ліцэі]]. Памёр 3 лютага 2019 года. З [[Мінскі крэматорый|Мінскага крэматорыя]] прах быў перавезены ў Пружаны<ref>{{cite web|url = https://www.racyja.com/hramadstva/razvitanne-z-perakladchykam-vasilyom-s/|title = У Менску развіталіся з Васілём Сёмухам|publisher = racyja.com|archiveurl = https://archive.today/20190312171856/https://www.racyja.com/hramadstva/razvitanne-z-perakladchykam-vasilyom-s/|archivedate = 12 сакавіка 2019|accessdate = 12-3-2019|url-status = live}}</ref>. Пахаваны на гарадскіх могілках [[Пружаны|Пружанаў]], побач з дзядзькам і цёткай Ганнай, якія выхоўвалі Васіля Сёмуху пасля страты бацькоў<ref>{{cite web|url = https://vb.by/society/people/razvitanne_s_semuhoi.html|title = У Пружанах развітаюцца з Васілём Сёмухам|author = Антаніна Хакімава|authorlink = |date = 8-2-2019|publisher = vb.by|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190312171424/https://vb.by/society/people/razvitanne_s_semuhoi.html|archivedate = 12-3-2019|accessdate = 12-3-2019}}</ref>. 22 студзеня 2022 года на магіле быў адкрыты надмагільны помнік аўтарства скульптара [[Алесь Шаціла|Алеся Шацілы]]<ref>{{cite web|url = https://pruzhany.net/semuha-3.html|title = : У Пружанах учора адчынілі помнік дзядзьку Васілю — перакладчыку Васілю Сяргеевічу Сёмуху|date = 23-1-2022|publisher = pruzhany.net|archiveurl = https://web.archive.org/web/20220128215349/https://pruzhany.net/semuha-3.html|archivedate = 28 студзеня 2022|url-status = dead}}</ref>. == Пераклады == Дэбютаваў перакладам у 1959 г. Пераклаў з нямецкай паасобныя творы [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Гётэ]], [[Фрыдрых Шылер|Шылера]], [[Генрых Гейнэ|Гейнэ]], [[Альберт фон Шаміса|Шаміса]], Мюлера, Рукерта, [[Эрнст Тэадор Амадэй Гофман|Гофмана]], [[Ганс Якаб Крыстофель фон Грымельсгаўзен|Грымельсгаўзена]], [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Ніцшэ]], [[Бертальд Брэхт|Брэхта]], [[Фрыдрых Дзюрэнмат|Дзюрэнмата]], [[Герман Гесэ|Гесэ]], [[Гюнтэр дэ Бройн|дэ Бройна]], [[Томас Ман|Томаса Мана]], [[Райнер Марыя Рыльке|Рыльке]], [[Патрык Зюскінд|Зюскінда]] і інш. З польскай перакладаў [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]], [[Юльюш Славацкі|Славацкага]], [[Цыпрыян Каміль Норвід|Норвіда]], [[Юліян Тувім|Тувіма]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлю]], [[Ежы Анжыеўскі|Ежы Анжыеўскага]] і інш. З латышскай — [[Райніс|Яніс Райніса]], Чакса, Белшавіцу, Скуіньша, Белса, [[Ояр Ваціетыс|Вацыеціса]] і інш. Рабіў пераклады тэкстаў для драматычных тэатраў і да музычных твораў. Супрацоўнічаў з заслужаным артыстам Беларусі, кіраўніком «Беларускай капэлы» [[Віктар Іванавіч Скорабагатаў|Віктарам Скарабагатавым]]. Пераклаў лібрэта да опер [[Антоні Генрых Радзівіл|Радзівіла]] «Фауст», «Маргер» Горскага, «[[Страшны двор]]» [[Станіслаў Манюшка|Манюшкі]]. Пераклаў на беларускую мову «Найвышэйшую песню Саламонаву» (1994), «Новы Запавет. Псалтыр» (1995), «[[Біблія|Біблію]]» (2002). Перакладаў з [[Нямецкая мова|нямецкай]], [[Польская мова|польскай]], [[Латышская мова|латышскай]], [[Лацінская мова|лацінскай]], [[Іспанская мова|іспанскай]], [[Нарвежская мова|нарвежскай]], [[Армянская мова|армянскай]], [[Украінская мова|украінскай]] і іншых моў. == Выбраная бібліяграфія (кніжныя выданні) == * «Ад Эбра да Волгі». [[Вілі Брэдэль|В. Брэдэль]]. Пераклад, [[1959]]. * «Вайна без бітвы». [[Людвіг Рэн|Л. Рэн]]. Пераклад, [[1962]]. * «Фаўст». [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Ё. В. Гётэ]]. Пераклад, [[1976]], 2-е выд. [[1991]], 3-е выд. [[1996]], 4-е выд. [[1999]]. * «Прысуджэнне прэміі». [[Гюнтэр дэ Бройн|Г. дэ Бройн]]. Пераклад, [[1977]]. * «Фінальны акорд». [[Гюнтэр Гофэ|Г. Гофэ]]. Пераклад (з М. Навіцкім), [[1979]]. * «Даўным-даўно ў нас дома…». [[Ганс Фалада|Г. Фалада]]. Пераклад, [[1981]]. * «Санеты Арфею». [[Райнер Марыя Рыльке|Р. М. Рыльке]]. Пераклад, [[1982]]. * «Польскія кветкі». [[Юліян Тувім|Ю. Тувім]]. Пераклад, [[1984]]. * «Белы алень». [[Візма Бэлшавіца|В. Бэлшавіца]]. Пераклад, [[1985]]. * «Прыйдзі, стваральны дух». Зборнік выбраных перакладаў, [[1986]]. * «Агонь і ноч». [[Райніс|Я. Райніс]]. Пераклад, [[1988]]. * «Сны». [[Карлас Шэрман|К. Шэрман]]. Пераклад (з [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р. Барадуліным]]), [[1989]]. * «Лірыка». [[Карл Маркс|К. Маркс]]. Пераклад, [[1989]]. * «Доктар Фаўстус». [[Томас Ман|Т. Ман]]. Пераклад, [[1989]]. * «Гульня шкляных перлаў». [[Герман Гесэ|Г. Гесэ]]. Пераклад, [[1992]]. * «Так сказаў Заратустра». [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Ф.Ніцшэ]]. Пераклад, [[1994]], 2-е выд. [[2016]]. * «Авантурнік Сімпліцысімус». [[Ганс Якаб Крыстофель фон Грымельсгаўзен|Г. Я. К. Грымельсгаўзен]]. Пераклад, [[1997]]. * «Фаўст». [[Ёган Вольфганг Гётэ|Ё. В. Гётэ]]: Лібрэта оперы кн. А. Г. Радзівіла. Пераклад, [[1999]]. * «[[Біблія]]. Кнігі Святога Пісання Старога і Новага Запавету». Пераклад, [[2002]]. * «Кніга гадзін». [[Райнер Марыя Рыльке|Р. М. Рыльке]]. Пераклад, [[2005]]. * «Голэм». [[Густаў Майрынк|Г. Майрынк]]. Пераклад, [[2006]]. * «Мэфіста». [[Клаус Ман|К. Ман]]. Пераклад, [[2006]]. * «Курдупель Цахес… et cetera, et cetera, et cetera». [[Эрнст Тэадор Амадэй Гофман|Э. Т. А. Гофман]]. Пераклад, [[2008]]. * «Юстыцыя». [[Фрыдрых Дзюрэнмат|Ф.Дзюрэнмат]]. Пераклад, [[2009]]. * «Ferdydurke». [[Вітольд Гамбровіч|В. Гамбровіч]]. Пераклад, [[2009]]. * «Вуліца Ціхая, шэсць». [[Моніка Марон|М. Марон]]. Пераклад, [[2010]]. * «Стэпавы воўк». [[Герман Гесэ|Г. Гесэ]]. Пераклад, [[2011]]. * «Званы старое казкі: Вершы да вакальных цыклаў кампазітараў ХІХ ст.». Пераклад, [[2011]]. * «Ноч Вальпургіі. Белы Дамініканец». [[Густаў Майрынк|Г. Майрынк]]. Пераклад, [[2014]]. * «Выбраная паэзія». [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Ё. В. Гётэ]]. Пераклад. (З [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Л. Баршчэўскім]]), [[2016]]. * «Выбраная лірыка». [[Райнер Марыя Рыльке|Р. М. Рыльке]]. Пераклад, [[2016]]. * «Басэтля. Парфума». [[Патрык Зюскінд|П. Зюскінд]]. Пераклад, [[2017]]. * «Выбраная лірыка». [[Геарг Тракль|Г. Тракль]]. Пераклад. (З [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Л. Баршчэўскім]]), [[2018]]. * «Узлёт Артура Уі, які можна было спыніць». [[Бертальд Брэхт|Б. Брэхт]]. Пераклад, [[2019]]. * «Выбраная лірыка». [[Вільгельм Мюлер|В. Мюлер]]. Пераклад. (З [[Уладзімір Антонавіч Папковіч|У. Папковічам]]), [[2019]]. == Прызнанне == * Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія» (2001). * Узнагарода [[Латвія|Латвіі]] [[Ордэн Трох Зорак|«Ордэн трох зорак»]]. * Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]] імя Якуба Коласа (1992) — ''за пераклад з нямецкай мовы на беларускую рамана Томаса Мана «Доктар Фаўстус»''. * Лаўрэат [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча|Літаратурнай прэміі ПЭН-Цэнтра]]. * Пасмяротна ўзнагароджаны [[Медаль да стагоддзя БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар =Здановіч І.|частка = |загаловак = Рупліўцы беларускага нацыянальнага адраджэньня з Пружаншчыны: Грамадска-літаратурны даведнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Пружаны|выдавецтва = |год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 144|серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сёмуха Васіль Сяргеевіч|[[Янка Саламевіч|Саламевіч І. У.]]|360}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Сёмуха Васіль Сяргеевіч|660}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{bis.nlb.by|130320}} * [http://www.knihi.com/Vasil_Siomucha Пераклады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131223141950/http://knihi.com/Vasil_Siomucha/ |date=23 снежня 2013 }} на [[Беларуская Палічка|Беларускай Палічцы]] * [http://www.kamunikat.org/Siomucha_Vasil.html Васіль Сёмуха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140501222628/http://kamunikat.org/Siomucha_Vasil.html |date=1 мая 2014 }} // [[Kamunikat.org]] * [http://www.litaratura.org/syomukha Старонка на Літаратура.org] * [http://www.prajdzisvet.org/translators/2-siomukha-vasil.html Васіль Сёмуха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121102045144/http://prajdzisvet.org/translators/2-siomukha-vasil.html |date=2 лістапада 2012 }} // Сеціўны часопіс «[[ПрайдзіСвет]]» * [https://www.svaboda.org/a/30416240.html «Я хай сабе крыху і прыдурак, але ж не зусім дурны…» Цытаты зь няскончанай размовы з Васілём Сёмухам] // svaboda.org 4 лютага 2020 * [https://nashaniva.by/?c=ar&i=96389 Біблія дзядзькі Васіля] — nashaniva.by * {{bis.nlb.by|130320|Сёмуха Васіль Сяргеевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сёмуха Васіль Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] 4bozh1lj6023sgy9ifib71ggt0bmkbm 0 54400 5142296 5097281 2026-05-16T10:35:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142296 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Галерэя |Беларуская назва = Галерэя Уфіцы |Арыгінальная назва = {{lang-it|Galleria degli Uffizi}} |Выява = Firenze.PalVecchio.Uffizi02.JPG |Подпіс выявы = Галерэя Уфіцы, від у бок [[Плошча Сіньёрыі, Фларэнцыя|плошчы Сіньёрыі]] |Шырыня выявы = |Сучасны статус = Галерэя |Краіна = Італія |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Фларэнцыя |Каардынаты = {{coord|43|46|6.38|N|11|15|21.24|E|type:landmark_region:IT}} |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = Джорджа Вазары, Бернарда Буанталенці |Заснавальнік = [[Козіма Медычы Старэйшы|Козіма I]] |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1560 |Заканчэнне будаўніцтва = 1581 |Сучасны стан = |Сайт = http://www.uffizi.beniculturali.it |Commons = }} '''Галерэя Уфіцы''' ({{lang-it|Galleria degli Uffizi}}, літаральна — «галерэя канцылярый») — палац [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]], пабудаваны ў [[1560]]—[[1581]] гг., сёння з'яўляецца адным з самых буйных і значных музеяў еўрапейскага выяўленчага мастацтва. == Карціны == * [[Аўтапартрэт (Рафаэль)|Аўтапартрэт, Рафаэль]] == Галерэя == <gallery> Выява:Cimabue 033.jpg|''[[Маэста]]''. [[Чымабуэ]] Выява:Giotto, 1267 Around-1337 - Maestà - Google Art Project.jpg |''[[Маэста]]''. [[Джота]] Выява:Galería Uffizi, Florencia, Italia, 2022-09-18, DD 26.jpg|''[[Дабравешчанне]]''. [[Сімонэ Марціні]] Выява:Filippo Lippi - Madonna col Bambino e due angeli - Google Art Project.jpg|''Мадонна''. [[Філіпа Ліпі]] Выява:Botticelli-primavera.jpg|''[[Вясна, карціна Бацічэлі|Вясна]]''. [[Сандра Бацічэлі]] Выява:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|''[[Нараджэнне Венеры (карціна Бацічэлі)|Нараджэнне Венеры]]''. [[Сандра Бацічэлі]] Выява:Leonardo_da_Vinci_-_Adorazione_dei_Magi_-_Google_Art_Project.jpg|''[[Пакланенне вешчуноў]]'' [[Леанарда да Вінчы]] Выява:Piero della Francesca 044.jpg|''Герцаг і герцагіня урбінскія.'' [[П'еро дэла Франчэска]] Image:The Madonna in Sorrow.jpg|Мадонна, якая смуткуе, [[Джавані Батыста Сальві]] </gallery> == Гл. таксама == * [[Алтар Парцінары]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Uffizi|Уфіцы}} {{commonscat-inline|Uffizi Gallery|Галерэя Уфіцы}} * [http://www.compart-multimedia.com/virtuale/us/florence/uffizi_gallery.htm Palazzo degli Uffizi, Florence] virtual reality movie and pictures * [http://www.polomuseale.firenze.it/musei/uffizi/ Uffizi Gallery] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111209230311/http://www.polomuseale.firenze.it/musei/uffizi/ |date=9 снежня 2011 }} {{Славутасці Фларэнцыі}} [[Катэгорыя:Музеі Фларэнцыі]] [[Катэгорыя:Карціны са збораў Галерэі Уфіцы|*]] [[Катэгорыя:Мастацкія музеі Італіі]] [[Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Медычы]] 5puiqnvx86leqdgq72o1htpur2gs8aa 0 55364 5141882 4997417 2026-05-15T13:49:44Z JerzyKundrat 174 5141882 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Ведрыч}} {{Рака |Назва = Ведрыч |Нацыянальная назва = |Выява = Viedryč_river_(01).jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = ля в. [[Рассвет (Рэчыцкі раён)|Рассвет]] |Даўжыня = 68 |Плошча вадазбору = 1330 |Расход вады = 4,5 |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = каля в. [[Уюнішчы]], [[Калінкавіцкі раён]] |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = Дняпро |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = Дняпро/Чорнае мора |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гомельская вобласць |Раён = Калінкавіцкі раён/Рэчыцкі раён |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = }} '''Ведрыч''', '''Ведрач''' — [[рака]] ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім]] і [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім]] раёнах [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], правы [[прыток]] ракі [[Дняпро]]. Даўжыня ракі 68 км. Плошча [[вадазбор]]у 1330 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 4,5 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,3 ‰. == Гідраграфія == Пачынаецца за 2 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Уюнішчы]] Калінкавіцкага раёна, упадае ў Дняпро каля вёскі [[Азершчына]] Рэчыцкага раёна. Цячэ па [[Гомельскае Палессе|Гомельскім Палессі]]. [[Даліна]] невыразная, шырыня 0,6—0,8 км. [[Пойма|Абалона]] шырынёй 0,3—0,5 км, сухая, лугавая. Рэчышча каналізаванае ў 1962 г. і 1972—1976 гг. ад вытоку да вёскі Коззе на працягу 49 км; у 1989 г. праведзена рэканструкцыя на ўчастку даўжынёй 9,4 км паміж вёскамі [[Галоўкі (Рэчыцкі раён)|Галоўкі]] і [[Красная Дуброва (Рэчыцкі раён)]]. Шырыня ракі ў межань 6—8 м. У абалоне [[Меліярацыя|меліярацыйныя]] каналы. === Асноўныя прытокі === * ''Праваруч'': канава [[Рэбуска]], [[Катынь (рака)|Катынь]]. * ''Леваруч'': [[Днепрык (рака)|Днепрык]], [[Дзяражня (прыток Ведрыча)|Дзяражня]]. == Гідралагічны рэжым == На перыяд вясновага разводдзя прыпадае 47 %, на летне-асеннюю межань — 30 %, зімовую — 23 % аб’ёму гадавога сцёку. У разводдзе максімальнае перавышэнне ўзроўню над межанным 2,5-2,7 м. == Экалогія == Ведрыч праразае тоўшчу [[неаген]]-[[палеаген]]ных парод, часткова ўскрываюцца падземныя воды верхнемелавых і верхняюрскіх карбанатызаваных адкладаў. У сувязі з гэтым вада ракі Ведрыч, вадазбор якой забалочаны і залесены ў сярэднім на 47 %, мае высокае ўтрыманне кальцыю (58,8 мг/дм³), магнію (10,9 мг/дм³) і гідракарбанатаў (209,8 мг/дм³) з мінералізацыяй, якая дасягае 317,2 мг/дм³. Характэрна павышанае ўтрыманне сульфатаў, звязанае з працэсам мінералізацыі арганічных рэчываў у глебе і вымываннем з яе сернакіслых солей з наступным іх вынасам у рачную сетку. Абсалютная колькасць сульфатаў складае 5,1-15,5 мг/дм³, павялічваючыся месцамі да 38,5 мг/дм³. У вусці ракі размешчана зона адпачынку мясцовага значэння Салтанова. 2 ліпеня 2009 года ў рацэ, за два кіламетры ад вёскі [[Ліскі (Рэчыцкі раён)|Ліскі]] Рэчыцкага раёна, быў выяўлены масавы мор рыбы. Была ўсталявана наяўнасць ядахімікатаў, якія патрапілі ў раку з палёў мясцовых сельгаспрадпрыемстваў, на якіх праводзілася хімічная праполка.<ref>[http://news.tut.by/society/141861.html У Рэчыцкім раёне адбыўся мор рыбы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190306043703/http://news.tut.by/society/141861.html |date=6 сакавіка 2019 }}{{ref-ru}} // [[БелаПАН]]</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1—2. — Л., 1971. * Природа Белоруссии: Попул. энцикл./ БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с., 40 л. ил. == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/7452|ВЕДРЫЧ}} {{Дняпро}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Дняпра]] [[Катэгорыя:Рэкі Калінкавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Рэчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Ведрыча| ]] copb18xzln3km016eaptr2wbcjpx0sv 0 58917 5141881 5056494 2026-05-15T13:39:54Z JerzyKundrat 174 5141881 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва =Важа |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Краіна =Беларусь |Рэгіён = |Пазіцыйная карта 1 =Беларусь |Пазіцыйная карта 2 = |Плошча =2,94 |Аб'ём =6,67 |Вышыня над узроўнем мора =139,7<ref>[http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-35-019.jpg Ліст карты N-35-19]</ref> |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая глыбіня=5,1 |Даўжыня =2,62 |Шырыня =1,11 |Даўжыня берагавой лініі= |Салёнасць = |Празрыстасць = |lat =55.5907 |long =27.4078 |lat_deg=55 |lat_min=35 |lat_sec=26.40 |lat_dir=N |lon_deg=27 |lon_min=24 |lon_sec=28.08 |lon_dir=E |Плошча вадазбору = 24,4 }} '''Ва́жа''' — возера ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца за 12 кіламетраў на паўднёвы захад ад [[Мёры|Мёраў]], за 3 кіламетры ад вёскі [[Пераброддзе]]. Належыць да групы [[Абстэрнаўскія азёры|Абстэрнаўскіх азёр]]. == Гідраграфія == Возера знаходзіцца ў басейне ракі [[Вята (рака)|Вята]]. Плошча Важы складае 2,94 км². Найбольшая глыбіня возера — 5,1 м. Даўжыня возера — 2,62 км, найбольшая шырыня — 1,11 км. Аб’ём вады ў возеры складае 6,67 млн м³, плошча вадазбору возера — 24,4 км². Схілы катлавіны возера на поўдні і на паўднёвым захадзе маюць вышыню 8—10 метраў, месцамі вышыня схілаў складае да 17 метраў. Схілы пакрытыя лесам, на поўначы і паўночным захадзе схілы разараныя. На ўсходзе да возера прымыкае [[балота]]. Берагі возера на поўначы і на захадзе абразіўныя, месцамі берагі сплавінныя і часта зліваюцца з схіламі. Возера мае 2 [[востраў|востравы]], агульная плошча якіх складае 0,01 км². Возера злучанае з возерам [[Абстэрна]] пратокай, шырыня якой складае 200 метраў. У Важу ўпадае рэчка без назвы. == Экалогія == Шырыня паласы прыбрэжнай расліннасці складае ад 15 да 100 метраў, расліннасць у возеры пашыраная да глыбіні 2 метры. Водзяцца [[шчупак]], [[лешч]], верхаводка, [[гусцяра]], [[язь]], [[плотка]], карась залаты і сярэбраны, [[краснапёрка]], [[лінь]], [[джгір]], [[мянтуз]], [[акунь]], судак. На беразе возера знаходзіцца база адпачынку «Актам». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Важа||446—447}} * Блакітная кніга Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1994. == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/12512|Важа}} {{Абстэрнаўскія азёры}} [[Катэгорыя:Абстэрнаўская група азёр]] [[Катэгорыя:Азёры Мёрскага раёна]] 45hlcwrbbasay29q8qji4i8fo34yxeg 0 59746 5142057 3789089 2026-05-15T20:14:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5142057 wikitext text/x-wiki [[Image:SPB St. Peter and Paul Cathedral, photochrome 1896-1897 (LoC).jpg|thumb|Высокі шпіль [[Петрапаўлаўскі сабор|Петрапаўлаўскага сабора]] ў [[Пецярбург]] ]] '''Шпі́ль''' (ад {{lang-de|Spill}}<ref>{{verbum.by|tsbm|shpil|шпіль}}</ref>) альбо '''спі́чак''' (ад {{lang-pl|szpica}}, што ў сваю чаргу запазычана з ням. {{lang-de|Spitze}} — «вастрыё»<ref name="esbm">{{verbum.by|esbm|spichak|Спічак}}</ref>) — вертыкальнае востраканцовае завяршэнне будынка ў выглядзе моцна выцягнутага ўгору [[конус]]а ці [[Піраміда (геаметрыя)|піраміды]]. Асновай для шпілю часта была [[Галка (архітэктура) |галка]]. == Гл. таксама == * [[Шацёр (архітэктура) |Шацёр]] * [[Купал]] * [[Глава (архітэктура) |Глава]] * [[Дах]] * [[Вежа]] == Літаратура == * ''Якимович, Ю. А.'' Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Spires|выгляд=міні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] qzs8d86jgxmk78173weam3yxmt8vd88 5142058 5142057 2026-05-15T20:14:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гл. таксама */ 5142058 wikitext text/x-wiki [[Image:SPB St. Peter and Paul Cathedral, photochrome 1896-1897 (LoC).jpg|thumb|Высокі шпіль [[Петрапаўлаўскі сабор|Петрапаўлаўскага сабора]] ў [[Пецярбург]] ]] '''Шпі́ль''' (ад {{lang-de|Spill}}<ref>{{verbum.by|tsbm|shpil|шпіль}}</ref>) альбо '''спі́чак''' (ад {{lang-pl|szpica}}, што ў сваю чаргу запазычана з ням. {{lang-de|Spitze}} — «вастрыё»<ref name="esbm">{{verbum.by|esbm|spichak|Спічак}}</ref>) — вертыкальнае востраканцовае завяршэнне будынка ў выглядзе моцна выцягнутага ўгору [[конус]]а ці [[Піраміда (геаметрыя)|піраміды]]. Асновай для шпілю часта была [[Галка (архітэктура) |галка]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Якимович, Ю. А.'' Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Spires|выгляд=міні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] olqbmz8xtiuf0tij3e28i1yonsqz20l 0 59769 5142338 5051172 2026-05-16T11:40:56Z Lp0 on fire 161675 /* У свеце */ remove cross-wiki spam 5142338 wikitext text/x-wiki '''Страхава́нне''' — сістэма [[Эканоміка|эканамічных]] адносін, якая ўключае ўтварэнне адмысловага фонду сродкаў (страхавога фонду) і яго выкарыстанне (размеркаванне і пераразмеркаванне) для пераадолення і кампенсацыі розных стратаў і шкоды, выкліканых нешчаслівымі падзеямі (страхавымі выпадкамі) шляхам выплаты страхавой кампенсацыі і страхавых сум. == Удзельнікі працэсу страхавання == У страхаванні абавязковая наяўнасць двух бакоў: * адмысловай арганізацыі, што займаецца стварэннем і выкарыстаннем адпаведнага фонду — '''[[Страхавая кампанія|страхоўшчыка]]''' * юрыдычных і [[Фізічная асоба|фізічных асоб]], што ўносяць у фонд усталяваныя плацяжы — '''страхавальнікаў'''. Узаемныя абавязацельствы страхоўшчыкаў і страхавальнікаў рэгламентуюцца дагаворам страхавання ў адпаведнасці з умовамі страхавання. Удзельнікамі страхавых адносін могуць выступаць таксама трэція бакі: '''застрахаваны''' або '''бенефіцыяр''' — асоба, прызначаная для атрымання страхавой кампенсацыі, напрыклад [[банк]] па ўмовах страхавання іпатэкі.<ref>[https://ipotekar.guru/other/ipotechnoe-strahovanie Страхаванне іпатэкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190214233405/https://ipotekar.guru/other/ipotechnoe-strahovanie |date=14 лютага 2019 }}</ref> == Класіфікацыя == * '''маёмаснае''' страхаванне: аб’ектам страхавання з’яўляюцца матэрыяльныя каштоўнасці * '''асабістае''' страхаванне: аснова эканамічных адносін — падзеі ў жыцці фізічных асоб * '''страхаванне адказнасці''': прадмет — абавязацельствы страхавальніка па кампенсацыі шкоды трэцім асобам. Унутры галіны таксама выдзяляюцца розныя віды страхавання. Па тэрміне дагавор страхавання можа быць: * бестэрміновай (пажыццёвай) * часовай: ** кароткатэрміновай (ад некалькіх месяцаў да году) ** доўгатэрміновай (ад 1 да 5 гадоў) ** і іншыя == Гл. таксама == * [[Страхаванне жыцця]] * [[Абандон]] * [[Страхавы поліс]] {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Страхаванне|Маслыка Г. А.|203}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Страхаванне| ]] asn8agxeb6oxoxjof7f7llw7x5yhihy 0 61204 5141902 4889147 2026-05-15T14:37:32Z M.L.Bot 261 5141902 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Паланга |арыгінальная назва = Palanga |падначаленне = гарадское самакіраванне |павет = Клайпедскі }} '''Паланга́'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Palanga}}) — горад у заходняй [[Літва|Літве]], на ўзбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], утварае гарадское самакіраванне ў складзе [[Клайпедскі павет|Клайпедскага павета]]. Вядомы літоўскі курорт. Горад адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну [[Жамойць]]. == Гісторыя == Археалагічныя знаходкі сцвярджаюць, што чалавечыя паселішчы з’явіліся тут 5000 гадоў таму. У Х стагоддзі ў гэтых мясцінах жылі [[Куршы|куршскія]] плямёны. Упершыню Паланга згадана ў тэўтонскіх хроніках пад 1253 годам. Паселішча мела важнае стратэгічнае значэнне, тут быў выхад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] да Балтыйскага мора, акрамя таго, Паланга знаходзілася паміж [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] з поўдня і [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]] з поўначы. Згодна з паданнем у Паланзе жыла [[Бірута (жонка Кейстута)|Бірута]], жонка [[Кейстут]]а, маці [[Вітаўт]]а. Тэўтонскае войска некалькі разоў разбурала паселішча, але пасля [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]] Паланга канчаткова засталася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага. У 1773-1775 года Паланга была ў трыманні віленскага біскупа [[Ігнацы Масальскі|Ігнацыя Масальскага]]. [[Выява:Palanga palac Tyszkiewiczow 3.jpg|thumb|left|Палац Тышкевічаў]] Пасля падзелаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] Паланга ўвайшла ў 1795 у склад [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], у 1796 — у склад [[Літоўская губерня|Літоўскай губерні]], у 1801 — у склад [[Віленская губерня|Літоўска-Віленскай губерні]] (1801—1840). У 1819 годзе прыморскае мястэчка Паланга з акругай са складу Цельшаўскага павета былі перададзены ў склад [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]], але ў 1827 годзе зноў вернуты ў склад [[Віленская губерня|Літоўска-Віленскай губерні]], а пасля [[23 красавіка]] [[1829]] зноў уключана ў склад Курляндскай губерні<ref>Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния... С. 22.</ref>. Пасля падзелаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] уладарамі паселішча былі [[Патоцкія]], [[Несялоўскія]], а ў 1824 годзе яго набыў [[Міхал Тышкевіч]]. Паланга належала [[Тышкевічы|Тышкевічам]] да 1940 года. У 1919-1921 гадах Паланга ўваходзіла ў склад Латвіі. Тэрытарыяльную спрэчку паміж Літоўскай Рэспублікай і Латвіяй разглядаў міжнародны суд Лігі Нацый і з 21 сакавіка 1921 года горад быў перададзены Літве. У 1933 годзе Паланга атрымала статус горада. У 1897 годзе Тышкевічы пабудавалі тут выдатны палац, у якім пасля рэстаўрацыі ў 1963 годзе размясціўся музей [[бурштын]]у. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Спорт == * [[ФК Паланга]] — футбольны клуб. * Гарадскі стадыён па футболу. == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Паланга||534}} * Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния / сост. Д. Афанасьев. — Санкт-Петербург: Общественная польза, 1861. — 745 с.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Palanga|выгляд=міні}} {{Самакіраванні Літвы}} {{Гарады Літвы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клайпедскага павета]] [[Катэгорыя:Масальскія]] [[Катэгорыя:Тышкевічы]] [[Катэгорыя:Паланга| ]] 47gmv0zhnbc9017340l8a98rleqsywo 0 62807 5142134 3483094 2026-05-15T22:34:48Z GrandEscogriffe 51565 cross-wiki replacement of an incorrect, low-quality map by a correct, higher-resolution one 5142134 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Балі}} {{Мора |Назва = Балі |Выява = Bali Sea location.svg |Подпіс = |Каардынаты = |lat_dir = S |lat_deg = 7 |lat_min = 39 |lat_sec = 43 |lon_dir = E |lon_deg = 116 |lon_min = 4 |lon_sec = 14 |CoordScale = 1 |Даўжыня = |Шырыня = |Плошча = 40 000 |Аб'ём = |Даўжыня берагавой лініі = |Найбольшая глыбіня = 1589 |Сярэдняя глыбіня = 411 |Плошча вадазбору = |Пазіцыйная карта = Інданезія |Карта = |Подпіс карты = }} '''Ба́лі''', '''Балійскае мора''' ({{lang-id|Laut Bali}}) — міжастраўное [[мора]] [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] паміж усходняй канцавой часткай вострава [[Ява]] і астравамі [[Кангеан (архіпелаг)|Кангеан]], [[Балі (востраў)|Балі]], [[Ламбок]], [[Сумбава]], [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]] і [[Мадура]]. Плошча 40 000<ref name="geo">{{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=48|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}}</ref> км², сярэдняя глыбіня 411 м, максімальная глыбіня 1589 м (упадзіна Балі). Тэмпература вады 27—28 [[Градус Цэльсія|°C]]. Салёнасць 33,0—34,0 [[Праміле|‰]]. Дно высланае асадкавымі пародамі. Прылівы мяшаныя, вышыня — да 1,7 м. Галоўны порт — [[Сурабая]] ([[Інданезія]]). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} * {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=48|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} {{Моры Ціхага акіяна}} {{Ціхі акіян}} [[Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна]] gisyr2z3oykvp2e781mdbjkm5k3kq8a 0 63274 5142298 4655028 2026-05-16T10:36:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142298 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ухвальскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Крупскі раён]] |Уключае = 40 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ухвала]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1708 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://krupki.gov.by/ru/rukovodstvo/sel-skie-ispolnitel-nye-komitety/ukhval-skij-sel-skij-ispolnitel-nyj-komitet |Заўвагі = }} '''Ухва́льскі сельсавет'''— адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Крупскі раён|Крупскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Ухвала]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Крупскага раёна [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Менская акруга|Менскай акругі]], з 18 чэрвеня 1927 года — у складзе [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Крупскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Мінскай вобласці. 4 студзеня 1964 года ў склад сельсавета са [[Стараслабодскі сельсавет|Стараслабодскага сельсавета]] пералічаны 15 населеных пунктаў ([[Бярозка (Крупскі раён)|Бярозка]], [[Красны Пахар (Крупскі раён)|Красны Пахар]], [[Мажаны]], [[Матошка]], [[Машчаніца]], [[Новая Ніва (Крупскі раён)|Новая Ніва]], [[Новая Слабада (Крупскі раён)|Новая Слабада]], [[Новы Шлях (Крупскі раён)|Новы Шлях]], [[Новыя Пышачы]], [[Свірыдаўка (Крупскі раён)|Свірыдаўка]], [[Селішча (Крупскі раён)|Селішча]], [[Сомры]], [[Старая Слабада]], [[Старыя Пышачы]] і [[Трудавік]]), наўзамен у склад Стараслабодскага сельсавета пералічаны 6 населеных пунктаў ([[Вялікі Вязок]], [[Дзянісавічы]], [[Захараўка (Крупскі раён)|Захараўка]], [[Малы Вязок]], [[Новы Сакол]] і [[Стары Сакол]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 4 студзеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 6 (1046).</ref>. 31 ліпеня 1972 года ў склад сельсавета з [[Дзянісавіцкі сельсавет|Дзянісавіцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Захараўка (Крупскі раён)|Захараўка]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 ліпеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 23 (1361).</ref>, 31 сакавіка 1977 года — з [[Выдрыцкі сельсавет|Выдрыцкага сельсавета]] вёскі [[Гумны]] і [[Узнаж (Крупскі раён)|Узнаж]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. 30 кастрычніка 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаваных [[Выдрыцкі сельсавет|Выдрыцкага]] (4 населеныя пункты: вёскі [[Выдрыца (Крупскі раён)|Выдрыца]], [[Вялікае Горадна]], [[Малое Горадна]] і [[Прудок (Крупскі раён)|Прудок]]) і [[Дзянісавіцкі сельсавет|Дзянісавіцкага]] (11 населеных пунктаў: вёскі [[Вялікі Вязок]], [[Дубавое (Крупскі раён)|Дубавое]], [[Забалоцце (Крупскі раён)|Забалоцце]], [[Малы Вязок]], [[Новы Сакол]], [[Новыя Дзянісавічы]], [[Папарнае]], [[Стары Сакол]], [[Старыя Дзянісавічы]], [[Шынкі]] і [[Яджар]]) сельсаветаў<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf|date=28 чэрвеня 2021}}</ref>. 20 верасня 2021 года скасавана вёска [[Новы Шлях (Крупскі раён)|Новы Шлях]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921n0111029&p1=1 Решение Крупского районного Совета депутатов от 20 сентября 2021 г. № 181 Об упразднении сельских населенных пунктов Крупского района Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006194154/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921n0111029&p1=1|date=6 кастрычніка 2021}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (26 населеных пунктаў) — 1445 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 97,2 % — [[беларусы]], 1,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (41 населены пункт) — 1708 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ухвальскі сельсавет}} {{Крупскі раён}} [[Катэгорыя:Ухвальскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] kg1a1a6pec564rn16t90tqsuf5dcqdg 0 63456 5141992 5034027 2026-05-15T18:43:47Z Için warum 153459 /* Назва */ 5141992 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Нешчарда}} {{Возера2 |Назва =Нешчарда |Нацыянальная назва = |Выява = Belarus-Nyashchedra Lake.jpg |Подпіс = Панарама Нешчарды |Упадаюць =рака Атлайская, ручаі |Выцякаюць =[[Нешчарда (рака)|рака Нешчарда]] |Краіна =Беларусь |Пазіцыйная карта 1 =Беларусь |Пазіцыйная карта 2 =Беларусь Віцебская вобласць |Плошча =24,62 |Аб'ём =0,08472 |Вышыня над узроўнем мора =147,7 |Сярэдняя глыбіня =3,1 |Найбольшая глыбіня=8,1 |Даўжыня =12,05 |Шырыня =4,75 |Даўжыня берагавой лініі=50,18 |Салёнасць =да 0,15 |Празрыстасць =1,0 |lat =55.9147 |long =29.0783 |lat_deg=55 |lat_min=54 |lat_sec=53 |lat_dir=N |lon_deg=29 |lon_min=4 |lon_sec=42 |lon_dir=E |Плошча вадазбору = 143 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Neščarda Lake }} '''Не́шчарда, Няшчэрда'''{{sfn|ЭПБ|1985}}{{sfn|Беларусь|1995}} — [[возера]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], у басейне ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]], за 12 км у напрамку на ўсход ад гарадскога пасёлка [[Расоны]]. Адметнае самай доўгай сярод азёр [[Беларусь|Беларусі]] берагавой лініяй (50,18 км). == Назва == На думку Т. І. Сінкевіч, фармант назваў азёр ''Нешчарда, Няшчэрда, Невядро'' фінамоўнага паходжання і ўзыходзіць да геаграфічнага тэрміна «возера»<ref>Т. І. Сінкевіч. Славянскія, балцкія і фіна-угорскія фарманты ў назвах азёр Віцебшчыны // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4. Мінск, 1999. № 1. С. 54.</ref>. Корань ''Skard-'' у літоўскіх гідронімах тыпу ''Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis''. Ад літоўскага ''skardis'' «круты схіл, бераг», ''skardyti'' «адсякаць, адразаць, аддзіраць»<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.</ref>. З дапамогай прыстаўкі ''Ne-'' аформленыя назвы задзвінскіх азёр Нявежа, [[Няклея]], [[Нядружна (возера, Полацкі раён, каля вёскі Нядружна)|Нядружна]] і іншых. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу ''Nestrėvis'' «Нецякучае (возера)» (ад ''strėvus'' «плыткі, цякучы»)<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.</ref>. == Апісанне == Плошча паверхні возера 24,62 км². Даўжыня 12,05 км, найбольшая шырыня 4,72 км, даўжыня берагавой лініі 50,18 км. Найбольшая глыбіня 8,1 м, сярэдняя — 3,4 м. Аб’ём вады ў возеры 84,72 млн м³. [[Катлавіна]] возера падпруднага тыпу і адрозніваецца складанай будовай, аб чым сведчыць найбольш выцягнутая сярод азёр Беларусі звілістая берагавая лінія (даўжыня 50,18 км), а таксама мноства [[Заліў|заліваў]] і 2 [[Востраў|вострава]]. [[Бераг]]і амаль на ўсім працягу нізкія, забалочаныя і пакрытыя кустамі; на асобных участках паўднёва-ўсходняй і ўсходняй частцы [[Сплавіна|сплавінныя]]. Толькі на поўначы і поўдні да возера набліжаюцца [[Марэна|марэнныя]] пагоркі вышынёй да 10—15 м. Найбольшыя глыбіні возера знаходзяцца па цэнтры абодвух плёсаў, на якія возера дзеліцца вузкім перашыйкам. Найбольшая глыбіня (8,1 м) знаходзіцца ў паўночным плёсе, у той час як у паўднёвым не сустракаецца глыбінь больш за 7 м. Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]]. Шэсць [[Ручай|ручаёў]] і рака Атлайская ўпадаюць у возера. З возера выцякае [[рака]] [[Нешчарда (рака)|Нешчарда]]. Пратокамі злучана з азёрамі [[Доўгае (возера, Расонскі раён)|Доўгае]], [[Круглае (возера, Расонскі раён)|Круглае]] і [[Межна (возера)|Межна]]. == Раслінны свет == Агульная плошча зарастання возера невялікая — 22 %, што тлумачыцца нізкай празрыстасцю вады і вузкай [[Літараль|літараллю]]. Асноўную долю ў зарастанні граюць паўпагружаныя [[Біялагічны від|віды]], такія як [[Трыснёг звычайны|трыснёг]], [[Чарот азёрны|чарот]], [[маннік водны]]. [[Расліннасць]] з плаваючым [[Ліст|лісцем]] шырока распаўсюджаная ў атуленых і мелкаводных залівах паўночнага плёса. == Жывёльны свет == Іхтыяфаўна возера ляшчова-судаковага тыпу. Водзяцца [[лешч]], [[судак]], [[шчупак]], [[плотка]], [[гусцяра]], [[вугор]], [[сазан]], [[язь]], [[краснапёрка]]. [[Вадаём]] перыядычна зарыбляецца. Вядзецца прамысловая лоўля [[рыбы]]. == У гісторыі і культуры == На беразе возера выяўлены археалагічныя помнікі [[Старыца (гарадзішча)|Старыца]] — два гарадзішчы. На месцы гарадзішчы-2 — ''Гарадок'' — пасля [[Аблога Полацка (1563)|захопу Полацка ў 1563 годзе]] загадам вялікага князя маскоўскага [[Іван IV Грозны|Івана IV]] пабудавалі крэпасць [[Нешчарда (замак)|Нешчарду]], якую пасля [[Аблога Полацка (1579)|вызвалення Полацка ў 1579 годзе]] ўзялі і зруйнавалі вялікалітоўскія войскі. У фальварку [[Мурагі]] каля возера нарадзіўся пісьменнік [[Ян Баршчэўскі]]. На беразе возера яму пастаўлены помнік. На паўднёвым беразе возера знаходзіцца сядзіба пана Завальні са зборніка «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» Баршчэўскага. Таксама аўтар прыводзіць паданне пра горад, што нібыта знаходзіўся на [[Паўвыспа|паўвыспе]] на паўднёвым беразе возера, а цяпер, са слоў Баршчэўскага, у тым месцы знаходзяць старыя манеты, упрыгожанні і зброю. Паводле падання, горад быў знішчаны [[волат]]ам Княжам, за што Бог пакараў усю яго [[дружына|дружыну]] чумой. Як піша аўтар, памяць пра гэтыя падзеі захавалася, і дагэтуль у тым месцы жыхарам вядомы [[курган]] з назвай Магіла Княжа. {{зноскі}} == Літаратура == * Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. Пашкоў і інш. — Мн., 2007. * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Нешчарда}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Не́шчарда, Няшчэрда|535}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=12,45|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-11. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азёры Расонскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Нешчарды]] kxehe6d1qndwodfg8z91drzcz0f8xc4 5142025 5141992 2026-05-15T19:43:20Z JerzyKundrat 174 5142025 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Нешчарда}} {{Возера2 |Назва =Нешчарда |Нацыянальная назва = |Выява = Belarus-Nyashchedra Lake.jpg |Подпіс = Панарама Нешчарды |Упадаюць =рака Атлайская, ручаі |Выцякаюць =[[Нешчарда (рака)|рака Нешчарда]] |Краіна =Беларусь |Пазіцыйная карта 1 =Беларусь |Пазіцыйная карта 2 =Беларусь Віцебская вобласць |Плошча =24,62 |Аб'ём =0,08472 |Вышыня над узроўнем мора =147,7 |Сярэдняя глыбіня =3,1 |Найбольшая глыбіня=8,1 |Даўжыня =12,05 |Шырыня =4,75 |Даўжыня берагавой лініі=50,18 |Салёнасць =да 0,15 |Празрыстасць =1,0 |Плошча вадазбору = 143 }} '''Не́шчарда, Няшчэрда'''{{sfn|ЭПБ|1985}}{{sfn|Беларусь|1995}} — [[возера]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], у басейне ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]], за 12 км у напрамку на ўсход ад гарадскога пасёлка [[Расоны]]. Адметнае самай доўгай сярод азёр [[Беларусь|Беларусі]] берагавой лініяй (50,18 км). == Назва == На думку Т. І. Сінкевіч, фармант назваў азёр ''Нешчарда, Няшчэрда, Невядро'' фінамоўнага паходжання і ўзыходзіць да геаграфічнага тэрміна «возера»<ref>Т. І. Сінкевіч. Славянскія, балцкія і фіна-угорскія фарманты ў назвах азёр Віцебшчыны // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4. Мінск, 1999. № 1. С. 54.</ref>. Корань ''Skard-'' у літоўскіх гідронімах тыпу ''Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis''. Ад літоўскага ''skardis'' «круты схіл, бераг», ''skardyti'' «адсякаць, адразаць, аддзіраць»<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.</ref>. З дапамогай прыстаўкі ''Ne-'' аформленыя назвы задзвінскіх азёр Нявежа, [[Няклея]], [[Нядружна (возера, Полацкі раён, каля вёскі Нядружна)|Нядружна]] і іншых. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу ''Nestrėvis'' «Нецякучае (возера)» (ад ''strėvus'' «плыткі, цякучы»)<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.</ref>. == Апісанне == Плошча паверхні возера 24,62 км². Даўжыня 12,05 км, найбольшая шырыня 4,72 км, даўжыня берагавой лініі 50,18 км. Найбольшая глыбіня 8,1 м, сярэдняя — 3,4 м. Аб’ём вады ў возеры 84,72 млн м³. [[Катлавіна]] возера падпруднага тыпу і адрозніваецца складанай будовай, аб чым сведчыць найбольш выцягнутая сярод азёр Беларусі звілістая берагавая лінія (даўжыня 50,18 км), а таксама мноства [[Заліў|заліваў]] і 2 [[Востраў|вострава]]. [[Бераг]]і амаль на ўсім працягу нізкія, забалочаныя і пакрытыя кустамі; на асобных участках паўднёва-ўсходняй і ўсходняй частцы [[Сплавіна|сплавінныя]]. Толькі на поўначы і поўдні да возера набліжаюцца [[Марэна|марэнныя]] пагоркі вышынёй да 10—15 м. Найбольшыя глыбіні возера знаходзяцца па цэнтры абодвух плёсаў, на якія возера дзеліцца вузкім перашыйкам. Найбольшая глыбіня (8,1 м) знаходзіцца ў паўночным плёсе, у той час як у паўднёвым не сустракаецца глыбінь больш за 7 м. Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]]. Шэсць [[Ручай|ручаёў]] і рака Атлайская ўпадаюць у возера. З возера выцякае [[рака]] [[Нешчарда (рака)|Нешчарда]]. Пратокамі злучана з азёрамі [[Доўгае (возера, Расонскі раён)|Доўгае]], [[Круглае (возера, Расонскі раён)|Круглае]] і [[Межна (возера)|Межна]]. == Экалогія == Агульная плошча зарастання возера невялікая — 22 %, што тлумачыцца нізкай празрыстасцю вады і вузкай [[Літараль|літараллю]]. Асноўную долю ў зарастанні граюць паўпагружаныя [[Біялагічны від|віды]], такія як [[Трыснёг звычайны|трыснёг]], [[Чарот азёрны|чарот]], [[маннік водны]]. [[Расліннасць]] з плаваючым [[Ліст|лісцем]] шырока распаўсюджаная ў атуленых і мелкаводных залівах паўночнага плёса. Іхтыяфаўна возера ляшчова-судаковага тыпу. Водзяцца [[лешч]], [[судак]], [[шчупак]], [[плотка]], [[гусцяра]], [[вугор]], [[сазан]], [[язь]], [[краснапёрка]]. [[Вадаём]] перыядычна зарыбляецца. Вядзецца прамысловая лоўля [[рыбы]]. == У гісторыі і культуры == На беразе возера выяўлены археалагічныя помнікі [[Старыца (гарадзішча)|Старыца]] — два гарадзішчы. На месцы гарадзішчы-2 — ''Гарадок'' — пасля [[Аблога Полацка (1563)|захопу Полацка ў 1563 годзе]] загадам вялікага князя маскоўскага [[Іван IV Грозны|Івана IV]] пабудавалі крэпасць [[Нешчарда (замак)|Нешчарду]], якую пасля [[Аблога Полацка (1579)|вызвалення Полацка ў 1579 годзе]] ўзялі і зруйнавалі вялікалітоўскія войскі. У фальварку [[Мурагі]] каля возера нарадзіўся пісьменнік [[Ян Баршчэўскі]]. На беразе возера яму пастаўлены помнік. На паўднёвым беразе возера знаходзіцца сядзіба пана Завальні са зборніка «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» Баршчэўскага. Таксама аўтар прыводзіць паданне пра горад, што нібыта знаходзіўся на [[Паўвыспа|паўвыспе]] на паўднёвым беразе возера, а цяпер, са слоў Баршчэўскага, у тым месцы знаходзяць старыя манеты, упрыгожанні і зброю. Паводле падання, горад быў знішчаны [[волат]]ам Княжам, за што Бог пакараў усю яго [[дружына|дружыну]] чумой. Як піша аўтар, памяць пра гэтыя падзеі захавалася, і дагэтуль у тым месцы жыхарам вядомы [[курган]] з назвай Магіла Княжа. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. Пашкоў і інш. — Мн., 2007. * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Нешчарда}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Не́шчарда, Няшчэрда|535}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=12,45|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-11. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/10095|Нешчарда}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азёры Расонскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Нешчарды]] i5tvzkqlotqvct88dg9f73sdcahwa7b 5142027 5142025 2026-05-15T19:44:50Z JerzyKundrat 174 5142027 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Нешчарда}} {{Возера2 |Назва =Нешчарда |Нацыянальная назва = |Выява = Belarus-Nyashchedra Lake.jpg |Подпіс = Панарама Нешчарды |Упадаюць =рака Атлайская, ручаі |Выцякаюць =[[Нешчарда (рака)|рака Нешчарда]] |Краіна =Беларусь |Пазіцыйная карта 1 =Беларусь |Пазіцыйная карта 2 =Беларусь Віцебская вобласць |Плошча =24,62 |Аб'ём =0,08472 |Вышыня над узроўнем мора =147,7 |Сярэдняя глыбіня =3,1 |Найбольшая глыбіня=8,1 |Даўжыня =12,05 |Шырыня =4,75 |Даўжыня берагавой лініі=50,18 |Салёнасць =да 0,15 |Празрыстасць =1,0 |Плошча вадазбору = 143 }} '''Не́шчарда, Няшчэрда'''{{sfn|ЭПБ|1985}}{{sfn|Беларусь|1995}} — [[возера]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], у басейне ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]], за 12 км у напрамку на ўсход ад гарадскога пасёлка [[Расоны]]. Адметнае самай доўгай сярод азёр [[Беларусь|Беларусі]] берагавой лініяй (50,18 км). == Назва == На думку Т. І. Сінкевіч, фармант назваў азёр ''Нешчарда, Няшчэрда, Невядро'' фінамоўнага паходжання і ўзыходзіць да геаграфічнага тэрміна «возера»<ref>Т. І. Сінкевіч. Славянскія, балцкія і фіна-угорскія фарманты ў назвах азёр Віцебшчыны // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4. Мінск, 1999. № 1. С. 54.</ref>. Корань ''Skard-'' у літоўскіх гідронімах тыпу ''Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis''. Ад літоўскага ''skardis'' «круты схіл, бераг», ''skardyti'' «адсякаць, адразаць, аддзіраць»<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.</ref>. З дапамогай прыстаўкі ''Ne-'' аформленыя назвы задзвінскіх азёр Нявежа, [[Няклея]], [[Нядружна (возера, Полацкі раён, каля вёскі Нядружна)|Нядружна]] і іншых. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу ''Nestrėvis'' «Нецякучае (возера)» (ад ''strėvus'' «плыткі, цякучы»)<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.</ref>. == Апісанне == Плошча паверхні возера 24,62 км². Даўжыня 12,05 км, найбольшая шырыня 4,72 км, даўжыня берагавой лініі 50,18 км. Найбольшая глыбіня 8,1 м, сярэдняя — 3,4 м. Аб’ём вады ў возеры 84,72 млн м³. [[Катлавіна]] возера падпруднага тыпу і адрозніваецца складанай будовай, аб чым сведчыць найбольш выцягнутая сярод азёр Беларусі звілістая берагавая лінія (даўжыня 50,18 км), а таксама мноства [[Заліў|заліваў]] і 2 [[Востраў|вострава]]. [[Бераг]]і амаль на ўсім працягу нізкія, забалочаныя і пакрытыя кустамі; на асобных участках паўднёва-ўсходняй і ўсходняй частцы [[Сплавіна|сплавінныя]]. Толькі на поўначы і поўдні да возера набліжаюцца [[Марэна|марэнныя]] пагоркі вышынёй да 10—15 м. Найбольшыя глыбіні возера знаходзяцца па цэнтры абодвух плёсаў, на якія возера дзеліцца вузкім перашыйкам. Найбольшая глыбіня (8,1 м) знаходзіцца ў паўночным плёсе, у той час як у паўднёвым не сустракаецца глыбінь больш за 7 м. Шэсць [[Ручай|ручаёў]] і рака Атлайская ўпадаюць у возера. З возера выцякае [[рака]] [[Нешчарда (рака)|Нешчарда]]. Пратокамі злучана з азёрамі [[Доўгае (возера, Расонскі раён)|Доўгае]], [[Круглае (возера, Расонскі раён)|Круглае]] і [[Межна (возера)|Межна]]. == Экалогія == Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]]. Агульная плошча зарастання возера невялікая — 22 %, што тлумачыцца нізкай празрыстасцю вады і вузкай [[Літараль|літараллю]]. Асноўную долю ў зарастанні граюць паўпагружаныя [[Біялагічны від|віды]], такія як [[Трыснёг звычайны|трыснёг]], [[Чарот азёрны|чарот]], [[маннік водны]]. [[Расліннасць]] з плаваючым [[Ліст|лісцем]] шырока распаўсюджаная ў атуленых і мелкаводных залівах паўночнага плёса. Іхтыяфаўна возера ляшчова-судаковага тыпу. Водзяцца [[лешч]], [[судак]], [[шчупак]], [[плотка]], [[гусцяра]], [[вугор]], [[сазан]], [[язь]], [[краснапёрка]]. [[Вадаём]] перыядычна зарыбляецца. Вядзецца прамысловая лоўля [[рыбы]]. == У гісторыі і культуры == На беразе возера выяўлены археалагічныя помнікі [[Старыца (гарадзішча)|Старыца]] — два гарадзішчы. На месцы гарадзішчы-2 — ''Гарадок'' — пасля [[Аблога Полацка (1563)|захопу Полацка ў 1563 годзе]] загадам вялікага князя маскоўскага [[Іван IV Грозны|Івана IV]] пабудавалі крэпасць [[Нешчарда (замак)|Нешчарду]], якую пасля [[Аблога Полацка (1579)|вызвалення Полацка ў 1579 годзе]] ўзялі і зруйнавалі вялікалітоўскія войскі. У фальварку [[Мурагі]] каля возера нарадзіўся пісьменнік [[Ян Баршчэўскі]]. На беразе возера яму пастаўлены помнік. На паўднёвым беразе возера знаходзіцца сядзіба пана Завальні са зборніка «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» Баршчэўскага. Таксама аўтар прыводзіць паданне пра горад, што нібыта знаходзіўся на [[Паўвыспа|паўвыспе]] на паўднёвым беразе возера, а цяпер, са слоў Баршчэўскага, у тым месцы знаходзяць старыя манеты, упрыгожанні і зброю. Паводле падання, горад быў знішчаны [[волат]]ам Княжам, за што Бог пакараў усю яго [[дружына|дружыну]] чумой. Як піша аўтар, памяць пра гэтыя падзеі захавалася, і дагэтуль у тым месцы жыхарам вядомы [[курган]] з назвай Магіла Княжа. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. Пашкоў і інш. — Мн., 2007. * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Нешчарда}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Не́шчарда, Няшчэрда|535}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=12,45|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-11. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/10095|Нешчарда}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азёры Расонскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Нешчарды]] atmcad621z8mprh5zv3j6kbmjztn3r7 0 64682 5141995 4845739 2026-05-15T18:45:22Z Için warum 153459 /* Назва */ 5141995 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Нешчарда}} {{Рака |Назва = Нешчарда |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 21 |Плошча басейна = 346 |Басейн = Дрыса (рака)/Заходняя Дзвіна/Балтыйскае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = [[Нешчарда (возера)|возера Нешчарда]] |Месцазнаходжанне вытоку= за 1 км ад вёскі Парэчча |Вышыня вытоку = 147 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 55|s_lat_min = 52|s_lat_sec =8.58 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 29|s_lon_min = 1|s_lon_sec =49.23 |Вусце = [[Дрыса (рака)|рака Дрыса]] |Месцазнаходжанне вусця = за 1 км ад вёскі Прыхабы |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 55|m_lat_min = 47|m_lat_sec =34.08 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 52|m_lon_sec =8.41 |Ухіл ракі = 1 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Раён = Расонскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Не́шчарда''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], правы [[прыток]] ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]]. == Назва == На думку Т. І. Сінкевіч, фармант назваў азёр ''Нешчарда, Няшчэрда, Невядро'' фінамоўнага паходжання і ўзыходзіць да геаграфічнага тэрміна «возера»<ref>Т. І. Сінкевіч. Славянскія, балцкія і фіна-угорскія фарманты ў назвах азёр Віцебшчыны // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4. Мінск, 1999. № 1. С. 54.</ref>. Назву складаюць прыстаўка ''Ne-'' і корань ''skard-''. З дапамогай прыстаўкі ''Ne-'' аформленыя назвы задзвінскіх азёраў [[Невежа|Не́вежа]], [[Няклея]], [[Нядружна (возера, Полацкі раён, каля вёскі Нядружна)|Нядружна]] і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу ''Nestrėvis'' «Нецякучае (возера)» (ад ''strėvus'' «плыткі, цякучы»)<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.</ref>. Корань ''skard-'' у літоўскіх гідронімах тыпу ''Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis''. Ад літоўскага ''skardis'' «круты схіл, бераг», ''skardyti'' «адсякаць, адразаць, аддзіраць»<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.</ref>. Далей да індаеўрапейскага ''*(s)ker-d-''<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.</ref>. == Гідраграфія == Даўжыня 21 км. Плошча [[вадазбор]]у 346 км². [[Ухіл ракі|Сярэдні нахіл воднай паверхні]] 1 м/км. Выцякае з возера [[Нешчарда (возера)|Нешчарда]] за 1 км паўночны ўсход ад [[Вёска|вёскі]] Парэчча, [[вусце]] за 1 км на поўнач ад вёскі [[Прыхабы (Расонскі раён)|Прыхабы]]. Цячэ па лясістай забалочанай мясцовасці. Асноўны прыток — рака [[Расонка]] (справа). На вадазборы [[Возера|азёры]] займаюць да 9 % плошчы — [[Нешчарда (возера)|Нешчарда]], [[Валуйскае]], [[Бродна (возера, басейн Нешчарды)|Бродна]], [[Вусце (возера)|Вусце]], [[Вярхоўна]], [[Галіна (возера)|Галіна]], [[Глухое (возера, Расонскі раён, басейн Расонкі)|Глухое]], [[Доўгае (возера, Расонскі раён)|Доўгае]], [[Камарынец]], [[Круглае (возера, Расонскі раён)|Круглае]], [[Расамачынскае]], [[Свярынаўскае]] і інш. {{Зноскі}} == Літаратура == * Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007. * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Нешчарда}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=12, 45|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Северная Беларусь: Атлас автотуриста|адказны=Гл. ред. И. Чумак|месца=Мн.|выдавецтва=Квадрограф|год=2010|старонкі=5|старонак=48|isbn=978-985-6434-56-6|тыраж=10&000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Vitebsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Витебской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180110174233/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Vitebsk/tabl1-2.pdf |date=10 студзеня 2018 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Расонскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Дрысы]] [[Катэгорыя:Басейн Нешчарды| ]] 9mdqd4i9e42g0meb5dzh9hbswky5qs3 0 66536 5142293 4655124 2026-05-16T10:22:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142293 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Усяжскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Смалявіцкі раён]] |Уключае = 24 населеныя пункты |Сталіца = [[Усяж]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 4832 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://smolevichi.gov.by/ru/rukovodstvo/selskie-ispolnitelnye-komitety/usyazhskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.html |Заўвагі = }} '''У́сяжскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — пасёлак [[Усяж]]. == Геаграфія == Сельсавет знаходзіцца на паўночны захад ад [[Смалявічы|Смалявічаў]]. На тэрыторыі сельсавета размешчана 10 садовых таварыстваў. == Гісторыя == У лістападзе—снежні [[1917]] года ў адпаведнасці з рашэннем 2-га Усерасійскага з’езда Саветаў аб пераходзе ўсёй улады да Саветаў пачалі паўсюдна арганізоўвацца і стварацца Саветы рабочых і сялянскіх дэпутатаў. У гэты час у ліку іншых сельскіх Саветаў быў арганізаваны '''Емяльянаўскі сельскі Савет''' у вёсцы [[Емяльянава (Смалявіцкі раён)|Емяльянава]]. З 20 жніўня 1924 года сельсавет у складзе Смалявіцкага раёна [[Менская акруга|Менскай акругі]] БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Смалявіцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Смалявіцкага раёна. 10 лютага 1977 года цэнтр сельсавета перанесены ў пасёлак Усяж, сельсавет перайменаваны ў Усяжскі<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 лютага 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 9 (1527).</ref>. 23 сакавіка 1987 года ў склад [[Прылепскі сельсавет|Прылепскага сельсавета]] перададзены 2 населеныя пункты (вёскі [[Высокае (Смалявіцкі раён)|Высокае]] і [[Ізбіцкае]]), у склад [[Азярыцкаслабадскі сельсавет|Азярыцкаслабадскога сельсавета]] перададзены 2 населеныя пункты (вёскі [[Дубовікі (Смалявіцкі раён)|Дубовікі]] і [[Малое Залужжа]]), у склад сельсавета з [[Жодзінскі сельсавет|Жодзінскага сельсавета]] перададзена вёска [[Напалкі]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 22 мая 1998 года ў склад [[Жодзінскі сельсавет|Жодзінскага сельсавета]] вернута вёска [[Напалкі]]. 28 снежня 2000 года вёска [[Дубовікі (Смалявіцкі раён)|Дубовікі]] вернута ў склад сельсавета з [[Азярыцкаслабадскі сельсавет|Азярыцкаслабадскога сельсавета]]<ref>[http://pravo.kulichki.net/mest2007/bz05/dcm05843.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 28 декабря 2000 г. № 61 Об изменении границ Озерицко-Слободского и Усяжского сельсоветов Смолевичского района]</ref>. 5 сакавіка 2008 года вёска [[Куркава (Смалявіцкі раён)|Куркава]] атрымала статус аграгарадка, цэнтр сельсавета перанесены ў аграгарадок Куркава<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-203/2008_203_9_15278.pdf&oldDocPage=1 Решение Смолевичского районного Совета депутатов от 5 марта 2008 г. № 66 О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021202103/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-203%2F2008_203_9_15278.pdf&oldDocPage=1|date=21 кастрычніка 2021}}</ref>. 30 кастрычніка 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Юр’еўскі сельсавет|Юр’еўскага сельсавета]] (9 населеных пунктаў: аграгарадок [[Юр’ева (Смалявіцкі раён)|Юр’ева]], вёскі [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]], [[Кальнікі (Смалявіцкі раён)|Кальнікі]], [[Мглё]], [[Прудзішча (Смалявіцкі раён)|Прудзішча]], [[Сарнацкае]], [[Сутокі (Смалявіцкі раён)|Сутокі]], [[Хаценава]] і [[Юзафова (Смалявіцкі раён)|Юзафова]])<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf|date=28 чэрвеня 2021}}</ref>, 16 снежня 2009 года — частка скасаванага [[Прылепскі сельсавет|Прылепскага сельсавета]] (5 населеных пунктаў: вёскі [[Высокае (Смалявіцкі раён)|Высокае]], [[Ізбіцкае]], [[Кавалеўшчына (Смалявіцкі раён)|Кавалеўшчына]], [[Тадуліна (Смалявіцкі раён)|Тадуліна]] і [[Усяжа (вёска)|Усяжа]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-8/2010-8(002-007).pdf&oldDocPage=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 16 декабря 2009 г. № 231 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021131835/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-8%2F2010-8%28002-007%29.pdf&oldDocPage=1 |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref>. 24 верасня 2013 года цэнтр сельсавета перанесены ў пасёлак Усяж<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0060696&p1=1&p5=0 Решение Смолевичского районного Совета депутатов от 24 сентября 2013 г. № 172 О переносе административного центра Усяжского сельсовета в поселок Усяж]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (10 населеных пунктаў) — 3110 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 91,6 % — [[беларусы]], 6,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (24 населеныя пункты) — 4832 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Эканоміка == Праз тэрыторыю сельсавета праходзяць [[вузкакалейная чыгунка]] і рэспубліканская аўтадарога Лагойск — Смалявічы — Мар’іна Горка {{Таблічка-by|Р|59}}. На тэрыторыі сельсавета размешчана 15 прадпрыемстваў розных формаў уласнасці. Найбольш буйныя: * ААТ «Торфабрыкетны завод» Усяж». Спецыялізацыя — вытворчасць торфабрыкетаў. * ТАА «Мідывісана». Спецыялізацыя — фургоны «Любава», штабныя машыны. * ААТ «Смалявіцкі райаграсервіс». Спецыялізацыя — раслінаводства і жывёлагадоўля. * ААТ «Смалявічы бройлераў» аддзяленне «Парыжская камуна». Спецыялізацыя — раслінаводства. * ААТ «Смалявіцкі РКБА» (4 комплексна-прыёмных пункта), Смалявіцкае райпо. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Усяжскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Усяжскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] dfkc3127flrnzw64ikzubems0bpnwn7 0 69259 5142198 5051831 2026-05-16T05:38:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142198 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Арыгінал імя = Umberto Eco | Фота = Umberto Eco 01.jpg | Навуковая сфера = [[філасофія]], [[семіётыка]], [[медыевістыка]] | Месца працы = [[Балонскі ўніверсітэт]] | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = [[Універсітэт Мілана]],<br />[[Універсітэт Фларэнцыі]],<br />[[Універсітэт Турына]] | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = [[пісьменнік]] і прафесар некалькіх універсітэтаў, аўтар некалькіх сур'ёзных даследаванняў у розных галінах [[філалогія|філалагічнай навукі]] | Узнагароды і прэміі = | Сайт = [http://umbertoeco.it/ Афіцыйны сайт] {{ref-it}} | Роспіс = Umberto Eco signature.svg }} '''Умберта Э́ка''' (італ. Umberto Eco; [[5 студзеня]] [[1932]], Алесандрыя, [[Італія]] — [[19 лютага]] [[2016]]) — італьянскі пісьменнік, філолаг, філосаф, культуролаг, літаратурны крытык. Гісторык-медыевіст, спецыяліст па [[Семіётыка|семіётыцы]]. Адзін з буйных тэарэтыкаў [[постмадэрнізм]]у. == Біяграфічныя звесткі == Нарадзіўся ў невялікім горадзе Алесандрыя недалёка ад [[Турын]]а. У 1954 годзе скончыў [[Турынскі ўніверсітэт]], дзе вывучаў сярэднявечную філасофію і літаратуру. Свой першы раман — «Імя ружы» — апублікаваў у 1980 годзе. Гэтая кніга пасля стала самай вядомай яго літаратурнай працай. Сёмы і апошні раман Умберта Эка — «Нулявы нумар» — быў апублікаваны ў студзені 2015 года. Сам Умберта Эка лічыў пісьменніцкую дзейнасць не самай важнай часткай свайго жыцця. У 1988 годзе заснаваў дэпартамент камунікацый ва Універсітэце Сан-Марына. Ён выкладаў тэорыю культуры і эстэтыку ва ўніверсітэтах Мілана, Турына і Фларэнцыі. Умберта Эка з’яўляўся ганаровым доктарам мноства ўніверсітэтаў. Ён напісаў вялікую колькасць эсэ па філасофіі, мовазнаўстве, семіётыцы, сярэднявечнай эстэтыцы. == Творчасць, даследчыцкая дзейнасць == Аўтар кніг па гісторыі культуры Сярэднявечча, праблемах семіётыкі, зборнікаў эсэ «Падарожжы ў гіперрэальнасць» (1986), «Пяць эсэ на тэмы этыкі» (1998). Для раманаў «Імя ружы» (1980), «Ківач Фуко» (1988), «Востраў напярэдадні» (1994), «Баўдаліна» (2000) характэрны рысы гістарычнай, дэтэктыўнай, філасофска-этычнай прозы, пабудаванай на шматзначнасці і гістарычнай зменлівасці ключавых паняццяў чалавечага вопыту. Увёў у навуковы ўжытак паняцце [[аберацыйнае дэкадаванне]] для абазначэня выпадку, калі паведамленне, што было закадавана з дапамогай адной сістэмы кадзіроўкі, пазней дэкадуецца ў адпаведнасці з іншай сістэмай. == Бібліяграфія == === Навуковыя творы === * «Эвалюцыя сярэднявечнай эстэтыкі» (''Sviluppo dell’estetica medievale'', [[1959]]) * «Адсутная структура» (''La struttura assente'', [[1968]]) * «У пошуках дасканалай мовы ў еўрапейскай культуры» (''La ricerca della lingua perfetta nella cultura europea'', [[1993]]) * «Сказаць амаль тое самае. Вопыты перакладання» (''Dire quasi la stessa cosa. Esperienze di traduzione'', [[2003]]) === Мастацкія творы === * «Імя ружы» (''Il nome della rosa'', [[1980]]) * «Ківач Фуко» (''Il pendolo di Foucault'', [[1988]]) * «Востраў напярэдадні» (''L’isola del giorno prima'', [[1994]]) * «Баўдаліна» (''Baudolino'', [[2000]]) * «Таямнічы агеньчык каралевы Лааны» (''La misteriosa fiamma della regina Loana'', [[2004]]) === Пераклады на беларускую мову === * [https://web.archive.org/web/20160304142327/http://arche.bymedia.net/1-1998/umbeka.htm «Як адрозьніць парнаграфічны фільм ад не парнаграфічнага»], [[ARCHE]], №1, 1998 * [https://web.archive.org/web/20060923005259/http://arche.home.by/1-1999/u-eka.htm «Паэтыка адкрытага твору»], [[ARCHE]], №1, 1999 * [https://abdziralovic.com/umberta-eka-vyartanne-syarednyavechcha/ «Вяртаньне сярэднявечча»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251016164507/https://abdziralovic.com/umberta-eka-vyartanne-syarednyavechcha/ |date=16 кастрычніка 2025 }}, [[Фрагмэнты (часопіс)|Фрагмэнты]], №3-4, 2001 {{зноскі}} == Літаратура == * Культуралогія: Энцыкл. даведнік / Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6 == Спасылкі == {{wikiquote|Умберта Эка|Умберта Эка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эка Умберта}} [[Катэгорыя:Італьянскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Італіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-постмадэрністы]] [[Катэгорыя:Філолагі Італіі]] [[Катэгорыя:Медыявісты]] [[Катэгорыя:Постаці семіётыкі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Італіі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Італіі]] [[Катэгорыя:Філосафы Італіі]] [[Катэгорыя:Філосафы мовы]] [[Катэгорыя:Філасофія мастацтва]] [[Катэгорыя:Філасофія літаратуры]] [[Катэгорыя:Аўтары гістарычных раманаў]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Балонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Эстэтыкі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку падстраўнікавай залозы]] m4swsfcbwvxubg8i2u8zd6yv5bgvpjz 0 69667 5142182 4819704 2026-05-16T01:32:23Z IshaBarnes 124956 вычытка, афармленне 5142182 wikitext text/x-wiki {{Фільм | Арыгінальная назва = {{lang-ru|Сталкер}} | Выява = Сталкер logo.png }} '''«Сталкер»''' — фантастычны [[фільм]], зняты на кінастудыі «[[Масфільм]]» у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у 1979 годзе па матывах аповесці «[[Пікнік на ўзбоччы]]» [[Аркадзій Стругацкі|Аркадзя]] і [[Барыс Стругацкі|Барыса]] Стругацкіх. Фільм атрымаў спецыяльную прэмію экуменічнага журы, прэміі [[ІНТЭРФІЛЬМ]] і [[ОСІК]] на [[Канскі кінафестываль 1980|XXXIII МКФ у Канах]] ў 1980 годзе. == Сюжэт == Дзеянне фільма адбываецца ў выдуманай краіне, у маленькім мястэчку. За 20 гадоў да гэтага каля горада адбылася катастрофа, праўдзівая прычына якой у фільме не называецца. Небяспечную тэрыторыю, названую «Зонай», ад людзей ахоўваюць ваенныя. У Зоне адбываюцца таямнічыя з'явы. Галоўны герой фільма, Сталкер, водзіць людзей у Зону і назад (за што прасядзеў 5 гадоў у [[турма|турме]]). Людзі імкнуцца патрапіць у «Пакой», месца ў Зоне, дзе выконваюцца любыя чалавечыя жаданні. Фільм пачынаецца чорна-белым у хаце Сталкера. У яго жонка і дачка-інвалід з паралізаванымі нагамі, якую клічуць Малпа. Жонка эмацыйна адгаворвае мужа хадзіць у Зону, просіць не пакідаць яе зноў. Аднак ён усё роўна сыходзіць з дому. Далей Сталкер ідзе ў кафэ, дзе сустракае сваіх новых кліентаў, Прафесара і Пісьменніка (іх імёны не называюцца). Галоўныя героі ідуць у Зону, прабіраючыся міма ваеннага патруля на пазадарожніку, затым паглыбляюцца ў Зону на мотадрызіне. Падарожныя прасоўваюцца марудліва. Камера плаўна рушыць за імі, ствараючы максімальны эфект прысутнасці. Па меры набліжэння да Зоны фільм становіцца каляровым. Зона поўная [[анамалія|анамалій]]. Сталкер выкарыстоўвае гайкі з прывязанымі кавалачкамі бінта для іх вызначэння і патрабуе слухацца яго падчас руху. Па меры прасоўвання да Пакоя, Прафесар і Пісьменнік разважаюць аб сваім жыцці і чаго яны хочуць ад Пакоя. Пісьменнік вырашае, што Прафесар ідзе за [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміяй]], але сам Пісьменнік так і не можа зразумець сваіх жаданняў. Пераадолеўшы ўсе пасткі, героі дабіраюцца да Пакоя. Аказваецца, што Прафесар пранёс з сабой партатыўную атамную бомбу магутнасцю 20 кілатон. Ён хоча пазбавіць чалавецтва ад пагрозы ажыццяўлення небяспечных падсвядомых жаданняў. Сталкер спрабуе адабраць бомбу, але ўмешваецца Пісьменнік і ўвесь час адштурхоўвае Сталкера ад Прафесара. У выніку Сталкер пераконвае Прафесара, што знішчаць Пакой нельга, бо ў людзей павінна быць месца, дзе яны могуць марыць. Прафесар абясшкоджвае і выкідвае бомбу. Героі не наважваюцца ўвайсці ў Пакой. Пераначаваўшы, яны сыходзяць назад. Пасля вяртання становіцца зразумела, што паход у Зону змяніў іх, нягледзячы на недасягнутую мэту. Сталкер кажа жонцы, што ніхто не верыць у магчымасці Пакоя, і вырашае не вадзіць людзей у Зону. == У ролях == * [[Аляксандр Кайданоўскі]] — Сталкер * [[Мікалай Грынько]] — Прафесар (агучвае Сяргей Якаўлеў) * [[Анатоль Саланіцын]] — Пісьменнік * [[Аліса Фрэйндліх]] — жонка Сталкера * [[Наташа Абрамава]] — дачка Сталкера * [[Файме Юрно]] — дама за рулём == Здымачная група == * Аўтары сцэнарыя: [[браты Стругацкія]]; [[Андрэй Арсеньевіч Таркоўскі|Андрэй Таркоўскі]] (у тытрах фільма — Зубкоў) * Рэжысёр: Андрэй Таркоўскі * Аператар: Аляксандр Княжынскі * Мастак-пастаноўшчык: Андрэй Таркоўскі * Мастак-дэкаратар: Рашыд Сафіулін * Кампазітар: Эдуард Арцем'еў * Гукарэжысёр: Уладзімір Шарун * Мантаж: Людміла Фейгінава * Дырэктар фільма: Аляксандра Дзямідава * Дырэктар фільма: Вілі Геллер * Асістэнт Таркоўскага: Марыя Чугунова * Дублёр: Алег Фёдараў {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Фільмы Андрэя Таркоўскага}} [[Катэгорыя:Фільмы СССР 1979 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 1979 года]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы 1979 года]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы-прытчы]] [[Катэгорыя:Фільмы, якія здымаліся ў Таліне]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Экранізацыі твораў братоў Стругацкіх]] [[Катэгорыя:Фільмы Андрэя Таркоўскага]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Андрэя Таркоўскага]] [[Катэгорыя:Фільмы студыі «Масфільм»]] 71lmm2wuatllpqcppcv9leq74dpxuz8 0 70094 5141895 4995298 2026-05-15T14:32:28Z M.L.Bot 261 5141895 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Бірута''', '''Бірутэ''' ({{lang-lt|*Birutė}}; каля [[1325]]—[[1382]] або [[1389]]) — жонка вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а і маці вялікіх князёў [[Вітаўт]]а і [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]]. == Біяграфія == Калі літоўскае насельніцтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] было ў большасці [[Язычніцтва|язычніцкім]], паводле падання, адно з вядомейшых [[Капішча|капішч]] было ў вялікім лесе на беразе [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] (на месцы цяперашняй [[Паланга|Палангі]]) і прысвячалася багіні [[Праўрыма|Праўрыме]]. Нязгаснае вогнішча падтрымлівалі жрыцы-[[Вайдэлот|вайдэлоткі]], якія жылі пры капішчы. Абіралі жрыц іх з сем’яў літоўскай арыстакратыі, вайдэлоткі вызначаліся прыгажосцю і строгасцю паводзін, давалі зарок нявіннасці. Толькі зрэдку мужчынам дазвалялася бываць на капішчы, калі ўладныя мужы звярталіся да багіні як да аракула. Пра паходжанне Біруты вядома мала. Імаверна, яна нарадзілася паблізу Палангі ў арыстакратычнай [[Жамойты|жамойцкай]] або [[Куршы|куршскай]] сям’і. Каля 1355 года яна стала вайдэлоткай. Неўзабаве пагалоска пра яе набожнасць і незвычайную прыгажосць разнеслася па княстве. Казалі, быццам, праз Біруту часцей за ўсё выказвала сваю волю багіня, і што юная жрыца наогул зямное ўвасабленне Праўрымы. Паводле падання, пра гэта пачуў і Кейстут, князь троцкі і гарадзенскі, сын вялікага князя [[Гедымін]]а. Не знайшоўшы прычыны, каб наведаць свяцілішча, князь пайшоў на хітрасць — сабраўся на паляванне ў тыя мясціны і быццам заблукаў, адстаў ад світы. Падсцярог Біруту, калі яна адна гуляла па беразе мора. Нягледзячы на адмову дзяўчыны, Кейстут узяў яе ў жонкі сілай — той самай ноччу са сваімі людзьмі напаў на жытло вайдэлотак, схапіў Біруту, і, кінуўшы ўпоперак сядла, паскакаў у [[Трокі]]. Тады Бірута пагадзілася на шлюб. Выказвалася думка, што трывалая барацьба з нападамі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] зрабіла Кейстута аўтарытэтным, а шлюб з Бірутай яшчэ больш зблізіў яго з насельніцтвам. Пасля смерці вялікага князя [[Альгерд]]а, брата Кейстута, у краіне пачалася [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1381—1384)|грамадзянская вайна 1381—1384 гадоў]] паміж прыхільнікамі Кейстута і сына Альгерда — [[Ягайла|Ягайлы]], які заключыў саюз з [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонцамі]]. У 1381 годзе Кейстут заняў велікакняжацкі сталец. Аднак у 1382 годзе Кейстут і яго сын Вітаўт падманам захоплены ў палон, 15 жніўня 1382 года Ягайла аб’явіў, што Кейстут быў знойдзены мёртвым (на праўдзе, магчыма, быў задушаны); Вітаўту ўдалося збегчы. Адносна лёсу Біруты меркаванні гісторыкаў разыходзяцца. У адной пісьмовай крыніцы тэўтонскага паходжання паведамляецца, што Бірута ў гэты час знаходзілася ў [[Берасце|Берасці]], дзе абвінавачана прыхільнікамі Ягайлы ў падрыхтоўцы ўцёкаў і ўтоплена ў рацэ<ref>Гудавічус Э. История Литвы. — М., 2005. Т. 1: С древнейших времен до 1569 года. С. 159.</ref>. Паводле іншых звестак<ref>Prochaska A. Upadek Kejstuta // Kwart. Hist. R. 23. 1909. S. 505;</ref><ref>Krzyżaniakowa J., Ochmański J. Władysław II Jagiełło. Wrocław-Warszawa-Kraków, 2006. S. 73.</ref>, Бірута вярнулася ў свяцілішча ў Паланзе і была акружаная павагай, пра што сведчаць словы польскай дэлегацыі ў спрэчцы з Тэўтонскім ордэнам<ref>Lites ac res gestae inter Polonos Ordinemque Cruciferorum / Spory i sprawy pomiedzy polakami a Zakonem krzyzackim. Poznań, 1865. T.III. S. 179.</ref>. == Дзеці == Звычайна называюць 9 дзяцей Біруты і Кейстута. * [[Бутаўт]] (? — пасля 1381; у хрышчэнні Генрых) — князь драгічынскі. * [[Войдат]] (? — пасля 1401; у хрышчэнні Іван) — князь навагардскі (згадваецца ў 1401). * [[Вітаўт]] (~1350 — 1430; у хрышчэнні Аляксандр) — вялікі князь літоўскі (1392—1430). * [[Таўцівіл Кейстутавіч|Таўцівіл]] (~1355 — верасень 1390; у хрышчэнні Конрад) — князь новагародскі. * Міклоўса (? — 1405; у хрышчэнні Марыя, у інацтве Марфа) — жонка (з 1374—1377) вялікага князя цвярскога {{нп5|Іван Міхайлавіч (князь цвярскі)|Івана Міхайлавіча|ru|Иван Михайлович (князь тверской)}}. * Данута (~1358 — 1448; у хрышчэнні Ганна) — жонка (з 1380) князя варшаўскага і падляшскага {{нп5|Януш I Старэйшы|Януша I Старэйшага|pl|Janusz I Starszy}}. * [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонт]] (~1365 — 1440) — вялікі князь літоўскі (1432—1440). * [[Рымгайла]] (~1367 — паміж 1423 і 1430; у хрышчэнні Эльжбета) — жонка (з 1392) князя {{нп5|Генрых Мазавецкі|Генрыха Мазавецкага|pl|Henryk mazowiecki}}, затым (у 1418—1421) — гаспадара малдаўскага [[Аляксандр I Добры|Аляксандра I Добрага]]. Пачынаючы з [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], таксама называюць уяўных сыноў Біруты і Кейстута — [[Войшвіл]]а і [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкея (Пацірга)]], часам аб’ядноўваюць у адну асобу, але звесткі пра іх тычацца іншых сапраўдных дзеячаў таго часу. == Памяць == У Паланзе ёсць пагорак Біруты (у 1506 годзе на ім пабудавана драўляная капліца [[Георгій Перамаганосец|св. Георгія]], перабудаваная з цэглы ў 1869 годзе, архітэктар К. Майер). Каля пагорка ўсталявана бронзавая скульптура «Табе, Бірута» (1965, скульптар Канстанцыя Петрыкайтэ-Тулене). Археалагічныя даследаванні, што праводзяцца з 1989 года, паказалі наяўнасць свяцілішча ў гэтым месцы ў канцы XIV — пачатку XV стагоддзяў. Парк, у якім знаходзіцца пагорак, і алея, якая ідзе да парка, таксама названы імем Біруты. Таксама імем Біруты названы вуліцы ў Вільні і іншых гарадах Літвы, а таксама ў Варшаве (з 1921, раней Млаўска). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Масляніцына, І. А., Багадзяж, М. К.'' Жанчыны, найбольш знакамітыя ў гісторыі Беларусі / Ірына Масляніцына, Мікола Багадзяж; маст. І. Гардзіёнак. — Мінск, Юніпак, 2008. — 124 с. ISBN 978-985-6802-28-0 * ''Tęgowski, J.'' Pierwsze pokolenia Gedyminowiczów. — Poznań-Wrocław, 1999. — S. 196—200. {{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія]] 9b0tm9jkifnvaxvbk8zdctxh8f931bb 0 70247 5142146 4894217 2026-05-16T00:05:40Z Surajr7 165596 5142146 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Мама (значэнні)}} [[Image:Andrea Solario - La Vierge au coussin vert (Madonna of the Green Cushion) 1507-10.jpeg|thumb|]] '''Маці''', таксама ''мама'', ''матуля, матка'' ({{lang-la|Mater}} — маці) — [[жанчына]] адносна сваіх дзяцей. Праз шматзначнасць паняцця і яго рознае разуменне ў сацыяльным, культурным і рэлігійным кантэксце цяжка знайсці ўніверсальнае вызначэнне. == Біялагічная маці == Біялагічная маці — [[жанчына]], якая зачала, вынасіла і нарадзіла дзіця. З развіццём рэпрадуктыўнай медыцыны стала магчыма сурагатнае і генетычнае мацярынства. [[Катэгорыя:Жанчына]] [[Катэгорыя:Сям’я]] {{Роднасныя адносіны}} flm0vw398g1yl0bq3peqqytur4qjno0 0 70529 5142164 5030951 2026-05-16T00:39:11Z 5142164 wikitext text/x-wiki {{coord|display=title|53|51|25|N|27|39|22|E|type:landmark_region:BY}} {{Картка кампаніі | назва = ААТ «Мінскі аўтамабільны завод» | лагатып = Minsky automoblie plant.png | тып = [[Адкрытае акцыянернае таварыства]] | дэвіз = | заснавана = [[1944]] | размяшчэнне = {{Сцяг|Беларусь}} г. [[Мінск]], [[Рэспубліка Беларусь]] | ключавыя фігуры = [[Генеральны дырэктар]] <br /> [[Валерый Валер’евіч Іванковіч]] | галіна = [[Аўтамабілебудаванне]] | прадукцыя = [[Грузавы аўтамабіль|грузавыя аўтамабілі]], [[аўтобус]]ы, спецтэхніка | абарот = | аўдытар = }} '''ААТ «Мінскі аўтамабільны завод»''' — [[Беларусь|беларускі]] вытворца [[Грузавы аўтамабіль|грузавых аўтамабіляў]], [[аўтобус]]аў, [[тралейбус]]аў, а таксама спецыяльнай тэхнікі і прычэпаў. == Гісторыя == === Савецкі перыяд === ==== 1944—1947 ==== Заснаваны [[9 жніўня]] [[1944]] г. пастановай Дзяржаўнага камітэта абароны аб арганізацыі аўтазборачнага завода ў Мінску. Адначасова з будаваннем завода, у кастрычніку [[1944]] г. пачынаецца зборка грузавых машын GMC и Studebaker з вузлоў і дэталей, якія паступалі па [[ленд-ліз]]у. Вырабленыя аўтамабілі адразу ж адпраўлялі на фронт. Зборка спынена ў кастрычніку [[1946]] г. За два гады было сабрана 18174 аўтамабіля. У красавіку 1946 г. быў асвоены выпуск прычэпаў. ==== 1947—1965 ==== У 1947 годзе на заводзе пачаўся выпуск грузавых аўтамабіляў. Першымі машынамі, якія выйшлі з цэха [[7 лістапада]] [[1947]] года, сталі 6-тонныя самазвалы [[МАЗ-205 (самазвал)|МАЗ-205]], створаныя яшчэ на [[Яраслаўскі маторны завод|Яраслаўскім аўтазаводзе]]. Да канца [[1950]] г. завод знаходзіўся ў стадыі будаўніцтва, таму на прадпрыемстве займаліся толькі зборкай машын і вытворчасцю драўляных кабін. Амаль 75 % камплектуючых агрэгатаў паступала ў [[Мінск]] з [[Яраслаўль|Яраслаўля]]. І толькі ў [[1951]] г. ў эксплуатацыю былі запушчаныя асноўныя вытворчыя магутнасці завода. На грузавікі серыі «[[МАЗ-200|200]]» ў [[1959]] і [[1964]] гадах прыйшоўся выпуск 100- і 200-тысячнага аўтамабіля маркі «МАЗ». У [[1950]] г. на МАЗе было створана канструктарскае бюро звышцяжкіх грузавых аўтамабіляў, якое ўзначаліў вядомы канструктар [[Барыс Львовіч Шапашнік]]. Пад яго кіраўніцтвам [[17 верасня]] 1950 г. быў сабраны першы 25-тонны кар’ерны самазвал [[МАЗ-525]]. У [[1957]] г. пачаўся выраб трохвосевай машыны МАЗ-530 грузападымальнасцю 40 тон. З [[1956]] г. МАЗ выпускаў таксама спецыяльныя колавыя машыны: будаўнічы МАЗ-528 і аэрадромны цягач МАЗ-541. У праграму таксама ўваходзілі аднавосевыя цягачы МАЗ-529В і МАЗ-531 для буксіроўкі скрэпераў. ==== 1965—1990 ==== Наступным важным этапам стала стварэнне заводам цяжкіх грузавікоў з бескапотнай кампаноўкай. Яшчэ ў 1958 годзе на МАЗе сабралі першыя ўзоры машын новага пакалення [[МАЗ-500]], але толькі ў [[1965]] г., пасля рэканструкцыі завода, разгарнулася іх серыйная вытворчасць. Базавым варыянтам стаў бартавы 7,5-тонны МАЗ-500 з колавай базай 3850 мм. У [[1970]] г. адбылася мадэрнізацыя 500-га сямейства. Колавая база бартавой мадэлі МАЗ-500А ўзрасла на 100 мм, грузападымальнасць павялічылася да 8 т. Пакаленне МАЗаў 1977-89 гадоў ([[МАЗ-5335]] і мадыфікацыі) прадстаўляла сабой набор розных пераходных камбінацый з шасі 500-й серыі, і адрознівалася толькі абліцоўваннем кабіны і суцэльнаметалічнай грузавой платформай. У канцы 1970-х распрацована новае — трэцяе пакаленне МАЗ. Першым у серыйнай вытворчасці ў 1978 г. з’явіўся седлавы цягач [[МАЗ-6422]] (6x4). Пераход на новае пакаленне практычна завяршыўся да [[1985]] г. Базавымі сталі седлавыя цягачы [[МАЗ-5432|МАЗ-54322]] і [[МАЗ-6422|МАЗ-64227]]. У [[1988]] г. пачалося супрацоўніцтва з нямецкай фірмай MAN, чые 360-моцныя рухавікі былі ўпершыню ўстаноўлены на цягачы МАЗ-54326 і МАЗ-64226. У [[1988]] г. на Парыжскім аўтасалоне завод прадставіў вопытны прататып — [[аўтапоезд]] [[МАЗ-2000]] «Перабудова» даўжынёй 15 метраў з сілавымі агрэгатамі, размешчанымі ўнутры паваротнай каляскі пад высокай абцякальнай кабінай. [[14 красавіка]] [[1989]] г. быў сабраны 1000000 грузавік. Ім стаў цягач [[МАЗ-6422]]. === Беларусь === ==== 1990-я ==== Пераход да эканамічных рэформ пачатку 90-х гадоў адзначыўся буйнымі эканамічнымі і палітычнымі ўзрушэннямі, якія паставілі МАЗ на грань катастрофы. У далейшым МАЗ змог аднавіць сілы, мадэрнізаваць свае папярэднія грузавікі і стварыць новае чацвёртае пакаленне. На іх з’явіліся больш сучасныя агрэгаты, АБС у прывадзе тармазоў, процібуксовачнай сістэма ASR. Нараўне з расійскімі рухавікамі Яраслаўскага і Тутаеўскага маторных заводаў усё шырэй сталі выкарыстоўвацца нямецкія маторы MAN, амерыканскія Cummins, англійскія Perkins. [[15 чэрвеня]] [[1992]] г. была падпісана дамоўленасць паміж Мінскім Аўтамабільным Заводам і нямецкай аўтобуснай фірмай [[Neoplan|Неаплан (Neoplan)]], на падставе якой МАЗу была перададзена ліцэнзія на вытворчасць гарадскога аўтобуса Neoplan 4014 і турыстычнага лайнера Neoplan 316SHD. Былі перададзены таксама зборачныя прыстасаванні і тэхнічная дакументацыя. Першыя шэсць нізкападлогавых аўтобусаў былі сабраныя з нямецкіх машына-камплектаў у [[1993]] годзе на плошчах [[МЗКЦ|Мінскага завода колавых цягачоў]]<ref>http://os1.ru/article/anniversary/2007_11_A_2008_04_10-14_26_16/</ref>. Першая пастаўка аўтобусаў МАЗ у прамыслова значных аб’ёмах адбылася ў [[1997]] г. [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0342.jpg|thumb|200px|left|[[МАЗ-6430]]]] [[11 сакавіка]] [[1997]] г. з канвеера сышоў першы двухвосевы седлавы цягач сямейства «[[МАЗ-5440|5440]]» чацвёртага пакалення. Пачатак новаму трохвосеваму пакаленню даў седлавы цягач [[МАЗ-6430]] для 46-тонных аўтацягнікоў. [[Файл:MAZ-MAN 543268 truck.JPG|thumb|200px|[[МАЗ-MAN]]-543268]] {{Асноўны артыкул|МАЗ-MAN}} [[10 снежня]] [[1997]] года ў Мінску была падпісана дамова аб стварэнні сумеснага беларуска-нямецкага прадпрыемства ЗАТ «[[МАЗ-MAN|МАЗ-МАН]]». Першай прадукцыяй новага прадпрыемства сталі двухвосевыя седлавыя цягачы МАЗ-MAN-543265 і МАЗ-MAN-543268<ref name="adt-2015-03-05">{{cite web |url = https://adt.by/pervyj-laureat-respublikanskogo-avtomobilnogo-konkursa/ |title = Первый лауреат республиканского автомобильного конкурса |date = 05.03.2015 |publisher = adt.by |access-date = 2021-02-01 |lang = ru |archive-date = 5 лютага 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210205165621/https://adt.by/pervyj-laureat-respublikanskogo-avtomobilnogo-konkursa/ |url-status = dead }}</ref>. Машыны ўяўлялі сабой шасі [[МАЗ-5432]] з рухавіком MAN, каробкай перадач [[ZF]] і кабінай ад [[MAN F2000]]. На МАЗ-MAN-543265 усталёўваўся рухавік ''D 2866 LF 21'' (370 к.с., Euro-1), на МАЗ-MAN-543268 — ''D 2866 LF 20'' (400 к.с., Euro-2). У красавіку [[1998]] года быў сабраны першы грузавік. Зборка ажыццяўлялася не на канвееры, а на асобных участках-пастах, дзе стаялі некалькі чалавек, якія адзін за адным паступова ўсталёўвалі на машыну ўсе вузлы і агрэгаты. На 45 адсоткаў першы аўтамабіль складаўся з імпартных камплектуючых. Нямецкімі былі матор, кабіна ў поўнай камплектацыі і стандартнай афарбоўцы, каробка перадач, счапленне, шэраг пнеўмаэлементаў і інш. Раму, масты, пярэднюю вось, сядло вырабілі на МАЗе. У кастрычніку [[1998]] года на «МАЗ-МАНе» пачаў працу свой зборачны канвеер<ref name="adt-2018-04-23">{{cite web |url = https://adt.by/pervyiy-gruzovik-maz-man/ |title = Первый грузовик МАЗ-МАН |date = 23.04.2018 |publisher = adt.by |access-date = 2021-02-01 |lang = ru |archive-date = 5 лютага 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210205180359/https://adt.by/pervyiy-gruzovik-maz-man/ |url-status = dead }}</ref>. У [[1999]] г. завод прадставіў сярэднетанажны грузавік [[МАЗ-4370]] з дызелем [[ММЗ Д-245|Д-245.9]] (136 к.с.) Мінскага маторнага завода. Яго вытворчасць пачалася ў сакавіку 2000 г. ==== 2000-я ==== {{У планах}} {| style="margin:auto; clear:both;" | {|class="wikitable" style="float:left; margin-right:1.4em; text-align:center; font-size:90%; background:#eee;" |+ Вытворчасць грузавых аўтамабіляў<br />у 2000—2009 гады<ref name="ar-2002-04">{{артыкул |загаловак = Автопром СНГ: итоги года |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2002 |нумар = 4 |старонкі = 71 }} {{ref-ru}}</ref><ref name="ar-2003-04">{{артыкул |загаловак = Грузовой автопром СНГ: итоги года |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2003 |нумар = 4 |старонкі = 61 }} {{ref-ru}}</ref><ref name="ar-2004-04">{{артыкул |загаловак = Автопром СНГ в 2003 году: грузовики и автобусы |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2004 |нумар = 4 |старонкі = 67 }} {{ref-ru}}</ref><ref name="ar-2005-04">{{артыкул |загаловак = Производство грузовиков и автобусов в СНГ |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2005 |нумар = 4 |старонкі = 70 }} {{ref-ru}}</ref><ref name="ar-2006-04">{{артыкул |загаловак = Производство грузовиков и автобусов в СНГ (по данным АСМ-Холдинга) |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2006 |нумар = 4 |старонкі = 65 }} {{ref-ru}}</ref><ref name="ar-2008-03">{{артыкул |загаловак = Автозаводы СНГ: итоги года |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2008 |нумар = 3 |старонкі = 82 }} {{ref-ru}}</ref><ref name="ar-2009-03">{{артыкул |загаловак = Автозаводы СНГ: итоги года |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2009 |нумар = 3 |старонкі = 75 }} {{ref-ru}}</ref><ref name="ar-2010-03">{{артыкул |загаловак = Производство грузовиков и автобусов в СНГ за январь—декабрь |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2010 |нумар = 3 |старонкі = 72 }} {{ref-ru}}</ref> | <timeline> ImageSize = width:500 height:200 PlotArea = left:50 right:20 top:30 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.87) id:values value:gray(0.33) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:26000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 align:left bar:2000 from:0 till:13085 bar:2001 from:0 till:14293 bar:2002 from:0 till:15431 bar:2003 from:0 till:16856 bar:2004 from:0 till:19713 bar:2005 from:0 till:20255 bar:2006 from:0 till:20949 bar:2007 from:0 till:22985 bar:2008 from:0 till:23359 bar:2009 from:0 till:9964 PlotData= textcolor:values fontsize:XS bar:2000 at: 13085 fontsize:S text: 13085 shift:(-15,5) bar:2001 at: 14293 fontsize:S text: 14293 shift:(-15,5) bar:2002 at: 15431 fontsize:S text: 15431 shift:(-15,5) bar:2003 at: 16856 fontsize:S text: 16856 shift:(-15,5) bar:2004 at: 19713 fontsize:S text: 19713 shift:(-15,5) bar:2005 at: 20255 fontsize:S text: 20255 shift:(-15,5) bar:2006 at: 20949 fontsize:S text: 20949 shift:(-15,5) bar:2007 at: 22985 fontsize:S text: 22985 shift:(-15,5) bar:2008 at: 23359 fontsize:S text: 23359 shift:(-15,5) bar:2009 at: 9964 fontsize:S text: 9964 shift:(-11,5) </timeline> |- |} {|class="wikitable" style=" text-align:center; font-size:90%; background:#eee;" |+ Вытворчасць аўтобусаў<br />у 2000—2009 гады<ref name="ar-2002-04"/><ref name="ar-2003-04"/><ref name="ar-2004-04"/><ref name="ar-2005-04"/><ref name="ar-2008-03"/><ref name="ar-2009-03"/><ref name="ar-2010-03"/> | <timeline> ImageSize = width:500 height:200 PlotArea = left:50 right:20 top:30 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.87) id:values value:gray(0.33) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:2100 ScaleMajor = unit:year increment:250 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:250 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 align:left bar:2000 from:0 till:500 bar:2001 from:0 till:429 bar:2002 from:0 till:446 bar:2003 from:0 till:480 bar:2004 from:0 till:577 bar:2005 from:0 till:938 bar:2006 from:0 till:1724 bar:2007 from:0 till:1692 bar:2008 from:0 till:1813 bar:2009 from:0 till:1176 PlotData= textcolor:values fontsize:XS bar:2000 at: 500 fontsize:S text: 500 shift:(-9,5) bar:2001 at: 429 fontsize:S text: 429 shift:(-9,5) bar:2002 at: 446 fontsize:S text: 446 shift:(-9,5) bar:2003 at: 480 fontsize:S text: 480 shift:(-9,5) bar:2004 at: 577 fontsize:S text: 577 shift:(-9,5) bar:2005 at: 938 fontsize:S text: 938 shift:(-9,5) bar:2006 at: 1724 fontsize:S text: 1724 shift:(-11,5) bar:2007 at: 1692 fontsize:S text: 1692 shift:(-11,5) bar:2008 at: 1813 fontsize:S text: 1813 shift:(-11,5) bar:2009 at: 1176 fontsize:S text: 1176 shift:(-11,5) </timeline> |- |} |} ==== 2010-я ==== У пачатку [[2010]]-х абмяркоўвалася стварэнне сумеснага прадпрыемства з расійскім вытворцам «[[КамАЗ|КАМАЗ]]». У [[2011]] годзе брытанская аўдытарская кампанія Ernst&Young правяла ацэнку рынкавага кошту МАЗа, якая склала $800 млн<ref>{{cite web |url = https://av.by/news/ernst-and-young-maz-stoit-ne-bolee-800-mln-dollarov |title = Ernst &amp; Young: МАЗ стоит не более 800 млн долларов |publisher = [[av.by]] |date = 2011-11-15 |access-date = 2021-10-23 |language = ru }}</ref>. {{У планах}} ==== 2020-я ==== Аб’ём вытворчасці за [[2020]] год склаў 10762 адзінкі. Асноўныя экспартныя рынкі: [[Расія]] (рэалізавана 5275 машын, у тым ліку 3991 грузавы аўтамабіль і 805 адзінак пасажырскай тэхнікі) і [[Украіна]] (рэалізаваныя 1012 грузавых аўтамабіляў і 354 адзінкі пасажырскай тэхнікі, 110 прычэпаў, доля на ўкраінскім рынку склала 21,7 %)<ref>{{cite web |url = https://www.belta.by/society/view/maz-otvet-na-novye-vyzovy-rost-objemov-proizvodstva-i-prodazh-426508-2021/ |title = МАЗ – ответ на новые вызовы: рост объемов производства и продаж |publisher = belta.by |date = 2021-02-01 |access-date = 2021-02-01 | language = ru }}</ref>. == Міжнародныя санкцыі == 21 чэрвеня 2021 года Мінскі аўтамабільны завод (а таксама яго дырэктар Іванковіч) быў унесены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза|санкцыйны спіс]] [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997] — {{нп3|Афіцыйны часопіс Еўрапейскага Саюза|Афіцыйны часопіс Еўрапейскага Саюза|uk|Офіційний вісник Європейського Союзу}}, 21.06.2021</ref><ref>{{Cite web|last=RFE/RL|date=2021-06-25|title=In Photos: What EU Sanctions Against Belarus Look Like|url=https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-belarus-companies/31326064.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808153955/https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-belarus-companies/31326064.html|archive-date=2021-08-08|access-date=2021-08-14|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|language=en}}</ref>. Таксама МАЗ і Іванковіча ў санкцыйныя спісы ўключылі [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-08-12|title=Entire Economic Spheres Can Be Paralised in Belarus|url=https://charter97.org/en/news/2021/8/12/432880/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812141111/https://charter97.org/en/news/2021/8/12/432880/|archive-date=2021-08-12|access-date=2021-08-15|publisher=[[Хартыя'97]]|language=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-08-11|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. August 2021 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 7 und 8|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-08-11.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815071230/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-08-11.pdf|archive-date=2021-08-15|access-date=2021-08-15|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 6 ліпеня 2021 года да чэрвеньскага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-07-06|access-date=2021-09-10|lang=en}}</ref>. 24 сакавіка 2023 года [[Міністэрства фінансаў ЗША]] ўвяло [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|абмежавальныя меры]] адносна Мінскага аўтамабільнага завода і яго дырэктара Валерыя Іванковіча<ref>[https://www.autoparus.by/publication/134863 Мінфін ЗША увёў санкцыі супраць беларускіх заводаў МАЗ і БелАЗ]</ref><ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/samaljot-lukaszenki-trapiu-pad-sankcyi-zsza|title=Самалёт Лукашэнкі трапіў пад санкцыі ЗША|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=24-03-2023}}</ref>. 27 траўня 2023 года Украіна таксама ўвяла санкцыі супраць завода<ref>{{cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/ukraine-sanktsii-rzhd-belorus/32430533.html|title=Украина ввела санкции против 51 человека и 220 юридических лиц. В списке структуры РЖД и 19 белорусских предприятий|website=[[Настоящее Время]]|date=2023-05-27|language=ru}}</ref>. == Структура == * ААТ «Мінскі аўтамабільны завод» — кіруючая кампанія холдынгу «БелаўтаМАЗ» * ААТ «Асіповіцкі завод аўтамабільных агрэгатаў» * ААТ «Баранавіцкі аўтаагрэгатны завод» * ААТ «[[Брэстмаш]]» * ААТ «Гродзенскі механічны завод» * ААТ «Дзяржынскі эксперыментальна-механічны завод» * ААТ «Кавальскі завод цяжкіх штамповак» ([[Жодзіна]]) * ААТ «Клецкі мехзавод» * «[[Магілёўтрансмаш]]» * ААТ «ТАіМ» ([[Бабруйск]]) == Прадукцыя == === Грузавікі === {| class="wikitable" |- ! style="width:150px; height:150px;" | Сярэднетанажныя ! [[Файл:MAZ-4371 chassis.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-4371]] ! [[Файл:Dump truck (grain carrier) MAZ-4571N2-537-000.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-4571]] ! [[МАЗ-4381]] ! style="width:150px;" | [[МАЗ-4581]] |- ! style="width:150px; height:150px;" | 4х2 ! [[Файл:МАЗ с манипулятором на выставке в Хабаровске ф1.JPG|150px]]{{clear}}[[МАЗ-5340]] ! [[Файл:MAZ-5440.JPG|150px]]{{clear}}[[МАЗ-5440]] ! [[Файл:MAZ-555026 long-haul truck with MAZ-857100 trailer (02).jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-5550]] |- ! style="width:150px; height:150px;" | 6х4 ! [[Файл:Budpragres-2019 2.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-6312]] ! [[Файл:MAZ-643028 truck 3.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-6430]] ! [[Файл:MAZ-6501C9 truck 2.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-6501]] ! [[МАЗ-6513]] |- ! style="width:150px; height:150px;" | 6х6 ! [[Файл:MAZ-6302 C9 timber carrier truck with trailer (1).jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-6302]] ! [[Файл:MAZ-6318 timber carrier truck (2).jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-6318]] |- ! style="width:150px; height:150px;" | 8х4 ! [[Файл:MAZ dump truck 2.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-6516]] |- ! style="width:150px; height:150px;" | 8х8 ! [[МАЗ-6526]] |- |} === Аўтобусы === {| class="wikitable" |- ! [[Файл:Minsk bus 01.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-103]] |- ! [[Файл:MAZ-203 in Minsk — Vaŭpšasava street.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-203]] ! [[Файл:Автобус МАЗ-206 Тирасполь-Бендеры - Донор.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-206]] ! [[Файл:MAZ 226 in Dobrush.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-226]] ! [[Файл:Аўтобус МАЗ-215.169.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-215]] ! [[Файл:MAZ-216.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-216]] |- ! [[Файл:MAZ-231 p02.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-231]] ! [[Файл:Glaspo Motors 9G Magway (1) Travelarz.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-232]] ! [[Файл:MAZ-251-Reisebus in München.JPG|150px]]{{clear}}[[МАЗ-251]] ! [[Файл:MAZ-257 bus.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-257]] |- ! [[Файл:MAZ-303.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-303]] |- ! [[Файл:Автобус МАЗ-171 в аэропорту Кишинёва - Донор.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-171]] ! [[МАЗ-271]] |- |} === Тралейбусы === {| class="wikitable" |- ! [[Файл:MAZ-203T70 (Minsk) p3.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-203Т]] |- |} === Лёгкія камерцыйныя аўтамабілі === {| class="wikitable" |- ! [[Файл:MAZ-281 (281040 modification) 04.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-281]] ! [[Файл:MAZ-365022 LCV - 01.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-3650]] |- |} == Спорт == У 1987—1992 гг МАЗ удзельнічаў у чэмпіянаце Еўропы па кальцавых гонках на грузавіках<ref name="maz_sport">[http://www.abw.by/number/see_note/419/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130520202808/http://www.abw.by/number/see_note/419/|date=20 мая 2013}}</ref>. Апошнім выступленнем кальцавога МАЗа стаў этап чэмпіянату свету ў Францыі, дзе Генадзь Драпкін заняў другое месца. Але па вяртанні дадому каманда была расфарміравана, праект закрыты, машына разукамплектавана, а пазней распілавана на металалом. У 1999—2001 гг каманда «МАЗ-Яравіт» удзельнічае ў чэмпіянаце Еўропы па трак-трыяле. У 2000 годзе экіпаж Пётр Орсік / Дзмітрый Кніга стаў пераможцам чэмпіянату. У 2001-м экіпаж паўтарыў сваё дасягненне<ref name="maz_sport2">[http://www.abw.by/number/see_note/9144/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110323203728/http://www.abw.by/number/see_note/9144/|date=23 сакавіка 2011}}</ref>. {{Асноўны артыкул|МАЗ-СПОРТаўта}} [[Файл:La Gaceta (Mirá las máquinas) - Dakar 2017 - Viazovich.jpg|thumb|200px|[[МАЗ-5309RR]] на ралі Дакар-2017]] З [[2010]] года каманда Мінскага аўтамабільнага завода — «[[МАЗ-СПОРТаўта]]» — прымае ўдзел у міжнародных [[ралі-рэйд]]ах «Шаўковы шлях», [[Дакар (ралі)|«Дакар»]], «Золата кагана» і інш. {{Гл. таксама|МАЗ-1500}} == Кіраўніцтва завода == Мінскі аўтамабільны завод у розныя гады ўзначальвалі: * [[Іван Фёдаравіч Талкуноў]] (1944—1946) * [[Рыгор Барысавіч Марціросаў]] (1946—1949) * [[Уладзімір Дзмітрыевіч Майбарада]] (1949—1955) * [[Сяргей Міхайлавіч Кішкін]] (1955—1959) * [[Іван Міхайлавіч Дзёмін]] (1959—1982) * [[Міхаіл Фёдаравіч Лаўрыновіч]] (1982—1994) * [[Георгій Аляксандравіч Ісаевіч]] (1994—1995) * [[Валянцін Аркадзевіч Гурыновіч]] (1996—2006) * [[Мікалай Нікандравіч Косцень]] (2007—2009) * [[Аляксандр Васілевіч Бароўскі]] (2009—2012) * [[Віктар Анатолевіч Асноўскі]] (2013—2014) * [[Дзмітрый Сцяпанавіч Кацярыніч]] (2015—2019) * [[Валерый Валер’евіч Іванковіч]] (з 2019) === Генеральныя канструктары === * [[Міхаіл Сцяпанавіч Высоцкі]] (1961—1996) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Minsky Avtomobilny Zavod}} * [http://www.maz.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200513201753/http://maz.by/ |date=13 мая 2020 }} * [http://www.maz-man.by/ Сайт сумеснага прадпрыемства МАЗ-MAN] {{МАЗ}} {{Аўтамабілебудаўнічыя прадпрыемствы Беларусі}} {{Аўтамабілебудаўнічыя прадпрыемствы СССР}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мінскі аўтамабільны завод| ]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Мінска]] [[Катэгорыя:1944 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Аўтамабілебудаўнічыя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вытворцы грузавых аўтамабіляў]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнічыя прадпрыемствы]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] 5q9heokjwkibjp6eziyhd409nev8669 0 70576 5142311 5136913 2026-05-16T11:00:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142311 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст | Імя = Уэйн Грэцкі | Арыгінал імя = Wayne Douglas Gretzky | Пазіцыя = цэнтральны нападаючы | Зух клюшкі = | Мянушка = ''Вялікі'' ({{lang-en|The Great One}}) | Клубы2 = {{хакейная кар'ера |1978—1988|{{Сцяг Канады|20px}} [[Эдмантан Ойлерз]] |1988—1996|{{Сцяг ЗША|20px}} [[Лос-Анджэлес Кінгз]] |1996|{{Сцяг ЗША|20px}} [[Сент-Луіс Блюз]] |1996—1999|{{Сцяг ЗША|20px}} [[Нью-Ёрк Рэйнджэрс]]}} | Трэнерская кар'ера = {{хакейная кар'ера |2006—2009|{{Сцяг ЗША|20px}} [[Фінікс Каёціс]]}} | Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Канада}} | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Кар'ера = | Медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1982|Фінляндыя 1982]]}} {{турнір|[[Кубак Канады (хакей)|Кубак Канады]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак Канады 1984|1984]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак Канады 1987|1987]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак Канады 1991|1991]]}} {{медаль|Серабро|[[Кубак Канады 1981|1981]]}} {{турнір|[[Кубак свету па хакеі з шайбай|Кубак свету]]}} {{медаль|Серабро|[[Кубак свету па хакеі з шайбай 1996|1996]]}} }} '''Уэ́йн Ду́глас Грэ́цкі''' ({{lang-en|Wayne Douglas Gretzky}}; {{ВД-Прэамбула}}) — канадскі хакеіст, цэнтральны нападаючы. Адзін з самых вядомых спартсменаў XX стагоддзя. У [[1978]]—[[1988]] гг. выступаў за клуб «[[Эдмантан Ойлерз]]», з якім чатыры разы выйграваў [[Кубак Стэнлі]]. У [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лізе]], дзе Грэцкі атрымаў мянушку «Вялікі», ён усталяваў 61 рэкорд і неаднаразова заваёўваў індывідуальныя прызы Лігі (уключаючы 9 прызоў самаму каштоўнаму гульцу і 10 — лепшаму бамбардзіру сезону). Быў у ліку 5 спартсменаў, якія запалілі агонь Алімпіяды-2010 у Ванкуверы. Увайшоў у сімвалічную зборную стагоддзя «Centennial All-Star Team» Міжнароднай федэрацыі хакея з шайбай. == Паходжанне == Дзед Уэйна, Цярэнцій Лаўрэнцьевіч Грэцкі, [[эміграцыя|эміграваў]] з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] разам з жонкай Ганнай і сынам Зіновіем. Нарадзіўся ён у 1892 годзе ў вёсцы [[Агдэмер]] тагачаснага [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага павета]] Гродзенскай губерні<ref>{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/sport/stalo_izvestno_tochnoe_mesto_rozhdeniya_deda_ueyna_grettski_on_iz_belarusi/ |title=tochka.by |access-date=5 красавіка 2025 |archive-date=8 красавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408061925/https://tochka.by/articles/sport/stalo_izvestno_tochnoe_mesto_rozhdeniya_deda_ueyna_grettski_on_iz_belarusi/ |url-status=dead }}</ref>. (цяпер [[Драгічынскі раён]] Брэсцкай вобласці), праз [[Чыкага]] перабраўся ў [[Канада|Канаду]]. У новым заакіянскім жыцці дзядуля Уэйна пачаў насіць імя Тоні. Неўзабаве ён развёўся са сваёй жонкай і пазнаёміўся з Марыяй з горада [[Підгайці|Падгайцы]] ([[Галічына]], цяпер [[Цярнопальская вобласць]], [[Украіна]]). У іх нарадзіўся сын [[Уолтэр Грэцкі]], які і стаў бацькам будучай легенды НХЛ. Цярэнцій Грэцкі займаўся [[фермерства]]м, падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] служыў у канадскай арміі. Па ўспамінах Уэйна, ён быў вельмі блізкі з дзедам, у дзяцінстве штогод прыязджаў летам да яго на ферму; дзед гаварыў па-беларуску, а мовай, на якой размаўлялі ў сям’і, была [[Украінская мова|ўкраінская]]. == Дзяцінства і юнацтва == Ні дзед, ні бацька Уэйна адносінаў да прафесійнага спорту не мелі. Але калі Уэйн пачаў гуляць у [[хакей]], дзед і бацька падтрымлівалі яго ў гэтым імкненні, і Цярэнцій Грэцкі прыходзіў з жонкай на трэніроўкі ўнука<ref>[http://kp.by/daily/24435/602605/ Звезда мирового хоккея Уэйн Гретцки: «Я с детства слышал белорусский язык»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1960-х гадах [[Канада]] перажывала хакейны бум. У той час у НХЛ гуляла толькі шэсць каманд, сярэдні гулец зарабляў каля 20 000 $ у год. З самага дзяцінства Уэйн Грэцкі часта гуляў за хлопцаў, якія былі старэйшыя за яго на некалькі гадоў. У пяць гадоў выступаў за дзіцячую каманду Брэнтфарда, у 6 гадоў гуляў ужо з 10-летнімі хлапчукамі. Калі Уэйну Грэцкі было 10 гадоў, ён выступаў у дзіцячай лізе і за сезон здолеў закінуць 378 шайбаў і зрабіць 139 перадач у 68 гульнях. Гэтыя лічбы сталі абсалютным рэкордам<ref>NHL.com — [http://www.nhl.com/hockeyu/history/gretzky/greatnessascendant.html Wayne Gretzky: Greatness Ascendant]</ref> для хлопчыкаў яго ўзросту. Аб маладым хакеісце пісалі ў многіх канадскіх газетах, пастаянна параўноўваючы Уэйна з [[Гордзі Хоу]]. У 14-гадовым узросце Уэйн Грэцкі гуляў супраць 20-гадовых. Добра згуляўшы на міжнародным турніры ў [[Квебек (горад)|Квебеку]], ён ледзь не стаў ахвярай захопленага натоўпу заўзятараў, якія жадалі ўзяць у яго аўтограф. У [[1975]] Грэцкі сышоў з Брэнтфарда для прафесійнага працягу кар’еры. Сезон 1977/78 ён правёў за юніёрскую каманду «Грэйхаўндс» з Хакейнай лігі [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]] і забіў 70 галоў. Пад арыгінальным нумарам «99» — нумар, які ў хакеі зараз заўсёды будзе асацыявацца з яго імем, — Грэцкі ўпершыню выйшаў на лёд, якраз гуляючы за гэтую каманду. Ён хацеў быць падобны на свайго куміра Гордзі Хоу, які гуляў пад нумарам «9». Але дзявятка была ўжо занятая, і Уэйн, спачатку пагуляўшы некалькі тыдняў пад нумарам «19», выбраў, па парадзе генеральнага мэнэджара «Грэйхаўндс» Мюрэя Макферсана, нумар «99». Згуляўшы на юніёрскім чэмпіянаце свету ў Манрэалі ў [[1978]] у 16 гадоў, ён стаў самым маладым<ref>NHL.com — [http://www.nhl.com/intheslot/read/impact/december/main.html The crucible], снежань 2002</ref> удзельнікам турніру. Скончыўшы чэмпіянат на першым месцы ў спісе лепшых бамбардзіраў, Грэцкі быў абраны ў каманду ўсіх зорак і прызнаны лепшым нападаючым першынства. [[Файл:Wayne Gretzky jersey.JPG|міні|160px|Нумар Уэйна Грэцкі 99.]] У 1978 годзе Уэйн Грэцкі апынуўся ў [[Сусветная хакейная асацыяцыя|Сусветнай хакейнай асацыяцыі]], дзе ніякіх абмежаванняў для падпісання кантрактаў з юніёрамі не было. У НХЛ жа на лёд можна было трапіць толькі пасля 18 гадоў. Амерыканскі клуб «{{нп3|Indianapolis Racers|Індыянапаліс Рэйсерс|en|Indianapolis Racers}}» заключыў з 17-гадовым Грэцкі дагавор на суму каля 100 000 $. У маі 1978 Грэцкі дэбютаваў у вялікім хакеі, і ўжо ў тым жа месяцы «Індыянапаліс» абмяняў Грэцкі ў «[[Эдмантан Ойлерз]]» — клуб, які дзякуючы Уэйну і яго партнёрам стаў адной з лепшых каманд паўночнаамерыканскага хакея. У першым сезоне Грэцкі забіў 46 галоў і набраў 110 ачкоў. Крыху пазней яго прызналі лепшым навічком CХА. == Кар’ера ў НХЛ == === «Эдмантан» === У [[1979]], пасля дамовы аб зліцці з Сусветнай хакейнай асацыяцыяй, НХЛ папоўнілася чатырма клубамі СХА — «[[Эдмантан Ойлерз]]», «{{нп3|Nordiques de Québec|Квебек Нордыкс|fr|Nordiques de Québec}}», «{{нп3|Winnipeg Jets|Вініпег Джэтс|en|Winnipeg Jets}}» і «Нью-Інглэнд Уэйлерс» (пасля — «{{нп3|Hartford Whalers|Хартфард Уэйлерс|en|Hartford Whalers}}»). Пачынаючы з першага сезона ў НХЛ Грэцкі стаў біць адзін рэкорд выніковасці за адным. Нямала гэтаму спрыяла гульня з такімі форвардамі, як {{нп3|Glenn Anderson|Глен Андэрсан|en|Glenn Anderson}}, {{нп3|Jari Kurri|Яры Куры|en|Jari Kurri}}, {{нп3|Mark Messier|Марк Месье|en|Mark Messier}}, а таксама з абаронцам {{нп3|Paul Coffey|Полам Кофі|en|Paul Coffey}}. [[10 кастрычніка]] таго ж года, у матчы супраць «[[Чыкага Блэкхокс]]», Уэйн Грэцкі дэбютаваў у НХЛ і набраў сваё 1-е ачко за галявую перадачу на Кевіна Лоу. [[14 кастрычніка]] Грэцкі забіў свой першы гол у НХЛ, у вароты галкіпера «[[Ванкувер Кэнакс]]» Глена Хэнлана. Па выніках сезона Уэйн Грэцкі выйграў свой першы з дзевяці тытулаў (восем з іх — запар) самага каштоўнага хакеіста НХЛ і атрымаў «{{нп3|Hart Memorial Trophy|Харт Трофі|en|Hart Memorial Trophy}}». Да таго ж, забіўшы 51 гол, Грэцкі стаў самым юным<ref name="99reasons">NHL.com — [http://www.nhl.com/hockeyu/history/gretzky/99reasons.html 99 Reasons Why Wayne Gretzky is «The Great One»]</ref> снайперам-«пяцідзясятнікам» у гісторыі Лігі: на той момант Уэйну споўнілася ўсяго 19 гадоў і 2 месяцы. На другі год знаходжання ў НХЛ Грэцкі выйграў тытул лепшага бамбардзіра Лігі, атрымаў «{{нп3|Art Ross Trophy|Арт Рос Трофі|en|Art Ross Trophy}}» і ўсталяваў новы рэкорд НХЛ па колькасці перадач (109) і ачкоў (164), набраных за сезон. [[18 лютага]] [[1981]] Уэйн закінуў у вароты «[[Сент-Луіс Блюз|Сэнт-Луіса]]» за адзін перыяд 4 шайбы, паўтарыўшы рэкорд Лігі па колькасці галоў, забітых за гэты прамежак часу. [[30 снежня]] [[1981]] ў матчы супраць «[[Філадэльфія Флаерз|Філадэльфіі]]» Грэцкі забіў свой 50-ы гол у сезоне: на гэта яму спатрэбілася ўсяго 39 гульняў. Да гэтага падобнай хуткастрэльнасцю вызначаліся толькі<ref name="99reasons" /> {{нп3|Ришар, Морис|Марыс Рышар|ru|Ришар, Морис}} і {{нп3|Mike Bossy|Майк Басі|en|Mike Bossy}}: 50 галоў за 50 матчаў чэмпіянату. «Ойлерз» з Грэцкі на працягу 6 гадоў запар набіралі больш за 100 ачкоў у рэгулярным сезоне і 4 разы — у 1984, 1985, 1987 і 1988 гадах — выйгравалі [[Кубак Стэнлі]]. «Ахвярамі» Эдмантана ў фіналах станавіліся «[[Нью-Ёрк Айлендэрс]]», двойчы «[[Філадэльфія Флаерз]]» і адзін раз «[[Бостан Бруінз]]». Пасля першага, у [[1984]], Грэцкі ўдастоіўся тытула «Вялікі». [[9 жніўня]] [[1988]] Уэйн Грэцкі нечакана стаў цэнтральнай фігурай у адной з самых буйных здзелак у гісторыі НХЛ: уладальнік «Эдмантана» Пітэр Поклінгтан вырашыў абмяняць яго ў «[[Лос-Анджэлес Кінгз]]», адну з найслабейшых каманд лігі. У якасці кампенсацыі «Ойлерз» атрымалі {{нп3|Jimmy Carson|Джымі Карсана|en|Jimmy Carson}}, {{нп3|Martin Gélinas|Марціна Жэліну|ru|Martin Gélinas}}, права выбару ў першым раўндзе на [[Драфт НХЛ|драфтах]] 1989, 1991 і 1993 гадоў і 15 мільёнаў даляраў. === «Лос-Анджэлес» === Уэйн не хаваў слёз, калі казаў журналістам пра свой пераход: ён доўга не мог паверыць, што з ім так паступілі. Да [[1988]] на хакейных матчах мясцовы палац спорту «Форум» запаўняўся максімум на траціну. Страты дасягалі 5 млн $ у год.<ref>People’s History [http://www.peoples.ru/sport/hockey/gretzky Уэйн Грэцкі]</ref> Але з’яўленне Грэцкі павысіла цікавасць каліфарнійцаў да хакея, у выніку чаго дастаць квіток у «Форум» на «Лос-Анджэлес Кінгз», адзінага прадстаўніка рэгіёну ў НХЛ, стала гэтак жа вялікай праблемай,<ref name="cbc.ca">CBC.ca [https://web.archive.org/web/20041020030934/http://www.cbc.ca/greatest/top_ten/nominee/gretzky-wayne.html Wayne Gretzky]</ref> як і на гульні «[[Лос-Анджэлес Лэйкерс]]». Грэцкі павысілі зарплату да $2 млн. Перайшоўшы ў новы клуб, Уэйн працягваў біць як уласныя рэкорды, так і рэкорды свайго новага клуба і НХЛ. [[6 кастрычніка]] 1988 Уэйн Грэцкі дэбютаваў у Лос-Анджэлесе, першым жа кідком па чужых варотах ён зарабіў чарговы выніковы бал. У [[1989]] годзе Уэйн Грэцкі ў дзявяты раз за кар’еру выйграў «Харт Трофі»: Ён стаў першым гульцом у гісторыі «Кінгз», які меў гонар атрымаць гэтую ўзнагароду. [[15 кастрычніка]] 1989 Грэцкі ў матчы супраць сваёй былой каманды — «Эдмантан Ойлерз» — набраў чарговыя дзейсныя балы і пабіў вынік лепшага бамбардзіра Лігі [[Гордзі Хоу]] — 1850 ачкоў за кар’еру. Сваё 1850-я ачко Уэйн Грэцкі набраў ужо праз 4 хвіліны 32 секунды пасля пачатку гульні пасам на абаронца Тома Лэйдлоу, які вывеў каманду наперад. Да канца трэцяга перыяду лік быў 4-3 на карысць «Ойлерз», і за 1 хвіліну 46 секунд да канца трэнер «Кінгз» Том Уэбстер ўзяў таймаўт. Грэцкі знаходзіўся на лёдзе да гэтага моманту 3 хвіліны бесперапынна, і быў выматаны, але тым не менш папрасіў трэнера пакінуць яго на пляцоўцы. За хвіліну і секунду да канца, пад скандаванне гледачоў «Грэцкі! Грэцкі!», «Кінгз» выйгралі ўкіданне і ўшасцёх пачалі апошні штурм варот суперніка. І ўжо праз 8 секунд, за 53 секунды да заканчэння трэцяга перыяду, дакладным кідком з «пятачка», Грэцкі зраўняў лік у матчы, набраўшы сваё 1851-е ачко, і стаў абсалютна лепшым бамбардзірам у гісторыі НХЛ. Гульня была перапыненая, і пачалося святкаванне рэкорда. Пасля аднаўлення гульні, яна перайшла ў авертайм, дзе Грэцкі забіў пераможны гол. Перайшоўшы ў «Лос-Анджэлес Кінгз», Грэцкі дапамог камандзе палепшыць яе паказчыкі. У сезоне 1990/91 «Кінгз» набралі 102 ачкі ў рэгулярным сезоне, заняўшы першае месца ў дывізіёне Сміт. 40 ачкоў Грэцкі ў плэй-оф-93 дазволілі «Каралям» упершыню ў гісторыі клуба прабіцца ў фінал розыгрышу Кубка Стэнлі, дзе яны саступілі па выніках пяці матчаў «[[Манрэаль Канадыенс|Манрэалю]]». === «Сент-Луіс» === Пасля поспеху 1993 года «Кінгз», нечакана для ўсіх, ператварыліся ў аўтсайдэра лігі і не маглі прабіцца ў [[плэй-оф]] да [[1998]] года. Грэцкі папрасіў абмену ў больш моцную каманду і быў адпраўлены ў «[[Сент-Луіс Блюз]]» [[27 лютага]] [[1996]]-га. У тым жа сезоне ён стаў лепшым бамбардзірам «Сент-Луіса», набраўшы 102 ачкі, і ў 15-ы раз за сваю кар’еру ён дасягнуў адзнакі «100 ачкоў за чэмпіянат». У плэй-оф каманда выбыла ў паўфінале канферэнцыі, прайграўшы там «[[Дэтройт Рэд Уінгз|Дэтройту]]». Адразу пасля завяршэння сезону Грэцкі з-за канфлікту з кіраўніцтвам «Блюз» пакінуў клуб і падпісаў кантракт з «[[Нью-Ёрк Рэйнджэрс]]». === «Нью-Ёрк Рэйнджэрс» === [[Файл:Wayne Gretzky 1997.jpg|thumb|right|160px|У «[[Нью-Ёрк Рэйнджэрс]]».]] [[21 ліпеня]] 1996 года «[[Нью-Ёрк Рэйнджэрс]]» заключылі кантракт з вольным агентам Уэйнам Грэцкі. Упершыню з часоў легендарнага «[[Эдмантан Ойлерз|Эдмантан]]» у адной камандзе зноў гулялі {{нп3|Mark Messier|Марк Месье|en|Mark Messier}} і Грэцкі. Уэйн, ужо завяршаючы кар’еру, біў ўсё новыя і новыя рэкорды. [[1 снежня]] 1996 года ў гульні супраць «Манрэаля» Грэцкі дасягнуў адзнакі ў 3000 ачкоў за кар’еру (сумарная статыстыка ў рэгулярным чэмпіянаце і плей-оф). [[3 красавіка]] [[1997]], у матчы супраць «[[Бостан Бруінз|Бостана]]», ён набраў сваё 2700-е ачко ў рэгулярным чэмпіянаце. [[26 кастрычніка]] 1997 Грэцкі зрабіў сваю 1851-ю дзейсную перадачу ў рэгулярным чэмпіянаце. Да таго за ўсю гісторыю НХЛ ні адзін гулец не набіраў такой колькасці не тое, каб галявых пасаў, але ачкоў наогул (найвышэйшы на той момант вынік меў [[Гордзі Хоу]] — 1850 ачкоў, пасля яго перасягнуў Марк Месье — 1887 ачкоў). [[7 сакавіка]] [[1998]] ў матчы супраць «[[Нью-Джэрсі Дэвілз|Нью-Джэрсі]]» пры гульні ў большасці Грэцкі забіў свой 1000-ы гол за кар’еру ў рэгулярным чэмпіянаце і плей-оф. У пачатку 1998 года Уэйн Грэцкі удастоіўся тытула «Найвялікшы гулец у гісторыі хакея» на думку аўтарытэтнага выдання ''«The Hockey News»''.<ref>{{cite book|last=Falla|first=Jack|editor=Dan Diamond|chapter-url=http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=381966|chapter=Wayne Gretzky: Greatness Ascendant|title=Total Hockey: The Official Encyclopedia of the National Hockey League|publisher=Total Sports|accessdate=2010-09-09|isbn=978-1-892129-85-7|year=2000|language=en}}</ref> Па ходзе сваёй кар’еры Уэйн Грэцкі 9 разоў за 10 сезонаў атрымліваў прыз самага каштоўнага гульца НХЛ («{{нп3|Hart Memorial Trophy|Харт Трофі|en|Hart Memorial Trophy}}»). Гордзі Хоу за тыя ж 10 гадоў атрымліваў тытул [[MVP (спорт)|MVP]] 6 разоў. [[29 сакавіка]] [[1999]] Грэцкі забіў 1072-й гол у сваёй кар’еры і дасягнуў яшчэ аднаго найвышэйшага выніку ў гісторыі хакея, абагнаўшы куміра свайго дзяцінства Гордзі Хоу, які за час выступлення ў НХЛ і СХА ў суме забіў 1071 гол. == Міжнародная кар’ера == У складзе [[зборная Канады па хакеі з шайбай|зборнай Канады]] Грэцкі ўдзельнічаў у моладзевым ([[Моладзевы чэмпіянат свету па хакеі з шайбай, 1978|1978]]) і дарослым ([[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай, 1982|1982]]) чэмпіянатах свету, абодва разы стаў бронзавым прызёрам, а таксама самым рэзультатыўным іграком турніру па сістэме «гол+пас» (адпаведна, 8+9 і 6+8), увайшоў у сімвалічную зборную і таго, і іншага чэмпіянату. Удзельнічаў у розыгрышы [[Кубак Канады (хакей)|Кубка Канады]] (ўладальнік Кубка [[Кубак Канады 1984|1984]], [[Кубак Канады 1987|1987]] і [[Кубак Канады 1991|1991]], фіналіст розыгрышу [[Кубак Канады 1981|1981]]), забіўшы ў 31 матчы 17 шайбаў і зрабіўшы 40 перадач. У кожным з гэтых турніраў Грэцкі набраў больш за ўсіх ачкоў. [[Файл:Gretzky statue.jpg|міні|160px|Помнік Грэцкі перад Reksal BC Place у [[Эдмантан]]е, якому Уэйн прынёс чатыры перамогі Кубка Стэнлі.]] У [[1998]] Грэцкі ажыццявіў сваю даўнюю мару, выступіўшы на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1998|Алімпійскіх гульнях]] у [[Нагана]]. «''Гэты турнір — нешта асаблівае. Грошы тут не маюць ніякага значэння — камандны дух, падпарадкаванне ўсіх адной мэце значна важней мільёнаў даляраў''», — казаў Грэцкі пра Алімпіяду. Але дэбют выйшаў няўдалым — яго каманда паехала дадому без медалёў. Тым не менш ён лічыць, што набыў значны вопыт, і гэта «асноўны этап» ў яго прафесійнай кар’еры. На [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2002|Алімпіядзе-2002]] у [[Солт-Лэйк-Сіці]] Уэйн Грэцкі, які так і не падняўся на алімпійскі п’едэстал у ролі хакеіста, стаў чэмпіёнам на пасадзе генеральнага трэнера зборнай. === Статыстыка === {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="0" ID="Table3" style="text-align:center; width:50em" |- ALIGN="center" bgcolor="#e0e0e0" ! Год ! Сборная ! Турнір ! Месца ! ALIGN="center" rowspan="99" bgcolor="#ffffff" | &nbsp; ! Гульні ! Галы ! ГП ! Ачкі ! Штр |- ALIGN="center" | [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай сярод моладзевых каманд 1978|1978]] | [[Моладзевая зборная Канады па хакеі з шайбай|Канада (мол.)]] | [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай сярод моладзевых каманд|МЧС]] | align="center" |[[Файл:Bronze medal icon.svg|16x16px]] | 6 | 8 | 9 | 17 | 2 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[Кубак Канады 1981|1981]] | [[Зборная Канады па хакеі з шайбай|Канада]] | [[Кубак Канады (хакей)|КК]] | align="center" |[[Файл:Silver medal icon.svg|16x16px]] | 7 | 5 | 7 | 12 | 2 |- ALIGN="center" | [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1982|1982]] | Канада | [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай|ЧС]] | align="center" |[[Файл:Bronze medal icon.svg|16x16px]] | 10 | 6 | 8 | 14 | 0 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[Кубак Канады 1984|1984]] | Канада | КК | align="center" |[[Файл:Gold medal icon.svg|16x16px]] | 8 | 5 | 7 | 12 | 2 |- ALIGN="center" | 1987 | Зборная НХЛ | [[Рандэву-87]] | — | 2 | 0 | 4 | 4 | 0 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[Кубак Канады 1987|1987]] | Канада | КК | align="center" |[[Файл:Gold medal icon.svg|16x16px]] | 9 | 3 | 18 | 21 | 2 |- ALIGN="center" | [[Кубак Канады 1991|1991]] | Канада | КК | align="center" |[[Файл:Gold medal icon.svg|16x16px]] | 7 | 4 | 8 | 12 | 2 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[Кубак свету па хакеі з шайбай 1996|1996]] | Канада | [[Кубак свету па хакеі з шайбай|КС]] | align="center" |[[Файл:Silver medal icon.svg|16x16px]] | 8 | 3 | 4 | 7 | 2 |- ALIGN="center" | [[Хакей на зімовых Алімпійскіх гульнях 1998|1998]] | Канада | [[Хакей на зімовых Алімпійскіх гульнях|АГ]] | 4 | 6 | 0 | 4 | 4 | 2 |- ALIGN="center" bgcolor="#e0e0e0" ! colspan=4 | Усяго ! 63 ! 34 ! 69 ! 103 ! 14 |} == Па-за хакеям == [[Файл:Wayne Gretzky Restaurant 2010.jpg|міні|200px|Рэстаран Уэйна Грэцкі ў цэнтры [[Таронта]], быў адкрыты ў 1993]] Грэцкі з’яўляўся ў некалькіх тэлевізійных шоу, апроч усяго іншага, быў суддзёй на шоў ''Dance Fever'' і акцёрам у серыяле ''Маладыя і дзёрзкія'' ў 1981 годзе.{{sfn|Redmond|1993|p=93}} У [[1984]] годзе ён адправіўся ў [[СССР|Савецкі Саюз]], дзе прыняў удзел у тэлевізійным шоу аб савецкім хакеісце [[Уладзіслаў Аляксандравіч Траццяк|Уладзіславу Траццяку]].{{sfn|Redmond|1993|p=94}} Усяго зняўся ў больш чым сарака фільмах і шоў.<ref>{{cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm0002115/ |title=Wayne Gretzky |publisher=IMdB |accessdate=2008-05-01|language=en}}</ref> Уэйн нямала спрыяў росту папулярнасці хакея ў «нехакейных» паўднёвых рэгіёнах [[ЗША]], такіх, да прыкладу, як [[Каліфорнія]]. Вялікі аўтарытэт Грэцкі меў і ў міжнароднай спартыўнай супольнасці. У [[2002]] яму быў уручаны [[Алімпійскі ордэн]] — вышэйшая ўзнагарода [[Міжнародны алімпійскі камітэт|МАК]]. Акрамя таго Грэцкі з’яўляецца кампаньёнам [[Ордэн Канады|ордэна Канады]] (вышэйшая ступень вышэйшай грамадзянскай узнагароды гэтай краіны). === Сям’я === На шоў ''«Dance Fever»'' ён сустрэўся з актрысай Джанет Джонс, якая пазней стала яго жонкай.{{sfn|Gretzky|Reilly|1990|p=140}} Улетку 1988 года яны справілі вяселле.<ref name="TerryJones">{{cite news |last=Jones |first=Terry |url=http://www.slam.canoe.ca/GretzkyRetires/apr19_99edm_bio5.html |title=The Royal Wedding |work=Edmonton Sun |date=1999-04-18 |accessdate=2008-04-14 |language=en |archive-date=30 верасня 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040930001254/http://www.slam.canoe.ca/GretzkyRetires/apr19_99edm_bio5.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Трансляцыя вялася па канадскаму тэлебачанні. СМІ паведамлялі, што цырымонія абышлася ў больш як мільён даляраў.<ref>{{cite news |last=McRae |first=Earl |title=The many faces of Miss Jones |work=The Ottawa Sun |date=2006-02-10|language=en}}</ref> У Ўэйна і Джанет 5 дзяцей: Паўліна (нарадзілася [[19 снежня]] [[1988]]), Тай (нарадзіўся [[9 ліпеня]] [[1990]]), Трэвар (нарадзіўся [[14 верасня]] [[1992]]), Трыстан (нарадзіўся [[2 жніўня]] [[2000]]) і Эма (малодшая). Падчас сезона 2005/2006 Тай жыў разам з бацькам у [[Арызона|Арызоне]], а іншыя дзеці разам з Джанет ў Каліфорніі. Унук Тэйтум Грэцкі Джонсан (нарадзіўся [[19 студзеня]] [[2015]]). == Статыстыка за кар’еру == === Унутраныя спаборніцтвы === <onlyinclude></onlyinclude> </onlyinclude> </onlyinclude> </onlyinclude> {| class="toccolours" border="0" class="toccolours" style="text-align:center" summary="Spielerstatistik" ! colspan="3" style="background:#f0f0f0" | ! rowspan="99" style="background:#f0f0f0" | ! colspan="6" style="background:#f0f0f0" | Рэгулярны сезон ! rowspan="99" style="background:#f0f0f0" | ! colspan="6" style="background:#f0f0f0" | Плэй-оф |- style="background-color:#f0f0f0" ! style="width:5em" | Сезон ! style="width:15em" | Каманда ! style="width:7em" | Ліга ! style="width:3em" | <abbr title="Матчы">М</abbr> ! style="width:3em" | <abbr title="Галы">Г</abbr> ! style="width:3em" | <abbr title="Перадачы">П</abbr> ! style="width:3em" | <abbr title="Ачкі">А</abbr> ! style="width:3em" | <abbr title="Штрафныя">Ш</abbr> ! style="width:3em" | <abbr title="Баланс">+/−</abbr> ! style="width:3em" | <abbr title="Матчы">М</abbr> ! style="width:3em" | <abbr title="Галы">Г</abbr> ! style="width:3em" | <abbr title="Перадачы">П</abbr> ! style="width:3em" | <abbr title="Ачкі">А</abbr> ! style="width:3em" | <abbr title="Штрафныя">Ш</abbr> ! style="width:3em" | <abbr title="Баланс">+/−</abbr> |- </onlyinclude> |- | 1975/76 || Воган Нэйшыналз || {{нп3|Ontario Hockey Association|OHA-B|en|Ontario Hockey Association}} | 28 || 27 || 33 || 60 || 7 || || || || || || || |- style="background-color: #f0f0f0" | 1976/77 || Сенека Нэйшыналз || OHA-B | 32 || 36 || 36 || 72 || 35 || || 23 || 40 || 35 || 75 || || |- | 1976/77 | {{нп3|Peterborough Petes|Пітэрбора Пітс|en|Peterborough Petes}} | {{нп3|Ontario Hockey League|OHL|en|Ontario Hockey League}} | 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || || — || — || — || — || — || — |- style="background-color: #f0f0f0" | 1977/78 | {{нп3|Sault Ste. Marie Greyhounds|Су-Сент. Мары Грэйхаундс|en|Sault Ste. Marie Greyhounds}} | OHL | 63 || 70 || 112 || 182 || 14 || || 13 || 6 || 20 || 26 || 0 || |- | 1978/79 | {{нп3|Indianapolis Racers|Індыянапаліс Рэйсерс|en|Indianapolis Racers}} | [[Сусветная хакейная асацыяцыя|СХА]] | 8 || 3 || 3 || 6 || 0 || −3 || — || — || — || — || — || — |- style="background-color: #f0f0f0" | 1978/79 | [[Эдмантан Ойлерз]] | СХА | 72 || 43 || 61 || 104 || 19 || +23 || 13 || 10 || 10 || 20 || 2 || +6 |- | 1979/80 | Эдмантан Ойлерз | [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]] | 79 || 51 || 86 || 137 || 21 || +15 || 3 || 2 || 1 || 3 || 0 || |- style="background-color: #f0f0f0" | 1980/81 | Эдмантан Ойлерз | НХЛ | 80 || 55 || 109 || 164 || 28 || +41 || 9 || 7 || 14 || 21 || 4 || |- | 1981/82 | Эдмантан Ойлерз | НХЛ | 80 || '''92''' || 120 || 212 || 26 || +81 || 5 || 5 || 7 || 12 || 8 || |- style="background-color: #f0f0f0" | 1982/83 | Эдмантан Ойлерз | НХЛ | 80 || 71 || 125 || 196 || 59 || +60 || 16 || 12 || 26 || 38 || 4 || |- | 1983/84 | Эдмантан Ойлерз | НХЛ | 74 || 87 || 118 || 205 || 39 || +76 || 19 || 13 || 22 || 35 || 12 || +18 |- style="background-color: #f0f0f0" | 1984/85 | Эдмантан Ойлерз | НХЛ | 80 || 73 || 135 || 208 || 52 || +98 || 18 || '''17''' || 30 || '''47''' || 4 || +28 |- | 1985/86 | Эдмантан Ойлерз | НХЛ | 80 || 52 || '''163''' || '''215''' || 46 || +71 || 10 || 8 || 11 || 19 || 2 || ±0 |- style="background-color: #f0f0f0" | 1986/87 | Эдмантан Ойлерз | НХЛ | 79 || 62 || 121 || 183 || 28 || +70 || 21 || 5 || 29 || 34 || 6 || +10 |- | 1987/88 | Эдмантан Ойлерз | НХЛ | 64 || 40 || 109 || 149 || 24 || +39 || 19 || 12 || '''31''' || 43 || 16 || +9 |- style="background-color: #f0f0f0" | 1988/89 | [[Лос-Анджэлес Кінгз]] | НХЛ | 78 || 54 || 114 || 168 || 26 || +15 || 11 || 5 || 17 || 22 || 0 || −4 |- | 1989/90 | Лос-Анджэлес Кінгз | НХЛ | 73 || 40 || 102 || 142 || 42 || +8 || 7 || 3 || 7 || 10 || 0 || −4 |- style="background-color: #f0f0f0" | 1990/91 | Лос-Анджэлес Кінгз | НХЛ | 78 || 41 || 122 || 163 || 16 || +30 || 12 || 4 || 11 || 15 || 2 || ±0 |- | 1991/92 | Лос-Анджэлес Кінгз | НХЛ | 74 || 31 || 90 || 121 || 34 || −12 || 6 || 2 || 5 || 7 || 2 || −3 |- style="background-color: #f0f0f0" | 1992/93 | Лос-Анджэлес Кінгз | НХЛ | 45 || 16 || 49 || 65 || 6 || +6 || 24 || 15 || 25 || 40 || 4 || +6 |- | 1993/94 | Лос-Анджэлес Кінгз | НХЛ | 81 || 38 || 92 || 130 || 20 || −25 || — || — || — || — || — || — |- style="background-color: #f0f0f0" | 1994/95 | Лос-Анджэлес Кінгз | НХЛ | 48 || 11 || 37 || 48 || 6 || −20 || — || — || — || — || — || — |- | 1995/96 | Лос-Анджэлес Кінгз | НХЛ | 62 || 15 || 66 || 81 || 32 || −7 || — || — || — || — || — || — |- style="background-color: #f0f0f0" | 1995/96 | [[Сент-Луіс Блюз]] | НХЛ | 18 || 8 || 13 || 21 || 2 || −6 || 13 || 2 || 14 || 16 || 0 || +2 |- | 1996/97 | [[Нью-Ёрк Рэйнджэрс]] | НХЛ | 82 || 25 || 72 || 97 || 28 || +12 || 15 || 10 || 10 || 20 || 2 || +5 |- style="background-color: #f0f0f0;" | 1997/98 | Нью-Ёрк Рэйнджэрс | НХЛ | 82 || 23 || 67 || 90 || 28 || −11 || — || — || — || — || — || — |- | 1998/99 | Нью-Ёрк Рэйнджэрс | НХЛ | 70 || 9 || 53 || 62 || 14 || −23 || — || — || — || — || — || — |- style="background-color: #e0e0e0; font-weight:bold;" | colspan="3" | OHA-B Усяго | 60 || 63 || 69 || 132 || 42 || || 23 || 40 || 35 || 75 || || |- style="background-color: #e0e0e0; font-weight:bold;" | colspan="3" | СХА Усяго | 80 || 46 || 64 || 110 || 19 || +20 || 13 || 10 || 10 || 20 || 2 || +6 |- style="background-color: #e0e0e0; font-weight:bold;" | colspan="3" | НХЛ Усяго | 1487 || 894 || 1963 || 2857 || 577 || +518 || 208 || 122 || 260 || 382 || 66 || |} ==== Матчы ўсіх зорак НХЛ ==== {| class="toccolours" width="60%" style="text-align:center" |- style="background-color: #e0e0e0;" ! style="width:10%;" | Год ! style="width:35%;" | Каманда ! style="width:25%;" | Месца правядзення ! rowspan="20" style="background-color: #f9f9f9;"| ! style="width:6%;" | М ! style="width:6%;" | Г ! style="width:6%;" | П ! style="width:6%;" | А ! style="width:6%;" | Ш |- | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1980|1980]] | Campbell Conference All-Stars | {{нп3|Joe Louis Arena|Дэтройт|en|Joe Louis Arena}} | 1 || 0 || 0 || 0 || 0 |- style="background-color: #f0f0f0" | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1981|1981]] | Campbell Conference All-Stars | {{нп3|The Forum (Inglewood)|Лос-Анджэлес|en|The Forum (Inglewood)}} | 1 || 0 || 1 || 1 || 0 |- | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1982|1982]] | Campbell Conference All-Stars | {{нп3|Capital Centre|Вашынгтон|en|Capital Centre}} | 1 || 1 || 0 || 1 || 0 |- style="background-color: #f0f0f0" | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1983|1983]] | Campbell Conference All-Stars | {{нп3|Nassau Veterans Memorial Coliseum|Нью-Ёрк|en|Nassau Veterans Memorial Coliseum}} | 1 || 4 || 0 || 4 || 0 |- | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1984|1984]] | Campbell Conference All-Stars | {{нп3|Izod Center|Нью-Джэрсі|en|Izod Center}} | 1 || 1 || 0 || 1 || 0 |- style="background-color: #f0f0f0" | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1985|1985]] | Campbell Conference All-Stars | {{нп3|Scotiabank Saddledome|Калгары|en|Scotiabank Saddledome}} | 1 || 1 || 0 || 1 || 0 |- style="background-color: #f0f0f0" | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1986|1986]] | Campbell Conference All-Stars | {{нп3|XL Center|Хартфард|en|XL Center}} | 1 || 1 || 0 || 1 || 0 |- style="background-color: #f0f0f0" | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1988|1988]] | Campbell Conference All-Stars | {{нп3|St. Louis Arena|Сент Луіс|en|St. Louis Arena}} | 1 || 1 || 0 || 1 || 0 |- | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1989|1989]] | Campbell Conference All-Stars | {{нп3|Rexall Place|Эдмантан|en|Rexall Place}} | 1 || 1 || 2 || 3 || 0 |- style="background-color: #f0f0f0" | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1990|1990]] | Campbell Conference All-Stars | {{нп3|Mellon Arena|Пітсбург|en|Mellon Arena}} | 1 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1991|1991]] | Campbell Conference All-Stars | {{нп3|Chicago Stadium|Чыкага|en|Chicago Stadium}} | 1 || 1 || 0 || 1 || 0 |- style="background-color: #f0f0f0" | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1992|1992]] | Campbell Conference All-Stars | {{нп3|Philadelphia Spectrum|Філадэльфія|en|Philadelphia Spectrum}} | 1 || 1 || 2 || 3 || 0 |- | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1993|1993]] | Campbell Conference All-Stars | {{нп3|Forum de Montréal|Монрэаль|fr|Forum de Montréal}} | 1 || 0 || 0 || 0 || 0 |- style="background-color: #f0f0f0" | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1994|1994]] | Western Conference All-Stars | {{нп3|Madison Square Garden|Нью-Ёрк|en|Madison Square Garden}} | 1 || 0 || 2 || 2 || 0 |- | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1996|1996]] | Western Conference All-Stars | {{нп3|TD Garden|Бостан|en|TD Garden}} | 1 || 0 || 0 || 0 || 0 |- style="background-color: #f0f0f0" | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1997|1997]] | Western Conference All-Stars | {{нп3|HP Pavilion|Сан-Хасэ|en|HP Pavilion}} | 1 || 0 || 1 || 1 || 0 |- | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1998|1998]] | North American All-Stars | {{нп3|Rogers Arena|Ванкувер|en|Rogers Arena}} | 1 || 0 || 2 || 2 || 0 |- style="background-color: #f0f0f0" | [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1999|1999]] | North American All-Stars | {{нп3|Tampa Bay Times Forum|Тампа|en|Tampa Bay Times Forum}} | 1 || 1 || 2 || 3 || 0 |- style="background-color: #e0e0e0; font-weight:bold;" | colspan="3" | Усяго | 18 || 13 || 12 || 25 || 0 |} ==== Рэкорды НХЛ ==== Уэйн Грэцкі меў асабіста або дзяліў з іншымі ігракамі 61 рэкорд [[НХЛ]] (да свайго сыходу з лёду [[18 красавіка]] [[1999]]), у тым ліку 40 рэкордаў рэгулярнага сезону, 15 рэкордаў плэй-оф і 6 рэкордаў матчаў ўсіх зорак НХЛ.<ref>Dan Diamond (Hrsg.): ''National Hockey League Official Guide & Record Book 2000'', Total Sports Canada, S. 16-17</ref>: ===== Рэгулярны сезон ===== * Найбольшая колькасць галоў: 894 у 1487 гульнях * Найбольшая колькасць галоў, уключаючы плэй-оф: 1016 ў 1487 матчах рэгулярнага чэмпіянату і 208 гульнях плэй-оф * Найбольшая колькасць галоў, за адзін сезон: 92 у сезон 1981-82, 80 гульняў у сезоне * Найбольшая колькасць галоў, за адзін сезон, уключаючы плэй-оф: 100 у сезоне 1983-84, 87 галоў у 74 матчах рэгулярнага чэмпіянату і 13 галоў у 19 гульнях плэй-оф * Найбольшая колькасць галоў, за першыя 50 гульняў сезону: 61 (сезон 1981/82 і 1983/84) * Найбольшая колькасць галоў, за адзін перыяд: 4 (1981) * Найбольшая колькасць перадач: 1963 * Найбольшая колькасць перадач, уключаючы плэй-оф: 2223 * Найбольшая колькасць перадач, за адзін сезон: 163 (сезон 1985/86) * Найбольшая колькасць перадач, за адзін сезон, уключаючы плэй-оф: 174 (сезон 1985-86; 163 перадачы ў рэгулярным сезоне (з 80 гульняў) і 11 перадач у 10 гульнях плэй-оф) * Найбольшая колькасць перадач, за адну гульню: 7 (роўны паказчык з {{нп3|Billy Taylor (ice hockey b. 1919)|Білі Тэйларам|en|Billy Taylor (ice hockey b. 1919)}}) 3 разы — 15 лют. 1980; 11 снеж. 1985; 14 лют. 1986 * Найбольшая колькасць перадач, у гульні на выездзе: 7 (роўны паказчык з Білі Тэйларам) 11 снежня 1985 * Найбольшая колькасць ачкоў: 2857 у 1485 гульнях (894 галы, 1963 перадачы) * Найбольшая колькасць ачкоў, уключаючы плэй-оф: 3239 у 1485 матчах рэгулярнага чэмпіянату і 208 гульнях плэй-оф (1016 галоў, 2223 перадачы) * Найбольшая колькасць ачкоў за адзін сезон: 215 у (сезон 1985/86; 52 галы, 163 перадачы) * Найбольшая колькасць ачкоў за адзін сезон, уключаючы плэй-оф: 255 (сезон 1984/85; 208 ачкоў у 80 матчах рэгулярнага чэмпіянату і 47 ачкоў у 18 гульнях плэй-оф) * Найбольшая колькасць перадач у авертаймах за кар’еру: 15 * Найбольшая колькасць галоў цэнтральнага нападаючага за кар’еру: 894 * Найбольшая колькасць галоў цэнтральнага нападаючага за адзін сезон: 92, (сезон 1981/82; 80 гульняў у сезоне) * Найбольшая колькасць перадач цэнтральнага нападаючага за кар’еру: 1963 * Найбольшая колькасць перадач цэнтральнага нападаючага за адзін сезон: 163 (сезон 1985/86; 80 гульняў у сезоне) * Найбольшая колькасць ачкоў цэнтральнага нападаючага за кар’еру: 2857 * Найбольшая колькасць ачкоў цэнтральнага нападаючага за адзін сезон: 215 (сезон 1985/86; 80 гульняў у сезоне) * Найбольшая колькасць перадач ў адной гульні ў іграка, які праводзіць свой першы сезон: 7 (15 лютага 1980) * Максімум галоў у сярэднім за гульню ў адным сезоне: 1,18 (сезон 1983/84; 87 галоў у 74 гульнях) * Максімум перадач у сярэднім за гульню за кар’еру (мінімум 300 гульняў): 1,321 (1963 перадачы ў 1487 гульнях) * Максімум перадач у сярэднім за гульню ў адным сезоне: 2,04 (сезон 1985/86; 163 перадачы ў 80 гульнях) * Максімум ачкоў у сярэднім за гульню ў адным сезоне (сярод ігракоў, якія дасягалі 50 і больш ачкоў): 2,77 (сезон 1983/84; 205 ачкоў у 74 гульнях) * Самая вялікая колькасць сезонаў, у якіх забіваў 40 і больш галоў: 12 (з 20 сезонаў) * Самая вялікая колькасць сезонаў запар, у якіх забіваў 40 і больш галоў: 12 (сезоны з 1979-80 па 1990-91) * Самая вялікая колькасць сезонаў, у якіх забіваў 50 і больш галоў: 9 (роўны паказчык з {{нп3|Mike Bossy|Майкам Босі|en|Mike Bossy}}) * Самая вялікая колькасць сезонаў, у якіх забіваў 60 і больш галоў: 5 (роўны паказчык з Майкам Босі * Самая вялікая колькасць сезонаў запар, у якіх забіваў 70 і больш галоў: 4 (сезоны з 1981/82 па 1984/85) * Самая вялікая колькасць сезонаў, у якіх набіраў 100 і больш ачкоў: 15 * Самая вялікая колькасць сезонаў запар, у якіх набіраў 100 і больш ачкоў: 13 (сезоны з 1979/80 па 1991/92) * Найбольшая колькасць гульняў за кар’еру, у якіх забіваў 3 і больш галоў: 50 (37 хет-трыкаў, 9 разоў 4 галы, 4 разы 5 галоў) * Найбольшая колькасць гульняў за сезон, у якіх забіваў 3 галы: 10 (двойчы — у 1981/82 і 1983/84) * Самая доўгая серыя гульняў запар, у якіх рабіў выніковыя перадачы: 23 гульні (сезон 1990/91; 48 перадач) * Самая доўгая серыя гульняў запар, у якіх набіраў ачкі: 51 гульня (сезон 1983/84; 5 кастрычніка 1983 — 28 студзеня 1984, 61 гол, 92 перадачы, 153 ачкі) * Самая доўгая серыя гульняў запар, у якіх набіраў ачкі, з пачатку сезона: 51 гульня (сезон 1983/84; 5 кастрычніка 1983 — 28 студзеня 1984, 61 гол, 92 перадачы, 153 ачкі) ===== Плэй-оф ===== * Найбольшая колькасць галоў, за кар’еру ў плэй-оф: 122 * Найбольшая колькасць перадач, за кар’еру ў плэй-оф: 260 * Найбольшая колькасць перадач, за адзін год плэй-оф: 31 у 1988 г. (19 гульняў) * Найбольшая колькасць перадач за адну серыю: 14 (роўны паказчык з {{нп3|Rick Middleton|Рыкам Мідлтанам|en|Rick Middleton}}) у 1985 годзе ў фінале канферэнцыі (6 гульняў супраць Чыкага) * Найбольшая колькасць перадач у фінальнай серыі: 10 у 1988 г. (4 гульні) * Найбольшая колькасць перадач, за адну гульню ў плэй-оф: 6 (роўны паказчык з {{нп3|Mikko Leinonen|Міка Лейнаненам|en|Mikko Leinonen}}) 9 красавіка 1987 * Найбольшая колькасць перадач, за адзін перыяд у плэй-оф: 3 (5 разоў) * Найбольшая колькасць ачкоў, за кар’еру: 382 (122 галы і 260 перадач) * Найбольшая колькасць ачкоў, за адзін год плэй-оф: 47 ў 1985 (17 галоў і 30 перадач у 18 гульнях) * Найбольшая колькасць ачкоў у фінальнай серыі: 13 у 1988, 3 галы і 10 перадач * Найбольшая колькасць ачкоў, за адзін перыяд у плэй-оф: 4 (роўны паказчык з дзевяццю ігракамі) * Найбольшая колькасць галоў у меншасці, за адзін год плэй-оф: 3 (роўны паказчык з пяццю ігракамі) 1983 * Найбольшая колькасць галоў у меншасці, за адну гульню ў плэй-оф: 2 (роўны паказчык з васьмю ігракамі) 6 красавіка 1983 * Найбольшая колькасць пераможных галоў у плэй-оф, за кар’еру: 24 * Найбольшая колькасць хет-трыкаў і больш за гульню: 10 (8 хет-трыкаў, 2 покеры) ===== Матч усіх зорак НХЛ ===== * Найбольшая колькасць галоў у матчах усіх зорак: 14 (18 матчаў) * Найбольшая колькасць галоў у адным матчы ўсіх зорак: 4 (аднолькавы паказчык з трыма ігракамі; 1983 Campbell Conference) * Найбольшая колькасць галоў у адным перыядзе матчу ўсіх зорак: 4, 1983 Campbell Conference, 3-ці перыяд * Найбольшая колькасць перадач у матчах усіх зорак за кар’еру: 12 (аднолькавы паказчык з чатырма ігракамі) * Найбольшая колькасць ачкоў у матчах усіх зорак за кар’еру: 25 (13 галоў у 18 матчах) * Найбольшая колькасць ачкоў у адным перыядзе матчу ўсіх зорак: 4 (роўны паказчык з {{нп3|Оутс, Адам|Адамам Оутсам|ru|Оутс, Адам}} і {{нп3|Гартнер, Майк|Майкам Гартнерам|ru|Гартнер, Майк}}), 1983 Campbell Conference, 3-ці перыяд (4 галы) === Трэнерская кар’ера === {| class="toccolours" style="width:85%;" |- style="background-color: #e0e0e0;" ! colspan="3" style="background-color: #f9f9f9;" | ! rowspan="7" style="background-color: #f9f9f9;" | ! colspan="6" | Рэгулярны сезон ! rowspan="7" style="background-color: #f9f9f9;" | ! colspan="4" | Плэй-оф |- style="background-color: #e0e0e0;" ! style="width:10%;" | Сезон ! style="width:30%;" | Каманда ! style="width:10%;" | Ліга ! М ! В ! П ! ПОТ ! А ! П-% ! М ! В ! П ! Рэзультат |- style="text-align:center;" | [[НХЛ 2005/06|2005/06]] | {{нп3|Арызона Каёціс|Фенікс Каёціс|be-x-old|Арызона Каётыз}} | [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]] | 82 | 38 | 39 | 5 | 81 | 0,494 | — | — | — | ''непападанне ў плэй-оф'' |- style="text-align:center; background-color: #f0f0f0;" | [[НХЛ 2006/07|2006/07]] | Фенікс Каёціс | НХЛ | 82 | 31 | 46 | 5 | 67 | 0,409 | — | — | — | ''непападанне ў плэй-оф'' |- style="text-align:center;" | [[НХЛ 2007/08|2007/08]] | Фенікс Каёціс | НХЛ | 82 | 38 | 37 | 7 | 83 | 0,506 | — | — | — | ''непападанне ў плэй-оф'' |- style="text-align:center; background-color: #f0f0f0;" | [[НХЛ 2008/09|2008/09]] | Фенікс Каёціс | НХЛ | 82 | 36 | 39 | 7 | 79 | 0,482 | — | — | — | ''непападанне ў плэй-оф'' |- style="text-align:center; background-color: #e0e0e0; font-weight:bold;" | colspan="3" | Усяго | 328 | 143 | 161 | 24 | 310 | 0,472 | — | — | — | 0 выступаў |} <small>(Легенда: М = Усяго гульняў; В = выйгрыш; П = паражэнне; Н = нічыя; ПОТ = паражэнне пасля овертайму ці серыі булітаў; А = набраныя ачкі; П-% = Працэнт перамог)</small> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{Cite book |last= Kalinsky|first= George|authorlink= |title= Garden of Dreams|year=2004|url=https://archive.org/details/gardenofdreamsma0000unse|publisher= New York: Stewart, Tabori, & Chang|location= |isbn=978-1-58479-343-4}} * {{Cite book|last=Fall|first=Jack|chapter=Wayne Gretzky: Greatness Ascendant|editor-last=Diamond|editor-first=Dan|title=Total Hockey II: The Official Encyclopedia of the National Hockey League|url=http://books.google.com/books?id=vDMKAAAACAAJ|year=2000|publisher=Total Sports Publishing|isbn=978-1-892129-85-7}} * {{Cite book|last=Kukushkin|first=Vadim|title=From Peasants to Labourers: Ukrainian and Belarusan Immigration from the Russian Empire to Canada|url=http://books.google.com/books?id=MblmN1z37m0C&pg=PP1|year=2007|publisher=McGill-Queen's Press - MQUP|isbn=978-0-7735-6046-8|pages=1-}} * {{Cite book|last=Brunt|first =Stephen |year=2010|title =Gretzky's Tears: Hockey, Canada, and the Day Everything Changed|url =http://books.google.ca/books?id=JESvfFdKCdQC&lpg=PP1&dq=Wayne%20Gretzky&pg=PP1#v=onepage&q&f=true |publisher=Vintage Canada |isbn=978-0-307-39730-0}} * {{Cite book|last=Doeden|first =Matt |year=2008|title =Wayne Gretzky |url=http://books.google.ca/books?id=jO-fA17p-cQC&lpg=PP1&dq=Wayne%20Gretzky&pg=PP1#v=onepage&q&f=true|publisher=Twenty-First Century Books |isbn=978-0-8225-7165-0}} * {{Cite book|last=Benson|first=Michael |year=2004|title=Wayne Gretzky: Hockey Player |url= https://archive.org/details/waynegretzkyhock0000bens|publication-place=New York |publisher=Ferguson |isbn=978-0-8160-5545-6}} * {{Cite book|last=Cole|first=Stephen |title=The Best of Hockey Night in Canada|url=https://archive.org/details/bestofhockeynigh0000cole|year=2004|publisher=McArthur & Company|location=Toronto|isbn=978-1-55278-408-2}} * {{Cite book|last=Czuboka|first=Michael |title=Ukrainian Canadian, Eh?|publisher=Communigraphics|url=http://www.oocities.org/ukrainianfamilies/ukrcdn.pdf|location=Winnipeg|year=1983|isbn=978-0-920073-00-1}} * {{Cite book|last=Davis| first=Reyn | chapter=WHA Teen Sensation |pages=[https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse/page/51 51]-52 |year=1999| editor-last=Dryden | editor-first=Steve | title=Total Gretzky: The Magic, The Legend, The Numbers |url= https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse|isbn=978-0-7710-4177-8|publisher=McClelland & Stewart Inc. |publication-place=Toronto, Ontario}} * {{Cite book|editor-last=Diamond |editor-first=Dan |title=Total hockey : the official encyclopedia of the National Hockey League |year=1998 |publisher=Total Sports |publication-place=New York, New York |isbn=978-0-8362-7114-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/totalhockeyoffic0000unse }} * {{Cite book|editor-last=Dryden |editor-first=Steve |year=1998|title=The Top 100 NHL Players of All Time |url= https://archive.org/details/top100nhlplayers0000hock|isbn=978-0-7710-4175-4 |publisher=McClelland & Stewart Inc. |publication-place=Toronto, Ontario}} * {{Cite book|editor-last=Dryden |editor-first=Steve |year=1999|title=Total Gretzky: The Magic, The Legend, The Numbers |url= https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse|isbn=978-0-7710-4177-8|publisher=McClelland & Stewart Inc. |publication-place=Toronto, Ontario}} * {{Cite book|last=Gretzky |first=Wayne |last2=Reilly |first2=Rick |year=1990 |title=Gretzky: An Autobiography |publisher=HarperCollins |publication-place=New York, New York |isbn=978-0-06-016339-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gretzkyautobiogr00gret }} * {{Cite book|editor-last=Diamond |editor-first=Dan |last=Gretzky|first=Wayne |last2=Davidson|first2=John|title=99: My Life in Pictures |url=https://archive.org/details/99mylifeinpictur0000gret |year=1999|isbn=978-0-920445-67-9 |publisher=Total Sports Canada |publication-place=Toronto, Ontario}} * {{Cite book|last=Gretzky|first=Walter|title=On Family, Hockey and Healing|year=2001|publisher=Random House Canada|isbn=978-0-679-31114-0|url-access=registration|url=https://archive.org/details/waltergretzkyonf00gret}} * {{Cite book|title=Champions: The Illustrated History of Hockey's Greatest Dynasties |url= https://archive.org/details/championsillustr0000hunt|last=Hunter|first=Douglas |year=1997|publisher=Triumph Books |location=[[Чыкага|Chicago]] |isbn=978-1-57243-213-0}} * {{Cite book|last=Jenish|first=D'Arcy |title=The Montreal Canadiens:100 Years of Glory|url= https://archive.org/details/montrealcanadien0000jeni_z8w8|publisher=Doubleday |isbn=978-0-385-66325-0 |year=2009}} * {{Cite book|last=Kukushkin|first=Vadim|year=2007|title=From Peasants to Labourers: Ukrainian and Belarusan Immigration from the Russian Empire to Canada|url=http://books.google.ca/books?id=MblmN1z37m0C&lpg=PP1&dq=From%20Peasants%20to%20Labourers%3A%20Ukrainian%20and%20Belarusan%20Immigration%20from%20the%20Russian%20Empire%20to%20Canada&pg=PP1#v=onepage&q&f=true|publisher=McGill-Queen's University Press |isbn=978-0-7735-3267-0}} * {{Citation | last=MacGregor | first=Roy | chapter=Fortune Smiled Upon Us|pages=[https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse/page/14 14]-36 | year=1999| editor-last=Dryden | editor-first=Steve | title=Total Gretzky: The Magic, The Legend, The Numbers | url=https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse |isbn=978-0-7710-4177-8|publisher=McClelland & Stewart Inc. |publication-place=Toronto, Ontario }} * {{Citation | last=McKenzie | first=Bob | chapter=Walter's World|pages=[https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse/page/41 41]-45 | year=1999| editor-last=Dryden | editor-first=Steve | title=Total Gretzky: The Magic, The Legend, The Numbers | url=https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse |isbn=978-0-7710-4177-8|publisher=McClelland & Stewart Inc. |publication-place=Toronto, Ontario }} * {{Cite book|last=Morrison|first=Jessica|year=2011|title=Wayne Gretzky: Greatness on Ice|publisher=Crabtree Publishing|location=New York|isbn=978-0-7787-2539-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/waynegretzkygrea0000morr}} * {{Cite book|last=Morrison|first=Scott|title=Hockey Night in Canada: My Greatest Day|year=2008|publisher=Key Porter Books|location=Toronto|isbn=978-1-55470-086-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/mygreatestday50p0000morr}} * {{Citation | last=Potvin | first=Denis | chapter=You Can't Hit What You Can't Find|pages=[https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse/page/89 89]-91 | year=1999| editor-last=Dryden | editor-first=Steve | title=Total Gretzky: The Magic, The Legend, The Numbers | url=https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse |isbn=978-0-7710-4177-8|publisher=McClelland & Stewart Inc. |publication-place=Toronto, Ontario }} * {{Cite book|last=Redmond|first=Gerald|title=Wayne Gretzky: The Great One |url=https://archive.org/details/waynegretzkygrea0000redm|year=1993|publisher=ECW Press |publication-place=Toronto, Ontario |isbn=978-1-55022-190-9}} * {{Cite book|last=Surgent|first=Scott|title=The Complete Historical and Statistical Reference to the World Hockey Association: 1972-1979|url=http://books.google.ca/books?id=VUT0v_BSkFoC&lpg=PP1&dq=The%20Complete%20Historical%20and%20Statistical%20Reference%20to%20the%20World%20Hockey%20Association%3A%201972-1979&pg=PP1#v=onepage&q&f=true|isbn=978-0-9644774-4-5|publisher=Xaler Press|year=2004}} * {{Cite book|last=Taylor|first=Jim|title=Wayne Gretzky: The authorized pictorial biography |url= https://archive.org/details/waynegretzkyauth0000tayl|year=1994|publisher=Opus Productions |publication-place=Vancouver, British Columbia |isbn=978-1-55110-263-4}} * {{Cite book|last=Willes|first=Ed|title=The Rebel League: The Short and Unruly Life of the World Hockey Association |year=2004|publisher=McClelland and Stewart|url=http://books.google.ca/books?id=FHMWR63PYTIC&lpg=PP1&dq=The%20Rebel%20League%3A%20The%20Short%20and%20Unruly%20Life%20of%20the%20World%20Hockey%20Association&pg=PP1#v=onepage&q&f=true|publication-place=Toronto, Ontario |isbn=978-0-7710-8947-3}} * {{Cite book|last=Willes|first=Ed|title=Gretzky to Lemieux: The Story of the 1987 Canada Cup |url= https://archive.org/details/gretzkytolemieux0000will|year=2007|publisher=McClelland & Stewart |location=Toronto |isbn=978-0-7710-8942-8 }} {{refend}} == Спасылкі == {{Commonscat|Wayne Gretzky}} * [http://www.gretzky.com Афіцыйны сайт Уэйна Грэцкі] {{ref-en}} * [http://www.nhl.com/history/gretzky.html Уэйн Грэцкі на NHL.com] {{ref-en}} * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-74-1093/people/gretzky/ CBC Архіў — Вялікі Уэйн Грэцкі] {{ref-en}} * [http://www.peoples.ru/sport/hockey/gretzky Уэйн Грэцкі на peoples.ru] * http://nn.by/index.php?c=ar&i=34690 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100408020936/http://nn.by/index.php?c=ar&i=34690 |date=8 красавіка 2010 }} {{Сімвалічная зборная стагоддзя ІІХФ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грэцкі}} [[Катэгорыя:Хакеісты Канады]] [[Катэгорыя:Хакеісты НХЛ]] [[Катэгорыя:Ігракі «Пітэрбора Пітс»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Эдмантан Ойлерз»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Лос-Анджэлес Кінгз»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Сент-Луіс Блюз»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Нью-Ёрк Рэйнджэрс»]] [[Катэгорыя:Уладальнікі Кубка Стэнлі]] [[Катэгорыя:Уладальнікі Харт Трофі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі матчаў усіх зорак НХЛ]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Канады па хакеі]] [[Катэгорыя:Хакеісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 1998 года]] [[Катэгорыя:Зала славы хакея з шайбай]] [[Катэгорыя:Кавалеры Сярэбранага Алімпійскага ордэна]] [[Катэгорыя:Кампаньёны ордэна Канады]] a198dhrjrh7k7bqyolovn02v8vkfyai 0 72592 5142260 5026781 2026-05-16T09:29:22Z JerzyKundrat 174 5142260 wikitext text/x-wiki {{Рака | Назва = Левая Лясная | Выток = каля в. [[Мыльніск]] | Вусце = [[Лясная (рака)|Лясная]] | Краіна = [[Беларусь]] | Даўжыня = 50 | Расход вады = 3,6 | Плошча вадазбору = 750 }} '''Левая Лясная''' — рака ў [[Пружанскі раён|Пружанскім]] і [[Камянецкі раён|Камянецкім]] раёнах [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] (басейн [[Вісла|Віслы]]). Даўжыня 50 км. Плошча вадазбору 750 км². Сярэднегадавы [[расход вады]] ў вусці 3,6 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 [[праміле|‰]]. == Гідраграфія == Пачынаецца на паўднёвым захадзе ад вёскі [[Мыльніск]] (Пружанскі раён), вусце за 0,5 км на ўсход ад вёскі [[Вугляны (Камянецкі раён)|Вугляны]] (Камянецкі раён). Пры зліцці з ракой [[Правая Лясная]] ўтварае раку [[Лясная (рака)|Лясная]]. Цячэ па [[Прыбужская раўніна|Прыбужскай раўніне]]. Цячэ па [[Пружанская раўніна|Пружанскай раўніне]], часткова — па мяжы Нацыянальнага парку «[[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|Белавежская пушча]]». Рэчышча каналізаванае, шырыня яго 6—8 м, у ніжняй плыні месцамі да 20 м. Берагі нізкія, вышынёй 0,3—0,5 м, параслі хмызняком. Даліна ракі шырынёй 1,6—2,5 км, у сярэдняй плыні месцамі невыразная; схілы спадзістыя, вышынёй 7—9 м, парэзаныя ручаямі, лагчынамі і канавамі. Абалона нізкая, забалочаная (шырыня 0,3—0,5 км), перасечаная старыцамі і асушальнымі каналамі. У паводку затапляецца вадой на глыбіню да 0,6 м на 15—30 дзён. === Асноўныя прытокі === : '''Злева''': рэкі [[Тачніца]] і [[Зубрыца]]. : '''Справа''': ручай [[Калінавец]], рака [[Вішня (рака)|Вішня]]. == Літаратура == * {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}} * Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1—2. — Л., 1971. * Природа Белоруссии: Попул. энцикл./ БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с, 40 л. ил. == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/10530|ЛЯСНАЯ ЛЕВАЯ}} [[Катэгорыя:Басейн Буга]] [[Катэгорыя:Рэкі Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Камянецкага раёна]] 74wwjbam0cebnftk2ali8guyuo5740w 0 74874 5142049 5121630 2026-05-15T20:10:03Z JerzyKundrat 174 5142049 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Брынёва |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет = Марохараўскі |першае згадванне = XIX стагоддзе }} '''Брынёва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Брынёў, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Bryniova}}, {{lang-ru|Бринёво}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Марохараўскі сельсавет|Марохараўскага сельсавета]]. [[Брынёва (раз’езд)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Лунінец]] — Гомель. == Геаграфія == У 10 км на ўсход ад [[Жыткавічы|Жыткавіч]], 228 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Будынкі драўляныя, уздоўж чыгункі. == Гісторыя == Заснавана ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] як маёнтак памешчыка Г. А. Кяневіча, дзе было пачата вытворчасць цукру і ў 1861 годзе выпушчана прадукцыі на 1100 рублёў. З 1884 года працаваў бровар. З пускам у эксплуатацыю 15 лютага 1886 года чыгункі Лунінец — [[Калінкавічы]] пачаў дзейнічаць раз'езд, а затым чыгуначная станцыя. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] вызвалена ад захопнікаў 5 ліпеня 1944 года. == Насельніцтва == * 1959 год — 54 жыхара (паводле перапісу). * 2004 год — 3 гаспадаркі, 7 жыхароў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Марохараўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Марохараўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Брынёва| ]] b73q0grjksajv74sf8d2gu5wencf1et 0 74879 5142045 5121764 2026-05-15T20:07:45Z JerzyKundrat 174 5142045 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Буда, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Буда |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет = Марохараўскі |першае згадванне = XX стагоддзе }} '''Бу́да'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Buda}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Марохараўскі сельсавет|Марохараўскага сельсавета]]. == Геаграфія == У 63 км на паўночны ўсход ад [[Жыткавічы|Жыткавіч]], 38 км ад чыгуначнай станцыі [[Старушкі (станцыя)|Старушкі]] (на лініі [[Лунінец]] — [[Калінкавічы]]), 296 км ад [[Гомель|Гомелю]]. На ўсходзе мяжуе з лесам. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым [[Дарога|аўтамабільнай дарозе]] [[Марохарава]] — [[Любань]]. Планіроўка складаецца з кароткай просталінейнай, блізкай да мерыдыянальнай арыентацыі вуліцы, да якой з усходу і захаду далучаюцца завулкі, на ўсходзе ад асноўнай праходзіць просталінейная, кароткая, амаль мерыдыянальнай арыентацыі вуліца. Забудова драўляная, сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснавана напачатку [[XX]] стагоддзя як маёнтак Буда Дзякавіцкая. У 1917 годзе ў Дзякавіцкай воласці [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Новая Буда», працавала гамарня. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] дзейнічала падпольная арганізацыя. Нямецкія акупанты ў сакавіку 1943 года спалілі вёску і забілі 48 жыхароў; 11 жыхароў загінулі на франтах. Паводле перапісу 1959 года ў складзе калгаса «Кастрычнік» (цэнтр — вёска [[Дзякавічы]]). Да 27 снежня 2022 года вёска ўваходзіла ў склад [[Дзякавіцкі сельсавет|Дзякавіцкага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0120538&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 декабря 2022 г. № 423 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Житковичского района Гомельской области]</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 191 жыхар. * 1940 год — 87 двароў 348 жыхароў. * 1959 год — 295 жыхароў (паводле перапісу). * 2004 год — 34 гаспадаркі, 49 жыхароў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Марохараўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Марохараўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] sgqrb341u7pexakcge05cuym1dsp3v4 0 74890 5142063 5121579 2026-05-15T20:22:45Z JerzyKundrat 174 5142063 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Бялёў}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Бялёў |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет = Марохараўскі |першае згадванне = XVI стагоддзе }} '''Бялёў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bialioŭ}}, {{lang-ru|Белёв}}) — [[аграгарадок]] у [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Марохараўскі сельсавет|Марохараўскага сельсавета]]. == Геаграфія == У 16 км на паўночны ўсход ад [[Жыткавічы|Жыткавіч]], 5 км ад чыгуначнай станцыі [[Брынёва (раз’езд)|Брынёва]] (на лініі Лунінец — Калінкавічы), 220 км ад [[Гомель|Гомелю]], за 2 км на поўнач ад аўтадарогі [[Брэст]] — [[Гомель]] ({{Таблічка-by|М|10}}). Каля вёскі Бялёў знаходзіцца найвышэйшы пункт раёна і другі па вышыні [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкага Палесся]] — 184,1 м. На захадзе сетка меліярацыйных каналаў, у тым ліку Найда-Бялёўскі канал. На ўсходзе мяжуе з лесам. Побач аўтадарога [[Лунінец]] — [[Калінкавічы]]. Планіроўка складаецца з 2 прасталінейных паралельных вуліц, блізкіх да мерыдыянальнай арыентацыі, якія на поўдні злучаюцца кароткай просталінейнай шыротнай вуліцай, а на поўначы да іх далучаецца просталінейная вуліца, арыентаваная з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Забудова двухбаковая, пераважна драўляная, сядзібнага тыпу. У 1987—1992 гадах пабудавана 150 цагляных хат катэджнага тыпу, у якіх змесцаваліся перасяленцы з месцаў, забруджаных радыяцыяй у выніку [[Чарнобыльская аварыя|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]. == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядомая з [[XVI]] стагоддзя як вёска Бялова ў [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскам ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|2-га падзела Рэчы Паспалітай]] (1793 год) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1811 годзе валоданне графа Хадкевіча. Абшарнік Прыкота валодаў у вёсцы ў 1863 годзе 55 дзесяцінамі зямлі. У 1885 годзе пачаліся заняткі ў царкоўна-прыхадской школе. Праз вёску праходзіла ваенна-камунікацыйная дарога са Слуцкага павета ў [[Петрыкаў]]. Паводле перапісу 1897 года знаходзіліся царква Раства Багародзіцы, хлебазапасны магазін, карчма. Побач быў фальварак. У 1903 годзе ў наёмнай хаце адкрыта земская школа. У 1908 годзе ў [[Жыткавіцкая воласць|Жыткавіцкай воласці]] [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1929 годзе арганізаваны калгас «III Інтэрнацыянал», працавалі смалярня (з 1927 года), паравы млын (з 1926 года), гамарня, стальмашня, ваўначоска. З 20 жніўня 1924 года да 16 ліпеня 1954 года цэнтр Бялёўскага сельсавета Жыткавіцкага раёна [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года і з 21 чэрвеня 1935 года да 20 лютага 1938 года), з 20 лютага 1938 года [[Палеская вобласць|Палескай]], з 8 студзеня 1954 года Гомельскай абласцей. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] партызаны разграмілі ў вёсцы апорны пункт акупантаў. У лютым 1943 года нямецкія карнікі спалілі 6 двароў і забілі 31 жыхара. На фронце і ў партызанскай барацьбе загінулі 109 жыхароў, у памяць пра якіх усталявана стэла, збудаваная ў 1975 годзе ў цэнтры вёскі. Паводле перапісу 1959 года цэнтр калгасу «III Інтэрнацыянал». Дзейнічаюць сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячы сад, аддзяленне сувязі, 2 крамы. == Насельніцтва == * 1811 год — 36 двароў. * 1850 год — 62 двары, 353 жыхара. * 1885 год — 75 двароў, 449 жыхароў. * 1897 год — 140 двароў, 768 жыхароў (паводле перапісу). * 1908 год — 212 двароў, 947 жыхароў. * 1921 год — 1045 жыхароў. * 1940 год — 282 двары. * 1959 год — 1234 жыхара (паводле перапісу). * 1994 год — 456 гаспадарак, 1026 жыхароў * 2004 год — 422 гаспадаркі, 1054 жыхара. == Славутасці == * [[Бялёва (урочышча)|урочышча Бялёва]] — помнік прыроды. === Страчаная спадчына === * Царква Нараджэння Божай Маці == Вуліцы == * Інтэрнацыянальная вуліца * Ленінская вуліца * Вуліца М. Клявы * Маладзёжная вуліца * Набярэжная вуліца * Савецкая вуліца * Сонечная вуліца == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&miesta_id1=hozcbial Бялёў] на [[Radzima.org]] {{Марохараўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Марохараўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Бялёў (Жыткавіцкі раён)| ]] iqxp7lxsv8mcxek8poie55hhfq2wrpl 0 74965 5142044 5121635 2026-05-15T20:06:39Z JerzyKundrat 174 5142044 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вятчынская Рудня |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет = Марохараўскі |першае згадванне = XIX стагоддзе }} '''Вятчы́нская Ру́дня'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viatčynskaja Rudnia}}, {{lang-ru|Ветчинская Рудня}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Марохараўскі сельсавет|Марохараўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Месціцца за 45 км на паўночны ўсход ад [[Жыткавічы|Жыткавічаў]], за 20 км ад чыгуначнага раз’езда [[Старушкі (раз’езд)|Старушкі]] (на лініі [[Лунінец]] — [[Калінкавічы]]), за 278 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Побач аўтадарога [[Марохарава]] — [[Любань]]. Планіроўка складаецца з амаль просталінейнай, блізкай да мерыдыянальнай арыентацыі вуліцы. Забудова няшчыльная, драўляная, сядзібнага тыпу. Вакол вёскі лес. == Гісторыя == Заснавана ў другой палове XIX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. Паводле перапісу 1897 года знаходзіўся вадзяны млын. У 1917 годзе ў Дзякавіцкай воласці [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1931 годзе арганізаваны калгас «Прагрэс». У другой палове 1930-х гадоў у вёску пераселены жыхары побач размешчаных сяліб. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў сакавіку 1943 года нямецкія акупанты цалкам спалілі вёску. 15 жыхароў загінулі на фронце. Паводле перапісу 1959 года ў складзе калгаса «Кастрычнік» (цэнтр — вёска [[Дзякавічы]]). Дзейнічаў клуб. Да 26 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад [[Дзякавіцкі сельсавет|Дзякавіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 4 двары, 31 жыхар (паводле перапісу). * 1917 год — 76 жыхароў. * 1925 год — 21 двор. * 1940 год — 49 двароў. * 1959 год — 257 жыхароў (паводле перапісу). * 2004 год — 36 гаспадарак, 71 жыхар. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Марохараўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Марохараўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] t0qknbzejb3h3p5gx7lgs81r6iv3277 0 75064 5142043 5121737 2026-05-15T20:05:58Z JerzyKundrat 174 5142043 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Замошша}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Замошша |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет = Марохараўскі |першае згадванне = XX стагоддзе }} '''Замо́шша'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zamošša}}, {{lang-ru|Замошье}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Марохараўскі сельсавет|Марохараўскага сельсавета]]. == Геаграфія == У 35 км на паўночны ўсход ад [[Жыткавічы|Жыткавіч]], 11 км ад чыгуначнай станцыі [[Старушкі (раз’езд)|Старушкі]] (на лініі [[Лунінец]] — [[Калінкавічы]]), 267 км ад [[Гомель|Гомелю]]. Вакол лес. На захадзе меліярацыйныя каналы. Побач аўтадарога [[Марохарава]] — [[Любань]]. Планіроўка складаецца з просталінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага захаду на паўночны ўсход і забудаванай рэдка размешчанымі драўлянымі сядзібамі. == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядомая з пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]], як сяліба ў [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Чырвоная ніва», працавала [[гамарня]]. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў лютым 1943 года нямецкія акупанты спалілі вёску і забілі 14 жыхароў. 12 жыхароў загінулі на франтах. Паводле перапісу 1959 года ў складзе калгасу імя В. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Дуброва (Жыткавіцкі раён)|Дуброва]]). == Насельніцтва == * 1917 год — 121 жыхар. * 1921 год — 26 двароў, 263 жыхара. * 1925 год — 40 двароў. * 1940 год — 58 двароў, 215 жыхароў. * 1959 год — 178 жыхароў (паводле перапісу). * 2004 год — 18 гаспадарак, 34 жыхара. == Вядомыя асобы == * [[Яўгенія Еўдакімаўна Мальчэўская]] (1949—2008) — беларуская паэтэса. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Марохараўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Марохараўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] mfa8wlqxi43qr14g0r8tiqvb20nbaut 0 75841 5142093 5096410 2026-05-15T20:40:08Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5142093 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Мацей Казімір Сарбеўскі''' (лацінізаванае імя ''Sarbievius'', {{lang-pl|Maciej Kazimierz Sarbiewski}}, {{lang-lt|Motiejus Kazimieras Sarbievijus}}; {{ДН|24|2|1595}}, в. Сарбева, каля [[Плоцк]]а, цяпер [[Мазавецкае ваяводства]], Польшча — {{ДС|2|4|1640}}, [[Варшава]]) — новалацінскі паэт, тэарэтык літаратуры і школьнага тэатра, тэолаг, філосаф. == Біяграфічныя звесткі == Скончыў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскую езуіцкую акадэмію]]. Удасканальваў веды ў [[Германія|Германіі]] і [[Італія|Італіі]]. У 1612 годзе ўступіў у [[ордэн езуітаў]]. Выкладаў у [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкім езуіцкім калегіуме]] (1618-1620, 1626-1621), [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|Нясвіжскім езуіцкім калегіуме]], Віленскай езуіцкай акадэміі (1620-1622, 1628-1635). Полацкія і віленскія курсы лекцый паэтыкі і рыторыкі ляглі ў аснову яго літаратуразнаўчых і эстэтычных трактатаў на [[лацінская мова|лацінскай мове]]. З асобай Мацея Сарбеўскага звязана з’яўленне ў Віленскім універсітэце кола [[Гуманізм|гуманістаў]], якое ўключала прафесараў рыторыкі, прамоўцаў і паэтаў ([[Жыгімонт Лаўксмін|Жыгімонта Лаўксміна]], Яна Рывоцкага, Томаша Клягэ, Яна Хадзынскага, [[Мікалай Кміціц|Мікалая Кміціца]])<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 3. Рэфармацыя. Контррэфармацыя. Барока / аўтары тома: В. Б. Евароўскі [і інш.]; рэдкал. тома: В.Б.Евароўскі [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Iн-т філасофіі. – Мінск: Беларус. навука, 2013. – C. 188.</ref>. 3 1635 года каталіцкі прапаведнік пры двары караля [[Уладзіслаў IV|Уладзіслава IV]] у [[Варшава|Варшаве]]. == Творчасць == [[Выява:Apollo en Erato bij de bron van Hippocrene Titelpagina voor M.C. Sarbievski, Lyricorum Libri IV, Antwerpen 1632, RP-P-OB-6946 (cropped).jpg|thumb|[[Франтыспіс]] {{lang-la2|Lyricorum Libri}} па малюнку [[Пітэр Паўль Рубенс|Рубенса]]]] [[Выява:SarbeviusStJohnsChurch.jpg|thumb|[[Вітаўтас Цыпліяўскас]]. ''Партрэт Сарбевія'']] М. Сарбеўскі — аўтар трактатаў па рыторыцы, паэтыцы і антычнай міфалогіі («Пра дасканалую паэзію», «Своеасаблівасць лірыкі», «Аб вартасцях і недахопах элегіі», «Аб трагедыі і камедыі», «Аб фігурах думкі», «Аб вытанчанасці і дасціпнасці» і інш.), якія ўвайшлі ў зборнікі: «Пра дасканалую паэзію, або Вергілій і Гамер» (апубл. 1954), «Лекцыі па паэтыцы» (апубл. 1958), «Багі язычнікаў» (апубл. 1972, усе выдадзеныя ў Польшчы на лацінскай і ў перакладзе на польскую мову). Засноўваючыся на працы антычных аўтараў ([[Арыстоцель]], [[Платон]], [[Гарацый]], [[Цыцэрон]]) і аўтараў часоў Адраджэння (Ю. Скалігер, Я. Пантан), распрацоўваў эстэтычныя пытанні паэзіі, драматургіі, красамоўства, міфалогіі. М. Сарбеўскі развіваў прагрэсіўныя тэндэнцыі, выступаў за свабоду мастацкай творчасці. Паводле яго, паэзія не толькі пераймае тварэнні прыроды, але і паляпшае іх (прынцып ідэалізацыі). Асновай зместу паэтычнага твора лічыў фабулу. А паколькі фабула найбольш поўна раскрываецца ў эпічным жанры, то [[эпас]] уяўляўся яму вянцом паэзіі. Эпас, на думку М. Сарбеўскага, сумясціў у сабе ўсе навукі і мастацтвы, а эпічная паэма здавалася яму цэлым сусветам, народжаным фантазіяй паэта. Да недасканалых відаў паэзіі М. Сарбеўскі адносіў элегію і часткова лірыку, а эпіграму зусім выключаў з паэзіі. Гэта не перашкодзіла яму прысвяціць лірыцы вялікі трактат, у якім даследавалася своеасаблівасць лірычнай выяўленчасці і лірычны стыль. Падрабязна спыніўся ён таксама і на элегічнай паэзіі. Драматычную паэзію М. Сарбеўскі змясціў недзе пасярэдзіне паміж эпасам і лірыкай. Ён ахарактарызаваў «недасканалыя віды» паэзіі: сатыру і букалічную паэзію, байку, ідылію, панегірык, гімн і інш. Яго трактат «Пра трагедыю і камедыю, або Сенека і Тэрэнцый» прызначаўся для практычнага кіраўніцтва ў школьным тэатры Беларусі, Літвы і Польшчы таго часу. У спецыяльным трактаце Сарбеўскі выклаў тэорыю досціпу, вызначаючы яго як «адзінства згоднага і нязгоднага», сумяшчэнне гармоніі з дысгармоніяй (барочная канцэпцыя). Арыентуючыся на антычнае мастацтва, М. Сарбеўскі ў той жа час высока ставіў творчасць [[Дантэ]] і асабліва [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Яна Каханоўскага]]. Такі падыход быў наватарскі. Яго даследаванні знаходзіліся на ўзроўні лепшых еўрапейскіх прац таго часу і зрабілі ўплыў на выкладанне гэтых навук на Беларусі і Літве. Аўтар зборнікаў «Тры кнігі лірычных вершаў» (1625), «Чатыры кнігі лірычных вершаў» (1631), «Лясныя песні» (1637). Сумяшчаў у сваёй паэтыцы элементы Рэнесансу і барока. Вершы М. Сарбеўскага перакладзены на англійскую, нямецкую, французскую мовы Д. Набароўскім, на польскую мову — [[У. Сыракомля|У. Сыракомлем]]. На беларускую мову іх перакладалі [[Ларыса Чарнышова]], [[Лявон Баршчэўскі]]. == Творы == * Lyricorum libri I ([[1624]]). * Lyricorum libri II ([[1625]]). * Epodon liber unus alterque Epigrammatum ([[1634]]). == Трактаты == * Characteres lyrici («Пра роды лірычнай паэзіі») * De perfecta poesi («Пра дасканалую паэзію») * De acuto et arguto («Аб вастрыні і досціпе») * De virtutibus et vitiis carminis elegiaci («Пра вартасці і заганы элегіі») * Dii gentium («Богі язычнікаў») * Liber de Urbe et Romanis («Кніга пра Горад і рымлян») == Выданні == * Sarbiewski, Macej Kazimerz. Wykłady poetyki (Praecepta poetica) / Macej Kazimerz Sarbiewski; przeł. i oprac. Stanisław Skimina. — Wrocław-Kraków, 1958. * Sarbiewski, M.K. Bogowie pogan (Dii Gentium) / Macej Kazimerz Sarbiewski; wstęp, oprac. i prz. Krystyna Stawecka; przyg. Stanislaw Skimina, Maria Skiminowa. — Wroclaw : Instytut Badań Literackich PAN & Ossolineum, 1972. * Sarbiewski, Macej Kazimerz. Wykłady poetyki (Praecepta poetica) / Macej Kazimerz Sarbiewski; przeł. i oprac. Stanisław Skimina. — Wrocław-Kraków, 1958. * Sarbiewski, M.K. De perfecta poesi, sive Virgilius et Homerus (O poezji doskonałej czyli Wergiliusz I Homer) / Macej Kazimerz Sarbiewski; przełożył M. Plezia; opracował S. Skimina. — Wrocław, 1954. == Беларускія пераклады == * Сарбеўскі М. К. Выбраная паэзія / Пер. [[Лявон Баршчэўскі|Л. Баршчэўскага]]. — Мінск, 2023. (Серыя «Паэты планеты»). {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[У. Конан|Конан У.]]'' Полацкі курс паэтыкі М. К. Сарбеўскага (1618—1627 гг.) // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. 1972. № 1. * ''Конан У.'' На скрыжаванні братніх культур: Мацей Казімір Сарбеўскі, 1595—1640 // Вяртання маўклівая споведзь: Постаці творцаў беларускай гісторыі ў кантэксце часу. Мн., 1994. * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сарбеўскі Мацей Казімір|Конан У. М.|179}} * ''Кісялёў Г.'' Літаратуразнаўства і літаратурная крытыка Беларусі: ад вытокаў да пачатку ХХ ст. // Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. Т. 2. — 2-е выд. — Мн., 2010. * Mały słownik pisarzy polskich. Część pierwsza. Warszawa: Wiedza powszechna, 1966. S. 149. * ''Korolko, M.'' Sarbiewski i jego liryki / M. Korolko // M. K. Sarbiewski. Liryki oraz Droga rzymska i fragment Lechiady / przeł. T. Karyłowski TJ, oprac. M. Korolko przy współudziale J. Okonia. — Warszawa, 1980. — S. I—XX. * Langbein, Lebrecht Gotthelf. Commentatio de Mathiae Casimiri Sarbievii … vita, studiis et scriptis / Lebrecht Gotthelf Langbein. — Dresdae, 1754. — 174 p. * ''Markiewicz, H.'' Sarbiewski / H. Markiewicz // Polski słownik biograficzny. Warszawa-Kraków. — T. XXXV/2. — Zeszyt 145. — 1994. — S. 179—184. * ''Stawecka, K.'' Maciej Kazimierz Sarbiewski. Prozaik i poeta / K. Stawecka. — Lublin: Wydaw. T-wa Nauk. Katolickiego Uniw. Lubelskiego, 1989. — 199 s. * ''Warzawski, J.'' «Dramat rzymski» Macieja Kazimierza Sarbiewskiego TJ (1622—1625). Studium literacko-biograficzne / J. Warzawski. — Rzym, 1984. — 361 s. * ''Прыстаўка, Я. У.'' Моўныя сродкі досціпу ў трактаце Мацея Казіміра Сарбеўскага «De Acuto et Arguto» (Аб вастрыні і досціпе) (1619/1623) / Я. У. Прыстаўка // Веснік БДУ. Сер.4, Філалогія, журналістыка, педагогіка. — 2007. — № 1. — C. 57—64. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130318}} * [http://univ.gda.pl/~literat/autors/sarbiew.htm Maciej Kazimierz Sarbiewski (Sarbievius)]{{ref-pl}}{{ref-en}} * [http://anthology.lms.lt/texts/5/autor.html Motiejus Kazimieras Sarbievijus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080108013143/http://anthology.lms.lt/texts/5/autor.html |date=8 студзеня 2008 }}{{ref-en}} * [http://portalwiedzy.onet.pl/74471,,,,sarbiewski_maciej_kazimierz,haslo.html Sarbiewski Maciej Kazimierz] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090122222903/http://portalwiedzy.onet.pl/74471,,,,sarbiewski_maciej_kazimierz,haslo.html |date=22 студзеня 2009 }}{{ref-pl}} * [http://www.ipa.net/~magreyn/casimire.htm Carmina Selecta Casimiri Sarbievii] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070630060244/http://www.ipa.net/~magreyn/casimire.htm |date=30 чэрвеня 2007 }}{{ref-la}} * Mathias Casimirus Sarbievius. [http://univ.gda.pl/~literat/srbwski/index.htm De perfecta poesi, sive Vergilius et Homerus]{{ref-la}} * Maciej Kazimierz Sarbiewski. [http://staropolska.gimnazjum.com.pl/ang/baroque/Sarbiewski/Odes.php3 Odes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070817034933/http://staropolska.gimnazjum.com.pl/ang/baroque/Sarbiewski/Odes.php3 |date=17 жніўня 2007 }}{{ref-en}} * [http://anthology.lms.lt/texts/5/turinys.html Mathias Casimirus Sarbievius. Ludi Fortunae: Lyrica Selecta] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071219045243/http://anthology.lms.lt/texts/5/turinys.html |date=19 снежня 2007 }}{{ref-lt}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сарбеўскі Мацей Казімір}} [[Катэгорыя:Лацінамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Полацкага езуіцкага калегіума]] 2n9j2dswh9b5lyf9y4k5qyrdpmnrrx4 0 86791 5142151 5018250 2026-05-16T00:25:02Z 5142151 wikitext text/x-wiki {{Картка:Кампанія |назва = ВА «БЕЛАЗ» <br />ААТ «'''Беларускі аўтамабільны завод'''» |лагатып = |тып = [[Адкрытае акцыянернае таварыства]] |лістынг на біржы = |дзейнасць = вытворчасць кар’ерных самазвалаў і цяжкага транспартнага абсталявання |дэвіз = |заснавана = 1948 |ранейшыя назвы = |заснавальнікі = |размяшчэнне = {{Сцяг|Беларусь}} г. [[Жодзіна]], [[Мінская вобласць]], [[Рэспубліка Беларусь]] |ключавыя фігуры = Сяргей Алегавіч Нікіфаровіч ([[генеральны дырэктар]]) |галіна = аўтамабільная прамысловасць |прадукцыя = кар’ерныя самазвалы, цягачы, пагрузчыкі |абарот ={{рост}} $165 млн. (2011 год, Мінфін РБ)<br /> {{спад}} $25 млн. — 250 млрд. рублёў (2013)<ref name=1kv2015>[http://www.minfin.gov.by/ru/securities_department/results/results_oao/ Итоги деятельности ОАО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190208160818/http://minfin.gov.by/ru/securities_department/results/results_oao/ |date=8 лютага 2019 }}, ''Министерство финансов Республики Беларусь''</ref><br /> {{спад}} $0,2 млн. — 2,9 млрд. рублёў (I квартал 2015)<ref name=1kv2015 /> |лік супрацоўнікаў = 10739 (2 квартал 2015) |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |уласныя сродкі = |доўг = |сайт= [http://belaz.by/by/ belaz.by] }} ВА «'''Беларускі аўтамабільны завод'''» — адзін з найбуйнейшых сусветных вытворцаў [[Самазвал|кар’ерных самазвалаў]] вялікай і асабліва вялікай грузападымальнасці, а таксама іншага цяжкага транспартнага абсталявання для горназдабыўной і будаўнічай галін прамысловасці. == Гісторыя == [[Выява:Belaz 75570 2.jpg|thumb|[[БелАЗ-75570]].]] У 1948 годзе (згодна з Законам аб пяцігадовым плане аднаўлення народнай гаспадаркі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] на 1946—1950 гг.) у раёне [[Жодзіна (станцыя)|чыгуначнай станцыі Жодзіна]] пачалося будаванне машынабудаўнічага завода па выпуску тарфянога абсталявання. У маі 1950 года была выпушчана першая прадукцыя завода: кантэйнеры для перавозкі торфу, варашылкі для яго сушкі і інш. У лістападзе 1951 года завод тарфянога машынабудавання быў перайменаваны ў завод меліярацыйных і дарожных машын «Дормаш», які выпускаў снегаачышчальнікі, кустарэзы і іншую тэхніку. [[Файл:Жодзіна.Галоўны ўваход БелАЗа.jpg|міні|справа|Галоўны ўваход БелАЗа]] 17 красавіка 1958 года прадпрыемства атрымала імя «Беларускі аўтамабільны завод». А 7 лістапада з канвеера БелАЗа сышоў першы самазвал — 25-тонавы [[МАЗ-525]], вытворчасць якога была перададзена на БелАЗ з [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскага аўтазавода]]. У 1960 годзе перад канструктарскім бюро БелАЗа паўстае заданне стварэння новага самазвала, максімальна прыстасаванага для працы ў кар’ерах. За год быў створаны прынцыпова новы аўтамабіль-самазвал грузападымальнасцю 27 тон, доследны ўзор якога быў выпушчаны ў верасні 1961 года. У 1965 годзе прадпрыемства пачынае серыйны выпуск 27-тонавага самазвала [[БелАЗ-540]]. З 1967 года выпускаецца 40-тонавы самазвал [[БелАЗ-548А]]. У 1968 годзе створаны [[БелАЗ-549]] — самазвал класа грузападымальнасці 75—80 т. У 1977 годзе былі выпушчаны доследныя ўзоры самазвала [[БелАЗ-7519]] — базавага самазвала класа грузападымальнасці 110—120 тон. У 1983 г. БелАЗ прыступіў да серыйнай вытворчасці [[БелАЗ-7521|БелАЗ-75211]] — самазвала класа грузападымальнасці 170—220 тон. Пасля распаду СССР БелАЗ не спыніў выпуск ніводнай з мадэляў кар’ерных самазвалаў, якія ахапляюць дыяпазон грузападымальнасцяў ад 30 да 220 т. Наадварот, пачаўся выпуск іншага цяжкага транспартнага абсталявання, такога як пагрузчыкі, [[бульдозер]]ы, цягачы, тэхніка для падземных прац, машыны для металургічных прадпрыемстваў і г.д. У 1994 годзе мадэльны шэраг самазвалаў папоўніла машына новага пакалення — 55-тонавы самазвал [[БелАЗ-7555]]. Новыя самазвалы выпускаліся ў некалькіх мадыфікацыях, што адрозніваюцца рухавікамі, шынамі розных канструкцый і г.д. У 1996 годзе прадпрыемства прыступіла да выпуску яшчэ адной перспектыўнай мадэлі — самазвал [[БелАЗ-75131]] грузападымальнасцю 130 тон. [[Выява:BelAZ haul truck.jpg|thumb|left|Вялікагрузны самазвал БелАЗ]] У верасні 2005 года на БелАЗе быў выпушчаны доследны ўзор кар’ернага самазвала БелАЗ-75600 грузападымальнасцю 320 тон. За апошні час на БелАЗе былі распрацаваны і выраблены спробавыя партыі: * 90-тонавых самазвалаў [[БелАЗ-75570]] * 45-тонавых самазвалаў [[БелАЗ-75450]] * 320-тонавых самазвалаў [[БелАЗ-75600]]. На базе асноўных вузлоў БелАЗ-75600 распрацаваны кар’ерны самазвал [[БелАЗ-75601]] грузападымальнасцю 360 тон. Сярод новых распрацовак Белаза — 160-тонавы самазвал [[БелАЗ-75170]]. Выраблены доследныя ўзоры 50-тонавага падземнага самазвала [[БелАЗ-75810]] і 9-тонавай падземнай пагрузна-даставачнай машыны МаАЗ-4055, самазвала павышанай праходнасці МаАЗ-75054 грузападымальнасцю 25 тон, кар’ернага самазвала [[БелАЗ-75310]] грузападымальнасцю 240 тон. Усяго ж за ўсю гісторыю прадпрыемства Беларускім аўтазаводам распрацавана больш 600 мадыфікацый кар’ерных самазвалаў грузападымальнасцю ад 27 да 360 тон, выпушчана больш 130 тысяч адзінак кар’ерных самазвалаў, якія за ўсю гісторыю прадпрыемства былі адпраўлены ў больш за 70 краін свету. У 2013 годзе быў выпушчаны самы вялікі ў свеце самазвал [[БелАЗ-75710]] грузападымальнасцю 450 тон<ref>Хілько, К. Волат «БелАЗ» / Кірыла Хілько // Наша Ніва. — 2013. — № 37 (826). — 2 кастрычніка. — С. 2.</ref>. У 2022 годзе БелАЗ прэзентаваў гібрыдны кар’ерны самазвал грузападымальнасцю 130 тон з дызель-генератарам малой магутнасці і рухавіком ад 55-тоннага кар’ернага самазвала. Дадатковая магутнасць атрымліваецца ад акумулятарных батарэй, што дае магчымасць эканоміць выдаткі на паліва<ref>[https://blr.belta.by/economics/view/belaz-prezentavau-navinki-tehniki-i-inavatsyjnyja-raspratsouki-120050-2022/ belta.by]</ref>. == Структура прадпрыемства == ААТ «БелАЗ» з’яўляецца кіравальнай кампаніяй холдынга «БелАЗ-Холдынг». Акрамя яе у склад холдынгу ўваходзяць наступныя прадпрыемствы: * ААТ «[[Кузлітмаш]]» * ААТ «[[Старадарожскі механічны завод]]» * СЗАТ «[[Магілёўскі вагонабудаўнічы завод]]» * ААТ «[[БелАЗ-Сэрвіс]]» * ААТ «[[Слуцкі завод пад'ёмна-транспартнага абсталявання]]» [[Выява:Belaz 78221.jpg|thumb|франтальны пагрузчык [[БелАЗ-7822]]]] == Дырэктары == * Мікалай Іванавіч Дзеравянка (1958—1961) * [[Іван Раманавіч Сідаровіч]] (1961—1972) * [[Павел Лук’янавіч Марыеў]] (1992—2007) * [[Пётр Аляксандравіч Пархомчык]] (2007—2020) * Сяргей Алегавіч Нікіфаровіч (з 2020). == Прадукцыя == [[Выява:Belaz 74212.jpg|thumb|Аэрадромны цягач [[БелАЗ-74212]]]] Сярод тэхнікі, што вырабляецца на заводзе: * кар’ерныя самазвалы ([[БелАЗ-75570]] і інш.) грузапад’ёмнасцю ад 30 да 360 тон * тэхніка для забеспячэння вытворчага цыклу ў кар’ерах * машыны для падземных работ * бульдозеры * пагрузчыкі * аэрадромныя цягачы * [[Люблін-БелАЗ]] ([[1994]]—[[1999]]) Тэхніка БелАЗ найбольш запатрабавана ў вугальнай прамысловасці — 46 % ад агульнага аб’ёму продажаў. На долю металургічнай і жалезаруднай прамысловасці прыпадае 12 %, прадпрыемстваў па здабычы дыяментаў і золата, няруднай і будаўнічай галіны — па 9 %, аўтсорсінгавых кампаній — 8 %, каляровай металургіі — 6 %, хімічнай прамысловасці — 4 %. Па выніках [[2019]] года было прададзена 849 машын: 796 кар’ерных самазвалаў, 9 шахтных самазвалаў і 44 адзінкі спецтэхнікі. На экспарт было адпраўлена 790 самазвалаў. На [[Расія|расійскі]] рынак прыпадае каля 75 % продажаў (593 адзінкі тэхнікі). Другім па аб’ёмах рынкам стала [[Украіна]] (43 машыны), трэці — [[Казахстан]] (26 машын)<ref>{{cite web |url = https://news.tut.by/economics/676013.html |title = Цена на уголь упала, в Кузбассе не платят зарплаты. Кому БЕЛАЗ будет продавать свои самосвалы? |publisher = [[TUT.by]] |date = 2020-03-12 |access-date = 2020-03-12 |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20200409111247/https://news.tut.by/economics/676013.html |archive-date = 9 красавіка 2020 |url-status = dead }}</ref>. == Газета «Новости БелАЗа» == «Новости БелАЗа» — масава-палітычная газета. Першы нумар выйшаў 15 красавіка 1959 года. Першапачатковая назва ''«Белорусский автозаводец»''. У 2005 годзе газета перайменавана ў «Новости БелАЗа». Выходзіць адзін раз на тыдзень на 10 паласах. Распаўсюджваецца толькі па падпісцы. Тыраж газеты ў першым паўгоддзі 2013 года — 5 475 экзэмпляраў. У 2011 годзе газета стала лаўрэатам прэміі Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі «Залатая Ліцера», а ў 2012 годзе — пераможцам VIII Нацыянальнага конкурсу і ўладальнікам «Залатой Ліцеры». Галоўны рэдактар выдання з 2 лютага 2010 па 29 чэрвеня 2012 года — Надзея Макарэвіч, з 30 чэрвеня 2012 года — Сяргей Конан. == Міжнародныя санкцыі == 21 чэрвеня 2021 года аўтамабільны завод унесены ў санкцыйны спіс [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] як ''«крыніца значных даходаў для [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]»'' і адказны за рэпрэсіі супраць [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]]<ref name="EU21062021" /><ref>{{Cite web|last=RFE/RL|date=2021-06-25|title=In Photos: What EU Sanctions Against Belarus Look Like|url=https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-belarus-companies/31326064.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808153955/https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-belarus-companies/31326064.html|archive-date=2021-08-08|access-date=2021-08-14|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|language=en}}</ref>. У сваім рашэнні [[Еўрапейскі савет]] пазначыў, што ААТ дала свае памяшканні і абсталяванне для правядзення палітычнай акцыі ў падтрымку рэжыму, а супрацоўнікаў, якія ўдзельнічалі ў забастоўках і [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|мірных акцыях пратэсту]], палохала і пагражала ім звальненнямі, напрыклад, група людзей была зачыненая ў памяшканні, каб не дапусціць яе далучэння да іншых удзельнікаў акцыі, у той час як кіраўніцтва кампаніі прадставіла СМІ забастоўку як працоўны сход<ref name="EU21062021">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997] — {{нп3|Афіцыйны часопіс Еўрапейскага Саюза|Афіцыйны часопіс Еўрапейскага Саюза|uk|Офіційний вісник Європейського Союзу}}, 21.06.2021</ref>. Таксама завод санкцыйныя спісы ўключылі [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-08-12|title=Entire Economic Spheres Can Be Paralised in Belarus|url=https://charter97.org/en/news/2021/8/12/432880/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812141111/https://charter97.org/en/news/2021/8/12/432880/|archive-date=2021-08-12|access-date=2021-08-15|publisher=[[Хартыя'97]]|language=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-08-11|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. August 2021 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 7 und 8|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-08-11.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815071230/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-08-11.pdf|archive-date=2021-08-15|access-date=2021-08-15|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 6 ліпеня 2021 года да чэрвеньскага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-07-06|access-date=2021-09-10|lang=en}}</ref>. 24 сакавіка 2023 года [[Міністэрства фінансаў ЗША]] ўвяло [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|абмежавальныя меры]] датычна Беларускага аўтамабільнага завода і яго дырэктара Сяргея Нікіфаровіча<ref>[https://www.autoparus.by/publication/134863 Мінфін ЗША увёў санкцыі супраць беларускіх заводаў МАЗ і БелАЗ]</ref><ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/samaljot-lukaszenki-trapiu-pad-sankcyi-zsza|title=Самалёт Лукашэнкі трапіў пад санкцыі ЗША|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=24-03-2023}}</ref>. 12 мая 2023 года Украіна ўвяла санкцыі супраць «БелАЗа», «БелАЗ-сервіса», Старадарожскага механічнага завода, «Кузлітмаша», Магілёўскага вагонабудаўнічага завода<ref>{{cite web|title=Камбайны «Гомсельмаша» больш не паедуць ва Украіну|url=https://novychas.online/ekanomika/kambajny-homselmasza-bolsz-ne-paeduc-va-ukrainu|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2023-05-12}}</ref>. 18 кастрычніка 2023 года [[Еўрапейскі суд|Еўрапейскі суд у Люксембургу]] пастанавіў пакінуць у сіле санкцыі ЕС супраць БелАЗа<ref>{{cite web|title=Еўрапейскі суд адмовіўся здымаць санкцыі з МАЗа і БелАЗа|url=https://nashaniva.com/328711|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-10-20}}</ref>. === Рэакцыя на санкцыі === Праз санкцыі сваё супрацоўніцтва з ААТ «БелАЗ» спынілі «{{нп3|Rolls-Royce plc|Rolls-Royce plc|uk|Rolls-Royce plc}}», «Becker Group» і яго дыстрыбутар «Geramatic OY», «[[Данфас]]», «{{нп3|Liebherr|Liebherr|uk|Liebherr}}», «{{нп3|Yokohama Rubber Company|Yokohama Rubber Company|uk|Yokohama Rubber Company}}»<ref>[https://charter97.org/en/news/2021/6/30/427912/ Rolls Royce Ends Cooperation With BelAZ] — [[Хартыя'97]], 30 June 2021</ref><ref>{{Cite web|date=2021-06-25|title=Чатыры групы буйных замежных кампаніяў спынілі супрацу з БелАЗам і БМЗ|url=https://belsat.eu/news/25-07-2021-chatyry-grupy-bujnyh-zamezhnyh-kampaniyau-spynili-supratsu-z-belazam-i-bmz|url-status=live|publisher=[[Белсат]]}}</ref>. Паводле сумеснага журналісцкага расследавання [[OCCRP]], [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускага расследавальніцкага цэнтра]] і Siena, пасля ўвядзення еўрапейскіх санкцый супраць БелАЗа экспарт яго прадукцыі ў Чылі праводзіўся праз беларускую лагістычную фірму, якая кантралюецца грамадзянінам Літвы<ref>{{cite web|url=https://investigatebel.org/investigations/lito-skae-lobi-belaza-byloga-namesnika-nachalnika-vilenskaj-turmy-ne-napalohali-sankcyi|title=Літоўскае «лобі» БелАЗа. Былога намесніка начальніка Віленскай турмы не напалохалі санкцыі|publisher=[[Беларускі расследавальніцкі цэнтр]]|date=2021-09-28}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Мінскі аўтамабільны завод]] * [[Мінскі трактарны завод]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Аўтамабілебудаўнічыя прадпрыемствы Беларусі}} {{Аўтамабілебудаўнічыя прадпрыемствы СССР}} [[Катэгорыя:Аўтамабілебудаўнічыя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:1948 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Жодзіна]] [[Катэгорыя:Беларускі аўтамабільны завод| ]] [[Катэгорыя:Вытворцы грузавых аўтамабіляў]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнічыя прадпрыемствы]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] c42hqdb1q9tkf5le6k3ju1r6k612fnp 0 88794 5141868 4461816 2026-05-15T12:02:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141868 wikitext text/x-wiki [[Выява:Divadlo Alexandra Duchnoviča.jpg|thumb|250px]] '''Тэатр Аляксандра Духновіча''' ({{lang-rue|Tеатр Александра Духновича}}, {{lang-sk|Divadlo Alexandra Duchnoviča}}) — [[тэатр]], размешчаны ў горадзе [[Прэшаў|Прэшаве]]. Адзіны славацкі тэатр, у якім іграюць п'есы на [[Русінская мова|русінскай мове]]. Тэатр Аляксандра Духновіча быў заснаваны ў 1945 годзе як Украінскі народны тэатр ({{lang-sk|Ukrajinské národné divadlo}}; [[Русіны (этнічная група)|русіны]] афіцыйна лічыліся ў [[СССР]] і сац. краінах часткай [[Украінцы|украінскай нацыі]]). У 1990 годзе пасля падзення камунізму ў [[Чэхія|Чэхаславакіі]] тэатр быў пераназваны ў гонар русінскага святара, паэта і грамадскага дзеяча [[Аляксандр Васільевіч Духновіч|Аляксандра Духновіча]]. Значная частка рэпертуара тэатра — руская класіка ў перакладзе на русінскую мову. == Спасылкі == * [http://www.divadload.sk Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331221639/http://www.divadload.sk/ |date=31 сакавіка 2022 }} {{ref-sk}} * [http://www.rusynacademy.sk/rusynski/rusyn_teatro.html Tеатер Aлeксaндрa Духнoвічa в Пряшoві {{ref-rue}}] * [http://vojnik.org/unity/1 Прашэўская Русь на пераломе стагоддзяў] {{ref-ru}} {{Драматычныя тэатры}} [[Катэгорыя:Тэатры Славакіі]] [[Катэгорыя:Прэшаў]] ky0h01yjm45q9ly1xqopj26akwd92rd 0 90085 5141946 4410238 2026-05-15T17:19:37Z DenisBorum 139498 /* Гл. таксама */ 5141946 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Араба-візантыйскія войны |выява = Greekfire-madridskylitzes1.jpg |загаловак = [[Грэчаскі агонь]], які шырока выкарыстоўваўся падчас араба-візантыйскіх войн |частка = |дата = [[629]]—[[1054]], [[1169]]| |месца = Палесціна, Сірыя, Егіпет, Крыт, Сіцылія, Паўночная Афрыка, Малая Азія, Усходняя Фракія| |вынік = Захоп арабамі значных тэрыторый Візантыі, паспяховае контрнаступленне імперыі ў X-XI стагоддзях| |праціўнік1 = {{сцягафікацыя|Візантыйская імперыя}} |праціўнік2 = [[Арабскі халіфат]]| |камандзір1 = [[Іраклій I]],<br />[[Канстанцін III Іраклій|Канстанцін III]],<br />[[Канстант II]],<br />[[Канстанцін IV]],<br />[[Юсцініян II]], <br /> [[Леў III Ісаўр]] |камандзір2 = [[Халід ібн Валід]],<br />[[Муавія]]}} '''Араба-візантыйскія войны''' — шэраг ваенных канфліктаў паміж [[Арабскі халіфат|Арабскім халіфатам]] і [[Візантыйская імперыя|Візантыйскай імперыяй]] на працягу [[VII]]—[[XII]] стагоддзяў. Пачатак войн адзначыла ўварванне арабаў у Візантыю ў [[630-я]] гады і пачатак тэрытарыяльных захопаў з іх боку. У выніку гэтых войн Візантыя пазбавілася вялікай колькасці сваіх тэрыторый на ўсходзе і поўдні: [[Палесціна|Палесціны]], [[Сірыя|Сірыі]], [[Егіпет|Егіпта]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]], [[востраў Кіпр|Кіпра]], [[Крыт]]а, [[Сіцылія|Сіцыліі]], часткі [[Малая Азія|Малой Азіі]]. Пачатковая частка канфлікту працягвалася ў [[634]]—[[717]] і скончылася [[Аблога Канстанцінопаля (717—718)|другой арабскай аблогай Канстанцінопаля]], пасля чаго арабы былі разбіты і была прадухілена пагроза захопу Малой Азіі імі. У перыяд з [[800-я|800-х]] і да [[1169]] года вайна, хоць і вялацякучая, працягнулася. Напачатку арабы захопліваюць паўднёвыя італьянскія тэрыторыі Візантыі (востраў [[Сіцылія]]) у [[IX]] і [[X]] стагоддзях. Аднак, пры імператарах [[Македонская дынастыя|македонскай дынастыі]] ў канцы [[X]] стагоддзі Візантыя пераходзіць у контрнаступленне і заваёўвае ў арабаў частку [[Левант]]а, а ў прыватнасці такі важны фарпост, як [[Антыёхія|Антыёхію]]. Візантыйская армія ў тыя часы нават паставіла ў непасрэдную небяспеку [[Іерусалім]]. Арабскі султанат [[Алепа]] прызнаў сябе васалам Візантыі. У той час таксама былі адваяваны [[Крыт]] і [[востраў Кіпр|Кіпр]]. Пасля заваяванняў сельджукаў становішча цалкам змянілася. Візантыя была выбіта з Малой Азіі, значна быў саслаблены і [[Абасідскі халіфат]]. Важнейшых канфліктаў паміж арабамі і Візантыяй не было. == Гл. таксама == * [[Арабскія заваяванні]] * [[Арабскае заваяванне Леванта]] * [[Арабскае заваяванне Егіпта]] == Спасылкі == * [http://www.hrono.info/vizantia.html Храналогія Візантыі] {{Арабскія заваяванні}} [[Катэгорыя:Войны Візантыі]] [[Катэгорыя:Войны Арабскага халіфата]] af5ejsytz47o8lkibkztnkh0cd0aywn 0 96165 5142149 5117750 2026-05-16T00:17:11Z IshaBarnes 124956 /* Пра кампанію */ дапаўненне 5142149 wikitext text/x-wiki {{Coord|display=title|37|19|55|N|122|1|47|W|type:landmark_region:US-CA}} {{Іншыя значэнні|Apple (значэнні)}} {{Іншыя значэнні|Яблык (значэнні)}} {{Кампанія | дэвіз = ''Think different''({{lang-be|Думайце інакш}}). | размяшчэнне = {{Сцяг|ЗША}} [[Куперціна]], [[ЗША]] | ключавыя фігуры = {{nowrap|[[Цім Кук]] ([[CEO]])}}<ref name="lenta">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/08/25/steave/|title=Стыў Джобс пакінуў пост гендырэктара Apple|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2011-08-25}}</ref> }} '''Apple Inc.''' ({{IPA|ˌæp(ə)lˌɪŋk}}, «Эпл», раней — '''''Apple Computer, Inc.''''') — [[ЗША|амерыканская]] [[карпарацыя]], якая праектуе і распрацоўвае бытавую электроніку, [[праграмнае забеспячэнне]] і інтэрнэт-сэрвісы. Адзін з піянераў у вобласці персанальных камп’ютараў<ref name="znakomtes">Знакомьтесь: компьютер // Под ред. В. М. Курочкина. — М.: Мир, 1989. ISBN 5-03-001147-1</ref> і сучасных шматзадачных [[аперацыйная сістэма|аперацыйных сістэм]] з графічным інтэрфейсам. Дзякуючы інавацыйным тэхналогіям і эстэтычнаму дызайну, карпарацыя Apple стварыла ўнікальную рэпутацыю, параўнальную з культам, у індустрыі спажывецкай электронікі<ref> {{cite web|author=MacNN Staff|date=2006-06-11|url=http://www.macnn.com/articles/06/07/11/apple.google.find.loyalty/|title=Apple, Google tops in loyalty survey|work=Macnn News|publisher=MNM Media, LLC|accessdate=2010-05-19}}</ref>. Разам з [[Alphabet]], [[Amazon]], [[Meta]], [[Microsoft]] і [[Nvidia]] уваходзіць у [[Big Tech|Вялікую шасцёрку]] амерыканскіх тэхналагічных карпарацый. У маі 2011 года гандлёвая марка Apple была прызнана [[Спіс самых дарагіх брэндаў свету|самым дарагім брэндам у свеце]] (з ацэнкай у $153,3 млрд) у рэйтынгу міжнароднага даследчага агенцтва Millward Brown<ref>{{cite web|author=Kim Peterson.|url=http://money.msn.com/investment-advice/article.aspx?post=efa54f25-7e84-4d5a-85df-e5a9ef6146c1|title=Apple now world's most valuable brand- MSN Money|publisher=// money.msn.com|accessdate=2011-5-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119121851/http://money.msn.com/investment-advice/article.aspx?post=efa54f25-7e84-4d5a-85df-e5a9ef6146c1|archivedate=19 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Ian Paul|datepublished=|url=http://www.pcworld.com/article/227414/apple_ousts_google_as_top_tech_brand.html|title=Apple Ousts Google as Top Tech Brand|publisher=// pcworld.com|accessdate=2011-5-15}}</ref><ref>{{cite web|author=Евгений Берлин.|datepublished=|url=http://expert.ru/2011/05/11/ne-tolko-uglevodorodyi/|title=Не только углеводороды|publisher=// expert.ru|accessdate=2011-5-15}}</ref>, а ў 2017 годзе Apple мае [[Рыначная капіталізацыя|рыначную капіталізацыю]] $628,733 млрд<ref name="ved_08_2011">{{cite web|author=Олег Сальманов, Александр Силонов.|datepublished=|url=http://www.vedomosti.ru/tech/news/1337978/yabloko_sozrelo|title=Apple паўтарыла поспех Microsoft и Cisco Systems|publisher=// vedomosti.ru|accessdate=2011-8-11}}</ref>. Падчас аўкцыёну па продажы акцый кампаніі 2 жніўня 2018 года Apple Inc. сталася першай у свеце кампаніяй з рынкавай капіталізацыяй больш за 1 трлн<ref>Капіталізація Apple подолала позначку в $1 трлн, Finance.ua, 3 жніўня 2018</ref>. Такім чынам, у гэты дзень кампанія таксама стала самай дарагой публічнай кампаніяй у гісторыі, абагнаўшы па капіталізацыі папярэдняга рэкардсмена — [[PetroChina]] (1,005 трлн долараў у лістападзе 2007 года). У сярэдзіне жніўня 2020 года капіталізацыя Apple вырасла да 2 трыльёнаў долараў<ref>Доступ к триллионам, Економічна правда, 7 вересня 2020</ref>. 3 верасня 2020 года кошт кампаніі рэзка ўпаў — на 8 % (180 мільярдаў), што было рэкордам для фондавага рынку, але ўсё роўна кошт склаў больш за 2 трлн долараў<ref>Apple продемонструвала рекордне денне падіння в історії ринку США, Економічна правда, 4 вересня 2020</ref>. У студзені 2022 Apple Inc. дасягае рынкавай капіталізацыі ў 3 трыльёны долараў ЗША<ref>https://business.24tv.ua/apple-stala-pershoyu-sviti-kompaniyeyu-kapitalizatsiyeyu-3-trilyoni_n1834272</ref>. Штаб-кватэра — у [[Куперціна]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]]. Apple з’яўляецца [[Публічная кампанія|публічнай кампаніяй]], яе акцыі гандлююцца на [[NASDAQ]] і [[Лонданская фондавая біржа|Лонданскай фондавай біржы]]. == Пра кампанію == Прылады, распрацаваныя кампаніяй, уключаюць смартфон [[iPhone]], планшэт [[iPad]], персанальныя камп’ютары серыі [[Mac]] (у тым ліку ноўтбукі [[MacBook Air]], [[MacBook Pro]] і [[MacBook Neo]]), партатыўны медыяплэер [[iPod]], смарт-гадзіннік [[Apple Watch]] і прылады для адсочвання рэчаў [[AirTag]]. Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае кампаніяй, уключае аперацыйныя сістэмы [[Mac OS]] і [[iOS]], медыяплэер [[iTunes]], вэб-браўзер [[Safari]] і мабільныя праграмы [[iLife]] і [[iWork]]. Інтэрнэт-сэрвісы ўключаюць [[iTunes Store]], [[iOS App Store]], [[Mac App Store]] і [[iCloud]]. Apple была заснавана [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], [[Стыў Возняк|Стывам Вазняком]] і [[Рональд Уэйн|Рональдам Уэйнам]] 1 красавіка 1976 года для распрацоўкі і продажу [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]]. Яна была зарэгістраваная як Apple Computer, Inc. 3 студзеня 1977 года. 9 студзеня 2007 г. кампанія была перайменаваная ў Apple Inc., каб адлюстраваць зрух у сваіх прыярытэтах у бок бытавой электронікі, абвешчаны падчас прэзентацыі [[IPhone 2g|першага iPhone]]. 19 сакавіка 2015 года Apple была ўключана ў прамысловы сярэдні паказчык [[Dow Jones & Company|Dow Jones]]. Apple з’яўляецца найбуйнейшай у свеце кампаніяй у галіне [[Інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]] па выручцы, найбуйнейшай у свеце тэхналагічнай кампаніяй па актывах і трэцім у свеце вытворцам [[Мабільны тэлефон|мабільных тэлефонаў]]. 25 лістапада 2014 года, у дадатак да найбуйнейшай у свеце публічнай карпарацыі па рынкавай капіталізацыі, Apple стала першай кампаніяй у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах]], якая перавысіла 700 мільярдаў долараў. Станам на ліпень 2015 года ў кампаніі працуе 115 000 штатных супрацоўнікаў, а станам на сакавік 2015 года яна мае 453 рознічныя крамы ў шаснаццаці краінах. [[ITunes Store]] — найбуйнейшая ў свеце крама музыкі. Гадавы прыбытак кампаніі ў 2017 годзе склаў 229,2 млрд долараў, чысты прыбытак — 48,4 млрд долараў<ref>https://investor.apple.com/investor-relations/default.aspx</ref>, у 2015 годзе — 233 млрд долараў. Большая частка прыбытку атрымала ад продажаў [[iPhone]] — 55 %, яны прадалі больш за 200 мільёнаў штук у год. У 2019 годзе кампанія засяродзілася на паслугах, бо смартфоны прыносілі ёй менш за палову прыбытку<ref name=":0">[https://tehnofan.com.ua/2019/11/17/a-painful-quarter-for-apple-the-giant-sank-to-fourth-place/ Болісний квартал для Apple. Гігант опустився на четверте місце], TehnoFan, 17 листопада 2019</ref><ref>[https://www.segodnya.ua/economics/business/apple-poluchila-rekordnuyu-vyruchku-za-kvartal-1353290.html Apple получила рекордную выручку за квартал], Сегодня, 31 жовтня 2019</ref>. У жніўні 2021 года кошт кампаніі вырас да 2,48 трыльёна долараў, кампанія застаецца самай дарагой кампаніяй у свеце<ref name=":1">[https://business.24tv.ua/nedosyazhna-apple-virobnik-iphone-zalishayetsya-naydorozhchoyu_n1718022 Недосяжна Apple: виробник iPhone залишається найдорожчою компанією світу], 24 канал, 20 серпня 2021</ref>. 3 студзеня 2022 года Apple стала першай кампаніяй у свеце, якая дасягнула рынкавай капіталізацыі ў 3 трыльёны долараў. Гэта было тады, калі акцыі выраслі на 2,91 % да 182,74 долара за акцыю<ref>[https://www.rbc.ua/ukr/news/kapitalizatsiya-apple-vpervye-dostigla-3-1641239675.html Капіталізація Apple вперше досягла 3 трлн доларів]</ref><ref>[https://be.delachieve.com/рынкавая-капіталізацыя-apple/ Рынкавая капіталізацыя Apple]</ref><ref>[https://business.24tv.ua/apple-stala-pershoyu-sviti-kompaniyeyu-kapitalizatsiyeyu-3-trilyoni_n1834272 Apple стала першою у світі компанією з капіталізацією у 3 трильйони доларів]</ref><ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/news-apple-kompaniya-kapitalizatsiya/31637913.html Компанія Apple досягла ринкової капіталізації у 3 трильйони доларів]</ref>. == Гісторыя == === 1976—1986 === Apple Computer, Inc. была заснаваная ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] 1 красавіка 1976 года [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], [[Стыў Возняк|Стывам Вознякам]] і [[Рональд Уэйн|Рональдам Уэйнам]], якія сабралі ў сярэдзіне 1970-х свой першы [[персанальны камп’ютар]] на базе працэсара MOS Technology 6502 — [[Apple I]]. Продажы пачаліся ў ліпені 1976 года па цане з 666,66 долараў (па сённяшнім курсе каля 2,5 тысячы долараў). Apple I быў не першым камп’ютарам, які быў запраграмаваны. Першы прыз належаў камп’ютару [[Altair 8800]], які быў створаны аматарам і распаўсюджваўся па каталогах у 1974 годзе. Аднак, Altair не быў тэхнічна кваліфікаваны як «персанальны камп’ютар», таму што не дазваляў збіраць і здабываць даныя праз карыстальніцкія праграмы. [[File:Apple II-IMG 7067c.jpg|thumb|Apple II]] У канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў [[Apple II]], выпушчаны 16 красавіка 1977 года, быў самым распаўсюджаным персанальным камп’ютарам у свеце таго часу. Ён меў каляровую графіку і адкрытую архітэктуру, выкарыстоўваючы магнітныя стужкі замест картрыджаў з магнітнай стужкай. Было прададзена больш за 5 мільёнаў камп’ютараў Apple II. У канцы 70-х гадоў у Apple Computer ужо быў штат камп’ютарных дызайнераў. У маі 1980 года кампанія выпусціла [[Apple III]], спрабуючы канкураваць з [[IBM]] і [[Microsoft]]. [[File:Apple-lisa-1.jpg|thumb|Apple Lisa]] Стыў Джобс пачаў працаваць над [[Apple Lisa]] яшчэ ў 1978 годзе, але быў выключаны з каманды праз барацьбу і прыняў танны камп’ютарны праект [[Джэф Рэскін|Джэфа Рэскіна]], [[Macintosh]]. У 1983 годзе Ліза выйграла гонку, але з-за высокай цаны яе вытворчасць спынілася. [[File:Macintosh, Google NY office computer museum cropped.png|thumb|Macintosh 128K]] Затым, у 1984 годзе, Apple Computer прадставіла новы 32-разрадны [[Macintosh]], першы камерцыйна паспяховы персанальны камп’ютар з [[Графічны інтэрфейс карыстальніка|графічным інтэрфейсам]], у якім замест [[Інтэрфейс каманднага радка|інтэрфейсу каманднага радка]] выкарыстоўвалася [[Камп’ютарная мыш|мыш]]. Першапачаткова Macintosh быў паспяховым у продажах, але наступныя продажы былі не такімі моцнымі. Прычына таму, зноў жа, высокі кошт. Лёс камп’ютара змяніўся з моманту з’яўлення LaserWriter, першага [[Лазерны прынтар|лазернага прынтара (друкаркі)]], і PageMaker, ранняга настольнага выдавецкага пакета. Галоўнай перавагай Mac быў рэвалюцыйны цяпер графічны інтэрфейс. У сакавіку 1981 года Вазняк трапіў у авіякатастрофу і часова звольніўся. Праблемы з продажам [[Apple III]] прывялі да таго, што Джобсу прыйшлося звольніць 40 супрацоўнікаў. У прэсе хадзілі чуткі пра бліжэйшы канец Apple Computer. У пачатку 1983 года Джобс з-за няздольнасці справіцца з праблемамі запрасіў [[Джон Скалі|Джона Скалі]] на пасаду генеральнага выканаўчага дырэктара кампаніі, які ў той час займаў аналагічную пасаду ў PepsiCo. У красавіку 1983 года Скалі заняла новую пасаду. Стыў Джобс перажываў няўдачы кампаніі як свае, таму паміж ім і Скалі ўзнікла непаразуменне. У 1985 годзе [[прэзідэнт ЗША]] [[Рональд Уілсан Рэйган|Рональд Рэйган]] узнагародзіў Джобса і Вазняка медалямі за тэхнічны прагрэс. === 1986—1997 === [[File:Powerbook 100 pose.jpg|thumb|PowerBook 100]] Пасля выпуску Macintosh Portable у 1989 годзе Apple Computer, вывучыўшы хвалюючыя ўрокі, у 1991 годзе прэзентавала PowerBook, які ўсталяваў сучасную форму і эрганоміку ноўтбука. Партатыўны Macintosh быў распрацаваны, каб быць такім жа магутным, як настольны, важыў 17 фунтаў(каля 7.7 кг) і меў 12-гадзінны акумулятар і быў прададзены менш за 100 000 адзінак. Powerbook важыў 7 фунтаў (каля 3 кг), меў 3-гадзінны акумулятар і за першы год продажу сабраў $1 000 000 000. У тым жа годзе Apple Computer выпусціла System 7, сур’ёзнае абнаўленне аперацыйнай сістэмы, якое дадало колер у інтэрфейс і прадставіла новыя магчымасці. Гэта заставалася архітэктурнай асновай для [[Mac OS]] да 2001 года. Часопіс MacAddict назваў перыяд з 1989 па 1991 год «Першым залатым векам» Macintosh. [[File:Apple Newton MessagePad 100 with stylus.jpg|thumb|Apple Newton MessagePad]] Пасля поспеху Macintosh Apple Computer выпусціла некалькі ліній новых мадэляў камп’ютараў, што дрэнна адбілася на кампаніі, бо спажыўцы не бачылі паміж імі розніцы; эксперыментавала са шматлікімі іншымі прадуктамі, такімі як лічбавыя камеры, партатыўныя прайгравальнікі кампакт-дыскаў, тэлевізійныя прадукты і г.д., якія таксама пацярпелі няўдачу. У рэшце рэшт, усё гэта згубна адбілася на Apple, і яе частка рынку і цэны на акцыі ўпалі. У пачатку 1990-х гадоў Apple Computer распрацавала альтэрнатыўныя платформы для [[Macintosh]], такія як A/UX. Стандартная платформа састарэла; акрамя таго, Apple Computer канкурыравала з OS / 2 і [[UNIX]]. Mac мусіў быў змяніць платформу на новую або перапрацаваць, каб пастаўляцца з новым абсталяваннем. У 1994 годзе Apple уступіла ў саюз з [[IBM]] і [[Motorola]]. Мэтай было стварэнне новай камп’ютарнай платформы PowerPC Reference Platform, якая б выкарыстоўвала абсталяванне IBM і Motorola ў спалучэнні з праграмным забеспячэннем Apple. Прафсаюз спадзяваўся, што PReP пакіне PC далёка ззаду. У тым жа годзе Apple Computer выпусціла [[Power Macintosh]], першы камп’ютар кампаніі, у якім выкарыстоўваўся працэсар IBM [[PowerPC]]. У 1996 годзе прэзідэнта Apple Computer Майкла Спіндлера змяніў Гіл Амеліа. Ён рабіў шмат зменаў у кампаніі, уключаючы масавыя звальненні. Пасля шматлікіх няўдалых спроб палепшыць Mac OS, Амеліа хацеў купіць [[NeXT]] і яго аперацыйную сістэму [[NeXTSTEP]]. 9 ліпеня 1997 года Гіль Амеліа быў звольнены саветам дырэктараў пасля трох гадоў маніторынгу рэкордна нізкіх паказчыкаў і прычынення фінансавых страт. Пачалася рэструктурызацыя вытворчай лініі кампаніі. У 1997 годзе Стыў Джобс абвясціў аб стварэнні версіі [[Microsoft Office]] для Macintosh. 10 лістапада 1997 года Apple Computer запусціла [[Apple Store]], што сведчыла аб новай стратэгіі вытворчасці. === 1997—2011 === [[File:Apple iMac 3G (32871141127).jpg|thumb|iMac G3]] 15 жніўня 1998 года Apple Computer выпусціла новы камп’ютар: [[iMac]]. [[Джонатан Айв]], які пазней распрацаваў [[iPod]] і [[iPhone]], быў кіраўніком каманды дызайнераў iMac. iMac паказаў сучасныя тэхналогіі і ўнікальны дызайн. За першыя пяць месяцаў было прададзена больш за 800 000 машын, што прынесла кампаніі прыбытак упершыню з 1993 года. Пасля гэтага Apple Computer купіла некалькі кампаній і праграмнае забеспячэнне [[Macromedia]] [[Final Cut Pro|Final Cut]], што сведчыла аб пашырэнні кампаніі ў бок рынку лічбавых тэхналогій. У наступным годзе Apple Computer выпусціла два прадукты для рэдагавання відэа: [[iMovie]] для звычайных карыстальнікаў і [[Final Cut Pro]] для прафесіяналаў. У 2002 годзе Apple Computer набыла Nothing Real са сваёй перадавой праграмай лічбавай кампазіцыі Shake. [[Mac OS X]], заснаваная на [[OPENSTEP]] ад NeXT і [[BSD Unix]], была выпушчаная 24 сакавіка 2001 года. Засяроджаная як на звычайных, так і на прафесійных карыстальніках, Mac OS X імкнулася аб’яднаць стабільнасць, надзейнасць і бяспеку [[Unix]] з простым у выкарыстанні перапрацаваным інтэрфейсам. Каб дапамагчы карыстальнікам перайсці з [[Mac OS 9]] на Mac OS X, новая аперацыйная сістэма дазволіла выкарыстоўваць праграмы OS 9 з выкарыстаннем класічнага асяроддзя. [[File:IPod family.png|thumb|iPod]] У 2001 годзе Apple Computer дэманструе дакладнае трапленне ў мэту, выпускаючы iPod, што сталася сапраўднай рэвалюцыяй у свеце музычных плэераў. [[File:IMac G4 sunflower7.png|thumb|iMac G4]] У 2003 годзе быў прадстаўлены [[iTunes Store]] — сэрвіс, які дазваляе купляць музыку і слухаць яе як на плэеры, так і на камп’ютары. Тады ж Джобс рэалізаваў магчымасць паштучнага набыцця песень. Гуказапісвальныя лэйблы выказвалі асцярогі, але Стыў стаяў на сваім. Тым больш, супраць легальнай пакупкі існавала магчымасць проста спампаваць упадабаную песню з сеткі. На [[Apple Worldwide Developers Conference|Міжнароднай канферэнцыі распрацоўшчыкаў]] 6 чэрвеня 2005 года Стыў Джобс абвясціў, што Apple Computer пачне вырабляць камп’ютары Macintosh з працэсарамі [[Intel]] у 2006 годзе. 10 студзеня 2006 года новыя [[MacBook Pro]] і [[iMac]] сталі першымі камп’ютарамі Apple Computer, у якіх выкарыстоўваліся працэсары Intel [[Intel Core|Core Duo]]. 7 жніўня 2006 года Apple Computer цалкам перавяла ўсю лінейку камп’ютараў Macintosh на чыпы Intel. [[Power Macintosh|Power Mac]], [[iBook]] і [[PowerBook]] былі зняты з вытворчасці, а ім на змену прыйшлі [[MacPro]], [[MacBook]] і [[MacBook Pro]]. Apple Computer таксама прадставіла [[Boot Camp]], каб дапамагчы карыстальнікам усталяваць [[Windows XP]] або [[Windows Vista]] на Mac разам з Mac OS X. Поспех Apple Computer у гэты перыяд прывёў да павелічэння яе акцый. У перыяд з 2003 па 2006 год кошт вырас больш чым у 10 разоў — з 6 долараў за акцыю да 80 долараў, а ў маі 2007 года цана склала больш за 100 долараў. 25 лютага 2012 года кошт акцый Apple стаў новым рэкордам — да 535,4 долара за акцыю. У пачатку 2014 года кошт акцый Apple Computer складала каля 650 долараў за акцыю, таму кампанія вырашыла падзяліць акцыі. Такім чынам, кожная акцыя была падзелена на 7 акцый коштам 92 $ кожная. Такім чынам, кошт фінансавых [[Каштоўная папера|каштоўных папер]], якія належаць акцыянерам, не змяніўся, змянілася толькі колькасць гэтых акцый. [[File:IPhone First Generation.jpg|thumb|iPhone]] У 2007 году мінула самая знакамітая прэзентацыя Apple, на якой быў прадстаўлены [[IPhone 2g|першы iPhone]]. Гэта быў сапраўдны прарыў, які дазваляў атрымліваць доступ да мноства розных функцый у пару дотыкаў. Сама прэзентацыя лічыцца эталоннай, яе паказваюць на навучаннях па прамоўніцкаму мастацтву і яна выдатна дэманструе тое, якім быў Стыў Джобс — як ён выдатна ўмеў працаваць з публікай. Там жа [[Стыў Джобс]] паведаміў, што ў прадуктовай лінейцы кампаніі ўжо шмат прылад, якія не з’яўляюцца камп’ютарамі і абвесціў, што кампанію змяняе сваю назву з Apple Computer, Inc. на Apple, Inc. У 2008 годзе кампанія зноў скалынае рынак, але на гэты раз з ашаламляльным прадуктам [[MacBook Air]], які Стыў Джобс літаральна дастаў з канверту перед публікай. У 2010 годзе прайшла прэзентацыя першага пакалення [[iPad]].<ref name=":2">[https://rozetked.me/articles/5472-istoriya-brenda-apple История бренда Apple]</ref> === 2011 — наш час === 25 жніўня 2011 года генеральным дырэктарам кампаніі стаў [[Цім Кук]]. У 2014 годзе выходзіць першая версія [[Apple Watch]], якія неўзабаве становіцца самым папулярным разумным гадзіннікам у свеце. Тады ж з’яўляецца [[Apple Pay]], сістэма аплаты, якая дазваляе забыцца аб фізічным існаванні банкаўскай карты. Следам адбываецца прэзентацыя [[CarPlay]] — аўтамабільнай бартавой сістэмы, якая працуе сумесна з мабільнымі прыладамі кампаніі. [[File:Apple Watch Demo.jpg|thumb|Apple Watch]] У 2015 годзе карыстальнікам стаў даступны музычны стрымінгавы сэрвіс [[Apple Music]], які дазваляе атрымаць доступ да ўсёй бібліятэцы iTunes у рамках адной падпіскі, з магчымасцю праслухоўвання трэкаў афлайн. У 2016 годзе кампанія прадстаўляе самастойны прадукт — [[AirPods]] — пераасэнсаванне бесправадных навушнікаў.<ref name=":2"/> У 2017 годзе, пасля зніжэння продажаў, СМІ паведамлялі аб зніжэнні заробкаў топ-менеджараў кампаніі. Так, Цім Кук у 2016 годзе атрымаў на 1,55 мільёна менш, 8,85 мільёна долараў. Акрамя таго, Кук прадаў акцыі за 136 мільёнаў долараў. Фінансавы дырэктар Apple Лука Маэстра і старшы віцэ-прэзідэнт па рознічным гандлі Анжэла Арэндс атрымлівалі гадавую зарплату ў памеры 23 млн долараў кожны, што на 2 млн долараў менш, чым у 2015 годзе. Гэта звязана са зніжэннем аб’ёмаў продажаў і, адпаведна, прыбытку. У 2016 годзе Apple прадала 215,6 мільярда долараў — на 7,7 % менш, чым у папярэднім годзе. Прыбытак склаў 60 мільярдаў долараў — на 15,7 % менш<ref>[http://www.bbc.com/ukrainian/news-38541180 Керівнику Apple урізали зарплату через падіння продажів], 7 січня 2017, БіБіСі</ref>. Каб вырашыць праблему эфектыўнай [[Перапрацоўка адходаў|утылізацыі]], якая дазваляе здабываць са старых тэлефонаў каштоўныя кампаненты, якія можна выкарыстоўваць у другі раз, у красавіку 2018 года кампанія Apple распрацавала і вырабіла спецыяльнага робата пад назвай Daisy. Робат Daisy здольны разбіраць дзевяць розных мадэляў iPhone на хуткасці да 200 тэлефонаў у гадзіну. У 2018 годзе стала вядома, што кампанія працуе над новым гібрыдным персанальным камп’ютарам з падтрымкай [[LTE]], які павінен працаваць на [[ARM]]-працэсарах уласнай вытворчасці. Гэты камп’ютар мусіў быць абсталяваны [[GPS]], слотам для SIM-карты, компасам і абаронай ад вільгаці. Ён павінен падтрымліваць [[EFI]], сістэму загрузкі для [[MacOS]], падобную BIOS<ref>{{Cite web |url=https://tokar.ua/read/24800 |title=Apple секретно розробляє сенсорний гібридний комп’ютер Star із підтримкою LTE |access-date=31 студзеня 2022 |archive-date=28 мая 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180528024920/https://tokar.ua/read/24800 |url-status=dead }}</ref>. У пачатку лета 2018 года кампанія адкрыла ў Індыі завод па вытворчасці ўласных смартфонаў. Індыйскі рынак вельмі адчувальны да кошту мабільных тэлефонаў, да таго ж высокія падаткі ў 15-20 % на замежныя смартфоны. У Індыі збіраюць iPhone 6S і iPhone SE. Станам на ліпень 2018 года вытворчасць смартфонаў у Індыі не паўплывала на продаж амерыканскіх смартфонаў — у 2017 годзе іх было прададзена 3,2 мільёна штук, у першым паўгоддзі 2018 года 1 мільён, што складае ўсяго 2 %<ref>[https://itc.ua/news/v-pervoy-polovine-2018-goda-apple-prodala-v-indii-menee-1-mln-smartfonov/ В первой половине 2018 года Apple продала в Индии менее 1&nbsp;млн смартфонов], 16.07.2018, Вадим Карпусь, itc.ua</ref>. Пасля росту кошту акцый і, адпаведна, кошту кампаніі (пік у кастрычніку 2018 г.) у студзені 2019 г. кошт кампаніі ацэньваўся ў 680 млрд долараў<ref>[https://hromadske.ua/posts/vartist-apple-zmenshilas-u-16-raza-za-ostanni-3-misyaci-cherez-skorochennya-dohodiv Вартість Apple зменшилась у 1,6 раза за останні 3 місяці через скорочення доходів], Громадська, 4 січня 2019</ref>. У выніку кампанія апусцілася з першага месца (калі яно каштавала больш за трыльён долараў) на чацвёртае, прапусціўшы [[Amazon]], [[Microsoft]] і [[Alphabet Inc.]] Apple прайграла шэраг судовых працэсаў з вытворцам чыпаў [[Qualcomm]] у [[Кітай|Кітаі]] і Германіі, таму гэтыя краіны маглі забараніць продаж некаторых кампаній мабільнай сувязі. У 2018 і 2019 гадах продажы смартфонаў упалі настолькі, што кампанія апусцілася на 4-е месца сярод вытворцаў смартфонаў (у 2015 годзе — на другое месца)<ref>[https://pingvin.pro/gadgets/samsung-apple-ta-huawei-lidery-svitovogo-rynku-smartfoniv.html Samsung, Apple та Huawei&nbsp;— лідери світового ринку смартфонів], ПінгвінПро, 17 жовтня, 2015</ref>, упусціўшы [[Samsung]], [[Huawei]] і [[Oppo]]<ref name=":0" />. Пастаўкі Apple у першым квартале 2019 года склалі 43 мільёны, Oppo — 25 мільёнаў, але ў наступным другім квартале Oppo абагнала Apple, паставіўшы 36 мільёнаў смартфонаў (+43 %), у параўнанні з 35 мільёнамі ў Apple (зніжэнне −19 %). [[File:Macbook Air M1 Silver PNG.png|thumb|MacBook Air M1]] У 2020 годзе кампанія некалькі разоў закрывала свае гандлёвыя кропкі з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі каранавіруса]]. У снежні 2020 года было закрыта каля 20 % крам<ref>[https://www.ixbt.com/news/2020/12/20/apple-zakryla-pochti-20-svoih-magazinov.html Apple закрыла почти 20&nbsp;% своих магазинов], ixbt.com, 20 декабря 2020</ref>. Таксама з-за пандэміі кампанія была вымушана перавесці супрацоўнікаў на аддаленую працу. Рашэнне застаецца ў сіле да 2022 года.<ref>[https://www.bloomberg.com/tosv2.html?vid=&uuid=72f3b9a8-0ca2-11ec-ba37-676559414a53&url=L25ld3MvYXJ0aWNsZXMvMjAyMS0wOC0yMC9hcHBsZS1kZWxheXMtb2ZmaWNlLXJldHVybi10by1hdC1sZWFzdC1qYW51YXJ5LWFmdGVyLWNvdmlkLXN1cmdlP3NybmQ9bWFya2V0cy12cCZzcmVmPVdKS1ZJNW5L Bloomberg — Are you a robot?]</ref><ref>[https://www.rbc.ua/ukr/news/apple-otlozhila-vozvrashchenie-sotrudnikov-1629453698.html Apple відклала повернення співробітників в офіси до 2022 року]</ref> У жніўні 2021 года кошт кампаніі вырас да $2,48 трлн, кампанія застаецца самай дарагой кампаніяй у свеце, за ёй — Microsoft — $2,2 трлн, Saudi Aramco — 1,9, Alphabet — 1,83, Amazon — 1,64 трлн долараў і Facebook — 1.01. Прагназуецца, што капіталізацыя Apple да канца года вырасце да 3 трыльёнаў долараў<ref name=":1" />. У 2021 годзе кампанія абвясціла аб распрацоўцы ўласнага [[Электрамабіль|электрамабіля]]. Галоўная ідэя аўтамабіля Apple — татальная лічбавізацыя. Выпуск першых мадэляў Apple Car запланаваны на 2025 год.<ref>[https://www.rbc.ua/ukr/news/apple-nachat-proizvodstvo-elektromobiley-1630660296.html Apple може почати виробництво електромобілів в 2024]</ref><ref>[https://www.gizchina.com/2021/08/12/apple-car-project-might-be-organized-by-hyundai-motor-company/ Apple Car Project Might Be Organized By Hyundai Motor Company]</ref> 10 верасня 2021 года суд ЗША пастанавіў Apple Inc. дазволіць распрацоўшчыкам іншых дадаткаў выкарыстоўваць альтэрнатыўныя спосабы аплаты ў абыход [[App Store]]<ref>[https://www.cnbc.com/2021/09/10/epic-games-v-apple-judge-reaches-decision-.html Apple can no longer force developers to use in-app purchasing, judge rules in Epic Games case]</ref>. == Назва == Назва фірмы паходзіць ад {{lang-en|apple}} (''яблык''), выява яблыка выкарыстана ў лагатыпе. Да [[9 студзеня]] [[2007]] года афіцыйнай назвай карпарацыі на працягу больш 30 гадоў было ''«Apple Computer»''. Адмова ад слова ''«Computer»'' у назве дэманструе змену асноўнага фокусу карпарацыі з традыцыйнага для яе рынка камп’ютарнай тэхнікі на рынак бытавой электронікі. * Імя Apple Джобс прапанаваў з-за таго, што ў гэтым выпадку тэлефонны нумар фірмы ішоў у тэлефонным даведніку прама перад «[[Atari]]»<ref>Знакомьтесь: компьютер. Пер. с англ. Под ред. и с предисл. В. М. Курочкина. — М.: Мир, 1989. — 240 с, ил. ISBN 5-03-001147-1</ref>. * «[[Мекінтош, сорт|Macintosh]]» — сорт яблыкаў, які прадаваўся ў ЗША — любімы сорт яблыкаў [[Джэф Раскін|Джэфа Раскіна]], які быў кіраўніком і распрацоўшчыкам праекта Macintosh перад тым, як гэту пасаду заняў [[Стыў Джобс]]. == Прадукты == === Mac === Макі, якія ў цяперашні час прадаюцца, з’яўляюцца: * [[MacBook]]: уведзены ў 2015. * [[MacBook Air]]: уведзены ў 2008. * [[MacBook Pro]]: уведзены ў 2006. * [[Mac Mini]]: уведзены ў 2005. * [[iMac]]: уведзены ў 1998. * [[Mac Pro]]: уведзены ў 2006. === iPad === З моманту свайго запуску, карыстальнікі iPad спампавалі тры мільярды праграм. Агульная колькасць загрузак App Store складае больш за 75 млрд. === iPod === === iPhone === === Apple TV === === Apple Watch === Apple Watch быў запушчаны Цімам Кукам 9 верасня 2014 года, і выпушчаны 24 красавіка 2015. === Электрычныя транспартныя сродкі === Згодна Sydney Morning Herald, кампанія Apple хоча пачаць вытворчасць электрычнага аўтамабіля з аўтаномным кіраваннем, як толькі Apple к 2020 прадпрыме намаганні па наборы экспертаў батарэй з A123 Systems, LG Chem, Samsung Electronics, Panasonic, Toshiba, Johnson Controls, і Tesla Motors. === Софт === === Apple SIM === {{зноскі|3}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Apple Inc.}} *{{Афіцыйны сайт}} {{Праграмнае забеспячэнне Apple}} {{Apple}} {{NASDAQ-100}} {{Dow Jones Global Titans 50}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Apple| ]] [[Катэгорыя:Вытворцы праграмнага забеспячэння ЗША]] [[Катэгорыя:Вытворцы камп’ютараў ЗША]] [[Катэгорыя:Кампаніі ЗША]] exps3i2jvpim2uslnxzpgt3602ji7no 0 96426 5142145 5098513 2026-05-16T00:01:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142145 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Уладзімір Мікалаевіч Карват }} '''Уладзі́мір Мікала́евіч Карва́т''', часам памылкова '''Ко́рват''' ({{ДН|28|11|1958}}, [[Брэст]] — {{ДС|23|5|1996}}, раён вёскі [[Арабаўшчына]], [[Баранавіцкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]) — беларускі ваенны лётчык першага класа, [[падпалкоўнік]], начальнік паветрана-агнявой падрыхтоўкі 61-й авіябазы, дыслацыраванай у горадзе [[Баранавічы]]. Загінуў 23 мая 1996 года пры выкананні вучэбна-трэніровачнага палёту, спрабуючы адвесці самалёт, які страціў кіраванне і падаў, ад населенага пункта. 21 лістапада 1996 года быў пасмяротна ўдастоены звання «[[Герой Беларусі]]»<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time74/lav74423.htm Указ Президента Республики Беларусь от 21 ноября 1996 г. № 484 «О присвоении В. Н. Карвату звания „Герой Беларуси“»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190125183146/http://old.bankzakonov.com/d2008/time74/lav74423.htm |date=25 студзеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref> (Карват стаў першым Героем Беларусі). == Біяграфія == Нарадзіўся ў Брэсце. Вучыўся ў сярэдняй школе № 8. У 1981 годзе скончыў Армавірскае вышэйшае ваенна-авіяцыйнае вучылішча лётчыкаў, пасля чаго быў накіраваны для праходжання службы на Далёкі Ўсход, дзе прайшоў шлях ад лётчыка да намесніка камандзіра палка па лётнай падрыхтоўцы. Лятаў на самалёце МіГ-23. Пасля роспуску СССР, у жніўні 1994 года па ўласным жаданні прыбыў для праходжання службы ва Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь. 11 верасня 1994 года прыняў прысягу на вернасць народу Беларусі. Быў прызначаны начальнікам паветрана-агнявой і тактычнай падрыхтоўкі 61-й авіябазы. == Смерць == {{main|Катастрофа СУ-27 пад Арабаўшчынай (1996)}} [[23 мая]] [[1996]] года Карват рабіў навучальна-трэніровачны палёт па практыкаванню 314 «Курса баявой падрыхтоўкі знішчальнай авіяцыі» на самалёце [[Су-27]] з нумарам 29. У практыкаванне быў уключаны палёт у аблоках з вялікімі вугламі крэну з адпрацоўкай тактычных прыёмаў паветранага бою ў аблоках на малой вышыні ў складаных метэаўмовах уначы. Палёт пачаўся ў 22:44:31. У 22:52, калі самалёт знаходзіўся на вышыні 900 метраў, на хуткасці 540 км/г, Карват паведаміў, што загарэлася табло падзення ціску ў першай гідрасістэме. З зямлі загадалі неадкладна вяртацца на базу. Праз 29 секунд паведамленне пра непаладкі ў першай гідрасістэме знікла, але амаль адразу пачалі з’яўляцца паведамленні пра іншыя паломкі. На вышыні 600 м і хуткасці 440 км/г перастала працаваць сістэма кіравання. Лётчык атрымаў загад катапультавацца, але ў гэты час самалёт знаходзіўся над вёскамі Арабаўшчына і Вялікае Гацішча, і Карват да апошняга спрабаваў адвесці самалёт у старану. У 22:54, праз 14 секунд пасля паведамлення пра тое, што самалёт стаў некіруемым, СУ-27 разбіўся за кіламетр ад Арабаўшчыны. У фільме «''Звычайны герой''» (2004) пра Уладзіміра Карвата, Аляксандр Марфіцкі (з 2003 года — камандзір 61-й знішчальнай авіябазы) распавядаў пра тую катастрофу: «''Ён сапраўды здзейсніў гераічны ўчынак. Адвёў самалёт. Усё ж такі 24 тоны, 4 тоны паліва, калі б ён упаў недзе на населены пункт, там не адзін дом бы згарэў. Вельмі шмат было б ахвяр, тым больш, што гэта было ўначы, усе людзі знаходзіліся ў хатах, наступствы былі б самымі сумнымі''»<ref>[http://kp.by/daily/24352/539979/ Дочь погибшего на авиашоу в Польше белорусского пилота: «ПАПА ГОВОРИЛ: „ПРИЛЕЧУ ДАЖЕ НА ОДНОМ ДВИГАТЕЛЕ“»]{{Недаступная спасылка}}//Комсомольская правда в Беларусі</ref>. Сведкамі катастрофы сталі многія мясцовыя жыхары, якія адразу паспяшаліся на дапамогу. Самалёт загарэўся, мясцовыя жыхары спрабавалі выцягнуць цела з кабіны. Сякерай перасек рамяні, але выцягнуць пілота не здолеў. Праз 20 хвілін прыбылі пажарныя з [[Гарадзішча (Баранавіцкі раён)|Гарадзішча]], якія здолелі не дапусціць узгарання кабіны пілота, а пасля і затушыць полымя, але Карват загінуў пры падзенні. Цела пілота выцягнулі толькі наступным днём. Паводле высноў камісіі, якая займалася расследаваннем прычын, катастрофа адбылася з-за пажару ў левым абцякальніку хваставой часткі. У гідрасістэме ўзнікла цеча, перагарэлі электрычныя кабелі і самалёт страціў кіраванне. З Карватам развітваліся ў Баранавічах. Пахаваны [[26 мая]] [[1996]] года ў Брэсце. == Памяць == [[Файл:Мемарыльны знак на месцы гібелі У.Карвата ў Баранавіцкім раёне.jpg|злева|міні|Мемарыяльны знак на месцы гібелі Уладзіміра Карвата ў Баранавіцкім раёне]] '''У Брэсце''' ў гонар Карвата названая [[Вуліца Карвата (Брэст)|вуліца]]. У 1997 годзе, у дзень нараджэння Карвата, на будынку школы № 8, дзе ён вучыўся, усталявана памятная дошка. [[10 сакавіка]] [[1997]] года Савет Міністраў Беларусі пастановаю № 179 надаў гэтай школе імя У. М. Карвата. На скрыжаванні бульвару Касманаўтаў і вуліцы Гогаля [[5 мая]] [[2000]] года ўсталяваны помнік герою. Зацверджана іменная стыпендыя Героя Беларусі, якая надаецца найлепшым курсантам авіяцыйнага факультэту Ваеннай Акадэміі Беларусі, заснаваны Міжнародны турнір па міні-футболе на прыз Уладзіміра Карвата<ref>[http://www.pravoby.info/documente/part6/akte6488.htm Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 10 марта 1997 г. № 179 «Об увековечении памяти Героя Беларуси, военного летчика подполковника В. Н. Карвата»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929081113/http://www.pravoby.info/documente/part6/akte6488.htm |date=29 верасня 2007 }} {{ref-ru}}</ref>. Загадам міністра абароны № 263 ад [[22 мая]] [[1997]] года падпалкоўнік Карват назаўсёды залічаны ў спісы 1-й авіяцыйнай эскадрыллі 61-й знішчальнай авіябазы ў Баранавічах<ref>Улица В. Н. Карвата // http://www.brest-sv.com/brest_histor/ylici/karvata_%20yl.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090120050040/http://brest-sv.com/brest_histor/ylici/karvata_%20yl.htm |date=20 студзеня 2009 }}</ref>. Брэсцкая абласная арганізацыя грамадскага аб’яднання «Саюз афіцэраў запасу» носіць імя У. М. Карвата. [[Файл:Мемарыяльны знак у гонар У.Карвата ў в.Арабаўшчына Баранавіцкага раёна.jpg|злева|міні|Мемарыяльны знак у гонар У.Карвата ў в.Арабаўшчына Баранавіцкага раёна]] '''Іншыя месцы''': На месцы гібелі У. М. Карвата ў Баранавіцкім раёне пастаўлены мемарыяльны знак. У маі 2009 года ў [[Баранавічы|Баранавічах]] на базе 61-й авіябазы адкрыты музей Карвата.<ref>У 61-й авіябазе ў Баранавічах адкрыўся абноўлены музей першага Героя Беларусі Ўладзіміра Карвата // [[Народная Воля]], [[26 мая]] [[2009]]</ref> У Баранавічах ёсць сквер імя Карвата. У [[Мінск]]у імем Карвата названа [[Вуліца Карвата (Мінск)|вуліца]] і сярэдняя школа № 182. == Узнагароды == * Герой Беларусі (1996, пасмяротна) * Ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» III ступені (1990) * Медаль «70 гадоў Узброеных Сіл СССР» (1988) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20090730153014/http://www.geocities.com/CapeCanaveral/Campus/7109/AIRCRAFT/karwat.html Абставіны катастрофы] * [http://www.nv-online.info/index.php?c=nw&i=29345 У Баранавічах адкрыўся музей першага Героя Беларусі Уладзіміра Карвата — Народная Воля] * [http://www.peoples.ru/military/aviation/vladimir_karvat/index.html Біяграфія Карвата] * [http://www.airforce.ru/memorial/belorussia/arabovshina/arabovshina.htm Помнік Карвату] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191230090121/http://www.airforce.ru/memorial/belorussia/arabovshina/arabovshina.htm |date=30 снежня 2019 }} * [http://www.belta.by/ru/articles/dossier/K-55-letiju-so-dnja-rozhdenija-pervogo-Geroja-Belarusi-Vladimira-Karvata_i_758.html К 55-летию со дня рождения первого Героя Беларуси Владимира Карвата — Досье БелТА] {{Героі Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Карват Уладзімір Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Героі Беларусі]] [[Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах]] [[Катэгорыя:Ваенныя лётчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Лётчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Баранавіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] bnnmrh2btso0dn09a14dkouerxx9kea 0 102517 5141985 4840231 2026-05-15T18:28:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141985 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Узоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Буда-Кашалёўскі раён]] |Уключае = 7 населеных пунктаў |Сталіца = [[Уза (Буда-Кашалёўскі раён)|Уза]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2457 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = https://buda-koshelevo.gomel-region.by/ru/uz_sov/ |Заўвагі = }} '''Узо́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Уза (Буда-Кашалёўскі раён)|Уза]]. == Гісторыя == Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года '''Калінінскі сельсавет''' у складзе [[Уваравіцкі раён|Уваравіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Калініна (Узоўскі сельсавет)|Калініна]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ва Уваравіцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Рудзянецкі сельсавет|Рудзянецкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 17 красавіка 1962 года ў складзе Буда-Кашалёўскага раёна. 11 студзеня 1973 года скасаваны пасёлак [[Новы (Буда-Кашалёўскі раён)|Новы]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 студзеня 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 8 (1382).</ref>. У 1976 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Рудзянец]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Калінінскага сельсавета 11 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|76}}</ref>. 17 лістапада 1980 года ў склад [[Камунараўскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Камунараўскага сельсавета]] перададзены 2 населеныя пункты (пасёлкі [[Макаўе (Камунараўскі сельсавет)|Макаўе]] і [[Падсямёнаўка]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада 1980 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1980, № 36 (1662).</ref>. У 1988 годзе ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Бальшавіцкага пассавета [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] перададзена вёска [[Рассветная (Гомельскі раён)|Рассветная]]<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 28 сакавіка і 28 красавіка 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 16 (1930).</ref>. У 1990 годзе скасаваны пасёлак [[Гудок (Буда-Кашалёўскі раён)|Гудок]] (зліўся з вёскай [[Уза (Буда-Кашалёўскі раён)|Уза]])<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 24 жніўня, 21 верасня і 26 кастрычніка 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1990, № 23 (2009).</ref>. 17 снежня 1990 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Уза, сельсавет перайменаваны ва Узоўскі. У 2007 годзе Узоўскі сельсавет аднесены да прыгараднай зоны [[Гомель|Гомеля]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2007-270/2007-270(005-017).pdf&oldDocPage=11 Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 26 апреля 2007 г. № 354 О границе пригородной зоны города Гомеля]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2889 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 94,4 % — [[беларусы]], 3,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2457 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=20 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|99064}} {{Узоўскі сельсавет}} {{Буда-Кашалёўскі раён}} [[Катэгорыя:Узоўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Уваравіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] 407cen1ofhgidokmn8ktam3hv8bn6jz 0 102534 5141927 4715429 2026-05-15T15:58:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141927 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Уваравіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Буда-Кашалёўскі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Уваравічы]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]],</br>[[12 лістапада]] [[2013]] |Скасаванне = [[27 верасня]] [[1938]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2800 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 54,18 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = https://buda-koshelevo.gomel-region.by/ru/uva_sov/ |Заўвагі = }} '''Ува́равіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак [[Уваравічы]]. == Гісторыя == Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Уваравіцкі раён|Уваравіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ва Уваравіцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 27 верасня 1938 года скасаваны ў сувязі з утварэннем Уваравіцкага пассавета. 12 лістапада 2013 года Уваравіцкі пассавет Буда-Кашалёўскага раёна быў рэарганізаваны ў сельсавет<ref>[http://www.pravo.by/upload/docs/op/D913g0061459_1386709200.pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 12 ноября 2013 г. № 277 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Буда-Кошелевского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200920041024/https://www.pravo.by/upload/docs/op/D913g0061459_1386709200.pdf|date=20 верасня 2020}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва паводле перапісу 2009 года — 3092 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,4 % — [[беларусы]], 3,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2800 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=20 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн., «Беларусь», 1985. — 390 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|117786}} {{Уваравіцкі сельсавет}} {{Буда-Кашалёўскі раён}} [[Катэгорыя:Уваравіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Уваравіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2013 годзе]] 3e8hwtfh5nqr7oqdl9q20odyexbhqu7 0 107434 5142339 5032484 2026-05-16T11:43:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142339 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Уічыта (значэнні)}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Уічыта |арыгінальная назва = City of Wichita |падпарадкаванне = |краіна = ЗША |герб = |сцяг = Flag of Wichita, Kansas.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Wichita-ks.jpg |lat_dir = N|lat_deg =37 |lat_min =41 |lat_sec = 20 |lon_dir = W|lon_deg =97 |lon_min =20 |lon_sec = 10 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндэкскарта = |памер карты краіны = 300 |памер карты рэгіёна = 300 |памер карты раёна = |від рэгіёна = Штат |рэгіён = Канзас |рэгіён у табліцы = Канзас |від раёна = Акруга, ЗША{{!}}Акруга |раён = Седжвік |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = <!-- альтэрнатыўная, але з такімі ж каардынатамі краёў --> |карта рэгіёна = <!-- альтэрнатыўная, але з такімі ж каардынатамі краёў --> |карта раёна = <!-- альтэрнатыўная, але з такімі ж каардынатамі краёў --> |унутранае дзяленне = |від главы = Мэр |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1870 |плошча = 359,8 |від вышыні = Вышыня над узроўнем мора |вышыня цэнтра НП = 396 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = 1004,5 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = -6 |DST = -5 |тэлефонны код = 316 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 67201, 67202 і г.д. 67260 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Wichita, Kansas |сайт = http://www.wichita.gov |мова сайта = en |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мянушка |add1 = «Авіяцыйная сталіца свету» <br /> («The Air Capital Of The World») |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Уічыта''' — горад у [[ЗША]], найбуйнейшы населены пункт [[Канзас|штата Канзас]]. Размешчаны ў паўднёвай частцы штата Канзас на [[Арканзас (рака)|рацэ Арканзас]] у акрузе [[Седжуік (акруга, Канзас)|Сэджуік]]. Насельніцтва горада — больш за 360 тысяч чалавек, што робіць яго 51-м па велічыні ў ЗША. Горад быў заснаваны ў 1870 г. прадпрымальнікамі, якія вялі бізнес з карэннымі жыхарамі племені [[Уічыта (народ)|ўічыта]], ад якога і паходзіць назва горада. Яны ж стварылі Чызхолмскую дарогу, прызначаную для перамяшчэння буйной рагатай жывёлы. Дарога дазволіла злучыць паўночныя рынкі краіны з усходнімі. == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Выбітныя ўраджэнцы і жыхары == * [[Роберт Майкл Гейтс]] * [[Дэвід Кох]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.wichita.gov/ Official City of Wichita Web Site] {{ref-en}} * [http://www.wichitakansas.org/ Wichita Metro Chamber of Commerce] {{ref-en}} * [http://www.visitwichita.com/ Greater Wichita Convention & Visitors Bureau] {{ref-en}} * [http://www.flywichita.com/ Wichita Mid-Continent Airport] {{ref-en}} * [http://www.kansas.com/ ''The Wichita Eagle''] (мясцовая штодзённая газета) {{ref-en}} * [http://www.collegehillcommoner.com/ Local Historic Neighborhood Newspaper] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210127015015/https://www.collegehillcommoner.com/ |date=27 студзеня 2021 }} {{ref-en}} * [http://www.360wichita.com/ 360Wichita.com] (даведнік для мясцовага бізнесу і забаў) {{ref-en}} * [http://www.wichitakansastravel.com Wichita Attractions, Events, Travel and Lodging] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130626014808/http://wichitakansastravel.com/ |date=26 чэрвеня 2013 }} {{ref-en}} '''Дадатковая інфармацыя''' * [http://www.wichita.gov/Residents/History/ City of Wichita-History, on city-administered web page] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130129082344/http://www.wichita.gov/Residents/History |date=29 студзеня 2013 }} {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20080821082131/http://homepage.mac.com/thorntonstreiff/ History of the Wichita Beat poets and artists] {{ref-en}} * [http://www.lasr.net/pages/city.php?City_ID=KS0901004 LASR: Wichita Kansas Attractions, Events and Recreation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070210074124/http://www.lasr.net/pages/city.php?City_ID=KS0901004 |date=10 лютага 2007 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Канзаса]] 3t2dxodi9ofq5alan3a8u5kx464o50o 0 108929 5142166 5026128 2026-05-16T00:40:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142166 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пракулевіч}} {{Асоба |жонка = Альжбэта Пракулевіч (Пракапчук)<br/>Елізавета Цітова }} '''Уладзі́мір Міха́йлавіч Пракуле́віч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі грамадскі і [[Палітык|палітычны дзеяч]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[журналіст]], [[юрыст]]. Адзін з кіраўнікоў [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага збройнага чыну]] 1920 г. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся ў сям’і земскага чыноўніка [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]]. Скончыў Смаленскую гімназію (1907). У 1912 г. скончыў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]], юрыдычны факультэт{{efn|Асабістая справа захоўваецца ў Цэнтральным дзяржаўным архіве Масквы.}}. У часе вучобы быў сакратаром марксісцкага часопіса «Возрождение», загадчыкам аддзела хронікі ў газеце «Копейка». У часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Рэвалюцыі 1905—1907 гг.]] удзельнічаў у працы сацыял-дэмакратычных гурткоў ([[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]] і [[Бунд]]у). Да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны працаваў]] «помощником столоначальника с низшим окладом» у Мінскай казённай палаце<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1914 год. С. 69.</ref>, з 1914 г. — у Мінскім акруговым судзе. У Мінску жыў у гатэлі ''Брысталь'' на [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|Падгорнай вуліцы]]. З пачаткам вайны эвакуіраваўся ў [[Масква|Маскву]], пазней — рахункавод у структуры Усерасійскага камітэта земскіх і гарадскіх саюзаў па забеспячэнні войска. З ліпеня 1917 г. у [[Мінск]]у на судовых пасадах{{Sfn|Слуцкі збройны чын|2006|с=317}}. У 1918 г. абраны старшынёй Слуцкага з’езда міравых суддзяў. З прыходам бальшавікоў працаваў міравым суддзём у мястэчку [[Чырвоная Слабада (Салігорскі раён)|Вызна]], прыхільнік [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (БПСР). З вяртаннем бальшавіцкай улады ў ліпені 1920 г. на пасадзе суддзі ў [[Слуцк]]у{{Sfn|Слуцкі збройны чын|2006|с=317}}. === Слуцкі збройны чын. Эміграцыя. Вяртанне === [[Файл:Nacyjanaĺny aktyŭ u Prazie.jpg|міні|злева|Сустрэча беларускага нацыянальнага актыву ў [[Прага|Празе]] 30 снежня 1924 г. на 40-я угодкі смерці [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]. Злева направа: [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пётра Крачэўскі]], Ніна Крачэўская і '''''Уладзімір Пракулевіч''''']] Адзін з кіраўнікоў [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага паўстання]] 1920 г., член прэзідыума [[Першы беларускі з'езд Случчыны|Першага беларускага з’езда Случчыны]]. У 1921 г. пераехаў у [[Вільня|Вільню]]. Уваходзіў у склад Віленскага [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беланацкама]], сябар Загранічнага бюро БПСР. У 1922 г. у ліку 33 дзеячаў высланы польскімі ўладамі з Вільні. Жыў у [[Коўна|Коўні]]{{Sfn|Слуцкі збройны чын|2006|с=317}}. Са жніўня 1923 г. дзяржаўны сакратар [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|Урада БНР]]. З канца 1923 г. у [[Прага|Празе]], удзельнічае ў нацыянальных арганізацыях беларускай эміграцыі. У Празе жыў па адрасе Benediktská ul. 1a, u K. Levy. Удзельнік [[Другая Усебеларуская канферэнцыя|2-й Берлінскай беларускай палітычнай канферэнцыі]], падпісаўся пад рэзалюцыяй аб ліквідацыі ўрада БНР{{Sfn|Слуцкі збройны чын|2006|с=317}}. З траўня 1926 г. у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Беларусі]], жыве ў [[Мінск|Менску]]. Працаваў у [[Дзяржаўная бібліятэка БССР|Дзяржаўнай бібліятэцы БССР]] (намеснік дырэктара), адначасова сакратар бібліяграфічнай камісіі [[Інбелкульт]]а. === Рэпрэсіі === [[Файл:Uladzimir Prakulievič, sprava.jpg|міні|[[Магшот]] з крымінальнай справы, 1938 г.|злева]] 19 ліпеня 1930 г. арыштаваны ДПУ БССР па сфабрыкаванай справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]». Пастановай Калегіі АДПУ СССР ад 10 красавіка 1932 г. на пяць гадоў высланы ў г. [[Перм]] (Расія). У 1933 пераведзены ў [[Сарапул]], а адтуль ў 1935 г. у [[Свярдлоўск]]. Працаваў пазаштатным юрыстам у гарадскім бюро тэхнічнага ўліку. Зноў арыштаваны УНКВД па Свярдлоўскай вобласці 9 студзеня 1938 г. і 10 ліпеня 1938 г. прыгавораны да расстрэлу. Расстраляны 20 жніўня 1938 г{{Sfn|Ількевіч|2009|с=600}}. Месца пахаванняў расстраляных у Свярдлоўску (цяпер Екацярынбург) — 12-ты кіламетр Маскоўскага тракту (аўтамабільная дарога [[Екацярынбург]] — [[Перваўральск]], цяпер тут мемарыяльны комплекс){{Sfn|Ількевіч|2009|с=600}}<ref>{{cite web|url = http://www.gulagmuseum.org/showObject.do?object=588472820&language=1|title = Мемориальный комплекс жертвам политических репрессий, г. Екатеринбург|publisher = gulagmuseum.org|language = ru|archive-url = https://archive.today/20170321122455/http://www.gulagmuseum.org/showObject.do?object=588472820&language=1|archive-date = 21 сакавіка 2017|access-date = 21 сакавіка 2017|url-status = live}}</ref>. Па першым прысудзе рэабілітаваны 10 чэрвеня 1988 г., па другім 26 красавіка 1989 г{{Sfn|Ількевіч|2009|с=600}}. == Працы == * Сыстэматычны сьпіс навуковых прац аб прыродзе Беларусі за 1926 і 1927 гг. // Запіскі аддзелу прыроды і гаспадаркі. Т. 1. Менск, 1928. С. 253—292. * Бібліяграфія Мазыршчыны // Наш край. № 8-9 (1928). С. 97—106. * Літаратура аб саматужных рамёствах і промыслах БССР за 1926-1928 гг. // Запіскі аддзелу прыроды і народнай гаспадаркі. Т. 3. Менск, 1929. С. 261—276. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|||549}} * {{артыкул|аўтар= [[Мікалай Ількевіч]]|загаловак= Апошняя справа паўстанца Пракулевіча|выданне= ARCHE|тып= часопіс|год= 2009|нумар= 3|старонкі= 555—604|issn= 1392—9682|ref=Ількевіч}} * {{кніга|аўтар = [[Уладзімір Ляхоўскі|Ул. Ляхоўскі]], [[Уладзімір Міхнюк|Ул. Міхнюк]], [[Аляксандра Гесь|А. Гесь]]|загаловак = Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакументах і ўспамінах|спасылка = http://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/slucky_zbrojny_chyn.pdf|выданне = 2-ое выд. дапрац.|месца = Мінск|выдавецтва = Энцыклапедыкс|год = 2006|старонак = 400|isbn = 985–6599–25–3|ref=Слуцкі збройны чын}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19726 Слоўнік Маракова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163441/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19726 |date=6 ліпеня 2011 }} * [http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=321&Itemid=350 Пакутнікі Беларусі — Сайт клуба «Спадчына»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пракулевіч Уладзімір Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Слуцкага паўстання]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай рады Случчыны]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў РСФСР]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР]] 6wl5mo1r4kmg2d5ngblraqqonq31po6 10 111373 5142161 4565202 2026-05-16T00:33:30Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5142161 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Apple |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |загаловак = [[Apple]] Inc. |загаловак1 = [[:Катэгорыя:Працаўнікі Apple Inc.|Савет дырэктараў]] |спіс1 = * [[Уільям Кэмпбел]] * [[Мілард Дрэкслер]] * [[Альберт Гор]] * [[Стыў Джобс]] * [[Андрэа Юнг]] * [[Артур Левінсан]] * [[Эрык Шміт]] * [[Джэры Ёрк]] |загаловак2 = [[:Катэгорыя:Абсталяванне Apple Inc.|Абсталяванне]] |спіс2 = * [[Apple TV]] * [[iPad]] * [[iPhone]] * [[iPod]] ** [[iPod classic|classic]] ** [[iPod nano|nano]] ** [[iPod shuffle|shuffle]] ** [[iPod touch|touch]] * [[Macintosh|Mac]] ** [[iMac]] ** MacBook [[MacBook Air|Air]] *** [[MacBook]] *** [[MacBook Pro|Pro]] ** [[Mac mini|mini]] ** [[Mac Pro|Pro]] ** [[Xserve]] *[[Apple Vision Pro]] |загаловак3 = [[:Катэгорыя:Абсталяванне Apple Inc.|Аксэсуары]] |спіс3 = * [[AirPort]] * [[AirTag]] * [[Apple Cinema Display|Cinema Display]] * [[Apple Pro Mouse|Pro Mouse]] * [[Mighty Mouse]] * [[Magic Mouse]] * [[Time Capsule]] * [[Xserve RAID]] |загаловак4 = [[:Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне Apple Inc.|Праграмнае забеспячэнне]] |спіс4 = * [[Aperture, праграма|Aperture]] * [[FileMaker]] Pro * [[Final Cut Studio]] * [[iLife]] * [[iTunes]] * [[iWork]] * [[Logic Studio]] * [[Mac OS X]] ([[Mac OS X Server|Server]]) * [[QuickTime]] * [[Safari]] * [[Xsan]] * [[App Store]] |загаловак5 = [[:Катэгорыя:Паслугі Apple Inc.|Паслугі і магазіны]] |спіс5 = * [[Apple Developer Connection|ADC]] * [[AppleCare]] * [[Apple Specialist]] * [[Apple Store]] * [[Праграмы сертыфікацыі Apple|Сертыфікаты]] * [[Genius Bar]] * [[iTunes Store]] * [[iWork.com]] * [[MobileMe]] ([[MobileMe|.Mac]]) * [[One to One]] * [[ProCare]] * [[iCloud]] |загаловак6 = [[:Катэгорыя:Канферэнцыі Apple|Канферэнцыі Apple]] |спіс6 = * [[Worldwide Developers Conference|WWDC]] * [[Macworld Expo|MacWorld]] |загаловак7 = [[:Катэгорыя:Apple|Гл. таксама]] |спіс7 = * [[Стыў Возняк]] * [[Рэклама Apple|Рэклама]] ** [[Get a Mac]] ** [[Рэклама iPod|iPod]] ** [[Спіс слоганаў Apple|Слоганы]] * [[Braeburn Capital]] * [[FileMaker Inc.]] * [[Гісторыя Apple|Гісторыя]] ** [[Спіс набыццяў Apple Inc.|Набыцці]] ** [[Спіс не выпусканай прадукцыі Apple|Не выпусканая прадукцыя]] ** [[Судовыя разгляды Apple|Судовыя разгляды]] ** [[Шрыфты Apple|Шрыфты]] ** [[Apple Music Awards]] |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Apple Inc.]] </noinclude> sjclmeek18y93bzcyjbds6wi4hmk01q 0 111876 5142153 5018800 2026-05-16T00:27:24Z Pabojnia 135280 /* Лаўрэаты */ афармленне 5142153 wikitext text/x-wiki {{Картка прэміі |арыгінальная назва = {{lang-it|Leone d'Oro}} |шырыня_лога = 250px |выява = Takeshi Kitano Leone D'oro.jpg |апісанне_фота = Кітана Такэсі з прызам |краіна = {{сцягафікацыя|Італія}} |заснавальнік = [[Венецыянскі кінафестываль]] |заснаванне = [[1949]] }} '''«Залаты леў»''' ({{lang-it|Leone d'Oro}}) — галоўная ўзнагарода [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]. Уведзена ў [[1949]] годзе, да гэтага вышэйшай узнагародай МКФ быў спачатку «Кубак Мусаліні» (італ. Coppa Mussolini, 1934-1942), а потым «Вялікі міжнародны прыз Венецыі» (італ. Gran Premio Internazionale di Venezia), які ўручаўся з 1946 па 1948 год. У 1969—1979 гадах «Залаты леў» не ўручаўся. Чатыры рэжысёры двойчы станавіліся лаўрэатамі «Залатога льва» — гэта [[Андрэ Каят]] (1950, 1960), [[Луі Маль]] (1980, 1987), [[Чжан Імоў]] (1992, 1999) і [[Энг Лі]] (2005, 2007). == Лаўрэаты == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom:2px" |- ! Год !! Фільм !! Рэжысёр !! Спасылкі |- ! colspan="4" data-sort-value="1946 A"| У 1946 годзе прэмія насіла назву «Найлепшы мастацкі фільм» |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1946|1946]] || «{{нп5|Жыхар поўдня (фільм)|Жыхар поўдня|en|The Southerner (film)}}» || [[Жан Рэнуар]] || |- ! colspan="4" data-sort-value="1947 A"| У 1947—1948 гадах прэмія насіла назву «Вялікі міжнародны прыз Венецыі» |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1947|1947]] || «{{нп5|Сірэна (фільм, 1947)|Сірэна|en|The Strike (1947 film)}}» || {{нп5|Карэл Сцеклы||en|Karel Steklý}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1948|1948]] || «[[Гамлет (фільм, 1948)|Гамлет]]» || [[Лоўрэнс Аліўе]] || |- ! colspan="4" data-sort-value="1949 A"| У 1949—1953 гадах прэмія насіла назву «Залаты леў Святога Марка» |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1949|1949]] || «{{нп5|Манон (фільм, 1949)|Манон|en|Manon (film)}}» || [[Анры-Жорж Клузо]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1950|1950]] || «{{нп5|Правасуддзе здзейснілася||en|Justice Is Done}}» || {{нп5|Андрэ Каят||en|André Cayatte}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1951|1951]] || «[[Расёмон]]» || [[Акіра Курасава]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1952|1952]] || «[[Забароненыя гульні]]» || [[Рэнэ Клеман]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1953|1953]] || colspan="2" style="background-color:#EFD; padding-left:10%" | Прэмія не была прысуджана. || |- ! colspan="4" data-sort-value="1954 A"| З 1954 года прэмія носіць назву «Залаты леў» |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1954|1954]] || «{{нп5|Рамэа і Джульета (фільм, 1954, Вялікабрытанія)|Рамэа і Джульета|en|Romeo and Juliet (1954 film)}}» || {{нп5|Рэната Кастэлані||en|Renato Castellani}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1955|1955]] || «{{нп5|Слова (фільм)|Слова|en|Ordet}}» || [[Карл Тэадор Дрэер]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1956|1956]] || colspan="2" style="background-color:#EFD; padding-left:10%" | Прэмія не была прысуджана. || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1957|1957]] || «{{нп5|Непакораны (фільм, 1956)|Непакораны|en|Aparajito}}» || [[Сацьяджыт Рай]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1958|1958]] || «{{нп5|Жыццё Мухамацу (фільм, 1958)|Жыццё Мухамацу|en|Rickshaw Man}}» || {{нп5|Хіросі Інагакі||en|Hiroshi Inagaki}} || |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1959|1959]] || «{{нп5|Генерал дэла Роверэ||en|General Della Rovere}}» || [[Раберта Раселіні]] || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Вялікая вайна (фільм, 1959)|Вялікая вайна|en|The Great War (1959 film)}}» || [[Марыа Манічэлі]] |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1960|1960]] || «{{нп5|Пераход праз Рэйн (фільм)|Пераход праз Рэйн|en|Tomorrow Is My Turn (film)}}» || {{нп5|Андрэ Каят||en|André Cayatte}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1961|1961]] || «{{нп5|У мінулым годзе ў Марыенбадзе||en|Last Year at Marienbad}}» || [[Ален Рэнэ]] || |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1962|1962]] || «[[Іванава дзяцінства]]» || [[Андрэй Арсеньевіч Таркоўскі|Андрэй Таркоўскі]] || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Сямейная хроніка (фільм)|Сямейная хроніка|en|Family Diary}}» || {{нп5|Валерыа Дзурліні||en|Valerio Zurlini}} |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1963|1963]] || «{{нп5|Рукі над горадам||en|Hands over the City}}» || {{нп5|Франчэска Розі||en|Francesco Rosi}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1964|1964]] || «{{нп5|Чырвоная пустыня||en|Red Desert (film)}}» || [[Мікеланджэла Антаніёні]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1965|1965]] || «{{нп5|Туманныя зоркі Вялікай Мядзведзіцы||en|Sandra (1965 film)}}» || [[Лукіна Вісконці]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1966|1966]] || «{{нп5|Бітва за Алжыр||en|The Battle of Algiers}}» || [[Джыла Пантэкорва]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1967|1967]] || «{{нп5|Дзённая прыгажуня (фільм)|Дзённая прыгажуня|en|Belle de Jour (film)}}» || [[Луіс Буньюэль]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1968|1968]] || «{{нп5|Артысты пад купалам цырка: бездапаможныя||en|Artists Under the Big Top: Perplexed}}» || {{нп5|Аляксандр Клуге||en|Alexander Kluge}} || |- | align="center" | 1969—1979 || colspan="2" style="background-color:#EFD; padding-left:10%" | У 1969—1972 і 1979 гадах прызы на фестывалі не прысуджаліся.<br />У 1973—1978 гадах фестываль не праводзіўся. || |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1980|1980]] || «{{нп5|Атлантык-Сіці (фільм)|Атлантык-Сіці|en|Atlantic City (1980 film)}}» || [[Луі Маль]] || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Глорыя (фільм, 1980)|Глорыя|en|Gloria (1980 film)}}» || {{нп5|Джон Касавеціс||en|John Cassavetes}} |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1981|1981]] || «{{нп5|Свінцовыя часы (фільм)|Свінцовыя часы|en|Marianne and Juliane}}» || {{нп5|Маргарэта фон Трота||en|Margarethe von Trotta}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1982|1982]] || «[[Становішча рэчаў]]» || [[Вім Вендэрс]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1983|1983]] || «{{нп5|Імя: Кармен||en|First Name: Carmen}}» || [[Жан-Люк Гадар]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1984|1984]] || «[[Год спакойнага сонца]]» || [[Кшыштаф Занусі]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1985|1985]] || «{{нп5|Без даху, па-за законам||en|Vagabond (1985 film)}}» || [[Аньес Варда]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1986|1986]] || «{{нп5|Зялёны прамень (фільм)|Зялёны прамень|en|The Green Ray (film)}}» || {{нп5|Эрык Рамер||en|Éric Rohmer}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1987|1987]] || «[[Бывайце, дзеці]]» || [[Луі Маль]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1988|1988]] || «{{нп5|Легенда пра святога прапойцу||en|The Legend of the Holy Drinker (film)}}» || {{нп5|Эрмана Ольмі||en|Ermanno Olmi}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1989|1989]] || «{{нп5|Горад жалобы||en|A City of Sadness}}» || {{нп5|Хоу Сяосянь||en|Hou Hsiao-hsien}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1990|1990]] || «{{нп5|Розенкранц і Гільдэнстэрн — мёртвыя (фільм)|Розенкранц і Гільдэнстэрн — мёртвыя|en|Rosencrantz & Guildenstern Are Dead (film)}}» || [[Том Стопард]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1991|1991]] || «{{нп5|Урга — тэрыторыя кахання||en|Close to Eden}}» || [[Мікіта Сяргеевіч Міхалкоў|Мікіта Міхалкоў]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1992|1992]] || «{{нп5|Цю Цзюй звяртаецца ў суд||en|The Story of Qiu Ju}}» || {{нп5|Чжан Імоу||en|Zhang Yimou}} || |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1993|1993]] || «{{нп5|Кароткія гісторыі (фільм, 1993)|Кароткія гісторыі|en|Short Cuts}}» || [[Роберт Олтмен]] || rowspan="2" | |- | «[[Тры колеры: Сіні]]» || [[Кшыштаф Кеслёўскі]] |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1994|1994]] || «{{нп5|Перад дажджом (фільм)|Перад дажджом|en|Before the Rain (1994 film)}}» || {{нп5|Мілча Манчэўскі||en|Milcho Manchevski}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Жыве каханне||en|Vive L'Amour}}» || {{нп5|Цай Мінлян||en|Tsai Ming-liang}} |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1995|1995]] || «{{нп5|Веларыкша (фільм, 1995)|Веларыкша|en|Cyclo (film)}}» || {{нп5|Ан Хунг Чан||en|Tran Anh Hung}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1996|1996]] || «{{нп5|Майкл Колінз (фільм)|Майкл Колінз|en|Michael Collins (film)}}» || {{нп5|Ніл Джордан||en|Neil Jordan}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1997|1997]] || «{{нп5|Феерверк (фільм, 1997)|Феерверк|en|Hana-bi}}» || {{нп5|Такэсі Кітана||en|Takeshi Kitano}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1998|1998]] || «{{нп5|Тое, як мы смяяліся||en|The Way We Laughed}}» || [[Джані Амеліа]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1999|1999]] || «{{нп5|Ні адным менш||en|Not One Less}}» || {{нп5|Чжан Імоу||en|Zhang Yimou}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2000|2000]] || «{{нп5|Круг (фільм, 2000)|Круг|en|The Circle (2000 film)}}» || [[Джафар Панахі]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2001|2001]] || «{{нп5|Вяселле ў сезон дажджоў||en|Monsoon Wedding}}» || {{нп5|Міра Наір||en|Mira Nair}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2002|2002]] || «{{нп5|Сёстры Магдаліны||en|The Magdalene Sisters}}» || {{нп5|Пітэр Малан||en|Peter Mullan}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2003|2003]] || «[[Вяртанне (фільм, 2003)|Вяртанне]]» || [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2004|2004]] || «{{нп5|Вера Дрэйк||en|Vera Drake}}» || [[Майк Лі]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2005|2005]] || «[[Гарбатая гара]]» || [[Энг Лі]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2006|2006]] || «{{нп5|Нацюрморт (фільм)|Нацюрморт|en|Still Life (2006 film)}}» || {{нп5|Цзя Чжанкэ||en|Jia Zhangke}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2007|2007]] || «{{нп5|Пажадлівасць (фільм)|Пажадлівасць|en|Lust, Caution}}» || [[Энг Лі]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2008|2008]] || «{{нп5|Рэстлер (фільм)|Рэстлер|en|The Wrestler (2008 film)}}» || {{нп5|Дарэн Аранофскі||en|Darren Aronofsky}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2009|2009]] || «{{нп5|Ліван (фільм)|Ліван|en|Lebanon (2009 film)}}» || {{нп5|Самуэль Маоз||en|Samuel Maoz}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2010|2010]] || «{{нп5|Дзесьці (фільм)|Дзесьці|en|Somewhere (film)}}» || [[Сафія Копала]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2011|2011]] || «{{нп5|Фаўст (фільм, 2011)|Фаўст|en|Faust (2011 film)}}» || [[Аляксандр Мікалаевіч Сакураў|Аляксандр Сакураў]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2012|2012]] || «{{нп5|П’ета (фільм)|П’ета|en|Pietà (film)}}» || [[Кім Кі Дук]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2013|2013]] || «{{нп5|Свяшчэнная рымская кальцавая||en|Sacro GRA}}» || {{нп5|Джанфранка Розі||en|Gianfranco Rosi (director)}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2014|2014]] || «[[Голуб сядзеў на галінцы, разважаючы пра жыццё]]» || [[Рой Андэрсан]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2015|2015]] || «{{нп5|Здалёк (фільм)|Здалёк|en|From Afar (film)}}» || {{нп5|Ларэнса Вігас||en|Lorenzo Vigas}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2016|2016]] || «{{нп5|Жанчына, якая сышла||en|The Woman Who Left}}» || {{нп5|Лаў Дыяс||en|Lav Diaz}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2017|2017]] || «[[Форма вады]]» || [[Гільерма дэль Тора]] || <ref name="Biennale 2017, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2018|2018]] || «[[Рома (фільм, 2018)|Рома]]» || [[Альфонса Куарон]] || <ref name="Biennale 2018, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2019|2019]] || «[[Джокер (фільм, 2019)|Джокер]]» || [[Тод Філіпс]] || <ref name="Biennale 2019, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2020|2020]] || «[[Зямля качэўнікаў]]» || [[Хлоя Чжаа]] || <ref name="Biennale 2020, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2021|2021]] || «[[Падзея (фільм, 2021)|Падзея]]» || {{нп5|Одры Дзіван||en|Audrey Diwan}} || <ref name="Biennale 2021, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2022|2022]] || «{{нп5|Уся прыгажосць і кровапраліцце||en|All the Beauty and the Bloodshed}}» || {{нп5|Лора Пойтрас||en|Laura Poitras}} || <ref name="Biennale 2022, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2023|2023]] || «[[Бедныя-няшчасныя (фільм)|Бедныя-няшчасныя]]» || [[Ёргас Ланцімас]] || <ref name="Biennale 2023, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2024|2024]] || «[[Пакой па суседстве]]» || [[Педра Альмадовар]] || <ref name="Biennale 2024, Awards" /> |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Biennale 2017, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-74th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 74th Venice Film Festival|date=2017-09-09|publisher=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|lang=en|accessdate=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2018, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-75th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 75th Venice Film Festival|date=2018-09-08|publisher=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|lang=en|accessdate=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2019, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-76th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 76th Venice Film Festival|date=2019-09-07|publisher=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|lang=en|accessdate=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2020, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-77th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 77th Venice Film Festival|date=2020-09-12|publisher=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|lang=en|accessdate=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2021, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-78th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 78th Venice Film Festival|date=2021-09-11|publisher=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|lang=en|accessdate=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2022, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-79th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 79th Venice Film Festival|date=2022-09-10|publisher=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|lang=en|accessdate=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2023, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-80th-venice-flm-festival|title=Official awards of the 80th Venice Flm Festival|date=2023-09-09|publisher=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|lang=en|accessdate=2023-09-11|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2024, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-81st-venice-international-film-festival|title=Official awards of the 81st Venice International Film Festival|date=2024-09-07|publisher=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|lang=en|accessdate=2025-01-22|url-status=live}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Венецыянскі кінафестываль}} {{Прэмія «Залаты леў»}} [[Катэгорыя:Венецыянскі кінафестываль]] [[Катэгорыя:Кінапрэміі Італіі]] sivmmpc99beau5r9mrpxbdeift1j0ds 0 112057 5142034 4502699 2026-05-15T19:54:22Z JerzyKundrat 174 5142034 wikitext text/x-wiki [[File:Wall cloud with lightning - NOAA - rotated.jpg|thumb|220px]] '''Навальні́ца''' — складаная атмасферная з'ява, неабходнай часткай якой з'яўляюцца шматразовыя электрычныя зарады паміж [[хмара]]мі альбо паміж хмарай і зямлёй ([[маланка|маланкі]]), якія таксама суправаджаюцца гукавой з'явай — [[гром]]ам. == Прырода навальніц == Навальніца звязана з развіццём магутных кублавата-дажджавых воблакаў, што таксама звязана з моцнай хісткасцю [[стратыфікацыя атмасферы|стратыфікацыі]] [[паветра]] пры высокім утрыманні [[Вільготнасць паветра|вільгаці]]. З гэткай прычыны навальніца суправаджаецца моцнымі шквалістымі [[Вецер|вятрамі]] і [[залева]]й, а часам разам з [[град]]ам. У той самы час навальніца — з’ява адносна нядоўгатэрміновая, кожная навальніца рэдка цягнецца больш за 2 гадзіны. Вылучаюць навальніцы франтальныя і унутрымасавыя. == Геаграфія навальніц == [[Выява:Global Lightning Frequency.png|480px|міні|Размеркаванне навальнічных разрадаў па паверхні Зямлі.]] Адначасова на Зямлі дзейнічае каля паўтары тысяч навальніц, сярэдняя інтэнсіўнасць разрадаў ацэньваецца як 46 маланак у секунду. Па паверхні планеты навальніцы размяркоўваюцца нераўнамерна. Над акіянам навальніц назіраецца прыблізна ў дзесяць разоў менш, чым над кантынентамі. У трапічнай і субтрапічнай зоне (ад 30° паўночнай шыраты да 30° паўднёвай шыраты) засяроджана каля 78 % усіх маланкавых разрадаў. Максімум навальнічнай актыўнасці прыпадае на [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральную Афрыку]]. У палярных раёнах [[Арктыка|Арктыкі]] і [[Антарктыка|Антарктыкі]] і над палюсамі навальніц практычна не бывае. Інтэнсіўнасць навальніц ідзе за сонцам: максімум навальніц прыпадае на лета (у сярэдніх шыротах) і дзённыя пасляпаўдзённыя гадзіны. Мінімум зарэгістраваных навальніц прыпадае на час перад узыходам сонца. На навальніцы ўплываюць таксама геаграфічныя асаблівасці мясцовасці: моцныя навальнічныя цэнтры знаходзяцца ў горных раёнах [[Гімалаі|Гімалаяў]] і [[Кардыльеры|Кардыльераў]]<ref>[http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast05dec_1.htm Where Lightning Strikes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080317074637/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast05dec_1.htm |date=17 сакавіка 2008 }}</ref>. == Меры бяспекі == Пры навальніцы рэкамендуецца зачыняць вокны, не карыстацца электрапрыборамі, на вуліцы не шукаць схованку пад дрэвамі або лініямі электраперадачы. У час навальніцы катэгарычна забаронена купацца і лепш адысці далей ад вадаёма. Аўтамабілістам не трэба запраўляць машыну ў час навальніцы, а непагоду лепш перачакаць у салоне. == Гл. таксама == * [[Снежная навальніца]] * [[Бліскавіца]] * [[Палярнае ззянне]] * [[Навальнічная энергетыка]] * [[Маланка]] == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Навальні́ца|511}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:Thunderstorm}} * {{belarusenc|slovnik/7033|НАВАЛЬНІЦА}} {{Надвор’е}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Атмасферныя электрычныя з’явы]] pz93pletq5iz6jqcg2jbbkf8zv1hhoq 5142035 5142034 2026-05-15T19:55:22Z JerzyKundrat 174 5142035 wikitext text/x-wiki [[File:Wall cloud with lightning - NOAA - rotated.jpg|thumb|Навальніца]] '''Навальні́ца''' — складаная атмасферная з'ява, неабходнай часткай якой з'яўляюцца шматразовыя электрычныя зарады паміж [[хмара]]мі альбо паміж хмарай і зямлёй ([[маланка|маланкі]]), якія таксама суправаджаюцца гукавой з'явай — [[гром]]ам. == Прырода навальніц == Навальніца звязана з развіццём магутных кублавата-дажджавых воблакаў, што таксама звязана з моцнай хісткасцю [[стратыфікацыя атмасферы|стратыфікацыі]] [[паветра]] пры высокім утрыманні [[Вільготнасць паветра|вільгаці]]. З гэткай прычыны навальніца суправаджаецца моцнымі шквалістымі [[Вецер|вятрамі]] і [[залева]]й, а часам разам з [[град]]ам. У той самы час навальніца — з’ява адносна нядоўгатэрміновая, кожная навальніца рэдка цягнецца больш за 2 гадзіны. Вылучаюць навальніцы франтальныя і унутрымасавыя. == Геаграфія навальніц == [[Выява:Global Lightning Frequency.png|480px|міні|Размеркаванне навальнічных разрадаў па паверхні Зямлі.]] Адначасова на Зямлі дзейнічае каля паўтары тысяч навальніц, сярэдняя інтэнсіўнасць разрадаў ацэньваецца як 46 маланак у секунду. Па паверхні планеты навальніцы размяркоўваюцца нераўнамерна. Над акіянам навальніц назіраецца прыблізна ў дзесяць разоў менш, чым над кантынентамі. У трапічнай і субтрапічнай зоне (ад 30° паўночнай шыраты да 30° паўднёвай шыраты) засяроджана каля 78 % усіх маланкавых разрадаў. Максімум навальнічнай актыўнасці прыпадае на [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральную Афрыку]]. У палярных раёнах [[Арктыка|Арктыкі]] і [[Антарктыка|Антарктыкі]] і над палюсамі навальніц практычна не бывае. Інтэнсіўнасць навальніц ідзе за сонцам: максімум навальніц прыпадае на лета (у сярэдніх шыротах) і дзённыя пасляпаўдзённыя гадзіны. Мінімум зарэгістраваных навальніц прыпадае на час перад узыходам сонца. На навальніцы ўплываюць таксама геаграфічныя асаблівасці мясцовасці: моцныя навальнічныя цэнтры знаходзяцца ў горных раёнах [[Гімалаі|Гімалаяў]] і [[Кардыльеры|Кардыльераў]]<ref>[http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast05dec_1.htm Where Lightning Strikes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080317074637/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast05dec_1.htm |date=17 сакавіка 2008 }}</ref>. == Меры бяспекі == Пры навальніцы рэкамендуецца зачыняць вокны, не карыстацца электрапрыборамі, на вуліцы не шукаць схованку пад дрэвамі або лініямі электраперадачы. У час навальніцы катэгарычна забаронена купацца і лепш адысці далей ад вадаёма. Аўтамабілістам не трэба запраўляць машыну ў час навальніцы, а непагоду лепш перачакаць у салоне. == Гл. таксама == * [[Снежная навальніца]] * [[Бліскавіца]] * [[Палярнае ззянне]] * [[Навальнічная энергетыка]] * [[Маланка]] == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Навальні́ца|511}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:Thunderstorm}} * {{belarusenc|slovnik/7033|НАВАЛЬНІЦА}} {{Надвор’е}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Атмасферныя электрычныя з’явы]] 1xhjt2hp9v0e3sh23kx4qwlxy0ne7jg 5142036 5142035 2026-05-15T19:56:01Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5142036 wikitext text/x-wiki [[File:Wall cloud with lightning - NOAA - rotated.jpg|thumb|Навальніца]] '''Навальні́ца''' — складаная атмасферная з'ява, неабходнай часткай якой з'яўляюцца шматразовыя электрычныя зарады паміж [[хмара]]мі альбо паміж хмарай і зямлёй ([[маланка|маланкі]]), якія таксама суправаджаюцца гукавой з'явай — [[гром]]ам. == Прырода навальніц == Навальніца звязана з развіццём магутных кублавата-дажджавых воблакаў, што таксама звязана з моцнай хісткасцю [[стратыфікацыя атмасферы|стратыфікацыі]] [[паветра]] пры высокім утрыманні [[Вільготнасць паветра|вільгаці]]. З гэткай прычыны навальніца суправаджаецца моцнымі шквалістымі [[Вецер|вятрамі]] і [[залева]]й, а часам разам з [[град]]ам. У той самы час навальніца — з’ява адносна нядоўгатэрміновая, кожная навальніца рэдка цягнецца больш за 2 гадзіны. Вылучаюць навальніцы франтальныя і унутрымасавыя. == Геаграфія навальніц == [[Выява:Global Lightning Frequency.png|480px|міні|Размеркаванне навальнічных разрадаў па паверхні Зямлі.]] Адначасова на Зямлі дзейнічае каля паўтары тысяч навальніц, сярэдняя інтэнсіўнасць разрадаў ацэньваецца як 46 маланак у секунду. Па паверхні планеты навальніцы размяркоўваюцца нераўнамерна. Над акіянам навальніц назіраецца прыблізна ў дзесяць разоў менш, чым над кантынентамі. У трапічнай і субтрапічнай зоне (ад 30° паўночнай шыраты да 30° паўднёвай шыраты) засяроджана каля 78 % усіх маланкавых разрадаў. Максімум навальнічнай актыўнасці прыпадае на [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральную Афрыку]]. У палярных раёнах [[Арктыка|Арктыкі]] і [[Антарктыка|Антарктыкі]] і над палюсамі навальніц практычна не бывае. Інтэнсіўнасць навальніц ідзе за сонцам: максімум навальніц прыпадае на лета (у сярэдніх шыротах) і дзённыя пасляпаўдзённыя гадзіны. Мінімум зарэгістраваных навальніц прыпадае на час перад узыходам сонца. На навальніцы ўплываюць таксама геаграфічныя асаблівасці мясцовасці: моцныя навальнічныя цэнтры знаходзяцца ў горных раёнах [[Гімалаі|Гімалаяў]] і [[Кардыльеры|Кардыльераў]]<ref>[http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast05dec_1.htm Where Lightning Strikes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080317074637/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast05dec_1.htm |date=17 сакавіка 2008 }}</ref>. == Меры бяспекі == Пры навальніцы рэкамендуецца зачыняць вокны, не карыстацца электрапрыборамі, на вуліцы не шукаць схованку пад дрэвамі або лініямі электраперадачы. У час навальніцы катэгарычна забаронена купацца і лепш адысці далей ад вадаёма. Аўтамабілістам не трэба запраўляць машыну ў час навальніцы, а непагоду лепш перачакаць у салоне. == Гл. таксама == * [[Бліскавіца]] * [[Маланка]] * [[Палярнае ззянне]] == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Навальні́ца|511}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:Thunderstorm}} * {{belarusenc|slovnik/7033|НАВАЛЬНІЦА}} {{Надвор’е}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Атмасферныя электрычныя з’явы]] 1j9wou70kiemi7fn5bfmi5m0kk3x66y 0 116544 5142096 4765546 2026-05-15T20:42:03Z JerzyKundrat 174 5142096 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Алег Уладзіміравіч Салтук | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Месца нараджэння = в. [[Рыжэнькі]], {{МН|Шумілінскі раён|у Шумілінскім раёне|}}, [[Віцебская вобласць]] | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = | Род дзейнасці = {{паэт|Беларусі|СССР}}, {{перакладчык|Беларусі|СССР|паэзіі на беларускую мову|з рускай мовы|з украінскай мовы}} | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = беларуская | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Алег Уладзіміравіч Салтук''' ({{ДН|25|8|1946}}, в. [[Рыжэнькі]], {{МН|Шумілінскі раён|у Шумілінскім раёне|}}, [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|23|4|2015}}) — беларускі [[паэт]] і [[перакладчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і патомных хлебаробаў, якая ў 1962 годзе пераехала на радзіму бацькі ў вёску Якаўкі Ушацкага раёна. Да школы бацька навучыў сына чытаць, а маці ў раннім дзяцінстве прывіла любоў да песні. У 1963 годзе А. Салтук скончыў Мішкавіцкую сярэднюю школу і паступіў на аддзяленне рускай мовы і літаратуры [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскага педагагічнага інстытута імя Аркадзя Куляшова]]. Пасля заканчэння інстытута ў 1967 годзе служыў у [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. У 1969—73 гадах — адказны сакратар раённай газеты «[[Патрыёт (газета)|Патрыёт]]» (г. п. Ушачы). 3 1974 года — уласны карэспандэнт абласной газеты «[[Віцебскі рабочы]]». 3 1980 года па 1999 год — сакратар [[Віцебскае абласное аддзяленне Саюза беларускіх пісьменнікаў|Віцебскага абласнога аддзялення Саюза беларускіх пісьменнікаў]]. Член [[Віцебскае абласное аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі|Віцебскага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=http://www.oo-spb.by/index.php?id=21|title=Брэсцкае абласное аддзяленне ГА «Саюз пісьменнікаў Беларусі»|website=www.oo-spb.by|access-date=2024-03-22}}</ref>. Жыў у [[Віцебск]]у. Памёр {{ДС|23|4|2015}} года. == Творчасць == Першы верш надрукаваў у 1965 годзе ў газеце «Магілёўская праўда» з адабрэння [[Аляксей Пысін|А. В. Пысіна]], які быў яго першым літаратурным настаўнікам. Асноўныя матывы паэзіі А. Салтука — любоў да Радзімы, роднай зямлі, гераічная памяць беларускага народа, клопаты і трывогі нашых дзён, пачуцці сяброўства і кахання, няпростыя чалавечыя адносіны. Аўтар зборнікаў паэзіі «Пачатак дня» (1974), «Працяг» (1977), «Святло зямлі» (1982), «На далонях жыцця» (1988), «Святло зямлі» — выбранае (1992), «Трывога лёсу» (1996), «Не разлюбі» (2003), «На вейцы веку» (2006). Творы паэта перакладаліся таксама на ўкраінскую, польскую, рускую, балгарскую, [[Нямецкая мова|нямецкую]], [[Асецінская мова|асецінскую]] мовы. А. Салтук перакладаў на беларускую мову вершы рускіх і ўкраінскіх паэтаў. == Узнагароды == Лаўрэат літаратурных прэмій Ленінскага камсамола Віцебшчыны, [[Прэмія Імя Уладзіміра Караткевіча|імя Уладзіміра Караткевіча]], часопіса «Маладосць», «[[Сузор'е муз]]», «[[Залаты купідон]]» (2011). Узнагароджаны медалямі.{{зноскі}} == Літаратура == * Алег Салтук // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2002. — Т. 14. — С. 116. * Алег Салтук // Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. / рэдкал.: І. Э. Багдановіч [і інш.]. — Мн., 1995. — Т. 5. — С. 246—248. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130317}} {{DEFAULTSORT:Салтук Алег}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Купідон»]] esz3jhtycqmzqdjsov96pej5thiv56f 0 120539 5141887 5141857 2026-05-15T14:18:14Z K.shytal 58227 /* Гісторыя */ дадаў згадку пра царкву 5141887 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Германавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Германавічы. 19.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 24|lat_sec = 47 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 44|lon_sec = 12 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет = Германавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Hiermanavičy |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243018475 }} '''Герма́навічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hiermanavičy}}, {{lang-ru|Германовичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на рацэ [[Дзісна (рака)|Дзісна]]. Уваходзіць у склад і з'яўляецца цэнтрам [[Германавіцкі сельсавет|Германавіцкага сельсавета]]. Насельніцтва 645 чал. ([[2006]]). Знаходзіцца за 18 км на паўночны ўсход ад [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыны]]. == Гісторыя == [[Файл:Ivan Siamionavič Sapieha. Іван Сямёнавіч Сапега (1709).jpg|міні|Іван Сямёнавіч Сапега, адзін з першых уладальнікаў Германавічаў.]] Назва паходзіць ад прозвішча Германовіч. У канцы XV стагоддзя паселішча належала путным баярам братам Юрыю, Паўлу, Гаўрыле, Мікалаю і Ваську Германовічам, якія выконвалі павіннасці на карысць [[Гарадскія ўмацаванні Полацка|Полацкага замка]]. Першая згадка адносіцца да 1500 года, калі вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] дазволіў [[Пісар вялікі літоўскі|пісару вялікаму літоўскаму]] [[Іван Сямёнавіч Сапега|Івану Сапезе]] купіць Германавічы і Рылаўшчыну ад вышэйзгаданых братоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2d744b9e-eba0-4a5e-8851-074349d4719f?page=559&searchQuery=hermanowicze|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 15, Dopełnienia. [Cz. 1], A-Januszowo|год=1900|месца=Warszawa|старонкі=556}}</ref>. Пазней Германавічы належалі належала да ўладанняў [[Сапегі|Сапегаў]] з цэнтрам у [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай ([[1565]]—[[1566]]) Германавічы ўвайшлі ў склад [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1640-я гады ў Германавічах была збудаваная драўляная грэка-каталіцкая царква<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1IwnWpaIjdvOg0sYhyQ2zgGrDzQjvkXH1/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=З чаго пачыналася гісторыя парафіі ў Германавічах|год=2023|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=9|нумар=9|старонкі=4|issn=2224-9621}}</ref>. [[Выява:Hiermanavičy, Bazylanski. Германавічы, Базылянскі (1900).jpg|thumb|left|140px|Касцёл, пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] У [[1739]] [[Юзаф Станіслаў Сапега]] прадаў мястэчка Германавічы з фальваркам Шабалаўшчына інфлянцкаму пану Яну фон Экель Гілзену. 3 гэтага часу Германавічы — цэнтр асобнага маёнтка, які ахопліваў вёскі Атокі, Белы Двор, Марыямпаль, Перамены, Пузаны, Рэчкі, Юзафоў. У [[1782]] мястэчка перайшло ў валоданне Шырынаў: Ігнацій заснаваў тут касцёл, яго сын Юстын — капліцу. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Германавічы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Дзісенскім павеце. Па скасаванні прыгоннага права ў [[1861]] мястэчка зрабілася цэнтрам воласці. У кан. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] у Германавічах працавалі вінакурны завод, млын, крама, карчма. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Германавічы апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе сталі цэнтрам гміны Дзісенскага павета Віленскага ваяводства. У [[1927]] у палацы адкрылася школа. У [[1939]] Германавічы ўвайшлі ў [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] сталі цэнтрам сельсавета Шаркоўшчынскага раёна. Статус паселішча змянілі да вёскі. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1900]] — каля 300 чал. * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1970]] — 649 чал., 209 двароў; [[1992]] — 750 чал., 290 двароў<ref>[[Вячаслаў Насевіч]]. Германавічы // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 519.</ref>. * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2006]] — 645 чал. === Інфраструктура === У Германавічах працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, бібліятэка, дом культуры, пошта. == Эканоміка == Цэнтр сельскагаспадарчага кааператыва «Германавічы». == Турыстычная інфармацыя == [[Выява:Hiermanavičy, Kaplica. Германавічы, Капліца (1901-25).jpg|thumb|Капліца Святых апп. Пятра і Паўла]] Дзейнічаюць [[Германавіцкі музей культуры і побыту|Германавіцкі музей мастацтва і этнаграфіі імя Я. Драздовіча]], школьны гістарычна-краязнаўчы музей. === Памятныя мясціны === * [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Германавічы)|Касцёл Перамянення Гасподняга]] (1787) * [[Свята-Успенская царква (Германавічы)|Свята-Успенская царква]] * Могілкі: хрысціянскія; польскіх салдат * [[Палацава-паркавы комплекс Шырынаў (Германавічы)|Палацава-паркавы комплекс Шырынаў]] (XVIII ст.) === Страчаная спадчына === * [[Капліца Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Германавічы)|Капліца Святых Апосталаў Пятра і Паўла]] (1826) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Германавічаў" widths=150 heights=150> Выява:Church of Transfiguration in Hiermanavičy.jpg|[[Касцёл Перамянення Гасподняга (Германавічы)|Касцёл Перамянення Гасподняга]] Выява:Interior of the Church of Transfiguration in Hiermanavičy.jpg|Касцёл, інтэр'ер Выява:Šyryn Estate in Hiermanavičy.jpg|Палацава-паркавы комплекс Шырынаў Выява:Hiermanavičy-pałac.jpg|Палац </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * Hermanowicze // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/556 556]. * Nowe Hermanowicze // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/222 222]. == Спасылкі == {{Commons|Category:Hiermanavičy}} * {{ГБ|http://globustut.by/germanovic/index.htm}} * [http://www.radzima.org/be/pub/5195_p/ Германавічы] на [[Radzima.org]] * [http://wikimapia.org/#lat=55.4&lon=27.8&z=10&l=28&m=s&v=9&search=Hermanowicze Германавічы на wikimapia.org] * [http://pda.weather-in.by/by/vitebskaja/335 Надвор'е ў Германавічах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305171225/http://pda.weather-in.by/by/vitebskaja/335 |date=5 сакавіка 2016 }} {{Германавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Германавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] [[Катэгорыя:Германавічы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] nip4izhbpfknzacwwg521yzt0fv3itp 5141898 5141887 2026-05-15T14:34:22Z K.shytal 58227 /* Гісторыя */ дадаў пра касцёл і палац 5141898 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Германавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Германавічы. 19.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 24|lat_sec = 47 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 44|lon_sec = 12 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет = Германавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Hiermanavičy |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243018475 }} '''Герма́навічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hiermanavičy}}, {{lang-ru|Германовичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на рацэ [[Дзісна (рака)|Дзісна]]. Уваходзіць у склад і з'яўляецца цэнтрам [[Германавіцкі сельсавет|Германавіцкага сельсавета]]. Насельніцтва 645 чал. ([[2006]]). Знаходзіцца за 18 км на паўночны ўсход ад [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыны]]. == Гісторыя == [[Файл:Ivan Siamionavič Sapieha. Іван Сямёнавіч Сапега (1709).jpg|міні|Іван Сямёнавіч Сапега, адзін з першых уладальнікаў Германавічаў.]] Назва паходзіць ад прозвішча Германовіч. У канцы XV стагоддзя паселішча належала путным баярам братам Юрыю, Паўлу, Гаўрыле, Мікалаю і Ваську Германовічам, якія выконвалі павіннасці на карысць [[Гарадскія ўмацаванні Полацка|Полацкага замка]]. Першая згадка адносіцца да 1500 года, калі вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] дазволіў [[Пісар вялікі літоўскі|пісару вялікаму літоўскаму]] [[Іван Сямёнавіч Сапега|Івану Сапезе]] купіць Германавічы і Рылаўшчыну ад вышэйзгаданых братоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2d744b9e-eba0-4a5e-8851-074349d4719f?page=559&searchQuery=hermanowicze|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 15, Dopełnienia. [Cz. 1], A-Januszowo|год=1900|месца=Warszawa|старонкі=556}}</ref>. Пазней Германавічы належалі належала да ўладанняў [[Сапегі|Сапегаў]] з цэнтрам у [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай ([[1565]]—[[1566]]) Германавічы ўвайшлі ў склад [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1640-я гады ў Германавічах была збудаваная драўляная грэка-каталіцкая царква<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1IwnWpaIjdvOg0sYhyQ2zgGrDzQjvkXH1/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=З чаго пачыналася гісторыя парафіі ў Германавічах|год=2023|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=9|нумар=9|старонкі=4|issn=2224-9621}}</ref>. [[Выява:Hiermanavičy, Bazylanski. Германавічы, Базылянскі (1900).jpg|thumb|left|140px|Касцёл, пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] У [[1739]] [[Юзаф Станіслаў Сапега]] прадаў мястэчка Германавічы з фальваркам Шабалаўшчына інфлянцкаму пану Яну фон Экель Гілзену. 3 гэтага часу Германавічы — цэнтр асобнага маёнтка, які ахопліваў вёскі Атокі, Белы Двор, Марыямпаль, Перамены, Пузаны, Рэчкі, Юзафова. У 1776 годзе Германавічы купіў ад Гільзена Ігнацый Шырын. У 1784-1787 гадах ён збудаваў мураваную грэка-каталіцкую царкву Апекі Прасвятой Багародзіцы, якая была асвечаная 6 кастрычніка 1787 года. Пры царкве быў закладзены кляштар базыльянаў<ref name=":0" />. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Германавічы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Дзісенскім павеце. 10 жніўня 1796 года памёр Ігнацый Шырын, Германавічы сталі належаць яго сыну Юзафу. Ён збудаваў або скончыў раней пачатае будаўніцтва двухпавярховага палацу ў стылі класіцызму на правым беразе Дзісны. Паміж 1800 і 1805 гадамі Юзаф Шырын перавёў царкву і парафію на лацінскі абрад, касцёл атрымаў тытул Перамянення Пана. 27 жніўня 1821 года была ўтвораная рыма-каталіцкая парафія<ref name=":0" />. У 1826 годзе Юстын Шырын, збудаваў рыма-каталіцкую капліцу на правым беразе Дзісны (цяпер не існуе), якая была сямейнай пахавальняй Шырынаў. У кан. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] у Германавічах працавалі вінакурны завод, млын, крама, карчма. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Германавічы апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе былі цэнтрам гміны Дзісенскага павета Віленскага ваяводства. Адміністрацыя гміны набыла ад Шырынаў палац, у якім у [[1927]] была адчыненая 7-класная школа. У [[1939]] Германавічы ўвайшлі ў [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] сталі цэнтрам сельсавета Шаркоўшчынскага раёна. Статус паселішча змянілі да вёскі. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1900]] — каля 300 чал. * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1970]] — 649 чал., 209 двароў; [[1992]] — 750 чал., 290 двароў<ref>[[Вячаслаў Насевіч]]. Германавічы // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 519.</ref>. * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2006]] — 645 чал. === Інфраструктура === У Германавічах працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, бібліятэка, дом культуры, пошта. == Эканоміка == Цэнтр сельскагаспадарчага кааператыва «Германавічы». == Турыстычная інфармацыя == [[Выява:Hiermanavičy, Kaplica. Германавічы, Капліца (1901-25).jpg|thumb|Капліца Святых апп. Пятра і Паўла]] Дзейнічаюць [[Германавіцкі музей культуры і побыту|Германавіцкі музей мастацтва і этнаграфіі імя Я. Драздовіча]], школьны гістарычна-краязнаўчы музей. === Памятныя мясціны === * [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Германавічы)|Касцёл Перамянення Гасподняга]] (1787) * [[Свята-Успенская царква (Германавічы)|Свята-Успенская царква]] * Могілкі: хрысціянскія; польскіх салдат * [[Палацава-паркавы комплекс Шырынаў (Германавічы)|Палацава-паркавы комплекс Шырынаў]] (XVIII ст.) === Страчаная спадчына === * [[Капліца Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Германавічы)|Капліца Святых Апосталаў Пятра і Паўла]] (1826) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Германавічаў" widths=150 heights=150> Выява:Church of Transfiguration in Hiermanavičy.jpg|[[Касцёл Перамянення Гасподняга (Германавічы)|Касцёл Перамянення Гасподняга]] Выява:Interior of the Church of Transfiguration in Hiermanavičy.jpg|Касцёл, інтэр'ер Выява:Šyryn Estate in Hiermanavičy.jpg|Палацава-паркавы комплекс Шырынаў Выява:Hiermanavičy-pałac.jpg|Палац </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * Hermanowicze // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/556 556]. * Nowe Hermanowicze // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/222 222]. == Спасылкі == {{Commons|Category:Hiermanavičy}} * {{ГБ|http://globustut.by/germanovic/index.htm}} * [http://www.radzima.org/be/pub/5195_p/ Германавічы] на [[Radzima.org]] * [http://wikimapia.org/#lat=55.4&lon=27.8&z=10&l=28&m=s&v=9&search=Hermanowicze Германавічы на wikimapia.org] * [http://pda.weather-in.by/by/vitebskaja/335 Надвор'е ў Германавічах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305171225/http://pda.weather-in.by/by/vitebskaja/335 |date=5 сакавіка 2016 }} {{Германавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Германавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] [[Катэгорыя:Германавічы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 599wxky2h9dgbfdy3zw1pp72cds8568 5141909 5141898 2026-05-15T14:43:01Z K.shytal 58227 /* Гісторыя */ дадаў гіперспасылкі 5141909 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Германавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Германавічы. 19.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 24|lat_sec = 47 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 44|lon_sec = 12 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет = Германавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Hiermanavičy |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243018475 }} '''Герма́навічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hiermanavičy}}, {{lang-ru|Германовичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на рацэ [[Дзісна (рака)|Дзісна]]. Уваходзіць у склад і з'яўляецца цэнтрам [[Германавіцкі сельсавет|Германавіцкага сельсавета]]. Насельніцтва 645 чал. ([[2006]]). Знаходзіцца за 18 км на паўночны ўсход ад [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыны]]. == Гісторыя == [[Файл:Ivan Siamionavič Sapieha. Іван Сямёнавіч Сапега (1709).jpg|міні|Іван Сямёнавіч Сапега, адзін з першых уладальнікаў Германавічаў.]] Назва паходзіць ад прозвішча Германовіч. У канцы XV стагоддзя паселішча належала путным баярам братам Юрыю, Паўлу, Гаўрыле, Мікалаю і Ваську Германовічам, якія выконвалі павіннасці на карысць [[Гарадскія ўмацаванні Полацка|Полацкага замка]]. Першая згадка адносіцца да 1500 года, калі вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] дазволіў [[Пісар вялікі літоўскі|пісару вялікаму літоўскаму]] [[Іван Сямёнавіч Сапега|Івану Сапезе]] купіць Германавічы і Рылаўшчыну ад вышэйзгаданых братоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2d744b9e-eba0-4a5e-8851-074349d4719f?page=559&searchQuery=hermanowicze|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 15, Dopełnienia. [Cz. 1], A-Januszowo|год=1900|месца=Warszawa|старонкі=556}}</ref>. Пазней Германавічы належалі належала да ўладанняў [[Сапегі|Сапегаў]] з цэнтрам у [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай ([[1565]]—[[1566]]) Германавічы ўвайшлі ў склад [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1640-я гады ў Германавічах была збудаваная драўляная грэка-каталіцкая царква<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1IwnWpaIjdvOg0sYhyQ2zgGrDzQjvkXH1/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=З чаго пачыналася гісторыя парафіі ў Германавічах|год=2023|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=9|нумар=9|старонкі=4|issn=2224-9621}}</ref>. [[Выява:Hiermanavičy, Bazylanski. Германавічы, Базылянскі (1900).jpg|thumb|left|140px|Касцёл, пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] У [[1739]] [[Юзаф Станіслаў Сапега]] прадаў мястэчка Германавічы з фальваркам Шабалаўшчына інфлянцкаму пану Яну фон Экель Гілзену. 3 гэтага часу Германавічы — цэнтр асобнага маёнтка, які ахопліваў вёскі Атокі, Белы Двор, Марыямпаль, Перамены, Пузаны, Рэчкі, Юзафова. У 1776 годзе Германавічы купіў ад Гільзена Ігнацый Шырын. У 1784-1787 гадах ён збудаваў [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Германавічы)|мураваную грэка-каталіцкую царкву]] Апекі Прасвятой Багародзіцы, якая была асвечаная 6 кастрычніка 1787 года. Пры царкве быў закладзены кляштар базыльянаў<ref name=":0" />. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Германавічы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Дзісенскім павеце. 10 жніўня 1796 года памёр Ігнацый Шырын, Германавічы сталі належаць яго сыну Юзафу. Ён збудаваў або скончыў раней пачатае будаўніцтва [[Германавіцкая сядзіба|двухпавярховага палацу]] ў стылі класіцызму на правым беразе Дзісны. Паміж 1800 і 1805 гадамі Юзаф Шырын перавёў царкву і парафію на лацінскі абрад, касцёл атрымаў тытул Перамянення Пана. 27 жніўня 1821 года была ўтвораная рыма-каталіцкая парафія<ref name=":0" />. У 1826 годзе Юстын Шырын, збудаваў рыма-каталіцкую капліцу на правым беразе Дзісны (цяпер не існуе), якая была сямейнай пахавальняй Шырынаў. У кан. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] у Германавічах працавалі вінакурны завод, млын, крама, карчма. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Германавічы апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе былі цэнтрам гміны Дзісенскага павета Віленскага ваяводства. Адміністрацыя гміны набыла ад Шырынаў палац, у якім у [[1927]] была адчыненая 7-класная школа. У [[1939]] Германавічы ўвайшлі ў [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] сталі цэнтрам сельсавета Шаркоўшчынскага раёна. Статус паселішча змянілі да вёскі. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1900]] — каля 300 чал. * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1970]] — 649 чал., 209 двароў; [[1992]] — 750 чал., 290 двароў<ref>[[Вячаслаў Насевіч]]. Германавічы // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 519.</ref>. * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2006]] — 645 чал. === Інфраструктура === У Германавічах працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, бібліятэка, дом культуры, пошта. == Эканоміка == Цэнтр сельскагаспадарчага кааператыва «Германавічы». == Турыстычная інфармацыя == [[Выява:Hiermanavičy, Kaplica. Германавічы, Капліца (1901-25).jpg|thumb|Капліца Святых апп. Пятра і Паўла]] Дзейнічаюць [[Германавіцкі музей культуры і побыту|Германавіцкі музей мастацтва і этнаграфіі імя Я. Драздовіча]], школьны гістарычна-краязнаўчы музей. === Памятныя мясціны === * [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Германавічы)|Касцёл Перамянення Гасподняга]] (1787) * [[Свята-Успенская царква (Германавічы)|Свята-Успенская царква]] * Могілкі: хрысціянскія; польскіх салдат * [[Палацава-паркавы комплекс Шырынаў (Германавічы)|Палацава-паркавы комплекс Шырынаў]] (XVIII ст.) === Страчаная спадчына === * [[Капліца Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Германавічы)|Капліца Святых Апосталаў Пятра і Паўла]] (1826) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Германавічаў" widths=150 heights=150> Выява:Church of Transfiguration in Hiermanavičy.jpg|[[Касцёл Перамянення Гасподняга (Германавічы)|Касцёл Перамянення Гасподняга]] Выява:Interior of the Church of Transfiguration in Hiermanavičy.jpg|Касцёл, інтэр'ер Выява:Šyryn Estate in Hiermanavičy.jpg|Палацава-паркавы комплекс Шырынаў Выява:Hiermanavičy-pałac.jpg|Палац </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * Hermanowicze // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/556 556]. * Nowe Hermanowicze // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/222 222]. == Спасылкі == {{Commons|Category:Hiermanavičy}} * {{ГБ|http://globustut.by/germanovic/index.htm}} * [http://www.radzima.org/be/pub/5195_p/ Германавічы] на [[Radzima.org]] * [http://wikimapia.org/#lat=55.4&lon=27.8&z=10&l=28&m=s&v=9&search=Hermanowicze Германавічы на wikimapia.org] * [http://pda.weather-in.by/by/vitebskaja/335 Надвор'е ў Германавічах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305171225/http://pda.weather-in.by/by/vitebskaja/335 |date=5 сакавіка 2016 }} {{Германавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Германавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] [[Катэгорыя:Германавічы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] iaoao5hgtdruuwmuwnd5fwurif6og5t 5141913 5141909 2026-05-15T14:57:37Z K.shytal 58227 5141913 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Германавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Германавічы. 19.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 24|lat_sec = 47 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 44|lon_sec = 12 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет = Германавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Hiermanavičy |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243018475 }} '''Герма́навічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hiermanavičy}}, {{lang-ru|Германовичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на рацэ [[Дзісна (рака)|Дзісна]]. Уваходзіць у склад і з'яўляецца цэнтрам [[Германавіцкі сельсавет|Германавіцкага сельсавета]]. Насельніцтва 645 чал. ([[2006]]). Знаходзіцца за 18 км на паўночны ўсход ад [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыны]]. == Гісторыя == Назва паходзіць ад прозвішча Германовіч. У канцы XV стагоддзя паселішча належала путным баярам братам Юрыю, Паўлу, Гаўрыле, Мікалаю і Ваську Германовічам, якія выконвалі павіннасці на карысць [[Гарадскія ўмацаванні Полацка|Полацкага замка]]. Першая згадка адносіцца да 1500 года, калі вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] дазволіў [[Пісар вялікі літоўскі|пісару вялікаму літоўскаму]] [[Іван Сямёнавіч Сапега|Івану Сапезе]] купіць Германавічы і Рылаўшчыну ад вышэйзгаданых братоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2d744b9e-eba0-4a5e-8851-074349d4719f?page=559&searchQuery=hermanowicze|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 15, Dopełnienia. [Cz. 1], A-Januszowo|год=1900|месца=Warszawa|старонкі=556}}</ref>. [[Файл:Hiermanavičy, Германавічы, Станіслаў Пахалавіцкі (1580).jpg|міні|326x326пкс|Германавічы на карце Станіслава Пахалавіцкага (1580 год).]] Пазней Германавічы належалі належала да ўладанняў [[Сапегі|Сапегаў]] з цэнтрам у [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай ([[1565]]—[[1566]]) Германавічы ўвайшлі ў склад [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1640-я гады ў Германавічах была збудаваная драўляная грэка-каталіцкая царква<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1IwnWpaIjdvOg0sYhyQ2zgGrDzQjvkXH1/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=З чаго пачыналася гісторыя парафіі ў Германавічах|год=2023|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=9|нумар=9|старонкі=4|issn=2224-9621}}</ref>. [[Выява:Hiermanavičy, Bazylanski. Германавічы, Базылянскі (1900).jpg|thumb|left|140px|Касцёл, пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] У [[1739]] [[Юзаф Станіслаў Сапега]] прадаў мястэчка Германавічы з фальваркам Шабалаўшчына інфлянцкаму пану Яну фон Экель Гілзену. 3 гэтага часу Германавічы — цэнтр асобнага маёнтка, які ахопліваў вёскі Атокі, Белы Двор, Марыямпаль, Перамены, Пузаны, Рэчкі, Юзафова. У 1776 годзе Германавічы купіў ад Гільзена Ігнацый Шырын. У 1784-1787 гадах ён збудаваў [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Германавічы)|мураваную грэка-каталіцкую царкву]] Апекі Прасвятой Багародзіцы, якая была асвечаная 6 кастрычніка 1787 года. Пры царкве быў закладзены кляштар базыльянаў<ref name=":0" />. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Германавічы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Дзісенскім павеце. 10 жніўня 1796 года памёр Ігнацый Шырын, Германавічы сталі належаць яго сыну Юзафу. Ён збудаваў або скончыў раней пачатае будаўніцтва [[Германавіцкая сядзіба|двухпавярховага палацу]] ў стылі класіцызму на правым беразе Дзісны. Паміж 1800 і 1805 гадамі Юзаф Шырын перавёў царкву і парафію на лацінскі абрад, касцёл атрымаў тытул Перамянення Пана. 27 жніўня 1821 года была ўтвораная рыма-каталіцкая парафія<ref name=":0" />.[[Файл:Ivan Siamionavič Sapieha. Іван Сямёнавіч Сапега (1709).jpg|міні|Іван Сямёнавіч Сапега, адзін з першых уладальнікаў Германавічаў.|495x495пкс]]У 1826 годзе Юстын Шырын, збудаваў рыма-каталіцкую капліцу на правым беразе Дзісны (цяпер не існуе), якая была сямейнай пахавальняй Шырынаў. У кан. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] у Германавічах працавалі вінакурны завод, млын, крама, карчма. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Германавічы апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе былі цэнтрам гміны Дзісенскага павета Віленскага ваяводства. Адміністрацыя гміны набыла ад Шырынаў палац, у якім у [[1927]] была адчыненая 7-класная школа. У [[1939]] Германавічы ўвайшлі ў [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] сталі цэнтрам сельсавета Шаркоўшчынскага раёна. Статус паселішча змянілі да вёскі. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1900]] — каля 300 чал. * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1970]] — 649 чал., 209 двароў; [[1992]] — 750 чал., 290 двароў<ref>[[Вячаслаў Насевіч]]. Германавічы // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 519.</ref>. * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2006]] — 645 чал. === Інфраструктура === У Германавічах працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, бібліятэка, дом культуры, пошта. == Эканоміка == Цэнтр сельскагаспадарчага кааператыва «Германавічы». == Турыстычная інфармацыя == [[Выява:Hiermanavičy, Kaplica. Германавічы, Капліца (1901-25).jpg|thumb|Капліца Святых апп. Пятра і Паўла]] Дзейнічаюць [[Германавіцкі музей культуры і побыту|Германавіцкі музей мастацтва і этнаграфіі імя Я. Драздовіча]], школьны гістарычна-краязнаўчы музей. === Памятныя мясціны === * [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Германавічы)|Касцёл Перамянення Гасподняга]] (1787) * [[Свята-Успенская царква (Германавічы)|Свята-Успенская царква]] * Могілкі: хрысціянскія; польскіх салдат * [[Палацава-паркавы комплекс Шырынаў (Германавічы)|Палацава-паркавы комплекс Шырынаў]] (XVIII ст.) === Страчаная спадчына === * [[Капліца Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Германавічы)|Капліца Святых Апосталаў Пятра і Паўла]] (1826) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Германавічаў" widths=150 heights=150> Выява:Church of Transfiguration in Hiermanavičy.jpg|[[Касцёл Перамянення Гасподняга (Германавічы)|Касцёл Перамянення Гасподняга]] Выява:Interior of the Church of Transfiguration in Hiermanavičy.jpg|Касцёл, інтэр'ер Выява:Šyryn Estate in Hiermanavičy.jpg|Палацава-паркавы комплекс Шырынаў Выява:Hiermanavičy-pałac.jpg|Палац </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * Hermanowicze // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/556 556]. * Nowe Hermanowicze // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/222 222]. == Спасылкі == {{Commons|Category:Hiermanavičy}} * {{ГБ|http://globustut.by/germanovic/index.htm}} * [http://www.radzima.org/be/pub/5195_p/ Германавічы] на [[Radzima.org]] * [http://wikimapia.org/#lat=55.4&lon=27.8&z=10&l=28&m=s&v=9&search=Hermanowicze Германавічы на wikimapia.org] * [http://pda.weather-in.by/by/vitebskaja/335 Надвор'е ў Германавічах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305171225/http://pda.weather-in.by/by/vitebskaja/335 |date=5 сакавіка 2016 }} {{Германавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Германавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] [[Катэгорыя:Германавічы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] rs8c7tk2i6nr658aop9kcetxzwse3mr 5141915 5141913 2026-05-15T15:13:52Z K.shytal 58227 /* Гісторыя */ дадаў пра Драздовіча, беларускую мову ў Касцёле 5141915 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Германавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Германавічы. 19.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 24|lat_sec = 47 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 44|lon_sec = 12 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет = Германавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Hiermanavičy |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243018475 }} '''Герма́навічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hiermanavičy}}, {{lang-ru|Германовичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на рацэ [[Дзісна (рака)|Дзісна]]. Уваходзіць у склад і з'яўляецца цэнтрам [[Германавіцкі сельсавет|Германавіцкага сельсавета]]. Насельніцтва 645 чал. ([[2006]]). Знаходзіцца за 18 км на паўночны ўсход ад [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыны]]. == Гісторыя == Назва паходзіць ад прозвішча Германовіч. У канцы XV стагоддзя паселішча належала путным баярам братам Юрыю, Паўлу, Гаўрыле, Мікалаю і Ваську Германовічам, якія выконвалі павіннасці на карысць [[Гарадскія ўмацаванні Полацка|Полацкага замка]]. Першая згадка адносіцца да 1500 года, калі вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] дазволіў [[Пісар вялікі літоўскі|пісару вялікаму літоўскаму]] [[Іван Сямёнавіч Сапега|Івану Сапезе]] купіць Германавічы і Рылаўшчыну ад вышэйзгаданых братоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2d744b9e-eba0-4a5e-8851-074349d4719f?page=559&searchQuery=hermanowicze|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 15, Dopełnienia. [Cz. 1], A-Januszowo|год=1900|месца=Warszawa|старонкі=556}}</ref>. [[Файл:Hiermanavičy, Германавічы, Станіслаў Пахалавіцкі (1580).jpg|міні|326x326пкс|Германавічы на карце Станіслава Пахалавіцкага (1580 год).]] Пазней Германавічы належалі належала да ўладанняў [[Сапегі|Сапегаў]] з цэнтрам у [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай ([[1565]]—[[1566]]) Германавічы ўвайшлі ў склад [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1640-я гады ў Германавічах была збудаваная драўляная грэка-каталіцкая царква<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1IwnWpaIjdvOg0sYhyQ2zgGrDzQjvkXH1/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=З чаго пачыналася гісторыя парафіі ў Германавічах|год=2023|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=9|нумар=9|старонкі=4|issn=2224-9621}}</ref>. [[Выява:Hiermanavičy, Bazylanski. Германавічы, Базылянскі (1900).jpg|thumb|left|140px|Касцёл, пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] У [[1739]] [[Юзаф Станіслаў Сапега]] прадаў мястэчка Германавічы з фальваркам Шабалаўшчына інфлянцкаму пану Яну фон Экель Гілзену. 3 гэтага часу Германавічы — цэнтр асобнага маёнтка, які ахопліваў вёскі Атокі, Белы Двор, Марыямпаль, Перамены, Пузаны, Рэчкі, Юзафова. У 1776 годзе Германавічы купіў ад Гільзена Ігнацый Шырын. У 1784-1787 гадах ён збудаваў [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Германавічы)|мураваную грэка-каталіцкую царкву]] Апекі Прасвятой Багародзіцы, якая была асвечаная 6 кастрычніка 1787 года. Пры царкве быў закладзены кляштар базыльянаў<ref name=":0" />. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Германавічы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Дзісенскім павеце. 10 жніўня 1796 года памёр Ігнацый Шырын, Германавічы сталі належаць яго сыну Юзафу. Ён збудаваў або скончыў раней пачатае будаўніцтва [[Германавіцкая сядзіба|двухпавярховага палацу]] ў стылі класіцызму на правым беразе Дзісны. Паміж 1800 і 1805 гадамі Юзаф Шырын перавёў царкву і парафію на лацінскі абрад, касцёл атрымаў тытул Перамянення Пана. 27 жніўня 1821 года была ўтвораная рыма-каталіцкая парафія<ref name=":0" />.[[Файл:Ivan Siamionavič Sapieha. Іван Сямёнавіч Сапега (1709).jpg|міні|Іван Сямёнавіч Сапега, адзін з першых уладальнікаў Германавічаў.|495x495пкс]]У 1826 годзе Юстын Шырын, збудаваў рыма-каталіцкую капліцу на правым беразе Дзісны (цяпер не існуе), якая была сямейнай пахавальняй Шырынаў. У кан. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] у Германавічах працавалі вінакурны завод, млын, крама, карчма. У 1917-1919 гадах у Германавічах жыў беларускі мастак [[Язэп Драздовіч]]. Ён заснаваў у мястэчку спажывецкі кааператыў і культурна-асветніцкае таварыства "Заранка", рабіў замалёўкі навакольных краявідаў. 6 жніўня 1918 года ў Германавічах адбыўся з'езд каталіцкага духавенства Дзісенскага дэканата, падчас якога была прынятая рэзалюцыя аб патрэбе беларускай культурніцкай дзейнасці і беларускіх школаў. Пры касцёле дзейнічаў гурток [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Хрысціянскай дэмакратыі]], пры якім існавала бібліятэка<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://catholicnews.by/belaruskaja-mova-kascjole-pachatku-hh-stagoddzja/|title=Беларуская мова ў Касцёле ў пачатку ХХ стагоддзя|author=Шыталь К.|website=Каталіцкі Веснік|date=2022}}</ref>. У 1917-1923 гадах у касцёле перыядычна прамаўляліся казанні на беларускай мове. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Германавічы апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе былі цэнтрам гміны Дзісенскага павета Віленскага ваяводства. Адміністрацыя гміны набыла ад Шырынаў палац, у якім у [[1927]] была адчыненая 7-класная школа. У [[1939]] Германавічы ўвайшлі ў [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] сталі цэнтрам сельсавета Шаркоўшчынскага раёна. Статус паселішча змянілі да вёскі. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1900]] — каля 300 чал. * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1970]] — 649 чал., 209 двароў; [[1992]] — 750 чал., 290 двароў<ref>[[Вячаслаў Насевіч]]. Германавічы // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 519.</ref>. * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2006]] — 645 чал. === Інфраструктура === У Германавічах працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, бібліятэка, дом культуры, пошта. == Эканоміка == Цэнтр сельскагаспадарчага кааператыва «Германавічы». == Турыстычная інфармацыя == [[Выява:Hiermanavičy, Kaplica. Германавічы, Капліца (1901-25).jpg|thumb|Капліца Святых апп. Пятра і Паўла]] Дзейнічаюць [[Германавіцкі музей культуры і побыту|Германавіцкі музей мастацтва і этнаграфіі імя Я. Драздовіча]], школьны гістарычна-краязнаўчы музей. === Памятныя мясціны === * [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Германавічы)|Касцёл Перамянення Гасподняга]] (1787) * [[Свята-Успенская царква (Германавічы)|Свята-Успенская царква]] * Могілкі: хрысціянскія; польскіх салдат * [[Палацава-паркавы комплекс Шырынаў (Германавічы)|Палацава-паркавы комплекс Шырынаў]] (XVIII ст.) === Страчаная спадчына === * [[Капліца Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Германавічы)|Капліца Святых Апосталаў Пятра і Паўла]] (1826) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Германавічаў" widths=150 heights=150> Выява:Church of Transfiguration in Hiermanavičy.jpg|[[Касцёл Перамянення Гасподняга (Германавічы)|Касцёл Перамянення Гасподняга]] Выява:Interior of the Church of Transfiguration in Hiermanavičy.jpg|Касцёл, інтэр'ер Выява:Šyryn Estate in Hiermanavičy.jpg|Палацава-паркавы комплекс Шырынаў Выява:Hiermanavičy-pałac.jpg|Палац </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * Hermanowicze // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/556 556]. * Nowe Hermanowicze // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/222 222]. == Спасылкі == {{Commons|Category:Hiermanavičy}} * {{ГБ|http://globustut.by/germanovic/index.htm}} * [http://www.radzima.org/be/pub/5195_p/ Германавічы] на [[Radzima.org]] * [http://wikimapia.org/#lat=55.4&lon=27.8&z=10&l=28&m=s&v=9&search=Hermanowicze Германавічы на wikimapia.org] * [http://pda.weather-in.by/by/vitebskaja/335 Надвор'е ў Германавічах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305171225/http://pda.weather-in.by/by/vitebskaja/335 |date=5 сакавіка 2016 }} {{Германавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Германавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] [[Катэгорыя:Германавічы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 5kd62g85y8yd4ashlprr1tu0ge4h4w6 0 121341 5141873 5098122 2026-05-15T12:57:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141873 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Тэйлар Свіфт | Подпіс = {{lang-en|Taylor Swift}} | Фота = | Сучаснасць_імя = Тэйлар Элісан Свіфт | Гады = 2003 — цяперашні час | Прафесіі = {{Спявачка|ЗША}}, {{Актрыса|ЗША}} | Жанры = [[кантры]], [[Поп-музыка|поп]], альтэрнатыва | Узнагароды = [[Грэмі]], [[American Music Awards]], [[Эмі]], [[BRIT Awards]] і [[Billboard Music Awards]] | Інструменты = [[акустычная гітара]], [[банджа]], [[піяніна]],<ref>{{cite web|url=http://news.prnewswire.com/DisplayReleaseContent.aspx?ACCT=104&STORY=/www/story/01-30-2009/0004963493&EDATE=|title=Taylor Swift, Billboard's Best-Selling Artist of 2008, Announces 'Fearless 2009' Headlining Tour|date=January 30, 2009|publisher=Big Machine Records|access-date=2009-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090606151121/http://news.prnewswire.com/DisplayReleaseContent.aspx?ACCT=104&STORY=%2Fwww%2Fstory%2F01-30-2009%2F0004963493&EDATE=|archive-date=6 чэрвеня 2009|url-status=dead}}</ref> [[укулеле]]<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/chartblog/2009/02/taylor_swift_the_interview.shtml|title=Taylor Swift… The Interview!|date=February 17, 2009|publisher=BBC Radio One|access-date=2009-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007023747/http://www.bbc.co.uk/blogs/chartblog/2009/02/taylor_swift_the_interview.shtml|archive-date=7 кастрычніка 2013|url-status=dead}}</ref> | Супрацоўніцтва = Келі Піклер, The Civil Wars, B.o.B, Цім Макгро, Эд Шыран, Гары Лайтбодзі, Кендрык Ламар, Кельвін Харыс, Little Big Town, Зэйн Малік, Sugarland, Panic! At the Disco, The Chicks, Шон Мендэс, Bon Iver, The National, HAIM, Марэн Морыс, Кіт Урбан, Фібі Брыджэрс, Крыс Стэплатан, Big Red Machine | Лэйбл = Republic Records<br />Big Machine Records (раней)<br />RCA Records (раней) | Сайт = http://www.taylorswift.com Афіцыйны сайт }} {{Цёзкі2|Свіфт}} '''Тэйлар Элісан Свіфт''' ({{lang-en|Taylor Alison Swift}}; [[13 снежня]] [[1989]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[кантры]] і [[Поп-музыка|поп]] [[Спявак|спявачка]], [[Аўтар песні|аўтар песень]], [[рэжысёр]] і [[Акцёр|актрыса]]<ref name="Rolling Stone2">{{cite web|title=The 100 Greatest Songwriters of All Time|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-songwriters#taylor-swift|publisher=Rolling Stone|access-date=11 октября 2015|lang=en}}</ref><ref name="Rolling Stone2"/><ref>{{cite web|last1=Wilson|first1=Carl|title=Contemplating Taylor Swift’s Navel|url=http://www.slate.com/articles/arts/music_box/2014/10/taylor_swift_s_1989_reviewed_could_the_secret_to_the_pop_star_s_world_conquering.html|website=Slate|access-date=11 октября 2015|date=29 октября 2014|lang=en}}</ref>. Дэбютны альбом «[[Taylor Swift (альбом Тэйлар Свіфт)|Taylor Swift]]» выйшаў у [[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] годзе і прынёс ёй першы поспех. Другі альбом «[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]» быў выпушчаны ў [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] годзе і стаў міжнародным прарывам. Папулярнасць сінглаў «[[Love Story (песня Тэйлар Свіфт)|Love Story]]» і «[[You Belong with Me (песня Тэйлар Свіфт)|You Belong with Me]]» дапамагла «[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]» заняць першае месца ў чарце «Billboard 200» і стаць самым прадаваным альбомам [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. «[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]» атрымаў чатыры прэміі «[[Грэмі]]», улічваючы галоўную намінацыю «Альбом года», у якой Свіфт стала самай маладой лаўрэаткай у гісторыі. Выпушчаны ў [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] годзе трэці альбом Тэйлар «[[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|Speak Now]]» дэбютаваў на першым месцы «Billboard 200», разышоўшыся накладам больш за мільён копій за першы тыдзень. Сінгл «[[Mean (песня Тэйлар Свіфт)|Mean]]» стаў уладальнікам «[[Грэмі]]» ў дзвюх намінацыях. У [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] годзе адбыўся рэліз чацвёртага студыйнага альбома «[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]», які дэбютаваў на першых месцах у [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Канада|Канадзе]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. «[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]» таксама дэбютаваў з першага месца ў «Billboard 200» з тыднёвым накладам у 1,2 мільёна асобнікаў, што стала найвышэйшым паказчыкам за апошнія дзесяць гадоў. Сінглы «[[We Are Never Ever Getting Back Together (песня Тэйлар Свіфт)|We Are Never Ever Getting Back Together]]» і «[[I Knew You Were Trouble (песня Тэйлар Свіфт)|I Knew You Were Trouble]]» сталі сусветнымі хітамі. У [[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] годзе выйшаў пяты студыйны альбом Тэйлар «[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|1989]]», які прадставіў яе новы музычны стыль. Свіфт апісала пласцінку як ''«свой першы афіцыйны поп-альбом».'' Запіс дэбютаваў на першым месцы «Billboard 200» з {{Num|1287000}} прададзеных копій у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — гэта абсалютны рэкорд за апошнія 12 гадоў. Такім чынам, Свіфт стала адзіным выканаўцам, у якога тры альбома адразу дэбютавалі з мільённымі тыражамі. Сінглы «[[Shake It Off (песня Тэйлар Свіфт)|Shake It Off]]», «[[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|Blank Space]]» і «[[Bad Blood (песня Тэйлар Свіфт)|Bad Blood]]» сталі сусветнымі хітамі. Акрамя таго, «[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|1989]]» перамог у трох намінацыях прэміі «[[Грэмі]]». У [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] годзе адбыўся рэліз шостага студыйнага альбома спявачкі, які атрымаў назву «[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]». Пласцінка дэбютавала на першым месцы «Billboard 200» з {{Num|1216000}} прададзеных копій у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Тэйлар пабіла свой жа рэкорд і стала першай спявачкай у гісторыі, чатыры альбома якой за тыдзень распрадаліся накладам у мільён копій і болей. Па выніках года «[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]» стаў самым паспяховым альбомам. Лід-сінгл «[[Look What You Made Me Do (песня Тэйлар Свіфт)|Look What You Made Me Do]]» стаў міжнароднай сенсацыяй і атрымаў вялікую папулярнасць ва ўсім свеце. У [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] годзе адбыўся рэліз сёмага студыйнага альбома Тэйлар і першага на лэйбле «Republic» — «[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]». Пласцінка дэбютавала на першым месцы «Billboard 200». У падтрымку альбома выйшлі сінглы «[[ME! (песня Тэйлар Свіфт)|ME!]]», «[[You Need to Calm Down (песня Тэйлар Свіфт)|You Need to Calm Down]]», «[[Lover (песня Тэйлар Свіфт)|Lover]]» і «[[The Man (песня Тэйлар Свіфт)|The Man]]». У [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] годзе Свіфт прадставіла восьмы студыйны альбом «[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]», паведаміўшы пра яго рэліз за дзень да прэм’еры. Гэта была эксперыментальная пласцінка, запісаная ў жанры альтэрнатывы. Спявачка стварыла яе за 3 месяцы, знаходзячыся на самаізаляцыі падчас пандэміі [[COVID-19]]. Альбом апынуўся для артысткі нечаканым поспехам: рэкордныя праслухоўванні і самыя высокія ацэнкі ад крытыкаў. «[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]» прынёс Свіфт узнагароду «Альбом года» на прэміі «[[Грэмі]]». Яна стала першай жанчынай у гісторыі з трыма перамогамі ў гэтай ганаровай намінацыі. У канцы [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года Тэйлар нечакана выпусціла дзявятую пласцінку — «[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]». Яна стала ідэйным і музычным працягам «[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]». Запіс узначаліў «Billboard 200» і ўсталяваў рэкорд па продажах вінілавых пласцінак у ЗША за ўсю гісторыю. У [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] годзе Свіфт пачала перавыпускаць сваю музыку з паметкай «Taylor’s Version» ''(бел. «Версія Тэйлар»)''. Гэта стала контрмерай супраць змяненняў валодання майстар-запісамі яе першых шасці студыйных альбомаў. Перазапісаныя «[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]» і «[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]» атрымалі станоўчыя водгукі крытыкаў і сталі камерцыйна паспяховымі. Тэйлар Свіфт стала найбольш паспяховым лічбавым выканаўцам у гісторыі музыкі, уладальніцай больш за 400 прэмій, у тым ліку 11 статуэтак «[[Грэмі]]»<ref>{{Cite web|access-date=2016-02-17|title=Lessons From A Likeable Celebrity: Taylor Swift|url=https://www.forbes.com/sites/tomward/2016/02/15/lessons-from-a-likeable-celebrity-taylor-swift/#70efbfe8e0f8|publisher=Forbes}}</ref>, 34 «[[American Music Award]]s», 1 «[[Эмі]]», 2 «[[BRIT Awards]]» і 25 «[[Billboard Music Awards]]», а таксама ўваходзіць у спіс «Каралевы поп-музыкі» ({{Lang-en|Queens of Pop}}) часопіса «[[Rolling Stone]]»<ref>{{cite web|url=http://www.theboot.com/2011/07/01/taylor-swift-carrie-underwood-rolling-stone-queens-of-pop/|title=Taylor Swift, Carrie Underwood Named 'Queens of Pop'|publisher=The Boot|date=July 1, 2011|access-date=2011-07-17}}</ref>. Выданне «[[Forbes]]» змясціла Свіфт на другое месца ў спісе самых высокааплатных спявачак 2015 года, а ў 2016 годзе яе назвалі самай высокааплатнай знакамітасцю з прыбыткам у 170 мільёнаў долараў<ref>[http://www.ok-magazine.ru/stars/news/41249-teylor-svift-nazvali-samoy-vysokooplachivaemoy-znamenitostyu Тейлор Свифт назвали самой высокооплачиваемой знаменитостью]</ref>. Па выніках [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года Тэйлар стала самай паспяховай спявачкай у свеце. У тым жа годзе часопіс «[[Forbes]]» паведаміў, што Свіфт стала першым артыстам у гісторыі амерыканскага музычнага рынку, у якога тры розных альбома былі прызнаныя самымі прадаванымі па выніках года («[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]», «[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|1989]]» і «[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]»). Па выніках [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года Тэйлар стала другім самым прадаваным выканаўцам у свеце паводле звестак IFPI. У сваю чаргу Billboard паведаміў, што Свіфт апынулася самым высокааплатным музыкам у ЗША. У [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] годзе Свіфт зноў заняла другі радок у рэйтынгу самых прадаваных артыстаў свету ад IFPI. Таксама яна была аб’яўлена самай паспяховай спявачкай на Spotify. Billboard назваў Тэйлар найвялікшай поп-зоркай [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года. 6 снежня 2023 года Тэйлар Свіфт названа чалавекам года па версіі часопіса «[[Time]]». 4 лютага 2024 года спявачка ў рэкордны чацвёрты раз стала пераможцай цырымоніі «[[Грэмі]]» ў катэгорыі «Альбом года». == Біяграфія == === Ранняе жыццё === Тэйлар Свіфт нарадзілася 13 снежня 1989 года ў горадзе [[Рэдынг (Пенсільванія)|Рэдынг]], а вырасла ў горадзе Ваёмісінг, штат [[Садружнасць Пенсільванія|Пенсільванія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Вялікі ўплыў на яе аказалі Шаная Твейн<ref name="swiftshania">{{cite web|url=http://www.timeforkids.com/TFK/kids/news/story/0,28277,1894626,00.html|title=Catching Up With Taylor Swift|publisher=Timeforkids.com|date=April 28, 2009|access-date=2009-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724021710/http://www.timeforkids.com/TFK/kids/news/story/0,28277,1894626,00.html|archive-date=24 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref>, Ліэн Раймс і яе бабуля, оперная спявачка Марджары Фінлі<ref>{{cite web|author=Hatza, George.|title=Taylor Swift: Growing into superstardom|url=http://www2.readingeagle.com/article.aspx?id=116460|date=2008-08-12|publisher=Reading Eagle|access-date=2015-11-20|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722072138/http://www2.readingeagle.com/article.aspx?id=116460|archive-date=22 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref>. У 10 гадоў Тэйлар ужо выступала ў родным горадзе на кірмашах, фестывалях і спартыўных мерапрыемствах. Яна праспявала дзяржаўны гімн на адкрыцці 76-х Філадэльфійскіх гульняў у 12 гадоў<ref>{{cite news|first=Melissa|last=Castellanos|title=Second Cup Cafe: Taylor Swift|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/05/16/earlyshow/saturday/secondcup/main4103339.shtml|format=HTML|work=CBSNEWS|date=2008-05-17|access-date=2012-01-15|language=en|quote=By age 12, she was already writing songs with local songwriters in Nashville. Back in Pennsylvania, she landed an important gig singing the National Anthem at the U.S. Open tennis tournament, which got a lot of buzz.}}</ref>. Тэйлар узяла ў рукі гітару ва ўзросце 10 гадоў і тады ж пачала пісаць песні. Ужо ў той час яна зразумела, што свае самыя патаемныя пачуцці можна выказаць з дапамогай музыкі<ref>{{cite news|first=Jon|last=Friedman|title=5 Things You Did Not Know About Taylor Swift (unless you read her Wikipedia page)|url=http://www.latenightwithjimmyfallon.com/blogs/2009/11/tonights-guest-taylor-swift/|format=HTML|work=Late Night with Jimmy Fallon|publisher=Jimmy Fallon|date=2009-11-02|access-date=2012-01-15|language=en|quote=At ten, Swift began writing songs... Swift first learned to play guitar from a computer repairman who showed her how to play three chords. After learning those three chords, she wrote her first song, "Lucky You".}}</ref>. Пераехаўшы ў адзін з прыгарадаў [[Нашвіл|Нэшвіла]], Тэйлар выступала ля вітрын кафэ са сваімі песнямі і аднойчы трапіла на вочы аднаму з ветэранаў музычнай індустрыі Скоту Барчэце, які нядаўна стварыў незалежны лэйбл Big Machine Records<ref>[http://www.songwriteruniverse.com/taylorswift123.htm Taylor Swift Discusses Her Debut Album, Early Hits, And How She Got Started]</ref>. З таго часу і пачалася кар’ера спявачкі. === 2006—2007: Taylor Swift === У жніўні [[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] года выйшаў дэбютны сінгл Тэйлар [[Tim McGraw (песня Тэйлар Свіфт)|''Tim McGraw'']]. Альбом [[Taylor Swift (альбом Тэйлар Свіфт)|''Taylor Swift'']], рэліз якога адбыўся [[4 кастрычніка]] [[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] года, прынёс ёй вядомасць і стаў для Свіфт сапраўдным поспехам. У кастрычніку [[2007 год у гісторыі музыкі|2007]] года яна была прызнаная Міжнароднай Асацыяцыяй аўтараў песень [[Нашвіл|Нэшвіла]] найлепшым выканаўцам і аўтарам года і стала самай маладой спявачкай, якая атрымала гэтую прэмію. Усе пяць сінглаў з альбома — [[Tim McGraw (песня Тэйлар Свіфт)|''Tim McGraw'']], [[Teardrops on My Guitar (песня Тэйлар Свіфт)|''Teardrops on My Guitar'']], [[Our Song (песня Тэйлар Свіфт)|''Our Song'']], [[Picture to Burn (песня Тэйлар Свіфт)|''Picture To Burn'']] і [[Should’ve Said No (песня Тэйлар Свіфт)|''Should’ve Said No'']] — атрымалі плацінавы статус у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Калядны міні-альбом Свіфт ''Sounds of the Season: The Taylor Swift Holiday Collection'' выйшаў у свет [[16 кастрычніка]] [[2007 год у гісторыі музыкі|2007]] года. === 2008—2009: Fearless === [[Файл:StaplesCenterFearless.jpg|міні|Тэйлар Свіфт на канцэрце ў Лос-Анджэлесе ў 2010 годзе падчас тура Fearless Tour.]] У [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] годзе быў выпушчаны міні-альбом ''Beautiful Eyes''. Тэйлар атрымала намінацыю на [[Грэмі]] за [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] год як «Найлепшы новы выканаўца», але саступіла ўзнагароду [[Эмі Уайнхаус|Эмі Уайнхаўс]]. Другі студыйны альбом Свіфт [[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|''Fearless'']] з’явіўся ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[11 лістапада]] [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] года<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/life/2008-08-07-coming-attractions_N.htm|title=Coming attractions: Not all boys make Taylor Swift cry|access-date=19 июня 2010|work=USA Today|first1=Brian|last1=Mansfield|first2=Donna|last2=Freydkin|first3=Bill|last3=Keveney}}</ref>. Альбом заняў першае месца ў чарце музычных альбомаў Billboard 200 і разышоўся тыражом у 592 000 асобнікаў за першы тыдзень, а па выніках [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] быў назаны самым прадаваным альбомам года<ref>[http://www.billboard.com/#/album/taylor-swift/fearless/1183852 Альбом ''Fearless'' в чартах Биллборда]</ref>. У [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] годзе Тэйлар атрымала прэмію Young Hollywood Awards (Малады [[Галівуд]]) у катэгорыі «Будучая суперзорка», а ў [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] годзе — узнагароду «Найлепшае жаночае відэа» на [[MTV|MTV Video Music Awards]] 2009 за свой кліп [[You Belong with Me (песня Тэйлар Свіфт)|''You Belong with Me'']]. Акрамя таго, Свіфт была ўзнагароджана прэміяй «Hal David Starlight Award» ад імя «Залы Славы аўтараў песень» і была названая «Найлепшым аўтарам і выканаўцам года» [[Нашвіл|Нэшвілскай]] асацыяцыяй аўтараў песень<ref>{{cite web|last=Richards|first=Kevin|title=Taylor Swift, Toby Keith, and Wynn Varble Win Big at NSAI Awards|url=http://www.americansongwriter.com/2009/10/taylor-swift-toby-keith-and-wynn-varble-win-big-at-nsai-awards/|access-date=May 15, 2012|date=October 19, 2009}}</ref>. Часопіс Billboard назваў Тэйлар найлепшым выканаўцам [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] года<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/266432/2009-artists-of-the-year|title=2009 Artists of the Year|work=Billboard|date=December 10, 2009|access-date=May 21, 2012}}</ref>. На 52-й цырымоніі ўзнагароджання [[Грэмі]] Свіфт атрымала ўзнагароды «Найлепшая кантры-выканаўца», «Найлепшая кантры-песня» за сінгл [[White Horse (песня Тэйлар Свіфт)|''White Horse'']], «Альбом года» і «Найлепшы кантры-альбом» за пласцінку [[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|''Fearless'']]. === 2010—2011: Speak Now === Тэйлар Свіфт выпусціла свой трэці студыйны альбом, [[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|''Speak Now'']], у кастрычніку [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] года. Яна напісала ўсе 14 песень самастойна<ref name="NYT2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/10/24/arts/music/24swift.html|title=Taylor Swift, Angry on 'Speak Now' – ''The New York Times''|last=Caramanica|first=Jon|work=The New York Times|date=October 20, 2010|access-date=October 23, 2010}}</ref>. У музычным плане альбом пашырыў межы [[кантры]]-[[Поп-музыка|поп]]-музыкі да альтэрнатыўнага [[Рок-музыка|рока]] і баблгам-[[Поп-музыка|поп]]-музыкі<ref name="LAT">{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/10/album-review-taylor-swifts-speak-now.html|title=Album review: Taylor Swift's 'Speak Now'|last=Powers|first=Ann|work=[[Los Angeles Times]]|date=October 25, 2010|access-date=October 25, 2010}}</ref>. Йон Караманіка з газеты The New York Times назваў новы альбом «музычна разнастайным і, магчыма, найлепшым за ўсю кар’еру спявачкі» (на той момант)<ref name="NYT2"/>. Тэона Вэбер з газеты The Village Voice адзначыў, што альбом дазволіў даць сапраўдную ацэнку таленту Свіфт, «які з’яўляецца не канфесійным, а драматычным»: «Як і некаторыя аўтары [[кантры]]-песень да яе, яна стварае персанажаў і сітуацыі, беручы іх з жыцця, і знаходзіць магутныя спосабы іх апісання»<ref name="Voice">{{cite web|url=http://www.villagevoice.com/2010-11-03/music/the-iceberg-songs-of-taylor-swift/|title=The Iceberg Songs of Taylor Swift|last=Weber|first=Theon|work=[[The Village Voice]]|date=November 3, 2010|access-date=November 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707060458/http://www.villagevoice.com/2010-11-03/music/the-iceberg-songs-of-taylor-swift/|archive-date=7 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Роб Шэфілд з часопіса [[Rolling Stone]] апісаў песні Свіфт як адны з самых інтэлектуальных у [[Поп-музыка|поп]], [[Рок-музыка|рок]] ці [[кантры]]-музыцы: «Свіфт таленавіты прафесіянал [[Нашвіл|Нэшвіла]], які ведае ўсе прыёмы стварэння хітоў, але яна таксама гіперрамантык з меладраматычнымі ноткамі»<ref name="RS">{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/reviews/album/45342/225745|title=Speak Now by Taylor Swift|last=Sheffield|first=Rob|work=Rolling Stone|date=October 26, 2010|access-date=October 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101202061419/http://www.rollingstone.com/music/reviews/album/45342/225745|archive-date=2 снежня 2010|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Taylor Swift 2011crop.jpg|міні|Тэйлар выступае ў рамках Speak Now World Tour, ліпень 2011.]] Свіфт пачала шырокую прамоўцінг-кампанію дзеля распаўсюджвання новага альбома<ref>{{cite news|last=Sisario|first=Ben|url=https://www.nytimes.com/2010/11/04/arts/music/04country.html|title=Taylor Swift Album Is a Sales Triumph|work=[[The New York Times]]|date=November 3, 2010|access-date=May 15, 2012}}</ref>. Яна наведвала розныя ток-шоў і дзённыя тэле-шоў, давала бясплатныя міні-канцэрты ў незвычайных месцах, у тым ліку на выступу на адкрытым двухпавярховым аўтобусе на [[Галівуд]]скім бульвары ў [[Лос-Анджэлес]]е і ў Зале вылету ў Міжнародным аэрапорце імя [[Джон Фіцджэральд Кенэдзі|Джона Фіцджэральда Кэнэдзі]] ў [[Нью-Ёрк]]у<ref>{{cite web|url=http://voices.yahoo.com/taylor-swifts-speak-now-moves-back-7466108.html?cat=33|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221114845/http://voices.yahoo.com/taylor-swifts-speak-now-moves-back-7466108.html?cat=33|archive-date=December 21, 2013|title=Taylor Swift's '˜Speak Now' Moves Back to Number One on Billboard's Hot 200, Finishes Third for Year|publisher=Yahoo! Voices|date=October 25, 2010|access-date=May 10, 2012}}</ref>. Альбомны лід-сінгл [[Mine (песня Тэйлар Свіфт)|''Mine'']] выйшаў у жніўні [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] года, а затым яшчэ 5 сінглаў былі выпушчаныя ў [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]]—[[2011 год у гісторыі музыкі|2011]] гадах: [[Back to December (песня Тэйлар Свіфт)|''Back to December'']], [[Mean (песня Тэйлар Свіфт)|''Mean'']], [[The Story of Us (песня Тэйлар Свіфт)|''The Story of Us'']], [[Sparks Fly (песня Тэйлар Свіфт)|''Sparks Fly'']] і [[Ours (песня Тэйлар Свіфт)|''Ours'']]<ref name="leak">{{cite web|url=http://www.cmt.com/news/news-in-brief/1645091/taylor-swifts-new-single-mine-shipped-to-country-radio-after-leak.jhtml|title=Taylor Swift's New Single, "Mine", Shipped to Country Radio After Leak|date=August 4, 2010|publisher=[[Country Music Television]]|access-date=August 4, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021211934/http://www.cmt.com/news/news-in-brief/1645091/taylor-swifts-new-single-mine-shipped-to-country-radio-after-leak.jhtml|archive-date=21 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref>. [[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|''Speak Now'']] з’яўляецца адным з самых камерцыйна паспяховых альбомаў: ён дэбютаваў на першым месцы ў Billboard 200 у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], разышоўся тыражом у 1,047,000 копій за тыдзень<ref>{{cite web|url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-ending-may-29-2011-albums-gaga-goes-on-sale.html|publisher=Yahoo! Music|title=Week Ending May 29, 2011. Albums: Gaga Goes On Sale|first=Paul|last=Grein|date=June 1, 2011|access-date=December 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130221132659/http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-ending-may-29-2011-albums-gaga-goes-on-sale.html|archive-date=February 21, 2013}}</ref> і быў прададзены накладам больш за 5 мільёнаў копій ва ўсім свеце<ref>{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/taylor-swift-to-release-speak-now-world-tour---live-concert-cddvd--cdblu-ray-set-on-november-21st-130275878.html|title=Taylor Swift to Release SPEAK NOW WORLD TOUR – LIVE, Concert CD/DVD & CD/Blu-Ray Set, on November 21st|agency=PR Newswire|date=2011-09-21|access-date=2015-11-21}}</ref>. Тэйлар Свіфт гастралявала на працягу [[2011 год у гісторыі музыкі|2011]] і ў пачатку [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] года для падтрымкі [[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|''Speak Now'']]. За трынаццаць месяцаў яна дала 111 канцэртаў ва ўсім свеце: 7 — у [[Азія|Азіі]], 12 — [[Еўропа|Еўропе]], 80 — у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] і 20 — у [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref name="billboard1">{{cite web|last=Allen|first=Bob|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/industry/touring/hot-tours-taylor-swift-george-strait-cirque-1006619952.story|title=Hot Tours: Taylor Swift, George Strait, Cirque Du Soleil|work=Billboard|date=March 29, 2012|access-date=May 10, 2012}}</ref>. За тур, які наведала больш за 1,6 мільёна прыхільнікаў спявачкі было сабрана больш за 123 мільёна долараў, што зрабіла ''Speak Now World Tour'' адным з самых касавых у гісторыі<ref name="SpeakNowLiveAlbum">{{cite web|url=http://www.taylorswift.com/news/o1287965052241?post=taylor-to-release-live-cd-dvd#o1287965052241|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011141259/http://www.taylorswift.com/news/o1287965052241?post=taylor-to-release-live-cd-dvd|archive-date=October 11, 2011|title=Taylor Swift News and Blog|publisher=Taylorswift.com|date=September 21, 2011|access-date=September 21, 2011}}</ref><ref name="Roland 2">{{cite web|last=Roland|first=Tom|title=Taylor Swift: Billboard's Woman of the Year|url=http://www.billboard.com/articles/news/464865/taylor-swift-billboards-woman-of-the-year|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|page=2|access-date=May 15, 2012|date=December 2, 2011}}</ref><ref name="Roland 2"/>. На 54-й цырымоніі ўзнагароджання [[Грэмі]] Тэйлар атрымала прэміі «Найлепшае сольнае кантры-выкананне» і «Найлепшая кантры-песня» (усе за песню [[Mean (песня Тэйлар Свіфт)|''Mean'']]), а таксама была намінавана ў катэгорыі «Найлепшы кантры-альбом»<ref name="54th Grammys">{{cite web|last=Wyland|first=Sarah|title=Taylor Swift Takes Home Two GRAMMYs at Tribute-Filled Show|url=http://blog.gactv.com/blog/2012/02/12/taylor-swift-takes-home-two-grammys-at-tribute-filled-show/|publisher=Great American Country|access-date=February 13, 2012|date=February 12, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906065943/http://blog.gactv.com/blog/2012/02/12/taylor-swift-takes-home-two-grammys-at-tribute-filled-show/|archive-date=September 6, 2015}}</ref>. Яна таксама выканала песню падчас цырымоніі. Пасля выступлення на [[Грэмі]] Клейр Саддет з часопіса [[Time]] адзначыла, што Свіфт «з падвоенай сілай вярнулася на сцэну»<ref>{{cite news|last=Suddath|first=Claire|title=Taylor Swift, "Mean" &#124; The Best and Worst of the 2012 Grammys|url=http://entertainment.time.com/2012/02/12/the-best-and-worst-of-the-2012-grammys/slide/taylor-swift-mean/#taylor-swift-mean|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=April 22, 2012|date=February 12, 2012}}</ref>, а Джэймі Дзіруэстар з часопіса USA Today заўважыў, што Свіфт засвоіла крытыку [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] года і стала лепш і як кампазітар, і як жывы выканаўца<ref>{{cite news|last=Deerwester|first=Jayme|title=Adoration for Adele: 6 Grammys|url=https://www.usatoday.com/life/music/awards/grammys/story/2012-02-12/live-grammys-story-2012/53063460/1|work=[[USA Today]]|access-date=April 22, 2012|date=February 12, 2012}}</ref>. У [[2011 год у гісторыі музыкі|2011]] годзе Тэйлар Свіфт заняла 20 месца ў спісе самых сексуальных жанчын свету па версіі часопіса [[Maxim|MAXIM]]<ref>[http://www.maxim.com/amg/GIRLS/Articles/2011+Hot+100 2011 Hot 100] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110513131714/http://www.maxim.com/amg/GIRLS/Articles/2011%20Hot%20100 |date=13 мая 2011 }} // MAXIM.com</ref>. === 2012—2013: Red === [[Файл:Taylor Swift Red Tour 2, 2013.jpg|злева|міні|311x311пкс|Свіфт на канцэрце ў Місуры ў сакавіку 2013 года падчас The Red Tour]] Чацвёрты альбом спявачкі, які атрымаў назву [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']], быў выпушчаны [[22 кастрычніка]] [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] года<ref name="yahoo1">{{cite web|last=Willman|first=Chris|url=http://music.yahoo.com/blogs/our-country/scott-borchetta-taylor-tim-martina-band-perry-personalized-005314825.html|title=Scott Borchetta on Taylor, Tim, Martina, the Band Perry&nbsp;... and the Personalized Machinery of Big Machine|publisher=Yahoo! Music|date=June 13, 2012|access-date=July 1, 2012}}</ref>. Тэйлар напісала 9 з 16 песень альбома самастойна, а астатнія былі створаны разам з іншымі аўтарамі<ref name="usatoday2">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2012/10/17/taylor-swift-red-interview/1637307/|title=Taylor Swift sees 'Red' all over|work=USA Today|date=October 17, 2012|access-date=October 23, 2012|first=Brian|last=Mansfield}}</ref>. Нягледзячы на музычныя эксперыменты з [[Рок-музыка|хартленд-рокам]], энэрджы і [[Поп-музыка|данс-попам]], стыль Тэйлар застаўся традыцыйным<ref>{{cite news|author=Alex Macpherson|url=http://www.guardian.co.uk/music/2012/oct/18/taylor-swift-want-believe-pretty-lies|title=Taylor Swift: 'I want to believe in pretty lies'|work=The Guardian|access-date=October 23, 2012|location=London|date=October 18, 2012}}</ref><ref name="slantmagazine.com">{{cite web|url=http://www.slantmagazine.com/music/review/taylor-swift-red/2900|title=Taylor Swift: Red &#124; Music Review|work=Slant Magazine|access-date=February 25, 2013}}</ref>. Лід-сінгл альбома, [[We Are Never Ever Getting Back Together (песня Тэйлар Свіфт)|''We Are Never Ever Getting Back Together'']], стаў для Свіфт яе першым чарттоперам у амерыканскім мультыжанравым хіт-парадзе [[Billboard Hot 100|US Billboard Hot 100]]<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/480315/taylor-swift-scores-first-hot-100-no-1|title=Taylor Swift Scores First Hot 100 No.&nbsp;1|author=Trust, Gary|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=August 22, 2012|access-date=August 22, 2012}}</ref><ref name="officialcharts12">{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/artist/5387/TAYLOR-SWIFT/|title=Taylor Swift|publisher=Official Charts Company|access-date=April 11, 2015}}</ref>. З альбома выйшла яшчэ шэсць сінглаў: [[Begin Again (песня Тэйлар Свіфт)|''Begin Again'']] (для [[кантры]]-[[радыё]]), [[I Knew You Were Trouble (песня Тэйлар Свіфт)|''I Knew You Were Trouble'']], [[22 (песня Тэйлар Свіфт)|''22'']], [[Everything Has Changed (песня Тэйлар Свіфт)|''Everything Has Changed'']], [[The Last Time (песня Тэйлар Свіфт)|''The Last Time'']] і [[Red (песня Тэйлар Свіфт)|''Red'']] (для [[кантры]]-[[радыё]]). Два з іх — [[We Are Never Ever Getting Back Together (песня Тэйлар Свіфт)|''We Are Never Ever Getting Back Together'']] і [[I Knew You Were Trouble (песня Тэйлар Свіфт)|''I Knew You Were Trouble'']] — сталі хітамі ва ўсім свеце<ref name="officialcharts12"/>. [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']] дэбютаваў на № 1 у Billboard 200 з тыражом больш за 1,2 мільёна копій за першы тыдзень, што стала самым вялікім паказчыкам за апошнія дзесяць гадоў. Пасля гэтага Свіфт стала першай жанчынай з двума альбомамі з мільённымі накладамі ў дэбютны тыдзень<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/474400/taylor-swifts-red-sells-121-million-biggest-sales-week-for-an-album-since-2002|title=Taylor Swift's 'Red' Sells 1.21 Million; Biggest Sales Week for an Album Since 2002|work=Billboard|date=September 14, 2009|access-date=November 7, 2012}}</ref>. Да мая [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] года тыраж [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']] перавысіў ужо 6 мільёнаў копій ва ўсім свеце<ref>{{cite web|url=http://www.adelaidenow.com.au/entertainment/music/taylor-swift-to-play-stadiums-on-australian-tour/story-e6freeuu-1226637858626|title=Taylor Swift to play stadiums on Australian Red tour|last=Adams|first=Cameron|publisher=[[The Advertiser (Adelaide)|''The Advertiser'' (Adelaide)]]|date=May 9, 2013|access-date=November 17, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710023150/http://www.adelaidenow.com.au/entertainment/music/taylor-swift-to-play-stadiums-on-australian-tour/story-e6freeuu-1226637858626|archive-date=10 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref>. Тур у падтрымку альбома пачаўся ў сакавіку [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] года і ўключаў 86 канцэртаў у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Еўропа|Еўропе]] і [[Азія|Азіі]]<ref>{{cite web|url=http://theboot.com/taylor-swift-2014-red-tour-dates-asia/|title=Taylor Swift Announces 2014 Red Tour Dates in Asia|publisher=Theboot.com|date=February 13, 2014|access-date=April 3, 2014}}</ref>. [[Эд Шыран]] удзельнічаў у турнэ па [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], дзе праспяваў [[Everything Has Changed (песня Тэйлар Свіфт)|''Everything Has Changed'']] разам са Свіфт. Сярод запрошаных гасцей, якія спявалі з Тэйлар дуэтам на розных канцэртах, былі Карлі Сайман, Tegan and Sara, [[Джэніфер Лопес]], Люк Браян, Патрык Стамп (з гурта Fall Out Boy), Элі Голдзінг, Nelly, Сара Барэліс, Шэр Лойд, B.o.B, Гары Лайтбодзі, Train, Neon Trees, Flatts, Хантэр Хейз, Эмелі Санд і Сэм Сміт<ref>{{cite web|url=http://www.complex.com/music/2013/03/watch-nelly-and-taylor-swift-perform-in-st-louis|title=Watch Nelly and Taylor Swift Perform in St. Louis|publisher=Complex|date=March 21, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304071644/http://www.complex.com/music/2013/03/watch-nelly-and-taylor-swift-perform-in-st-louis|url-status=dead}}</ref>. Тур прыцягнуў больш за 1.7 мільёна фанатаў і сабраў больш за 150 мільёнаў даляраў<ref>{{cite web|first=Bob|last=Allen|url=http://www.billboard.com/articles/news/6150193/taylor-swift-red-all-time-country-tour|title=Taylor Swift's Red Wraps as All-Time Country Tour|publisher=Billboard|date=July 3, 2014|access-date=April 11, 2015}}</ref>. У гэты перыяд Свіфт супрацоўнічала са многімі музыкамі. Напрыклад, яна выканала песню ''As Tears Go By'' разам з гуртам [[The Rolling Stones]] у [[Чыкага]] падчас іх тура 50 & Counting<ref>{{cite web|author=Doyle, Patrick|url=https://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-to-join-the-rolling-stones-onstage-tonight-20130603|title=Taylor Swift Rolling Stones Chicago &#124; Music News|work=Rolling Stone|date=June 3, 2013|access-date=June 10, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729002725/http://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-to-join-the-rolling-stones-onstage-tonight-20130603|archive-date=29 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref> і праспявала песню ''Highway Don’t Care'' разам з Цімам Макгро і Кітам Урбанам на цырымоніі ACM Awards [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] года. [[21 кастрычніка]] [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] года выйшла новая песня Тэйлар Свіфт — ''Sweeter Than Fiction'' (сааўтар — Джэк Антонаф). Песня была запісаная як саўндтрэк да фільма «Мары спраўджваюцца» (One Chance) і атрымала намінацыю на прэмію «[[Залаты глобус]]» за найлепшую песню да фільма<ref>{{cite news|author=Baz Bamigboye|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2406205/Taylor-Swift-pens-song-Paul-Potts-film-charting-Britains-Got-Talent-stars-rise-unlikely-maestro.html|title=Taylor Swift pens song for Paul Potts film charting Britain's Got Talent star's rise to unlikely maestro|work=Daily Mail|access-date=November 17, 2013|location=London|date=August 29, 2013}}</ref><ref>{{cite web|author=Jeff Labrecque|url=http://insidemovies.ew.com/2013/12/12/golden-globe-nominations-2013/|title='12 Years a Slave' and 'American Hustle' lead Golden Globe nominees|work=Entertainment Weekly|date=December 12, 2013|access-date=December 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212144444/http://insidemovies.ew.com/2013/12/12/golden-globe-nominations-2013/|archive-date=12 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']] не прынёс Тэйлар ні адной узнагароды [[Грэмі]], хоць і атрымаў намінацыі ў чатырох катэгорыях. Песня [[We Are Never Ever Getting Back Together (песня Тэйлар Свіфт)|''We Are Never Ever Getting Back Together'']] была намінаваная ў катэгорыі «Запіс года» на 55-й цырымоніі [[Грэмі]], у той час як сам альбом [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']] быў намінаваны ў катэгорыі «Альбом года» на 56-й цырымоніі. Тое ж самае адбылося і на штогадовай цырымоніі [[Кантры|Country Music Association]], на якой альбом не атрымаў ні адной узнагароды з некалькіх намінацый. Аднак Свіфт атрымала спецыяльную ўзнагароду Pinnacle Award Асацыяцыі [[кантры]]-музыкі за «унікальныя» ўзроўні поспеху. Прэмію Тэйлар асабіста ўручалі такія [[кантры]]-зоркі, як Цім Макгро, Фэйт Хіл, Кіт Урбан, Раскал Флатс, Джордж Стрэйт і Брэд Пэйслі, у той час як [[Мік Джагер]], [[Джулія Робертс]], [[Рыз Уізерспун]], Этэль Кенэдзі і [[Джасцін Тымберлейк]] запісалі відэазварот. Свіфт выйграла тры ўзнагароды [[MTV|MTV Europe Music Awards]] у [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] годзе, уключаючы «Найлепшае жаночае відэа» і «Найлепшае жывое выступленне». Песня [[I Knew You Were Trouble (песня Тэйлар Свіфт)|''I Knew You Were Trouble'']] выйграла ўзнагароду ў катэгорыі «Найлепшае жаночае відэа» на цырымоніі [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] [[MTV|MTV Video Music Awards]]<ref>{{cite web|url=http://music-mix.ew.com/2013/08/25/vmas-winners-list/|title=VMAs: The 2013 Winner's List|work=Entertainment Weekly|date=August 25, 2013|access-date=August 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130827082015/http://music-mix.ew.com/2013/08/25/vmas-winners-list/|archive-date=27 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>. Акрамя таго, Тэйлар была названая найлепшай выканаўцай [[кантры]] на цырымоніі [[American Music Awards]] [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] і выканаўцам года на цырымоніі [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] года<ref>{{cite news|title=Taylor Swift AMA Awards 2012: Pop Star Performs 'I Knew You Were Trouble' (VIDEO)|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/19/taylor-swift-ama-performa_n_2158758.html|work=The Huffington Post|access-date=June 10, 2013|date=November 19, 2012|first=Carolyn|last=Gregoire}}</ref>. [[Нашвіл|Нэшвілская]] асацыяцыя аўтараў песень узнагародзіла Свіфт прэміяй «Найлепшы аўтар і выканаўца года» ужо ў 5-ы і 6-ы раз на цырымоніях у [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] і [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] гадах<ref>{{cite web|last=Hackett|first=Vernell|title=Nashville Songwriters Hall of Fame Adds Mary Chapin Carpenter and More|url=http://www.theboot.com/2012/10/08/nashville-songwriters-hall-of-fame-mary-chapin-carpenter/|work=The Boot|access-date=June 10, 2013|date=October 8, 2012}}</ref>.  === 2014—2016: 1989 === [[Файл:Taylor Swift 2 (18477753053).jpg|міні|злева|Тэйлар у 2015 годзе падчас 1989 World Tour.]] У кастрычніку [[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] года выйшаў пяты студыйны альбом спявачкі — [[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']]<ref>[https://itunes.apple.com/us/album/1989/id907242701 iTunes: «1989» Review]</ref>. Праца над ім праходзіла ў [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]]—[[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] гадах у супрацоўніцтве са шведскімі прадзюсарамі Максам Марцінам і Шалбэкам. Свіфт апісвала сваю будучую пласцінку як «свой першы афіцыйны поп-альбом», які прадэманструе яе новы музычны стыль і будзе адрознівацца ад ранніх работ у жанры [[кантры]]. Па гэтай прычыне Тэйлар рассталася з некаторымі членамі яе шматгадовага гурта<ref name="Re">{{cite web|title=The Reinvention of Taylor Swift|url=https://www.rollingstone.com/music/features/taylor-swift-1989-cover-story-20140908?page=2|work=Rolling Stone|access-date=2 February 2015|date=8 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326001507/http://www.rollingstone.com/music/features/taylor-swift-1989-cover-story-20140908?page=2|archive-date=26 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="Slam">{{cite web|title=Taylor Swift Slams Hackers' Nude Photo Claims|url=http://www.accesshollywood.com/taylor-swift-slams-hackers-nude-photo-claims_article_103356|website=Access Hollywood|publisher=NBCUniversal, Inc|access-date=January 30, 2015|date=January 28, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nashvillegab.com/2014/08/taylor-swifts-new-direction.html|title=Taylor Swift's NEW direction – NashvilleGab – Country music news and Nashville celebrity gossip|access-date=November 20, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029225733/http://www.nashvillegab.com/2014/08/taylor-swifts-new-direction.html|archive-date=29 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-reveals-five-things-to-expect-on-1989-20140916|title=Taylor Swift Reveals Five Things to Expect on '1989'|work=Rolling Stone|access-date=November 20, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916223427/http://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-reveals-five-things-to-expect-on-1989-20140916|archive-date=16 верасня 2014|url-status=dead}}</ref>. Адну песню Свіфт напісала сама, а астатнія 12 стварыла разам з некалькімі аўтарамі. Дыск быў станоўча ацэнены музычнай крытыкай (напрыклад, [[Rolling Stone]])<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/taylor-swift-1989-20141024|title=Taylor Swift's New Album: 1989|work=Rolling Stone|access-date=October 25, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621221231/https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/taylor-swift-1989-20141024|archive-date=21 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref> і ў першы ж тыдзень рэлізу быў прададзены ў колькасці 1 287 000 копій у [[ЗША]] — больш, чым любы іншы альбом за апошнія 12 гадоў. Гэта зрабіла Свіфт адзіным выканаўцам, у якога тры альбома адразу дэбютавалі з мільённымі тыражамі. Дыск стаў бэстсэлерам [[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] года з агульным гадавым тыражом 3,66 мільёна копій. Да лютага [[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] года наклад альбома [[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']] склаў больш за 8,6 мільёна копій па ўсім свеце. У падтрымку альбома былі выпушчаныя 7 сінглаў: [[Shake It Off (песня Тэйлар Свіфт)|''Shake It Off'']], [[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']], [[Style (песня Тэйлар Свіфт)|''Style'']], [[Bad Blood (песня Тэйлар Свіфт)|''Bad Blood'']], [[Wildest Dreams (песня Тэйлар Свіфт)|''Wildest Dreams'']], [[Out of the Woods (песня Тэйлар Свіфт)|''Out of the Woods'']], [[New Romantics (песня Тэйлар Свіфт)|''New Romantics'']]. Тры з іх — [[Shake It Off (песня Тэйлар Свіфт)|''Shake It Off'']], [[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']] і [[Bad Blood (песня Тэйлар Свіфт)|''Bad Blood'']] — занялі першае месца ў амерыканскім мультыжанравым хіт-парадзе [[Billboard Hot 100|US Billboard Hot 100]] і сталі сусветнымі хітамі. Відэакліпы на [[Shake It Off (песня Тэйлар Свіфт)|''Shake It Off'']] і [[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']] на [[YouTube]] набралі звыш за 1 000 000 000 (зараз — больш за 2 000 000 000) праглядаў, што зрабіла Тэйлар першай жанчынай у гісторыі, якая дасягнула такіх вынікаў. У гэты перыяд Свіфт некалькі разоў выступала з іншым вядомымі музыкамі. Яна праспявала ''I Saw Her Standing There'' і [[Shake It Off (песня Тэйлар Свіфт)|''Shake It Off'']] разам з [[Пол Макартні|Полам Макартні]] на шоў Saturday Night Live 40th Anniversary Special<ref>{{cite web|last=Bacle|first=Ariana|url=http://www.ew.com/article/2015/02/16/paul-mccartney-jammed-out-taylor-swift-snl-afterparty|title=Paul McCartney jams with Taylor Swift at 'SNL' afterparty|publisher=EW.com|date=2015-02-16|access-date=2015-04-11|archive-date=28 сакавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150328140632/http://www.ew.com/article/2015/02/16/paul-mccartney-jammed-out-taylor-swift-snl-afterparty|url-status=dead}}</ref> і разам Кені Чэсні выканала яго песню ''Big Star'' падчас канцэртнага тура Чэсні Big Revival Tour у [[Нашвіл|Нэшвіле]]<ref>{{cite web|first=Cindy|last=Watts|url=http://www.tennessean.com/story/entertainment/music/2015/03/27/kenny-chesney-tops-taylor-swift-joe-walsh/70530696/|title=Kenny Chesney tops 12 a.m. with Taylor Swift, Joe Walsh|publisher=Tennessean.com|date=2015-03-27|access-date=2015-04-11}}</ref>. Яна таксама акампанавала [[Мадонна (спявачка)|Мадонне]] на гітары ў акустычным прадстаўленні на цырымоніі iHeartRadio Music Awards<ref>{{cite web|last=Sepinwall|first=Alan|url=http://www.hitfix.com/news/watch-taylor-swift-backed-up-madonna-at-the-iheartradio-music-awards|title=Watch: Taylor Swift backed up Madonna at the iHeartRadio Music Awards|publisher=Hitfix.com|date=2015-03-29|access-date=2015-04-11|archive-date=10 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410073848/http://www.hitfix.com/news/watch-taylor-swift-backed-up-madonna-at-the-iheartradio-music-awards|url-status=dead}}</ref>. У [[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] годзе Свіфт стала самай маладой жанчынай, якую ўключылі ў спіс самых значных і ўплывовых персон прыгожага полу, які склаў часопіс [[Forbes]] (№ 64 — «100 самых моцных жанчын»)<ref>{{cite web|title=#8 Taylor Swift|url=https://www.forbes.com/profile/taylor-swift/|publisher=Forbes|access-date=July 27, 2015}}</ref>. Таксама Тэйлар заняла першае месца ў спісе самых сексуальных жанчын па версіі часопіса [[Maxim|MAXIM]]<ref>[http://www.maxim.com/entertainment/music/article/taylor-swift-tops-2015-maxim-hot-100 Taylor Swift tops 2015 Maxim Hot 100]</ref>. 30 жніўня [[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] года на 32-й цырымоніі прэміі [[MTV|MTV Video Music Awards]] Свіфт выйграла ўзнагароды ў 4 намінацыях і выступіла з Нікі Мінаж, а падчас прэ-шоў адбылася прэзентацыя новага відэакліпа спявачкі [[Wildest Dreams (песня Тэйлар Свіфт)|''Wildest Dreams'']]<ref>[http://billboard.com/articles/events/vma/6678697/taylor-swift-wildest-dreams-video-premiere-vma-watch Taylor Swift Debuts «Wildest Dreams»]</ref><ref>[http://time.com/4016434/vmas-2015-nicki-minaj-taylor-swift-opening/ Nicki Minaj & Taylor Swift On VMA]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/2248825/taylor-swift-wildest-dreams-vmas/|title=Taylor Swift’s ‘Wildest Dreams’ Video Will Premiere During The VMA Pre-Show|last=Hosken|first=Patrick|date=August 23, 2015|website=MTV.com|access-date=August 23, 2015|archive-date=26 жніўня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150826222809/http://www.mtv.com/news/2248825/taylor-swift-wildest-dreams-vmas/|url-status=dead}}</ref>. 7 снежня [[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] года Тэйлар была намінаваная на прэмію [[Грэмі]] ў 7 катэгорыях, у тым ліку: «Запіс года» ([[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']]), «Песня года» ([[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']]), «Альбом года» ([[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']]), «Найлепшае сольнае поп-выступленне» ([[Blank Space (песня Тэйлар Свіфт)|''Blank Space'']]), «Найлепшае поп-выступленне ў дуэце/гуртом» ([[Bad Blood (песня Тэйлар Свіфт)|''Bad Blood'']]), «Найлепшы вакальны поп-альбом» ([[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']]), «Найлепшы музычны кліп» ([[Bad Blood (песня Тэйлар Свіфт)|''Bad Blood'']])<ref name="nominations2016">{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/grammys/6785974/grammy-nominations-2016-full-list|title=Grammy Nominations 2016: See the Full List of Nominees|date=7 декабря 2015|publisher=billboard.com|access-date=2015-12-07|lang=en}}</ref><ref name="grammynom11">[http://www.grammy.com/news/kendrick-lamar-taylor-swift-the-weeknd-top-58th-grammy-nominations Kendrick Lamar, Taylor Swift, The Weeknd Top 58th GRAMMY Nominations.] (December 07, 2015) — grammy.com</ref>. Спявачка атрымала перамогу ў трох з іх: «Альбом года» (Тэйлар стала першай жанчынай у гісторыі, якая двойчы атрымала ўзнагароду ў гэтай намінацыі), «Найлепшы музычны кліп» і «Найлепшы вакальны поп-альбом»<ref>{{cite web|url=http://www.metronews.ru/novosti/v-ssha-objavili-pobeditelej-gremmi-2016/Tpopbp---Ox9GXGMC0xjHE/|title=В США объявили победителей "Грэмми" 2016|date=2016-02-16|publisher=metronews.ru|access-date=2016-02-16}}</ref>. У маі [[2016 год у гісторыі музыкі|2016]] года Тэйлар уручылі спецыяльную ўзнагароду — «Taylor Swift Award» на BMI Pop Awards. Гэта быў другі выпадак у гісторыі гэтай прэміі, калі артысту прысудзілі падобную ўзнагароду. У [[1990 год у гісторыі музыкі|1990]] годзе яе ўпершыню атрымаў [[Майкл Джэксан]]<ref>[http://www.billboard.com/articles/news/7325271/bmi-pop-awards-taylor-swift-award-barry-mann-cynthia-weil Taylor Swift to Receive First-Ever Taylor Swift Award From BMI]</ref>. У ноч з 22 на 23 кастрычніка Тэйлар выступіла на [[Формула-1|Формуле-1]], дзе выканала 15 песень. За сваё выступленне яна атрымала больш за 20 мільёнаў долараў. 9 снежня адбылася нечаканая прэм’ера новай песні Свіфт ''I Don’t Wanna Live Forever'', якая была запісаная разам з [[One Direction|Зэйнам Малікам]] і стала саўндтрэкам да фільма «На пяцьдзясят адценняў цямней»<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/i-dont-wanna-live-forever/id1184694375|title=I Don’t Wanna Live Forever – Single by ZAYN & Taylor Swift|work=[[iTunes]]|access-date=December 11, 2016}}</ref>. Кмпазіцыя дэбютавала за першай пазіцыі сусветнага чарта [[ITunes]], адначасова ўзначальваючы хіт-парады 75 краін. Акрамя таго, песня разышлася накладам у 80 000 копій за першы дзень. У галоўным амерыканскім чарце [[Billboard Hot 100|US Billboard Hot 100]] сінгл дэбютаваў з 6 радка, а таксама ўзначаліў чарт [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Billboard Digital Sales]], што грунтуецца на чыстых продажах, якія за першы тыдзень склалі 188 000 копій. 28 студзеня [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года адбылася прэм’ера відэакліпа на песню, рэжысёрам якога выступіў Грант Сінгер. Дзякуючы гэтаму 30 студзеня ''I Don’t Wanna Live Forever'' дасягнула топ-5 чарта [[Billboard Hot 100|US Billboard Hot 100]], на наступным тыдні паднялася да 3 месца, а 21 лютага — да другога. === 2017—2018: Reputation === [[Файл:Taylor Swift Reputation Tour1 (cropped).jpg|злева|міні|311x311пкс|Свіфт падчас Reputation Stadium Tour]] У канцы жніўня [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года Тэйлар выдаліла ўсе запісы і фотаздымкі ў [[Сацыяльная сетка|сацыяльных сетках]], што выклікала бурнае абмеркаванне ў грамадстве і чуткі пра хуткі анонс новага матэрыялу спявачкі<ref>{{Cite news|url=http://www.news.com.au/entertainment/music/music-videos/taylor-swift-appears-to-have-deleted-all-of-her-social-media-accounts/news-story/7e19aa3db991a58a6a5d73241608ffe0|title=Speculation rife over Swift’s social media disappearance|date=August 19, 2017|work=News.com.au|access-date=August 23, 2017}}</ref>. 23 жніўня Свіфт паведаміла, што рэліз яе шостага студыйнага альбома [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']] адбудзецца [[10 лістапада]]<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop/7941019/taylor-swift-reputation-new-album|title=Taylor Swift Reveals New Album 'Reputation' Coming In Nov., First Single Out Thursday|website=Billboard|first=Joe|last=Lynch|date=August 23, 2017|access-date=August 23, 2017}}</ref>. На наступны дзень была прэзентаваная вокладка будучага альбома, а ў хуткім часе стала вядома, што на пласцінцы будзе 15 песень. Адразу пасля рэлізу альбом быў даступны выключна для легальнага спампавання, і яго некалькі тыдняў нельга было праслухаць на стрымінгавых сэрвісах. У выніку ''[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]'' узначаліў [[iTunes]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] за 6 хвілін, тым самым усталяваўшы новы рэкорд. У хуткім часе альбом дасягнуў вяршыні чартаў яшчэ ў 106 краінах, улічваючы і [[Беларусь]]. Праз тое, што пласцінка выклікала велізарны ажыятаж, сервер [[iTunes]] некаторы час быў перагружаны, спрабуючы забяспечыць новым альбомам спявачкі больш за 800 000 чалавек, што прывяло да ўзнікнення тэхнічных непаладак<ref>https://vk.com/wall-57721072_1048229</ref>. Праз тры дні пасля рэлізу [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']] атрымаў срэбную сертыфікацыю ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>http://www.officialcharts.com/chart-news/taylor-swifts-reputation-is-heading-for-number-1-on-the-uks-official-albums-chart__20994/</ref>, а праз чатыры — плацінавую ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8038287/taylor-swift-reputation-sold-105-million-copies-first-four-days</ref>. Таксама за тыдзень альбом стаў залатым у [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]<ref>{{Cite web |url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4416 |title=Архіўная копія |access-date=21 лістапада 2017 |archive-date=15 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115144957/https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4416 |url-status=dead }}</ref> і плацінавым у [[Канада|Канадзе]]<ref>{{Cite web |url=http://fyimusicnews.ca/articles/2017/11/20/taylor-swifts-reputation-now-platinum-album |title=Архіўная копія |access-date=21 лістапада 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123084343/http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/11/20/taylor-swifts-reputation-now-platinum-album |archive-date=23 лістапада 2017 |url-status=dead }}</ref>. У «Billboard 200» альбом дэбютаваў з вяршыні з продажамі ў 1 216 000 копій. Такім чынам Тэйлар стала першай спявачкай у гісторыі, 4 альбома якой за тыдзень распрадаліся накладам у 1 мільён копій і болей<ref>https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8038287/taylor-swift-reputation-sold-105-million-copies-first-four-days</ref>. У пачатку [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года наклад альбома ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] перавысіў 3 мільёны копій. Першы сінгл у падтрымку [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']] атрымаў назву [[Look What You Made Me Do (песня Тэйлар Свіфт)|''Look What You Made Me Do'']] і выйшаў 25 жніўня [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года. У гэты ж дзень на афіцыйным [[YouTube]]-канале выканаўцы выйшла лірык-відэа, а праз два дні на прэміі [[MTV|MTV Video Music Awards]] быў прэзентаваны афіцыйны кліп. 3 верасня адбылася прэм’ера першай кампазіцыі з трэкліста [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']] — [[...Ready for It? (песня Тэйлар Свіфт)|''…Ready for It?'']], якая стала прома-сінглам у падтрымку альбома<ref>{{Cite news|url=http://people.com/music/taylor-swift-new-song-ready-for-it-teaser/|title=Surprise! Taylor Swift Teases New Song 'Ready for It' — and the Fans Are Already Loving It|date=September 2, 2017|work=[[PEOPLE]]|access-date=September 3, 2017|language=en-US}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.rollingstone.com/music/news/hear-taylor-swifts-assertive-new-song-ready-for-it-w500954|title=Hear Taylor Swift's Assertive New Song '...Ready for It?'|last=Kreps|first=Daniel|work=[[Rolling Stone]]|date=September 3, 2017}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.rollingstone.com/music/news/hear-taylor-swifts-assertive-new-song-ready-for-it-w500954 |access-date=8 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908134513/http://www.rollingstone.com/music/news/hear-taylor-swifts-assertive-new-song-ready-for-it-w500954 |archive-date=8 верасня 2017 }}</ref>; [[24 кастрычніка]] песня стала паўнапраўным сінглам<ref name="US rhythmic">{{cite web|title=Top 40 Rhythmic Future Releases|url=https://www.allaccess.com/top40-rhythmic/future-releases|publisher=All Access Media Group|access-date=October 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023213344/https://www.allaccess.com/top40-rhythmic/future-releases|archive-date=October 23, 2017}}</ref>, а праз 3 дні выйшаў відэакліп<ref>{{Cite news|url=http://www.eonline.com/news/889571/taylor-swift-premieres-ready-for-it-music-video|title=Taylor Swift Premieres ...Ready for It? Music Video|work=E! Online|access-date=2017-10-27|language=en-US}}</ref>. [[14 лістапада]] песня ''[[End Game (песня Тэйлар Свіфт)|End Game]]'' была адпраўленая на французскія радыёстанцыі<ref>http://www.aficia.info/actualite-musique/taylor-swift-propose-end-game-aux-radios-francaises-titre-partage-ed-sheeran-future/131857</ref>, тым самым атрымаўшы статус сінгла; 12 студзеня [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года выйшаў відэакліп на песню. [[1 сакавіка]] стала вядома, што трэк ''[[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|Delicate]]'' стане наступным сінглам у падтрымку альбома; прэм’ера відэакліпа адбылася [[12 сакавіка]] на прэміі iHeartRadio Music Awards<ref>{{Cite web |url=http://www.idolator.com/7675640/taylor-swift-next-single-delicate?adblock=1 |title=Архіўная копія |access-date=5 сакавіка 2018 |archive-date=25 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925094237/https://www.idolator.com/7675640/taylor-swift-next-single-delicate?adblock=1 |url-status=dead }}</ref>. [[30 сакавіка]] спецыяльна для сэрвісу «Spotify» спявачка выпусціла альтэрнатыўны, вертыкальны, варыянт кліпа. На гэтым жа партале ў хуткім часе з’явілася лайв-версія ''[[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|Delicate]]'' і кавер на песню ''September'' гурта «Earth, Wind & Fire». [[20 красавіка]] адбыўся рэліз трэка ''Babe'' [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскага]] [[кантры]]-гурта «Sugarland», які напісала Тэйлар. Акрамя таго, Свіфт з’явілася на кампазіцыі як бэк-вакалістка. Прома-сінгламі сталі песні ''Gorgeous'' і ''Call It What You Want'', якія выйшлі [[20 кастрычніка]]<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.elle.com/culture/music/a13052130/taylor-swift-gorgeous-song-teaser/|title=Taylor Swift Announces a New "Gorgeous" Taylor Swift Song Is Coming|last=Bailey|first=Alyssa|date=October 19, 2017|website=[[Elle (magazine)|Elle]]|access-date=October 19, 2017}}</ref> і [[3 лістапада]]<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop/8022314/taylor-swift-teases-new-song-call-it-what-you-want-reputation|title=Taylor Teases New Song, Call It What You Want"|last=Bailey|first=Alyssa|date=November 2, 2017|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 2, 2017}}</ref> [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года адпаведна. Акрамя таго, [[27 лістапада]] трэк ''New Year’s Day'' зайграў на амерыканскім [[кантры]]-[[радыё]]<ref>https://www.billboard.com/pro/taylor-swift-new-years-day-reputation-country-radio</ref>. У пачатку снежня ''Gorgeous'' стала паўнапраўным сінглам на тэрыторыі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Часопіс [[Time|TIME]] назваў «Чалавекам года 2017» групу людзей, якія адважыліся расказаць пра сексуальныя дамаганні. Сярод іх апынулася і Свіфт, якая ў жніўні выйграла справу аб сексуальным дамаганні<ref>http://time.com/time-person-of-the-year-2017-silence-breakers/?xid=homepage</ref>. У сваім артыкуле часопіс [[Forbes]] заявіў, што Тэйлар Свіфт стала першым артыстам у гісторыі амерыканскага музычнага рынку, у якога тры розных альбома былі прызнаныя самымі прадаванымі па выніках года ([[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|''Fearless'']], [[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']] і [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']]). А World Music Awards, у сваю чаргу, афіцыйна пацвердзіў, што Свіфт стала самай паспяховай спявачкай у свеце ў [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] годзе. [[8 мая]] [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года пачаўся першы ў кар’еры Тэйлар стадыённы тур «Reputation Stadium Tour». Да каманды Свіфт на час амерыканскай і еўрапейскай частак тура далучыліся спявачкі [[Каміла Кабэё]] і [[Charli XCX]]. Тэйлар была прадстаўленая ў 6 катэгорыях на прэміі [[MTV|MTV Europe Music Awards 2017]], улічваючы «Найлепшы відэакліп», але ніводнай узнагароды так і не выйграла<ref>{{Cite web |url=http://www.mtvema.com/ru-ru |title=Архіўная копія |access-date=8 кастрычніка 2017 |archive-date=11 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011021730/http://www.mtvema.com/ru-ru |url-status=dead }}</ref>. На 60-й цырымоніі прэміі [[Грэмі]] Тэйлар атрымала 2 намінацыі: «Найлепшая песня, напісаная для кіно, тэлебачання або іншага візуальнага прадстаўлення» (''I'' ''Don’t Wanna Live Forever'') і «Найлепшая кантры-песня» (як аўтар ''Better Man''), але зноў засталася без узнагарод; на [[BRIT Awards]] — 2 намінацыі: «Найлепшая міжнародная выканаўца», «Брытанскі відэакліп года» (''I'' ''Don’t Wanna Live Forever''), і зноў пройгрыш; на iHeartRadio Music Awards — 4 намінацыі: паспяховая «Найлепшая выканаўца» і безвыніковыя «Найлепшы тэкст песні» ([[Look What You Made Me Do (песня Тэйлар Свіфт)|''Look What You Made Me Do'']]), «Найлепшы кліп» ([[Look What You Made Me Do (песня Тэйлар Свіфт)|''Look What You Made Me Do'']]), "Найлепшы фандом; на Billboard Music Awards — 5 намінацый: пераможныя «Найлепшая выканаўца», «Найлепшы альбом» ([[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']]) і безвыніковыя «Найлепшы артыст», «Найлепшы артыст чарта Billboard 200» і «Найлепшы альбом чарта Billboard 200» ([[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']]). ''[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]'' стаў апошнім альбомам Свіфт, запісаным на лэйбле Big Machine Records: 12-гадовы кантракт спявачкі з ім скончыўся ў лістападзе [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года. === 2019—2020: Lover === [[Файл:Taylor Swift AMAs 2019.png|міні|злева|Тэйлар Свіфт на American Music Awards 2019]] [[26 красавіка]] [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года Свіфт выпусціла песню ''ME!'', запісаную пры ўдзеле саліста гурта Panic! At The Disco Брэндана Уры<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2019/04/25/entertainment/taylor-swift-new-song-me-trnd/index.html|title=Taylor Swift's snake era evolved into butterflies and pastels in her new song 'Me!'|access-date=2019-04-26|work=[[CNN]]}}</ref>. Незадоўга да гэтага яна пачала пакідаць у сацыяльных сетках намёкі на хуткае вяртанне з новай музыкай. ''ME!'' апынуўся лід-сінглам з будучай пласцінкі спявачкі. 13 чэрвеня [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года Тэйлар абвясціла ў прамым эфіры Instagram, што яе сёмы альбом будзе называцца ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]''. Дыск быў запісаны за тры месяцы, праца над ім завяршылася ў лютым [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года<ref name="EWMay">{{артыкул|загаловак=New Reputation: Taylor Swift shares intel on TS7, fan theories, and her next era|спасылка=https://ew.com/music/2019/05/09/taylor-swift-cover-story/|выданне=[[Entertainment Weekly]]|access-date=2019-08-17|мова=en|тып=magazine|аўтар=Suskind, Alex|дзень=9|месяц=5|год=2019}}</ref>. Рэліз другога сінгла ''You Need To Calm Down'' адбыўся 14 чэрвеня, а прэм’ера відэакліпа да яго — праз тры дні<ref name="release2">{{cite web|url=https://time.com/5606187/taylor-swift-album-release-date-2019/|author=Raisa Bruner|title=Taylor Swift Just Announced the Summer Release Date for Her New Album Lover and Next Song|date=2019-06-13|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=27 ліпеня 2020|archive-date=13 чэрвеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190613235726/https://time.com/5606187/taylor-swift-album-release-date-2019/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Taylor Swift Announces New Album ''Lover'', Releasing New Song Tonight|url=https://pitchfork.com/news/taylor-swift-announces-new-album-lover-releasing-new-song-tonight/|date=2019-06-13|access-date=2019-06-13|last=Bloom|first=Madison|website=[[Pitchfork (magazine)|Pitchfork]]}}</ref>. У гэтай песні Тэйлар выказала падтрымку [[ЛГБТ|ЛГБТ-супольнасці]] і суправадзіла яе петыцыяй аб роўных правах, звернутай да [[Белы дом|Белага дома]]. 23 ліпеня ў iTunes стаў даступны трэк ''The Archer'', які стаў промасінглам у падтрымку новай пласцінкі. 16 жніўня выйшла лірык-відэа на трэці сінгл з альбома — аднайменны ''Lover<ref name="youtubeLoverLyric">[https://www.youtube.com/watch?v=cvUAzpn48xA Taylor Swift — Lover (Lyric Video)]</ref>''. Кліп на яго выйшаў 22 жніўня, за дзень да рэлізу альбома<ref name=":0">{{артыкул|спасылка=https://variety.com/2019/music/news/taylor-swift-livestream-new-song-youtube-1203303749//|загаловак=Taylor Swift to Debut New Song, Take Part in Q&A on YouTube|выданне=[[Variety]]|access-date=2019-08-15|мова=en|тып=magazine|аўтар=Nissen, Dano|дзень=15|месяц=8|год=2019}}</ref>. ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' усталяваў рэкорд па найбольшай колькасці папярэдніх замоў сярод жанчын у першы дзень на сэрвісе Apple Music, сабраўшы 178 600 заказаў у свеце на гэтай платформе<ref>{{cite news|url=https://www.refinery29.com/en-us/2019/06/235356/taylor-swift-you-need-to-calm-down-new-song-lover-ts7-details|title=Everything We Know About Taylor Swift's Next Album Lover|first=Kaitlin|last=Reilly|work=[[Refinery29]]|date=2019-06-17|access-date=2019-06-17}}</ref>. На 18 чэрвеня гэты лік павялічыўся да 222 400. Сетка Target заявіла, што гэта самы паспяховы альбом па колькасці папярэдніх замоў за ўсю гісторыю кампаніі. Агульныя папярэднія продажы альбома ва ўсім свеце склалі амаль мільён копій<ref>{{артыкул|спасылка=https://variety.com/2019/music/news/taylor-swift-lover-million-copies-before-release-1203307292/|загаловак=Taylor Swift's ''Lover'' Has Sold Nearly a Million Copies Before Release (EXCLUSIVE)|выданне=[[Variety]]|access-date=2019-08-20|мова=en|тып=magazine|аўтар=Willman, Chris; Halperin, Shirley|дзень=20|месяц=8|год=2019}}</ref>. Прэм’ера ''Lover'' адбылася 23 жніўня [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года на новым для спявачкі лэйбле Republic Records. Стандартная версія альбома налічвала 18 трэкаў<ref>{{cite web|title=Taylor Swift Announces New Album ''Lover'', Releasing New Song Tonight|url=https://pitchfork.com/news/taylor-swift-announces-new-album-lover-releasing-new-song-tonight/|date=2019-06-13|access-date=2019-06-13|website=[[Pitchfork]]}}</ref>. Свіфт апісала альбом як рамантычны і распавяла пра сваё імкненне апісаць на ім любоў ва ўсіх яе праявах<ref name="release2"/>. Фота для вокладкі зрабіла Валерыя Роча. Акрамя асноўнай версіі, для пакупкі былі даступныя чатыры розныя дэлюкс-версіі [[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|''Lover'']], якія адрозніваліся бонусным кантэнтам і прома-матэрыяламі<ref name="billboardpop">{{cite web|last=Atkinson|first=Katie|title=Taylor Swift Announces New Song 'You Need to Calm Down' & 'Lover' Album Release Date|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8515910/taylor-swift-you-need-to-calm-down-lover-album-release-date-cover|website=Billboard Pop|publisher=Billboard|access-date=2019-06-13}}</ref>.<blockquote>'''Тэйлар Свіфт:''' ''«Гэты альбом — свята кахання, ва ўсёй яго складанасці, утульнасці і супярэчлівасці. Гэта першы альбом, які мой па-сапраўднаму. Мяне перапаўняе гонар. Я так усхваляваная, што ён выйшаў».''</blockquote>''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' атрымаў станоўчыя водгукі музычнай крытыкі і інтэрнэт-выданняў, сярод якіх: [[AllMusic]], [[The Daily Telegraph]], [[The Guardian]], [[New Musical Express|NME]], [[Rolling Stone]], Slant Magazine, Variety, Vendetta Sports Media. [[Rolling Stone]] назваў альбом «усёпаглынальным шэдэўрам»<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/music/music-features/taylor-swift-lover-album-rob-sheffield-875724/|загаловак=Why 'Lover' Is the Ultimate Taylor Swift Album|выданне=[[Rolling Stone]]|access-date=2019-08-25|тып=magazine|мова=en|аўтар={{Нп3|Sheffield, Rob|Sheffield, Rob||Rob Sheffield}}|дзень=23|месяц=8|год=2019}}</ref>. У Vendetta Sports Media пласцінку апісалі як «прамое трапленне, таму што яна поўная музыкі, прывабнай і жаданай»<ref name="Vendetta">{{Cite web|url=http://vendettasportsmedia.com/the-new-taylor-swift-album-is-straight-fire/|title=The New Taylor Swift Album Is Straight Fire|last=Bauman|first=Chad|date=2019-09-02|publisher=[[Vendetta Sports Media]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113193929/http://vendettasportsmedia.com/the-new-taylor-swift-album-is-straight-fire/|archive-date=2019-11-13|access-date=2019-11-13}}</ref>. У [[The New York Times]] рэліз назвалі «моцным» і «зробленым з добрым густам»<ref name="NYTreview">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/08/23/arts/music/taylor-swift-lover-review.html|title=Taylor Swift Emerges From the Darkness Unbroken on 'Lover'|last=Caramanica|first=Jon|author-link=Jon Caramanica|newspaper=[[The New York Times]]|date=2019-08-23|access-date=2019-08-25}}</ref>. Billboard рэзюмаваў альбом як «мудрагелісты, кранальны, хвалюючы», дадаўшы, што гэта «выбітная праца, якая заслугоўвае як стараннага аналізу ў навушніках, так і стадыённага праслухоўвання»<ref name="Billboardreview">{{артыкул|спасылка=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8528162/taylor-swift-lover-review-first-listen-analysis|загаловак=Taylor Swift's 'Lover' is Free-Spirited, Full of Passion & A Snapshot That Will Endure|выданне=[[Billboard]]|access-date=2019-08-25|мова=en|тып=magazine|аўтар=Lipshutz, Jason|дзень=23|месяц=8|год=2019|выдавецтва=Lynne Segall}}</ref>. Los Angeles Times высока ацаніла эмацыйную сталасць і мудрасць альбома, назваўшы яго «вельмі ўражлівым»<ref name="LATimesreview">{{cite news|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2019-08-23/taylor-swift-lover-review|title=Review: Taylor Swift's 'Lover' courts — gasp! — adults with grown-up emotional complexity|last=Wood|first=Mikael|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=2019-08-23|access-date=2019-08-25}}</ref>. Аўтарытэтнае Інтэрнэт-выданне Pitchfork напісала, што ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' — «яркі, вясёлы альбом з вялікай эмацыйнай сумленнасцю». Альбом таксама быў уключаны ў многія выніковыя гадавыя спісы найлепшых дыскаў<ref name="Variety">{{артыкул|спасылка=https://variety.com/2019/music/opinion/best-albums-2019-taylor-swift-billie-eilish-1203423079/|загаловак=Variety's Best Albums of 2019|выданне=[[Variety]]|access-date=2019-12-05|тып=magazine|мова=en|аўтар=Aswad, Jem; Barker, Andrew; Willman, Chris}}</ref><ref name="AVClub">{{cite web|url=https://music.avclub.com/the-best-albums-of-2019-the-ballots-1840412766#Zaleski|title=The best albums of 2019: The ballots|website=[[The A.V. Club]]|date=2019-12-19|access-date=2019-12-19|archive-date=31 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031082328/https://music.avclub.com/the-best-albums-of-2019-the-ballots-1840412766#Zaleski|url-status=dead}}</ref><ref name="billboard">{{cite news|url=https://www.billboard.com/articles/news/list/8545657/best-albums-of-2019-top-50|title=The 50 Best Albums of 2019: Staff Picks|date=2019-12-10|work=[[Billboard]]|access-date=2019-12-10}}</ref><ref name="USAToday">{{cite web|url=https://www.indystar.com/videos/entertainment/music/2019/12/20/best-albums-2019/2662916001/|title=The 10 Best Albums of 2019|website=[[USA Today]]|date=2019-12-17|access-date=2019-12-20}}</ref><ref name="RS2">{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-2019-914750/taylor-swift-lover-915556/|загаловак=The 50 Best Albums of 2019|выданне=[[Rolling Stone]]|мова=en|access-date=2019-12-06|тып=magazine|аўтар=Bernstein, Jonathan; Blistein, Jon; Dolan, Jon; Doyle, Patrick; Ehrlich, Brenna; Exposito, Suzy; Freeman, Jon; Fricke, David; Grow, Kory; Hermes, Will; Hoard, Christian; Holmes, Charles; Hudak, Joseph; Klinkenberg, Brendan; Leight, Elias; Martoccio, Angie; Shaffer, Claire; Sheffield, Rob; Shteamer, Hank; Spanos, Brittany; Vozick-Levinson, Simon|дзень=5|месяц=12|год=2019}}</ref>. ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' атрымаў узнагароды MTV Video Music Awards, People’s Choice Awards<ref>{{cite magazine|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/2019-peoples-choice-awards-winners-list-full-1250529/item/movie-2019-peoples-choice-awards-nominations-2019-1236394|title=People's Choice Awards: 'Avengers: Endgame' Named Best Movie|magazine=[[The Hollywood Reporter]]|first1=Kimberly|last1=Nordyke|first2=Annie|last2=Howard|date=November 10, 2019|access-date=November 1, 2019}}</ref>, [[American Music Awards]]<ref>{{Cite web|url=https://www.theamas.com/2019/10/the-american-music-awards-announces-2019-nominees/|title=The American Music Awards Announces 2019 Nominees|date=October 24, 2019|website=American Music Awards|access-date=October 24, 2019}}</ref>, ARIA Music Awards<ref name="Sheridan">{{Cite web|title=Taylor Swift wins Best International Artist at ARIA Awards|url=https://www.upi.com/Entertainment_News/Music/2019/11/27/Taylor-Swift-wins-Best-International-Artist-at-ARIA-Awards/3831574857636/|date=November 27, 2019|website=[[UPI]]|access-date=May 3, 2020}}</ref>, Japan Gold Disc Awards<ref>{{Cite web|title=第34回日本ゴールドディスク大賞|url=http://www.golddisc.jp/award/34/Prize_1.html|access-date=February 29, 2020|work=日本ゴールドディスク大賞|language=ja}}</ref>, RTHK International Pop Poll Awards<ref>{{Cite web|title=第三十一届国际流行音乐大奖 The 31st International Pop Poll|url=https://gbcode.rthk.hk/TuniS/app4.rthk.hk/special/poppoll31/|website=[[RTHK]]|language=ZH-CN|access-date=May 11, 2020}}</ref>, а таксама апынуўся ў ліку намінатнаў на [[Грэмі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/grammys/news/2020-grammy-awards-complete-winners-list|title=2020 GRAMMY Awards: Complete Winners List|date=January 26, 2020|website=GRAMMY.com|access-date=January 27, 2020}}</ref>. З гэтым альбомам Тэйлар перамагла ў намінацыі «Поп-альбом года» на iHeart Radio Music Awards і стала самым паспяховым выканаўцам у гісторыі прэміі, атрымаўшы сваю 13-ю ўзнагароду. На [[Billboard Music Awards]] Свіфт атрымала 6 намінацый: «Выканаўца года», «Найлепшы жаночы выканаўца», «Найлепшы выканаўца ў альбомным чарце», «Найлепшы альбом», «Найлепшы выканаўца па продажах песень» і «За асаблівыя выдатныя дасягненні ў чартах». У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] было прададзена прыкладна 450 000 копій альбома на працягу аднаго дня, а да канца тыдня ён разышоўся накладам у 750 000 адзінак<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8528664/taylor-swift-lover-biggest-week-since-reputation|title=In First Five Days, Taylor Swift's 'Lover' Has Earned Biggest Week for Any Album Since Her Own 'Reputation' in 2017|first=Keith|last=Caufield|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=2019-08-28|access-date=2019-08-28}}</ref>. Гэта дазволіла яму ўзначаліць нацыянальны чарт. Па выніках года, пласцінка стала галоўным бэстсэлерам года ў краіне<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8528285/taylor-swift-lover-us-biggest-sales-week-first-day|загаловак=Taylor Swift's 'Lover' Lands 2019's Biggest Sales Week in U.S. After First Day of Release|выданне=Billboard|access-date=2019-08-24|мова=en|тып=magazine|аўтар=Caulfield, Keith|дзень=24|месяц=8|год=2019|выдавецтва=Lynne Segall}}</ref>. У [[Канада|Канадзе]] ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' дэбютаваў на першым месцы альбомнага чарта з накладам 47 000 адзінак за першы тыдзень<ref name=":21">{{Cite web|date=September 7, 2019|title=TAYLOR SWIFT'S 7TH STUDIO ALBUM 'LOVER' IS THE WORLD'S BEST-SELLING ALBUM THIS WEEK WITH MASSIVE GLOBAL SALES!|url=http://worldmusicawards.com/index.php/news/taylor-swifts-7th-studio-album-lover-worlds-best-selling-album-week-massive-global-sales/|url-status=live|access-date=June 7, 2019|website=[[World Music Awards]]}}</ref>. У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] пласцінка стартавала з вяршыні хіт-парадзе з накладам у 53 000 адзінак<ref>{{cite news|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/taylor-swift-scores-fourth-uk-number-1-album-with-lover__27164/|title=Taylor Swift scores fourth UK Number 1 album with Lover|publisher=[[Official Charts Company]]|date=2019-08-30|access-date=2019-08-30|first=Rob|last=Copsey|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830155749/https://www.officialcharts.com/chart-news/taylor-swift-scores-fourth-uk-number-1-album-with-lover__27164/|archive-date=2019-08-30|url-status=live}}</ref>. У [[Аўстралія|Аўстраліі]] альбом таксама адразу трапіў на вяршыню мясцовага чарта<ref>{{cite web|url=https://www.ariacharts.com.au/news/2019/lover-lands-taylor-swift-fifth-1-album|title=Lover lands Taylor Swift fifth #1 album|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=2019-08-31|access-date=2019-09-02}}</ref>. У [[Кітай|Кітаі]] [[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|''Lover'']] стаў першым міжнародным дыскам з накладам больш за 1 000 000 адзінак за адзін тыдзень<ref>{{cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-music-taylorswift-china/taylor-swifts-lover-album-breaks-new-record-in-china-idUKKCN1VK17J|publisher=[[Reuters]]|first=Tara|last=Oakes|editor-first=Gareth|editor-last=Jones|title=Taylor Swift's 'Lover' album breaks new record in China|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830105858/https://uk.reuters.com/article/uk-music-taylorswift-china/taylor-swifts-lover-album-breaks-new-record-in-china-idUKKCN1VK17J|archive-date=2019-08-30|url-status=live|date=2019-08-30|access-date=2019-08-30}}</ref>. Альбом Свіфт стаў самым прадаваным вялікім студыйным запісам [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года, патрапіўшы ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінеса]]<ref name="USSales">{{артыкул|спасылка=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546971/harry-styles-fine-line-album-no-1-billboard-200-chart|загаловак=Harry Styles' 'Fine Line' Album Earns Huge No. 1 Debut on Billboard 200 Chart|выданне=[[Billboard]]|access-date=2019-12-23|мова=en|тып=magazine|аўтар=Caulfield, Keith|дзень=22|месяц=12|год=2019|выдавецтва=Lynne Segall}}</ref>. [[13 лістапада]] [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года адбылася прэм’ера рэмікса на сінгл [[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|''Lover'']], запісанага пры ўдзеле канадскага спевака Шона Мендэса<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8524037/first-stream-taylor-swift-lil-nas-x-bts-dj-snake-cuco|title=First Stream: New Music From Chance The Rapper, Taylor Swift, Lil Nas X & RM of BTS & More|first=Jason|last=Lipshutz|website=Billboard|date=2019-07-26|access-date=2019-08-04}}</ref>. 27 студзеня [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года песня ''The Man'' была адпраўлена на амерыканскія радыёстанцыі як чацвёрты і апошні сінгл з альбома<ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8551175/taylor-swift-teases-the-man-live-from-paris-song-video-release-date|title=Taylor Swift Teases 'The Man -- Live from Paris' Song & Video Release Date|publisher=Billboard|access-date=2020-02-21}}</ref>. Праз месяц выйшаў кліп на песню, рэжысёрам якога выступіла сама спявачка. Свіфт дала некалькі выступаў падчас прома-кампаніі альбома. Яна выканала ''ME!'' падчас цырымоніі [[Billboard Music Awards]] 2019<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.spin.com/2019/05/taylor-swift-performs-me-billboard-music-awards-2019/|загаловак=Watch Taylor Swift Perform "Me!" at the 2019 BBMAs|выданне=[[Spin (журнал)|Spin]]|access-date=2019-08-18|тып=magazine|мова=en|аўтар=Gottsegen, Will|дзень=1|месяц=5|год=2019|выдавецтва=Spin Media}}</ref>, а затым у фінале 16 сезона амерыканскай<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/music/music-news/taylor-swift-brendon-urie-me-the-voice-838604/|загаловак=See Taylor Swift, Brendon Urie Perform 'ME!' With Giant Butterfly on 'The Voice'|выданне=[[Rolling Stone]]|access-date=2019-08-18|мова=en|тып=magazine|аўтар=Shaffer, Claire|дзень=22|месяц=5|год=2019}}</ref> і 8 сезона французскай<ref>{{cite news|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8513123/taylor-swift-shake-it-off-the-voice-france|title=Taylor Swift Performs 'Shake It Off' & 'ME!' on 'The Voice' in France: Watch|first=Ashley|last=Iasimone|work=Billboard|date=2019-05-25|access-date=2019-08-18}}</ref> версій шоў The Voice. Пазней з гэтай песняй Тэйлар з’явілася ў фінале 14 сезона конкурсу Germany’s Next Top Model<ref>{{cite news|url=https://www.spiegel.de/kultur/tv/germany-s-next-topmodel-taylor-swift-tritt-bei-finale-auf-a-1268999.html|title="Germany's Next Topmodel": Taylor Swift tritt bei Finale auf|trans-title=Taylor Swift performs at Finale|language=de|date=2019-05-23|work=[[Spiegel Online]]|access-date=2019-08-18}}</ref> і на The Graham Norton Show<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8513092/taylor-swift-me-without-brendon-urie-graham-norton-show|загаловак=Taylor Swift Performs 'ME!' Without Brendon Urie on 'The Graham Norton Show': Watch|выданне=Billboard|access-date=2019-08-18|мова=en|тып=magazine|аўтар=Iasimone, Ashley|дзень=24|месяц=5|год=2019|выдавецтва=Lynne Segall}}</ref>. Спявачка стала хэдлайнерам фестывалю Amazon Prime Day Concert 2019 у Нью-Ёрку, дзе выканала ''ME!'' і ''You Need to Calm Down'', а таксама некалькі песень з папярэдніх альбомаў<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.hollywoodreporter.com/news/inside-taylor-swift-headlined-amazon-prime-day-concert-1223804|загаловак=Inside Taylor Swift-Headlined Amazon Prime Day Concert With Gigi Hadid, 'Marvelous Mrs. Maisel' Star and More|выданне=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=2019-08-18|мова=en|тып=magazine|аўтар=Schaffstall, Katherine|дзень=11|месяц=7|год=2019}}</ref>. Яна таксама адкрыла цырымонію MTV Video Music Awards 2019 з міксам з песень ''You Need To Calm Down'' і ''Lover<ref>{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/3134067/taylor-swift-vmas-performance-2019/|title=Keep 'Calm': Taylor Swift Will Perform At The 2019 VMAs|first=Madeline|last=Roth|website=[[MTV]]|date=2019-08-07|access-date=2019-08-18|archive-date=9 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809222810/http://www.mtv.com/news/3134067/taylor-swift-vmas-performance-2019/|url-status=dead}}{{cite news|url=https://www.billboard.com/articles/news/8527728/2019-vmas-pre-show-performers-exclusive|title=2019 VMAs Reveal Three New Fan-Voted Categories, Pre-Show Performers: Exclusive|last=Lynch|first=Joe|website=Billboard|date=2019-08-19|access-date=2019-08-21}}</ref>''. Трэкі ''London Boy'', ''Lover'', ''The Archer'' і ''You Need to Calm Down'' Тэйлар выканала на радыёстанцыі [[BBC Radio 1]] у праграме Live Lounge ў верасні [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]]<ref>{{cite web|url=https://pitchfork.com/news/taylor-swift-covers-phil-collins-cant-stop-loving-you-listen/|title=Taylor Swift Covers Phil Collins’ “Can’t Stop Loving You”: Listen|last=Hussey|first=Allison|last2=Monroe|first2=Jazz|date=2019-09-02|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|access-date=2019-09-02}}</ref>. У наступным месяцы яна з’явілася на SNL з трэкамі ''Lover'' і ''False God''. [[11 кастрычніка]] яна выканала ''Lover, The Man, Death by a Thousand Cuts'' на канцэрце NPR Music у Вашынгтоне. [[19 кастрычніка]] Свіфт выканала сінглы з альбома на дабрачынным мерапрыемстве We Can Survive ў Лос-Анджэлесе. У лістападзе яна выступіла на японскім і кітайскім тэлебачанні. [[24 лістапада]] Свіфт выканала папуры са сваіх галоўных хітоў на цырымоніі [[American Music Award]]s 2019. У снежні спявачка з’явілася на калядных фестывалях у Лондане і Нью-Ёрку. [[18 красавіка]] [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года Свіфт выканала песню ''Soon You’ll Get Better'' на онлайн-канцэрце One World: Together at Home, які збіраў сродкі для барацьбы з [[COVID-19]]. 9 верасня [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] года Свіфт сыграла спецыяльны аднаразовы асабісты канцэрт City of Lover у Парыжы, дзе выканала M''E!, The Archer, Death by a Thousand Cuts, Cornelia Street, The Man, Daylight, You Need to Calm Down'' і ''Lover'', а разам з імі трэкі з папярэдніх альбомаў. Пазней канцэрт быў паказаны на тэлебачанні. Тэйлар збіралася адправіцца ў фестывальны летні тур Lover Fest, аднак праз пандэмію [[COVID-19]] планы былі адмененыя. Па-за рамкамі альбома 6 снежня 2019 года спявачка выпусціла калядны сінгл ''Christmas Tree Farm'', які ў той жа дзень узначаліў амерыканскі iTunes. 31 студзеня [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года пра Свіфт выйшаў дакументальны фільм «Міс Амерыкана» на [[Netflix]], для якога яна запісала песню ''Only The Young''. Яшчэ адзін саўндтрэк, ''Beautiful Ghosts'', яна стварыла для фільма «Кошкі», дзе выканала другарадную ролю<ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2018/film/news/jennifer-hudson-taylor-swift-james-corden-cats-movie-andrew-lloyd-webber-1202879375-1202879375/|title=Jennifer Hudson, Taylor Swift, James Corden Cast in Movie Version of 'Cats'|last=Chu|first=Henry|date=2018-07-20|work=Variety|access-date=2018-07-20}}</ref>. === 2020—2021: Folklore і Evermore === 23 ліпеня [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года Свіфт абвясціла ў сацыяльных сетках, што заўтра выпускае свой восьмы студыйны альбом [[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|''Folklore'']]. Пласцінка была створаная на самаізаляцыі падчас пандэміі [[COVID-19]]. Тэйлар дыстанцыйна працавала разам з Ааранам Дэснерам з амерыканскага рок-гурта [[The National]], Джэкам Антонафым і калектывам Bon Iver, які таксама з’явіўся на адной з кампазіцый у альбоме<ref>https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/taylor-swift-folklore-new-album-stream-release-date-tracklist-listen-a9634261.html</ref><ref>https://www.instagram.com/p/CC-9usjDzUw/</ref>. Пласцінка вельмі адрозніваецца ад папярэдняй творчасці спявачкі: трэкі запісаныя ў жанры альтэрнатывы і маюць павольнае гучанне, а іх лірыка кранаецца не толькі асабістых перажыванняў Тэйлар, але і гісторый, якія яна прыдумала. Стандартнае выданне альбома складаецца з 16 трэкаў. Фізічная дэлюкс-версія ўключае адзін бонус-трэк ''The Lakes''; рэліз гэтай песні адбыўся асобна, 18 жніўня. Усяго налічваецца восем дэлюкс-выданняў, кожнае з унікальным напаўненнем. Акрамя іх — 8 розных вінілаў, якія былі даступны толькі на працягу тыдня. Пазней Тэйлар патлумачыла, што ў яе прадстаўленні ўсе песні альбома складаюцца ў часткі ў залежнасці ад таго, як яны падыходзяць адна адной па тэме. 21 жніўня Свіфт выпусціла першую частку [[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|''Folklore'']] — «уцёкі ад рэчаіснасці», а праз тры дні выйшла другая частка «бяссонныя ночы». Трэцяя частка «вясковая хатка» з’явілася 27 жніўня, а заключная чацвёртая «я з’явіўся на тваёй вечарыне» — 21 верасня. На ўсе песні з ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' былі створаны лірык-відэа. У дзень прэм’еры альбома таксама адбыўся рэліз кліпа на трэк ''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'', які стаў лід-сінглам з пласцінкі. Рэжысёрам выступіла сама спявачка. Сінгл апынуўся на першым месцы чарта [[Аўстралія|Аўстраліі]]. У гэтай краіне Тэйлар усталявала гістарычны рэкорд: усе 16 песень з альбома ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' дэбютавалі ў нацыянальным чарце краіны, што стала найлепшым вынікам у гісторыі. Акрамя таго, 5 трэкаў дасягнулі вяршыняў дзясяткі. У [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] ''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'' апынуўся на 2 радку. У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] песня дасягнула 6 пазіцыі; таксама ў хіт-парад краіны трапілі трэкі ''[[Exile (песня Тэйлар Свіфт)|Exile]]'' (№ 8) ''The 1'' (№ 10). Свіфт стала першай жанчынай у гісторыі каралеўства, якая дэбютавала адразу з 3 песнямі ў топ-10 нацыянальнага чарта. Аналагічны гістарычны рэкорд Тэйлар усталявала ў [[Ірландыя|Ірландыі]]. Як другі сінгл была абрана калабарацыя з Bon Iver — ''[[Exile (песня Тэйлар Свіфт)|Exile]]''. Трэк зайграў на альтэрнатыўным радыё 3 жніўня. А ў кантры-эфіры ў якасці сінгла з’явілася кампазіцыя ''[[Betty (песня Тэйлар Свіфт)|Betty]].''<blockquote>'''Тэйлар Свіфт:''' ''«Большасць рэчаў, якія я планавала на гэтае лета, у канчатковым выніку не адбылася, але ёсць сёе-тое, чаго я не планавала, але яно ўсё ж здарыцца. І гэта мой восьмы студыйны альбом, „folklore“. Сюрпрыз. Сёння апоўначы я выпушчу новы альбом з песень, у якія я ўклала ўсе свае капрызе, мары, страхі і разважанні».''</blockquote>Нечаканы рэліз незапланаванага альбома апынуўся для Свіфт вялікім поспехам. Яна ўсталявала мноства рэкордаў і атрымала станоўчыя водгукі ад крытыкаў. Пласцінка была праслухана 80 600 000 разоў за першыя суткі на Spotify. Гэта найлепшы вынік сярод жанчын і другі ў гісторыі сэрвісу. Тэйлар стала першай жанчынай у гісторыі, якая заняла ўвесь топ-16 Spotify [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], акупаваўшы яго з усімі сваімі песнямі з [[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|''Folklore'']]. Таксама ўсе песні ўвайшлі ў топ-25 сусветнага аддзялення Spotify. Акрамя таго, Свіфт стала самым паспяховым выканаўцам на Spotify за адны суткі ў [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] годзе, набраўшы 96 800 000 праслухванняў. Трэк ''The 1'' быў праслуханы 4 175 000 разоў на Spotify [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] за першыя суткі, гэта найлепшы дэбют сярод спявачак за ўсю гісторыю. Акрамя таго, песня ўзначаліла сусветны чарт Apple Music. За адзін дзень ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' пераадолеў парог у 100 000 000 праслухванняў на Spotify — хутчэй, чым які-небудзь іншы жаночы альбом у гісторыі сэрвісу. У канцы верасня пласцінка набрала ўжо мільярд стрымаў, і Тэйлар стала першай жанчынай у гісторыі Spotify, у якой 6 альбомаў пераадолелі дадзеную адзнаку праслухванняў на платформе. У [[Кітай|Кітаі]] было прададзена 706 690 копій альбома за першы дзень. Гэта найлепшы вынік сярод замежных выканаўцаў за ўсю гісторыю краіны. Усе 16 песень занялі топ-16 чарта Apple Music [[Кітай|Кітая]]. Акрамя таго, у гэтай краіне сінгл ''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'' быў прададзены ў колькасці 1 000 000 копій усяго за тры дні. Па выніках сямі дзён пласцінка стала самай прадаванай у [[Кітай|Кітаі]] за год. Усе відэа ў падтрымку альбома на [[YouTube]] набралі звыш 44 000 000 праглядаў за першыя суткі. На гэтай жа пляцоўцы музычнае відэа на сінгл ''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'' атрымала звыш 15 400 000 праглядаў і 1 100 000 лайкаў за першыя суткі. На Apple Music за 24 гадзіны пласцінка сабрала 35 470 000 праслухоўванняў. Таксама яна стала самым паспяховым дэбютам альтэрнатыўнага альбома на Amazon Music. Такім чынам, Тэйлар усталявала рэкорды найбуйнейшага жаночага дэбюту на Spotify, [[YouTube]] і Apple Music. Сусветныя продажы альбома за першыя суткі перавысілі адзнаку ў 1 300 000 копій. За тры дні пласцінка разышлася накладам у 500 000 копій у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], усталяваўшы тым самым рэкорд [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года. Альбом таксама ўзначаліў рэкордную ў гэтым годзе для жанчын колькасць чартаў Apple Music — 76 краін. Па выніках тыдня ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' дэбютаваў з вынікам у 337 426 690 праслухванняў на сусветным Spotify. Гэта найлепшы вынік за [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] год і самы паспяховы старт альтэрнатыўнага альбома ў гісторыі сэрвісу. Сама Тэйлар за гэты час была праслуханая 433 000 000 разоў на сэрвісе, што стала найлепшым жаночым вынікам у гісторыі платформы. Акрамя таго, яна стала першай жанчынай, якая заняла топ-10 амерыканскага Spotify за тыдзень. Таксама Свіфт усталявала рэкорд у гісторыі азіяцкага Spotify. Яе альбом ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' дэбютаваў з 20 003 421 праслухваннем на тэрыторыі [[Філіпіны|Філіпін]] за першы тыдзень. Гэта не толькі найлепшы вынік у гісторыі краіны, але і найлепшы вынік сярод усіх азіяцкіх краін на сэрвісе за ўвесь час. Усяго за адзін тыдзень альбом ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' стаў адным з самых папулярных за год; яго вынік склаў больш 2 000 000 прададзеных копій. Пласцінка дэбютавала з першага радка ў нацыянальных чартах [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Канада|Канады]], [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і іншых. Таксама Тэйлар стала першай выканаўцай за стагоддзе, чые 6 альбомаў узначалілі хіт-парад [[Ірландыя|Ірлындыі]]. ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' дэбютаваў з першага радка чарта [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] Billboard 200 з накладам у 846 000 прададзеных копій; 615 000 з іх — чыстыя. Гэта найлепшы вынік з часоў папярэдняга альбома Свіфт [[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|''Lover'']]. Такім чынам, спявачка паўтарыла рэкорд [[The Beatles]], у якіх 7 альбомаў былі прададзеныя тыражом ад 500 000 копій за першы тыдзень у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Пласцінка пратрымалася на вяршыні 8 тыдняў, што стала найлепшым вынікам за [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] год сярод усіх выканаўцаў. Акрамя таго, гэта найлепшы вынік сярод альтэрнатыўных жаночых альбомаў за апошняе стагоддзе. Таксама Свіфт устанавіла новы гістарычны рэкорд, стаўшы першай жанчынай, якая за кар’еру правяла 47 тыдняў на вяршыні альбомнага чарта Billboard 200. Усе 16 песень з альбома ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' дэбютавалі ў [[Billboard Hot 100]], прычым лід-сінгл ''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'' яго ўзначаліў, трэк ''The 1'' апынуўся на 4 радку, а песня ''[[Exile (песня Тэйлар Свіфт)|Exile]]'' заняла 6 месца. Тэйлар стала першым выканаўцам з часоў Лорд, які адначасова ўзначаліў хіт-парады [[Billboard Hot 100]] і Hot Rock & Alternative Songs. Таксама яна стала першым чалавекам у гісторыі, які за адзін тыдзень дэбютаваў з першага радка ў [[Billboard Hot 100]] (сінглавы чарт) і Billboard 200 (альбомны чарт). У гэты ж момант Тэйлар усталявала найлепшы жаночы вынік па колькасці песень, якія ўвайшлі ў чарт [[Billboard Hot 100]] за ўсю яго гісторыю, — 113. 17 верасня Тэйлар выступіла з песняй ''Betty'' на Academy of Country Music Awards. На гэтай цырымоніі спявачка з’явілася ўпершыню за апошнія 7 гадоў. Агульная ацэнка ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' складае 89 балаў. Гэта найлепшы рэзультат у кар’еры спявачкі. Часопіс [[Time|TIME]] назваў Свіфт найвялікшай поп-зоркай сучаснасці. У [[Rolling Stone]] ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' назвалі «самым лепшым альбомам Свіфт на дадзены момант» і «дэбютным альбомам цалкам новай Свіфт», у якім яе «апавядальная сфера адкрылася з шырокім спектрам персанажаў для сямнаццаці песень без прахадных элементаў». Часопіс рэзюмаваў, што Свіфт «прыдумала мноства персанажаў для таго, каб захаваць сваю кампанію ў альбоме», дзе «ўступленне ў іх жыццё раскрывае яе глыбокі досціп і спачуванне». [[BBC]] вызначылі ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' як «індзі-альбом Свіфт», які ўяўляе сабой «багаты пласт меланхоліі, ідэальна спалучаецца з часам»<ref>{{Cite news|last=Savage|first=Mark|date=2020-07-24|title=Taylor Swift's Folklore sees the singer go indie|language=en|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53518044|access-date=2020-07-24}}</ref>. [[The Daily Telegraph]] вызначыў ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' як «вытанчаную калекцыю з 16 даўнтэмпа-песень пра каханне, страты, памяць, мары, сяброўства і нашу нязменную патрэбу ў чалавечай сувязі», якія ўмацоўваюць «статус Свіфт як сур’ёзнага аўтара-выканаўцы песень». Пласцінку таксама высока ацанілі ў [[New Musical Express|NME]], [[The Guardian]], [[The Independent]] і The Sydney Morning Herald. Брытанскае выданне [[Vogue]] уключыла рэліз ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' у спіс найлепшых рэчаў, якія адбыліся за перыяд ізаляцыі. На прэміі People Choice Awards 2020 Тэйлар атрымала тры намінацыі: «Спявачка года», «Альбом года» (''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''), «Саўндтрэк года» (''Only The Young'') і перамагла ў апошняй. На Billboard Music Awards 2020 у артысткі было 6 намінацый, але ні адна з іх не аказалася трыумфам. На American Muisc Awards 2020 Тэйлар атрымала 4 намінацыі: галоўную «Артыст года», а таксама «Любімая выканаўца ў жанры поп/рок», «Любімае музычнае відэа» (''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'') і «Любімы альбом у жанры поп/рок» (''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''). Свіфт перамагла ў першых трох і такім чынам стала самым паспяховым артыстам за ўсю гісторыю прэміі з 32 узнагародамі. Акрамя таго, падчас цырымоніі Тэйлар паведаміла, што пачала перазапісваць свае першыя 6 студыйных альбомаў. На прэміі [[Грэмі]] Свіфт атрымала 6 намінацый: галоўныя «Альбом года» (''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'') і «Песня года», а таксама «Найлепшы вакальны поп-альбом» (''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''), «Найлепшае сумеснае поп-выкананне» (''[[Exile (песня Тэйлар Свіфт)|Exile]]''), «Найлепшае сольнае поп-выкананне» (''[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]]'') і «Найлепшая песня для візуальных медыя» (''Beautiful Ghosts''). У выніку Тэйлар узяла ўзнагароду за «Альбом года» і стала першай спявачкай з трыма перамогамі ў гэтай намінацыі. 13 лістапада Тэйлар разам з [[Пол Мак-Картні|Полам Мак-Картні]] з’явілася на вокладцы часопіса [[Rolling Stone]], прысвечанай спецыяльнаму выпуску «Muscians on Musicians». У гэтым выпуску артысты абмеркавалі свае падыходы да напісання кампазіцый, стварэння альбомаў і арганізацыі тураў. [[25 лістапада]] на сэрвісе Disney+ спявачка прэзентавала дакументальны фільм аб стварэнні альбома ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]].'' Выданні [[Time|TIME]], Billboard, Insider, Los Angeles Times і іншыя назвала альбом ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' найлепшым у [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] годзе. [[BBC]] дадала пласцінку ў свой артыкул, прысвечаны найлепшым альбомам [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года, апісаўшы яе як «надзвычайную». 10 снежня Тэйлар Свіфт анансавала выхад новага альбома — ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]].'' Рэліз праекта з 15 песень, сярод якіх апынуліся калабарацыі з HAIM, [[The National]] і Bon Iver, адбыўся на наступны дзень<ref>https://www.instagram.com/p/CInk1QnDdul/?utm_medium=copy_link</ref>. Пласцінка стала ідэйным і музычным працягам ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''. У дэлюкс-версію ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' увайшлі дзве дадатковыя кампазіцыі. Рэліз ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' — гэта падарунак Тэйлар для фанатаў з нагоды яе дня нараджэння. <blockquote>'''Тэйлар Свіфт:''' ''«З 13 гадоў я чакала таго моманту, калі мне споўніцца 31 год, таму што гэта мой шчаслівы лік. І я вырашыла здзівіць вас. Вы былі такімі клапатлівымі, падтрымлівалі мяне і былі ўважлівыя да мяне ў мае дні нараджэння, таму на гэты раз я вырашыла, што сама падару вам што-небудзь».''</blockquote> З выхадам альбома адбыўся і рэліз кліпа на трэк ''[[Willow (песня Тэйлар Свіфт)|Willow]]'', які быў абраны ў якасці лід-сінгла з ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]''. За гэта працу Тэйлар пасля атрымала 4 намінацыі на прэміі Video Music Awards: «Выканаўца года», «Найлепшае поп-відэа», «Найлепшая рэжысура», «Найлепшая мастацкая праца». ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' стаў паспяховым ва ўсім свеце. Ён набраў больш за 66 мільёнаў праслухоўванняў на глабальнай пляцоўцы Spotify за першы дзень. Гэта трэці найлепшы вынік сярод жаночых альбомаў у гісторыі. За першы тыдзень ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' праслухалі больш за 260 мільёнаў разоў на тым жа сэрвісе. Гэта другі найлепшы вынік сярод выканаўцаў за [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] год. У выніку ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' дэбютаваў з першага радка ў амерыканскім чарце Billboard 200. Наклад склаў 329 тысяч прададзеных асобнікаў на тэрыторыі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] без уліку продажаў ад CD-дыскаў, вінілавых пласцінак і касет. Лід-сінгл ''[[Willow (песня Тэйлар Свіфт)|Willow]]'' заняў вяршыню Billboard Hot 100. Для Тэйлар ён стаў сёмым нумарам адзін у гэтым хіт-парадзе. Акрамя таго, усе 15 песень з ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' увайшлі ў Billboard Hot 100. Альбом таксама ўсталяваў самы высокі паказчык па продажах вінілавых пласцінак у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] за ўсю гісторыю — 102 тысячы копій за тыдзень. ''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' атрымаў станоўчыя ацэнкі ад музычных крытыкаў. Яго сярэдні бал на Metacritic складае 88 балаў<ref>https://www.metacritic.com/music/evermore/taylor-swift</ref>. Таксама ён трапіў у намінацыю «Альбом года» на «[[Грэмі]]». Па выніках [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года Тэйлар Свіфт атрымала ўзнагароду найлепшага аўтара песень ад Apple Music Awards і стала другім самым прадаваным выканаўцам у свеце паводле звестак IFPI<ref>https://www.ifpi.org/wp-content/uploads/2020/03/GMR2021_STATE_OF_THE_INDUSTRY.pdf</ref>. У сваю чаргу Billboard паведаміў, што Свіфт апынулася самым высокааплатным музыкам у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. === з 2021 года: перазапісы === ==== Fearless (Taylor’s Version) ==== 11 лютага [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года Тэйлар Свіфт анансавала выхад альбома ''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]''. З гэтага пачаўся перыяд перазапісаў арыгінальных альбомаў спявачкі, на якія яна страціла правы праз канфлікт з менеджарам Скутэрам Браўнам і кіраўніцтвам свайго мінулага лэйбла. Акрамя перазапісаных старых песень, Тэйлар вырашыла дадаць у новую версію альбома нявыдадзеныя кампазіцыі, якія першапачаткова прызначаліся для яго. Такім чынам, у ''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]'' трапілі 26 трэкаў<ref>https://www.instagram.com/p/CLJzk9MjcCe/?utm_medium=copy_link</ref>. 12 лютага выйшла адноўленая песня [[Love Story (песня Тэйлар Свіфт)|''Love Story (Taylor’s Version)'']]. Яна стала лід-сінглам з будучага альбома. Кампазіцыя дэбютавала з 7 мільёнамі праслухоўванняў на Spotify за першы дзень. Гэта найлепшы паказчык у жанры [[кантры]] ў гісторыі. [[19 лютага]] адбылася прэм’ера сумеснай песні гурта HAIM і Тэйлар Свіфт ''Gasoline''. 15 сакавіка спявачка прысутнічала на прэміі «[[Грэмі]]» і выканала адразу 3 песні: [[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|''Cardigan'']], ''August'' і ''[[Willow (песня Тэйлар Свіфт)|Willow]]''. 26 сакавіка Свіфт выпусціла другі сінгл з альбома ''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]''. Ім стала раней не выдадзеная песня [[You All Over Me (песня Тэйлар Свіфт)|''You All Over Me'']], запісаная пры ўдзеле Марэн Морыс. [[7 красавіка]] выйшла яшчэ адна новая песня — [[Mr. Perfectly Fine (песня Тэйлар Свіфт)|''Mr. Perfectly Fine'']]. 9 красавіка выйшаў у свет першы перазапісаны альбом Тэйлар Свіфт — ''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]''. Ён набраў больш за 50 мільёнаў праслухоўванняў на Spotify за першыя суткі. Гэта найлепшы вынік для кантры-альбомаў у гісторыі платформы. Альбом узначаліў нацыянальны чарт [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], перасягнуўшы вынік арыгінала. Свіфт пабіла рэкорд [[The Beatles]], які трымаўся 54 гады: 3 яе розныя пласцінкі ўзначалілі хіт-парад Злучанага Каралеўства за 259 дзён, адпаведны рэкорд [[The Beatles]] складаў 364 дні<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-56769853.amp</ref>. ''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]'' стартаваў з вяршыні амерыканскага чарта Billboard 200. Яго наклад ў краіне за першы тыдзень склаў 291 тысячу копій, што стала рэкордам у [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] годзе на той момант. За поспехі ў чартах Тэйлар Свіфт атрымала 4 намінацыі на [[Billboard Music Awards]]: «Выканаўца года», «Найлепшы выканаўца ў чарце Billboard 200», «Спявачка года», «Найлепшы альбом у чарце Billboard 200» ([[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|''Folklore'']]). У першых дзвюх катэгорыях яна перамагла<ref>https://www.billboard.com/music/awards/2021-amas-record-setters-bts-taylor-swift-1235001041/</ref>. Пазней Свіфт была ўручана ўзнагарода «Сусветнай іконы» на [[BRIT Awards]]. Яна стала першай жанчынай і самым маладым лаўрэатам гэтай унікальнай прэміі<ref name=":3">https://www.vulture.com/2021/05/brit-awards-2021-taylor-swift-accepts-global-icon-award.html</ref>. ==== Red (Taylor’s Version) ==== 18 чэрвеня [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года Тэйлар Свіфт анансавала выхад другога перазапісанага альбома ''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]''. Яго прэм’ера была прызначана на [[19 лістапада]], аднак пазней яе перанеслі на тыдзень раней<ref>https://www.instagram.com/p/CQRUBXtjZXT/?utm_medium=copy_link</ref>. У альбом увайшлі 30 кампазіцый, улічваючы 8 нявыдадзеных песень, дзесяціхвілінную версію [[All Too Well (песня Тэйлар Свіфт)|''All Too Well'']] і калабарацыі з [[Эд Шыран|Эдам Шыранам]], Фібі Брыджэрс, а таксама Крысам Стэплатанам<ref>https://www.instagram.com/p/CSPEsteMmE5/?utm_medium=copy_link</ref>. Да рэлізу пласцінкі не выйшла ні аднаго сінгла. 2 ліпеня адбылася прэм’ера сумеснай песні гурта Big Red Machine і Тэйлар — ''Renegade''. На альбоме калектыву апынуўся яшчэ адзін трэк, у запісе якога прыняла ўдзел Свіфт, — ''Birch''. 24 ліпеня адбылася прэм’ера арыгінальнай версіі песні ''The Lakes'' з альбома ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' з аркестравай аранжыроўкай. Рэліз быў прымеркаваны да гадавіны пласцінкі. 17 верасня Тэйлар раптам прадставіла перазапісаны трэк [[Wildest Dreams (песня Тэйлар Свіфт)|''Wildest Dreams'']] з альбома [[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']]. Яна няпланава выпусціла ўласную версію песні, таму што яна набыла папулярнасць у [[TikTok]]. ''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]'' выйшаў на ўсіх лічбавых пляцоўках 12 лістапада [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года. Перазапіс набыў камерцыйны поспех ва ўсім свеце. Альбом дэбютаваў з вынікам у 90 мільёнаў праслухванняў на Spotify за першыя суткі. Гэта найлепшы дэбют жаночага альбома на платформе за ўвесь час. Раней рэкорд належаў альбому Свіфт ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''. ''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]'' узначаліў хіт-парад Billboard 200, прадаўшыся ў колькасці 605 тысяч копій за тыдзень. Таксама альбом пабіў рэкорд па чыстых продажах за тыдзень у [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] годзе і па продажах вінілу за ўвесь час. Такім чынам, Тэйлар стала першым артыстам, восем альбомаў якога прадалі паўмільёна копій за тыдзень у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Пласцінка таксама ўзышла на вяршыні чартаў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Канада|Канады]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] і [[Ірландыя|Ірландыі]]. ''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]'' атрымаў усеагульнае прызнанне крытыкаў. На агрэгатары Metacritic ён набраў 91 бал, што стала найлепшым вынікам у кар’еры спявачкі<ref>https://www.metacritic.com/music/red-taylors-version/taylor-swift</ref>. 12 лістапада выйшаў кароткаметражны фільм Тэйлар Свіфт [[All Too Well (песня Тэйлар Свіфт)|''All Too Well'']]. Ён стаў візуалізацыяй аднайменнай песні. Галоўныя ролі ў карціне выканалі Сэйдзі Сінк і Дылан О’Браен<ref>https://www.instagram.com/p/CWIyzljLVjI/?utm_medium=copy_link</ref>. Дзесяціхвілінная версія кампазіцыі [[All Too Well (песня Тэйлар Свіфт)|''All Too Well'']] узначаліла глабальны чарт Spotify, набраўшы больш за 6 з паловай мільёнаў праслухоўванняў праз платформу за першыя суткі. У выніку песня ўзначаліла чарт Billboard Hot 100. Яна ўстанавіла новы рэкорд як самая працяглая кампазіцыя на вяршыні рэйтынгу (10 хвілін і 13 секунд). Трэк таксама быў прызнаны адным з найлепшых у 2021 годзе такімі выданнямі, як Daily Mail і Glamour. 15 лістапада адбылася прэм’ера музычнага відэа ''[[I Bet You Think About Me (песня Тэйлар Свіфт)|I Bet You Think About Me]]''. Рэжысёрам кліпа выступіла актрыса Блэйк Лайвлі. Па выніках [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года Тэйлар Свіфт заняла другі радок у рэйтынгу самых прадаваных артыстаў свету ад IFPI<ref>https://gmr2021.ifpi.org/report</ref>. Таксама яна была аб’яўлена самай паспяховай спявачкай на Spotify. Акрамя таго, Свіфт стала самай папулярнай спявачкай, а дзесяціхвіліннае [[All Too Well (песня Тэйлар Свіфт)|''All Too Well'']] — самай папулярнай песняй на партале Genius па выніках [[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] года. Billboard назваў Тэйлар Свіфт найвялікшай поп-зоркай 2021 года. Выданне пастанавіла: «Тэйлар Свіфт перапісала правілы індустрыі і правяла адзін з самых уражлівых гадоў у сваёй легендарнай поп-кар’еры, нават не выпусціўшы зусім новага альбома»<ref>https://www.billboard.com/music/pop/taylor-swift-greatest-pop-star-2021-1235011392/</ref>. 11 лютага [[2022 год у гісторыі музыкі|2022]] года Тэйлар з’явілася на рэміксе песні [[Эд Шыран|Эда Шырана]] ''The Joker And The Queen''. Трэк заняў 2 месца ў чарце [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. ==== Midnights ==== 21 кастрычніка 2022 года выйшаў дзясяты студыйны альбом спявачкі ''[[Midnights]]''. У ім яна эксперыментавала з электронікай і стылем [[чыл-аўт]]. Крытыкі [[Rolling Stone]] назвалі альбом «імгненнай класікай». У камерцыйным плане [[Billboard]] назваў альбом блокбастэрам, а [[CNBC]] назваў яго самым вялікім поспехам Свіфт. Пабіўшы рэкорды ва ўсіх фарматах спажывання музыкі, ''Midnights'' і яго вядучы сінгл ''[[Anti-Hero]]'' сталі альбомам і песняй з найбольшай колькасцю трансляцый за адзін дзень у [[Spotify]] са 185 мільёнамі{{што?}} і 17,4 мільёнамі прайграванняў. Альбом дэбютаваў на вяршыні [[Billboard 200]] з 1,57 мільёнам адзінак і стаў пятым альбомам Свіфт, які адкрыўся з больш за мільёнам прададзеных копій. Яна зраўнялася з [[Барбра Стрэйзанд|Барбрай Стрэйзанд]] па колькасці альбомаў нумар адзін сярод жанчын (11) і стала першай выканаўцай у гісторыі, якая манапалізавала ўвесь топ-10 [[Hot 100]] з «Anti-Hero», «Lavender Haze», «Maroon» і «Снег на пляжы» з удзелам Ланы дэль Рэй у першай чацвёрцы. Тэйлар Свіфт адправіцца ў ''[[Eras Tour]]'' у 2023 годзе; ён пабіў рэкорд па колькасці білетаў на канцэрт, калі-небудзь прададзеных за адзін дзень. Тым не менш, [[Ticketmaster]] быў шырока асуджаны за тое, што кіраваў продажам тураў, што выклікала ўрадавыя расследаванні ў дачыненні да кампаніі. == 2024 год. Сусветнае турнэ == У 2024 годзе спявачка зладзіла грандыёзнае сусветнае турнэ. Тэйлар Свіфт зарабіла на ім больш за $1 млрд. Паводле звестак ''[[Forbes]]'', капітал Тэйлар Свіфт складае $1,6 млрд.<ref>[https://www.forbes.com/profile/taylor-swift/ forbes.com]</ref> Такім чынам, яна стала самай багатай жанчынай-музыкантам у свеце, абышоўшы [[Рыяна|Рыяну]]. == Асабістае жыццё == === Сям’я === Малодшы брат Тэйлар Свіфт, Осцін, скончыў Універсітэт [[Нотр-Дам]]<ref name="Stun">{{cite web|title=Taylor Swift on 'Blank Space' Video, Stunning '1989' Sales|url=https://www.youtube.com/watch?v=yrcfgbkYZHk|website=ABC News on YouTube|publisher=Google Inc|access-date=January 3, 2015|format=Video upload|date=November 11, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yardbarker.com/backyard/articles/pop_star_taylor_swift_sides_with_notre_dame/3171826|title=Pop star Taylor Swift sides with Notre Dame|publisher=Yardbarker.com|date=September 4, 2010|access-date=October 23, 2012}}</ref>. У снежні 2014 года ў маці Свіфт дыягнаставалі [[Анкалогія|рак]]<ref name="Cancer-Blog">{{cite web|title=Just so you know…|url=http://taylorswift.tumblr.com/post/115942142045/just-so-you-know|website=Taylor Swift Tumblr|date=April 9, 2015|access-date=29 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720040439/http://taylorswift.tumblr.com/post/115942142045/just-so-you-know|archive-date=20 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref>. Тэйлар — хросная маці малодшага сына (нарадзіўся 16.07.2015) рэжысёра Кайла Ньюмана і актрысы Джэймі Кінг<ref>[http://celebritybabies.people.com/2015/07/20/jaime-king-welcomes-son-kyle-newman/ Kyle Newman and Jaime King Welcome Second Son] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150721005709/http://celebritybabies.people.com/2015/07/20/jaime-king-welcomes-son-kyle-newman/ |date=21 ліпеня 2015 }}</ref>. === Рэзідэнцыі === Для сваіх бацькоў Свіфт набыла чатырохспальны асабняк, размешчаны ў Бэле Мідзе, штат [[Тэнэсі]]<ref>{{cite web|url=http://realestalker.blogspot.com.au/2011/08/taylor-swift-does-it-again-in-nashville.html|title=The Real Estalker: Taylor Swift Does It Again in Nashville|publisher=Realestalker.blogspot.com.au|date=August 22, 2011|access-date=June 10, 2013}}</ref>. Галоўнай рэзідэнцыяй самой Свіфт з’яўляецца пентхаус, размешчаны ў Трайбэке, у ваколіцах [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрк Сіці]]<ref>[https://www.rollingstone.com/music/features/taylor-swift-1989-cover-story-20140908?page=2 Page 2 of Cover Story: The Reinvention of Taylor Swift | Rolling Stone<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150326001507/http://www.rollingstone.com/music/features/taylor-swift-1989-cover-story-20140908?page=2 |date=26 сакавіка 2015 }}</ref><ref name="Pent">{{cite web|url=http://uk.eonline.com/news/528694/taylor-swift-buys-19-9-million-nyc-penthouse|title=Taylor Swift Buys $19.9 Million NYC Penthouse &#124; E! Online UK|publisher=E!|date=April 8, 2014|access-date=April 21, 2014}}</ref>. Таксама ёй належаць трохспальны катэдж у [[Каліфорнія|Каліфорніі]]<ref>{{cite web|url=http://realestalker.blogspot.com.au/2011/04/country-queen-taylor-swift-does-it.html|title=The Real Estalker: Country Queen Taylor Swift Does it Again|publisher=Realestalker.blogspot.com.au|date=April 21, 2011|access-date=June 10, 2013}}</ref>, пентхаус, размешчаны ў [[Нашвіл|Нэшвіле]], [[Тэнэсі]]<ref>[http://www.newyorker.com/magazine/2011/10/10/you-belong-with-me You Belong with Me — The New Yorker<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{cite web|url=http://shine.yahoo.com/haven/a-glimpse-inside-taylor-swifta-s-swanky-new-nashville-penthouse-581156.html|title=A glimpse inside Taylor Swift's swanky new Nashville penthouse|publisher=Yahoo!|date=February 5, 2010|access-date=April 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111014933/http://shine.yahoo.com/haven/a-glimpse-inside-taylor-swifta-s-swanky-new-nashville-penthouse-581156.html|archive-date=11 лістапада 2013|url-status=dead}}</ref>, васьміспальневы дом, які знаходзіцца ў Уотч-Хілі, [[Род-Айленд]]зе<ref>{{cite web|url=http://realestalker.blogspot.com.au/2013/04/taylor-swift-spends-big-in-rhode-island.html|title=The Real Estalker: Taylor Swift Spends Big in Rhode Island|publisher=Realestalker.blogspot.com.au|date=April 27, 2013|access-date=June 10, 2013}}</ref>. === Блізкія зносіны === З ліпеня па кастрычнік 2008 года спявачка сустракалася з удзельнікам гурта Jonas Brothers [[Джо Джонсан|Джо Джонасам]]<ref>{{cite web|last=Caplan|first=David|title=Scoop|url=http://www.people.com/people/article/0,,20230694,00.html|work=People (magazine)|access-date=2012-03-06|date=2008-09-08|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0N6UomM?url=http://www.people.com/people/article/0,,20230694,00.html|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Rizzo|first=Monica|title=Scoop – Couples, Camilla Belle, Joe Jonas|url=http://www.people.com/people/article/0,,20245498,00.html|work=People|access-date=2012-03-06|date=2008-11-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0N7aC1H?url=http://www.people.com/people/article/0,,20245498,00.html|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>. У 2009 годзе з кастрычніка па снежань Тэйлар сустракалася з [[Тэйлар Лотнер|Тэйларам Лотнерам]], вядомым па фільме «Змярканне». Разам яны зняліся ў рамантычнай камедыі «Дзень Святога Валянціна». Калі яны рассталіся, Тэйлар прысвяціла яму песню [[Back to December (песня Тэйлар Свіфт)|''Back to December'']]<ref>{{cite web|title=Taylor & Taylor Romance Was Overblown, Says Source|url=http://www.people.com/people/article/0,,20333466,00.html|work=People|access-date=2012-03-06|coauthors=Michael Y. Park, Nicole Sia|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0N8O3H5?url=http://www.people.com/people/article/0,,20333466,00.html|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=live}}</ref><ref name="USW">{{cite web|url=http://www.usmagazine.com/celebritynews/news/taylor-swift-taylor-lautner-split-20092912|title=Exclusive: Taylor Swift, Taylor Lautner Split!|work=[[US Magazine]]|access-date=2010-11-12|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0N9GRJR?url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/taylor-swift-taylor-lautner-split-20092912|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=live}}</ref>. У 2010 раскрыўся раман Тэйлар Свіфт з Джэйкам Джыленхалам<ref>[http://www.people.com/people/article/0,,20446149,00.html Taylor Swift and Jake Gyllenhaal Share Coffee — Again — Couples, Jake Gyllenhaal, Taylor Swift] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160521041954/http://www.people.com/people/article/0,,20446149,00.html |date=21 мая 2016 }} // People.com</ref>. З ліпеня па верасень 2012 года спявачка была ў адносінах з Конарам Кенэдзі<ref>{{cite web|last=Kaplan|first=Don|url=http://www.nypost.com/p/news/national/beautiful_music_by_rfk_kid_swift_ZlQJVWd0fPa1IRyGiKsodJ|title=RFK grandson Conor Kennedy spends weekend with singer Taylor Swift at Kennedy compound in Massachusetts|publisher=New York Post|date=2012-07-25|access-date=2012-07-31|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0NAbxkp?url=http://www.nypost.com/p/news/national/beautiful_music_by_rfk_kid_swift_ZlQJVWd0fPa1IRyGiKsodJ|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Taylor Swift|url=http://www.people.com/people/article/0,,20642336,00.html|title=Taylor Swift, Conor Kennedy Split; Couple Break Up|publisher=People.com|date=2012-10-30|access-date=2012-11-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0NBPFOa?url=http://www.people.com/people/article/0,,20642336,00.html|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>. З кастрычніка 2012 па студзень 2013 года Тэйлар сустракалася з удзельнікам гурта [[One Direction]] Гары Стайлсам<ref>{{cite web|url=http://popcrush.com/taylor-swift-harry-styles-one-direction-photograph/|title=Taylor Swift + Harry Styles of One Direction Photographed Together|publisher=Popcrush.com|date=2012-12-02|access-date=2013-02-25|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0NCCnfn?url=http://popcrush.com/taylor-swift-harry-styles-one-direction-photograph/|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/taylor-swift-harry-styles-break-up-what-went-wrong-201381|title=Taylor Swift, Harry Styles Break Up: What Went Wrong|publisher=UsMagazine.com|date=2013-01-08|access-date=2013-02-25|archive-url=https://www.webcitation.org/6J0NDSUTa?url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/taylor-swift-harry-styles-break-up-what-went-wrong-201381|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=live}}</ref>. З 2015 года Тэйлар сустракалася з дыджэем Кельвінам Харысам. Першыя чуткі пра раман з’явіліся ў сакавіку, калі пара стала часта з’яўляцца на публіцы разам, трымаючыся за рукі. Таксама яны пабывалі на адным з канцэртаў разам і, па словах відавочцаў, ні на крок не адыходзіліся адзін ад аднаго<ref>[http://www.elle.com/culture/celebrities/news/a27624/taylor-swift-calvin-harris-dating-rumors/ Taylor Swift and Calvin Harris dating?]</ref>. У маі пачалі хадзіць чуткі пра тое, што пара ўжо падумвае пра вяселле, але афіцыйнага пацверджання ад Тэйлар або Кельвіна не было<ref>[http://hollywoodlife.com/2015/05/29/taylor-swift-calvin-harris-getting-married-se rious-relationship/ Taylor Swift and Calvin Harris getting married?]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У ліпені пачала распаўсюджвацца інфармацыя пра заручыны пары<ref>[http://www.mtv.co.uk/calvin-harris/news/wait-a-minute-is-calvin-harris-about-to-propose-to-taylor-swift Calvin Harris wants to propose to Taylor Swift?]</ref>. Тэйлар і Кельвін сталі самай высокааплатнай парай у 2015 годзе<ref>{{Cite web |url=http://time.com/3936952/taylor-swift-calvin-harris-highest-paid/ |title=Taylor Swift and Calvin Harris Higgest Paid Couple In 2015 |access-date=29 кастрычніка 2017 |archive-date=30 чэрвеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630013226/http://time.com/3936952/taylor-swift-calvin-harris-highest-paid/ |url-status=dead }}</ref>. У маі 2016 года пара рассталася<ref>[http://www.people.com/people/package/article/0,,20981907_21010217,00.html Taylor Swift and Calvin Harris Split After 15 Months Together]</ref>. У маі 2016 года Тэйлар пазнаёмілася з брытанскім акцёрам Томам Хідлстанам<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3572733/Taylor-Swift-Tom-Hiddleston-hit-dancefloor-Met-Gala.html|title=They've got Style! Taylor Swift and Tom Hiddleston bust a move together as they hit the dancefloor during the Met Gala|work=[[Dailymail]]|date=May 4, 2016|access-date=June 16, 2016}}</ref>. У чэрвені з’явіліся першыя сумесныя здымкі пары з адпачынку на [[Род-Айленд]]зе<ref>{{cite web|url=http://popcrush.com/taylor-swift-tom-hiddleston-dating-photos/|title=Taylor Swift + Tom Hiddleston Pictured Kissing By Rocks, Are Possibly Dating|work=Popcrush|date=June 15, 2016|access-date=June 16, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cosmopolitan.com/entertainment/celebs/news/a59987/taylor-swift-tom-hiddleston-kissing-photos/|title=Taylor Swift and Tom Hiddleston Have Been Spotted KISSING|work=[[Cosmopolitan]]|date=June 15, 2016|access-date=June 16, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://toofab.com/2016/06/15/taylor-swift-dating-tom-hiddleston-calvin-harris/|title=Taylor Swift's Moved on From Calvin Harris -- Spotted Kissing Tom Hiddleston!|work=toofab.com|date=June 15, 2016|access-date=June 16, 2016}}</ref>. У верасні было абвешчана, што Тэйлар і Том рассталіся<ref>{{cite web|url=http://time.com/4481115/taylor-swift-tom-hiddleston-break-up/|title=Taylor Swift and Tom Hiddleston Break Up After Three Months|work=[[TIME]]|date=September 6, 2016|access-date=September 13, 2016}}</ref>. У маі 2017 года распаўсюдзіліся чуткі пра раман Свіфт з пачынаючым брытансім акцёрам Джо Элвінам. 1 чэрвеня пару заўважылі ў аэрапорце, а праз некалькі дзён — на балконе ў доме Тэйлар. Неўзабаве інфармацыя пра іх раман пацвердзілася<ref>https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/taylor-swift-and-boyfriend-joe-alwyn-are-very-much-in-love/</ref><ref>http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-5021529/Ed-Sheeran-approves-Taylor-Swift-s-new-beau-Joe-Alwyn.html</ref>. === Інцыдэнт на MTV VMA 2009 і яго наступствы === На цырымоніі ўзнагароджання [[MTV|MTV Video Music Awards 2009]] Тэйлар з кліпам на ''[[You Belong with Me (песня Тэйлар Свіфт)|You Belong With Me]]'' перамагла катэгорый «Найлепшае жаночае відэа», адной з галоўных намінацый прэміі. Яе выступленне з падзячнай прамовай перапыніў рэпер [[Канье Уэст]]. Ён выбег на сцэну, адабраў мікрафон у Тэйлар і сказаў, што перамогу заслугоўвала відэа [[Беёнсэ]] ''Single Ladies (Put a Ring on It)''<ref>[http://www.mtv.com/news/articles/1621389/20090913/west_kanye.jhtml Kanye West Crashes VMA Stage During Taylor Swift’s Award Speech] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101213065632/http://www.mtv.com/news/articles/1621389/20090913/west_kanye.jhtml |date=13 снежня 2010 }}, MTV 2009 Sep 13.</ref><ref name= "Cnn.com">{{cite news |first= Lisa |last= Respers |title= Anger over West's disruption at MTV awards |date= September 14, 2009 |access-date=September 15, 2009 |publisher= CNN |url=http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/09/14/kanye.west.reaction/index.html| archive-url= https://web.archive.org/web/20090926191354/http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/09/14/kanye.west.reaction/index.html| archive-date= September 26, 2009 | url-status= live}}</ref><ref name= "rollingstone.com">{{cite web|title=Kanye West Storms the VMAs Stage During Taylor Swift's Speech|date=September 13, 2009|work=[[Rolling Stone]]|access-date=September 13, 2009|url=https://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/09/13/kanye-west-storms-the-vmas-stage-during-taylor-swifts-speech/?rand=84857|archive-url=https://www.webcitation.org/65iBUSnNo?url=http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-storms-the-vmas-stage-during-taylor-swifts-speech-20090913?rand=84857|archive-date=25 лютага 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="Rolling Stone 2009-09-13">{{cite web|last=Kreps|first=Daniel|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-storms-the-vmas-stage-during-taylor-swifts-speech-20090913?rand=84857|title=Kanye West Storms the VMAs Stage During Taylor Swift's Speech|date=September 13, 2009|work=[[Rolling Stone]]|access-date=September 13, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119133749/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-storms-the-vmas-stage-during-taylor-swifts-speech-20090913?rand=84857|archive-date=19 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Гэтая выхадка была негатыўна ўспрынята аўдыторыяй<ref name=billboardoral>{{cite web |last1=Kaufman |first1=Gil |title=2009 VMAs Oral History: What You Didn't See When Kanye West Rushed the Stage on Taylor Swift |url=https://www.billboard.com/articles/news/television/8523549/2009-mtv-vmas-oral-history |website=Billboard |access-date=23 August 2019}}</ref>. Затым Уэст вярнуў мікрафон збянтэжанай і цалкам засмучанай Свіфт, якая не здолела завяршыць сваю прамову<ref name= "Rolling Stone 2009-09-13"/><ref name= "Beyonce1">{{cite web |title=Taylor Swift Thanks "Gracious" Beyonce for Inviting Her Onstage After Kanye Stunt at VMAs |url=https://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-thanks-gracious-beyonce-for-inviting-her-onstage-after-kanye-stunt-at-vmas-20090914 |work=[[Rolling Stone]] |access-date=May 15, 2012 |date=September 14, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615184835/http://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-thanks-gracious-beyonce-for-inviting-her-onstage-after-kanye-stunt-at-vmas-20090914 |archive-date=15 чэрвеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. За свае дзеянні Канье быў выправаджаны з цырымоніі. З тых часоў паміж выканаўцамі усталявалася працяглая варожасць, якая суправаджаецца рознымі скандаламі. Сярод самых гучных — выпадак [[2016 год у гісторыі музыкі|2016]] года. Тады Уэст у сваёй песні ''Famous'' назваў Тэйлар «сукай, якую ён зрабіў знакамітай» і ў кліпе на трэк выкарыстаў аголеную васковую фігруру спявачкі<ref name="rollingstone.ru">Леонид Фоменко (25 июня 2016). [http://www.rollingstone.ru/music/video/23193.html «Famous» груз: Канье Уэст снова доказывает, что он больше, чем знаменитость] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160628020006/http://www.rollingstone.ru/music/video/23193.html |date=28 чэрвеня 2016 }}. [[Rolling Stone]] rollingstone.ru (ВИДЕО)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/7416556/kanye-west-naked-taylor-swift-donald-trump-famous-video-premiere|title=Kanye West Nuzzles Naked Taylor Swift, Donald Trump & Bill Cosby in 'Famous' Video|work=Billboard|date=June 25, 2016|access-date=June 25, 2016}}</ref>. Спявачка адразу ж выказала сваё абурэнне, што выклікала шырокі грамадскі рэзананс. Пасля гэтага жонка рэпера Кім Кардаш’ян апублікавала незаконна запісаную тэлефонную размову Канье і Тэйлар, у якім Свіфт нібыта дазваляе Уэсту абражаць сябе ў песні. Пазней было даказана, што запіс быў змантаваны. Адсылкі да Уэста і сутычак з ім ёсць у альбомах Тэйлар [[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|''Speak Now'']], [[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|''Reputation'']], ''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' і ''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' === Справа аб сексуальным дамаганні === 2 чэрвеня 2013 года падчас сустрэчы Тэйлар з фанатамі радыё-дыджэй Дэвід Мюлер задраў Свіфт спадніцу і схапіў яе за ягадзіцы. Пасля гэтага ахова вывела мужчыну з залы, а праз некалькі дзён кіраўніцтва радыё звольніла яго. Праз два гады, у верасні 2015 года, Дэвід Мюлер падаў на Тэйлар у суд. У пазове гаварылася, што Мюлер не чапаў спявачку і яна зблытала яго з іншым чалавекам. Мужчына абвінавачваў Тэйлар у паклёпе, наўмысным умяшанні ў кантракт і дзелавыя адносіны. Ён патрабаваў ад Свіфт грашовую кампенсацыю за страту працы (па некаторых дадзеных, сума складала каля 3 мільёнаў долараў). Праз месяц Тэйлар падала на яго сустрэчны пазоў аб сексуальным дамаганні. Спявачка сцвярджала, што дакладна ведае, што вінаватым быў менавіта Мюлер. У адпаведнасці з мясцовым заканадаўствам, пакаранне за сексуальнае дамаганне можа скласці да двух гадоў пазбаўлення волі, аднак справа Свіфт і Мюлера не з’яўлялася крымінальнай. Свіфт таксама паабяцала, што калі яна выйграе справу, то ўсе выйграныя грошы пойдуць у дабрачынныя арганізацыі, якія абараняюць правы жанчын, якія пацярпелі праз сексуальныя дамаганні.<blockquote>'''Тэйлар Свіфт'':''''' ''«Прама перад тым момантам, калі трэба было сфатаграфавацца, ён залез сваёй рукой да мяне пад сукенку і схапіў мяне за ягадзіцы. Я спрабавала адысці, але ён працягваў трымаць сваю руку. Ён зрабіў гэта спецыяльна, я ўпэўненая ў гэтым. Памятаю, што ніколі яшчэ не адчувала сябе настолькі сумнай, расчараванай і абражанай. Сустрэча з фанатамі павінна быць тым месцам, дзе ты дзякуеш людзям за тое, што яны прыйшлі на твой канцэрт. Я была проста агаломшаная».'' </blockquote>Першапачаткова мужчына сцвярджаў, што ўвогуле не дакранаўся да Свіфт, а потым змяніў свае паказанні і заявіў, што, магчыма, дакрануўся да яе выпадкова. У чэрвені 2017 года суд часткова адхіліў пазоў Дэвіда Мюлера супраць Тэйлар. Аднагадовы тэрмін даўніны для пазову аб паклёпе ўжо даўно скончыўся да таго часу, калі Мюлер падаў яго ў 2015 годзе. Суддзя таксама пастанавіў, што астатняя частка пазову Мюлера супраць Тэйлар будзе разглядацца далей. Судовае разбіральніцтва пачалося 7 жніўня 2017 года і павінна было скончыцца праз дзесяць дзён. Але ўжо 15 жніўня прысяжныя прызналі Мюлера вінаватым і адхілілі ўсе яго пазовы<ref>https://www.thesun.co.uk/news/4244962/taylor-swift-grope-picture-david-mueller/</ref><ref>http://www.eonline.com/news/873557/david-mueller-speaks-out-after-losing-taylor-swift-groping-lawsuit-i-can-pass-a-polygraph</ref><ref>http://www.dailymail.co.uk/news/article-4789486/Taylor-Swift-fights-DJ-1-token-award.html</ref>. === Страчаныя правы на музыку === Дагавор Свіфт з лэйблам Big Machine Records, на якім яна пачала кар’еру, скончыўся ў лістападзе [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года. Спявачка перайшла на Republic Records, які належыць адной з найбуйнейшых кампаній у індустрыі [[Universal Music Group]], і заключыла кантракт, які не толькі замацаваў за ёй правы на ўсе будучыя запісы, але і абавязаў Universal дзяліцца даходамі ад продажу акцый Spotify з усімі сваімі артыстамі<ref>https://edition.cnn.com/2019/07/01/business/taylor-swift-rights-trnd/index.html</ref>. Гэта стала працягам барацьбы Тэйлар супраць абясцэньвання працы музыкаў<ref>https://www.rollingstone.com/pro/news/taylor-swift-universal-republic-deal-spotify-758102/</ref>. Высветлілася, што Свіфт, падпісваючы кантракт у падлеткавым узросце, аддала правы на майстарынг-запісы прадзюсару. Пасля заканчэння дагавора ён супраць яе волі прадаў іх старонняму чалавеку. Ім апынуўся медыямагнат Скутэр Браўн. Ён супрацоўнічаў, акрамя іншага, з [[Канье Уэст]]ам — даўнім апанентам Свіфт. Абвінавачванні Тэйлар у адрас Браўна і былых партнёраў сталі адной з галоўных тэм, якія абмяркоўваліся ў заходніх СМІ, што пішуць пра шоў-бізнэс. Кампанія Скутэра Браўна выкупіла за 300 мільёнаў долараў лэйбл Big Machine Records, на якім Тэйлар Свіфт выпусціла першыя шэсць альбомаў. Пасля здзелкі права на майстарынг-копіі шасці альбомаў Свіфт перайшлі да лэйбла Браўна, з якім у выканаўцы склаліся напружаныя адносіны. У сваім блогу на Tumblr яна распавяла, што даведалася аб пераходзе правоў на яе запісы са СМІ, а таксама паскардзілася на цкаванне з боку Браўна. У сваёй публікацыі Свіфт згадала і былога менеджэра, уладальніка Big Machine Records Скота Барчэту. Спявачка адзначыла, што спрабавала выкупіць правы на сваю музыку, але лэйбл прапанаваў ёй вярнуцца назад і «зарабляць» па альбоме за раз — па адным старым за кожны новы. Свіфт адмовілася<ref>https://taylorswift.tumblr.com/post/185958366550/for-years-i-asked-pleaded-for-a-chance-to-own-my</ref>. <blockquote>'''Тэйлар Свіфт:''' ''«На працягу многіх гадоў я прасіла, умольвала, каб мне далі магчымасць валодаць правамі на сваю музыку. Замест гэтага мне прапанавалі падпісаць новы кантракт з Big Machine Records, паводле якога я б „зарабляла“ па аднаму старому альбому за кожны запісаны новы. Мне прыйшлося сысці, таму што я ведала, што як толькі кантракт будзе падпісаны, Скот Барчэта прадасць лэйбл, тым самым прадаўшы мяне і маё мінулае. Мне давялося зрабіць пакутлівы выбар, пакінуўшы ўсё, што было ззаду: музыку, якую я напісала на падлозе сваёй спальні, кліпы, якія я прыдумала і аплачвала з грошай, заробленых выступамі ў барах, клубах, а ў наступстве на арэнах і стадыёнах. Цяпер Скутэр зняславіў працу майго жыцця, якую я сама ніколі не мела магчымасці набыць. Па сутнасці, мая музычная спадчына будзе знаходзіцца ў руках чалавека, які першапачаткова спрабаваў яго разбурыць. Для мяне гэта горшы варыянт развіцця падзей. Вось, што адбываецца, калі ты заключаеш кантракт у пятнаццаць гадоў з кімсьці, для каго такое паняцце, як „вернасць“, існуе толькі ў рамках дамовы».''</blockquote> Першапачаткова меркавалася, што Свіфт не зможа больш выконваць свае песні і зарабляць на іх іншым продажы. Аднак юрысты спявачкі знайшлі шчыліну ў дамове: сітуацыю выратавалі нюансы аўтарскага права [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. У кантракце, які Тэйлар падпісала пятнаццацігадовай дзяўчынкай, гаворка ішла не аб усіх аўтарскіх правах, а толькі аб правах на майстарынгі — арыгінальныя запісы, з якіх робяць копіі альбомаў. Такім чынам, у лэйбла апынуліся правы на запісаны матэрыял як суцэльны прадукт, а правы на арыгінальную лірыку і аранжыроўку засталіся за Свіфт, бо яна іх аднаасобны аўтар. У сувязі з гэтым яна не будзе атрымліваць адлічэнні за продаж стандартных запісаў, але зможа свабодна выконваць свае песні<ref>https://www.nytimes.com/2019/06/30/arts/music/taylor-swift-music-scooter-braun.html</ref>. Таксама яна зможа запісаць іх зноўку, абясцэніўшы тым самым тыя версіі, якія ў яе адабралі. Менавіта гэтым яна плануе заняцца: спявачка ўжо анансавала перавыпуск сваіх першых альбомаў у змененай форме<ref>https://daily.afisha.ru/news/29851-teylor-svift-sobralas-perezapisat-starye-albomy-izza-konflikta-s-leyblom/</ref>. Гэтым разам правы на музыку застануцца за ёй. Заява Свіфт, па выразе часопіса [[Rolling Stone]], справакавала «поп-музычную сусветную вайну»<ref>https://www.rollingstone.com/music/music-news/taylor-swift-scooter-braun-scott-borchetta-explainer-853424/</ref>. У падтрымку Тэйлар выказаліся спявачкі Холзі, Кеша, Скай Ферэйра і іншыя; [[Адэль (спявачка)|Адэль]], [[Рыяна]] і [[Майлі Сайрус]] адпісаліся ад Скутэра Браўна ў [[Instagram]]. 17 лістапада [[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] года стала вядома, што Скутэр Браўн прадаў кампаніі Shamrock увесь музычны каталог спявачкі. На прэміі American Music Awards 2020 яна паведаміла, што пачала перазапісваць свае старыя песні, каб супрацьстаяць дзеянням Браўна. == Ацэнкі творчасці == У [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] годзе спявачка стала лаўрэатам прэміі маладых талентаў імя Хэла Дэвіда. Гэту ўзнагароду атрымліваюць таленавітыя аўтары песень, якія знаходзяцца на вяршыні сваёй кар’еры і аказваюць значны ўплыў на музычную індустрыю дзякуючы сваім песням. Па заяве iHeart Radio, Тэйлар — другая самая ўплывовая жанчына, якая змяніла музычную індустрыю<ref>https://www.iheart.com/</ref>. У спісе часопіса [[Forbes]] «Самыя маладыя жанчыны Амерыкі, якія стварылі сваю кар’еру самі» Свіфт заняла першы радок<ref>https://www.forbes.com/sites/katherinetaylor/2017/05/17/youngest-of-americas-richest-self-made-women/?ss=self-made-women#fddd9d9500cc</ref>. Часопіс Variety у артыкуле «500 самых уплывовых лідараў шоў-бізнесу» адзначыў, што ў Тэйлар ёсць неперасяжная асаблівасць смела супрацьстаяць іншым гігантам індустрыі. Па выніках [[2010-я|другога]] дзесяцігоддзя [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], Свіфт была прызнана многімі выданнямі і крытыкамі як адна з найлепшых і найбольш уплывовых артыстах гэтага перыяду. Сярод яе ўзнагарод і статусаў: * [[American Music Awards]]: артыст дзесяцігоддзя<ref>https://www.ctvnews.ca/entertainment/taylor-swift-crowned-artist-of-the-decade-at-american-music-awards-1.4700702#:~:text=Taylor%20Swift%20has%20moonwalked%20past,at%20the%20fan-voted%20show {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727130958/https://www.ctvnews.ca/entertainment/taylor-swift-crowned-artist-of-the-decade-at-american-music-awards-1.4700702#:~:text=Taylor%20Swift%20has%20moonwalked%20past,at%20the%20fan-voted%20show |date=27 ліпеня 2020 }}.</ref>; * [[Billboard Music Awards|Billboard Women In Music]]: жанчына дзесяцігоддзя<ref>https://www.billboard.com/articles/news/awards/8546156/taylor-swift-woman-of-the-decade-speech-billboard-women-in-music</ref>; * YouGov: самы паважаны выканаўца ў свеце<ref>https://yougov.co.uk/topics/entertainment/explore/music_artist/Taylor_Swift</ref>; * YouGov: топ-10 самых паважаных жанчын у свеце; * [[Forbes]]: самая легендарная кантры-выканаўца гэтага стагоддзя<ref>https://www.forbes.com/sites/brittanyhodak/2019/08/31/heres-why-and-what-taylor-swift-should-perform-at-the-cma-awards/</ref>; * [[Грэмі]]: тытан поп-музыкі<ref>https://www.grammy.com/grammys/news/taylor-swift-confirms-seventh-studio-album-lover</ref>; * [[Time|TIME]]: самая ўплывовая артыстка<ref>{{Cite web |url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2019/5567666/taylor-swift/ |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2020 |archive-date=4 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204051826/https://time.com/collection/100-most-influential-people-2019/5567666/taylor-swift/ |url-status=dead }}</ref>; * [[The Guardian]]: каралева поп-музыкі<ref>https://www.theguardian.com/music/2019/aug/24/taylor-swift-pop-music-hunger-games-gladiators</ref>; * [[Rolling Stone]]: апошняя са старой школы, хто рухае светам музыкі<ref>https://www.rollingstone.com/pro/features/taylor-swift-lover-is-a-guaranteed-success-873520/</ref>; * Refinery29: ключавая жанчына ў гэтым дзесяцігоддзі, якая змяніла правілы гульні музычнай індустрыі<ref>https://www.refinery29.com/en-us/2019/12/9094334/most-important-women-in-music-2010s-decade</ref>; * Brandwatch: самая ўплывовая жанчынай у [[Twitter|Твітэры]] за 2020 год. * [[BRIT Awards]]: сусветная ікона<ref name=":3" />. Часопіс [[Rolling Stone]] назваў [[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|''Red'']] найлепшым кантры-альбомам 2010-х гадоў, а выданне «UPROXX» выбрала яго найлепшым жаночым альбомам гэтага дзесяцігоддзя ў агульным. [[Billboard Music Awards|Billboard]], у сваю чаргу, назваў ''[[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|Speak Now]]'' найлепшым жаночым кантры-альбомам 2010-х гадоў. Выданне [[Billboard Hot 100|Billboard]] апублікавала спіс са 100 выканаўцаў з найвялікшымі відэа-працамі за ўвесь час, у якім была прадстаўлена і Тэйлар. Асабліва адзначылі кліпы на ''[[You Belong with Me (песня Тэйлар Свіфт)|You Belong With Me]]'' і [[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|''Delicate'']]: «Музычныя кліпы Тэйлар Свіфт вельмі падобныя на марозіва. Напрыклад, у ''[[White Horse (песня Тэйлар Свіфт)|White Horse]]'' класічны ванільны смак, а [[...Ready for It? (песня Тэйлар Свіфт)|''…Ready For It?'']] — гэта шакаладнае марозіва з кавалачкамі арэхаў унутры. Вы заўсёды зможаце знайсці сабе падыходны відэакліп Тэйлар, у залежнасці ад таго, які смак вам падабаецца і якія эмоцыі вы хочаце спазнаць». Відэакліп Тэйлар на песню ''[[Wildest Dreams (песня Тэйлар Свіфт)|Wildest Dreams]]'' з яе студыйнага альбома [[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|''1989'']] быў негатыўна ацэнены некаторымі СМІ, якія абвінавачвалі спявачку ў [[каланіялізм]]е і [[расізм]]е. Паводле меркавання Ларэн Дука з уплывовага выдання Huffington Post, відэа рамантызуе эпоху каланіялізму. Ніка Лэнг з партала Daily Dot сцвярджае, што відэакліп спрабуе ўзнавіць класічны галівудскі раман, але ўяўляе сабой класічны галівудскі расізм<ref>{{cite web|url=http://zviazda.by/be/news/20150903/1441296014-spyavachka-teylar-svift-abvinavachanaya-u-kalaniyalizme-za-svoy-novy|title=Спявачка Тэйлар Свіфт абвінавачаная ў каланіялізме за свой новы відэакліп Wildest Dreams|publisher=Звязда|date=2015-03-09|access-date=2017-02-05|archive-date=23 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231023003028/http://zviazda.by/be/news/20150903/1441296014-spyavachka-teylar-svift-abvinavachanaya-u-kalaniyalizme-za-svoy-novy|url-status=dead}}</ref>. Відэакліп на ''[[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|Delicate]]'' некаторыя абвінавачвалі ў плагіяце рэкламы «KENZO». == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === {| class="wikitable" |+Спіс альбомаў з указаннем пазіцыі ў чарце і сертыфікацыі ! rowspan="2" |Назва ! rowspan="2" |Дэталі ! colspan="9" |Вышэйшая пазіцыя ! rowspan="2" |Сертыфікацыя |- !US !AUS !CAN !GER !IRL !NZ !JP !SWE !UK |- !''[[Taylor Swift (альбом Тэйлар Свіфт)|Taylor Swift]]'' | * Дата выхаду: 24 кастрычніка 2006. * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: CD, лічбавая дыстрыбуцыя. | style="text-align:center;"|5 | style="text-align:center;"|33 | style="text-align:center;"|14 | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|53 | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|81 | * US: 7× плацінавы * AUS: плацінавы * CAN: 2× плацінавы * UK: залаты |- !''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless]]'' | * Дата выхаду: 11 лістапада 2008. * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: CD, лічбавая дыстрыбуцыя. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|12 | style="text-align:center;"|7 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|12 | style="text-align:center;"|5 | * US: брыльянтавы * AUS: 7× плацінавы * CAN: 4× плацінавы * IRL: 2× плацінавы * NZ: 3× плацінавы * UK: 2× плацінавы * JP: залаты |- !''[[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|Speak Now]]'' | * Дата выхаду: 25 кастрычніка 2010. * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: LP, CD, лічбавая дыстрыбуцыя. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|15 | style="text-align:center;"|6 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|6 | style="text-align:center;"|18 | style="text-align:center;"|6 | * US: 6× плацінавы * AUS: 2× плацінавы * CAN: 4× плацінавы * IRL: залаты * NZ: плацінавы * UK: залаты * JP: залаты |- !''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]'' | * Дата выхаду: 22 кастрычніка 2012 * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: CD, лічбавая дыстрыбуцыя. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|5 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|1 | * US: 7× плацінавы * AUS: 4× плацінавы * CAN: 4× плацінавы * IRL: плацінавы * NZ: 2× плацінавы * UK: 2× плацінавы * JP: плацінавы * SWE: залаты * FR: залаты |- !''[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|1989]]'' | * Дата выхаду: 27 кастрычніка 2014. * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: CD, лічбавая дыстрыбуцыя. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|4 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|23 | style="text-align:center;"|1 | * US: 9× плацінавы * AUS: 9× плацінавы * CAN: 6x плацінавы * NZ: 3x плацінавы * UK: 4x плацінавы * JP: плацінавы * FR: плацінавы * SWE: залаты |- !''[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]'' | * Дата выхаду: 10 лістапада 2017. * Лэйбл: Big Machine. * Фармат: CD, лічбавая дыстрыбуцыя, стрымінг. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|1 | * US: 3x плацінавы * AUS: 3× плацінавы * CAN: плацінавы * UK: плацінавы * NZ: 3x плацінавы * SWE: залаты * JP: залаты |- !''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]'' | * Дата выхаду: 23 жніўня 2019. * Лэйбл: Republic. * Фармат: CD, LP, лічбавая дыстрыбуцыя,<br />касеты, стрымінг. |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|2 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|3 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 | * US: 2x плацінавы * AUS: 2× плацінавы * UK: плацінавы * NZ: плацінавы |- !''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]'' | * Дата выхаду: 24 ліпеня 2020. * Лэйбл: Republic. * Фармат: CD, LP, лічбавая дыстрыбуцыя,<br />касеты, стрымінг. |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|8 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|8 |style="text-align:center;"|3 |style="text-align:center;"|1 | * US: плацінавы * AUS: плацінавы * UK: плацінавы * NZ: плацінавы |- !''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]'' | * Дата выхаду: 11 снежня 2020. * Лэйбл: Republic. * Фармат: CD, LP, лічбавая дыстрыбуцыя,<br />касеты, стрымінг. |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|5 |style="text-align:center;"|2 |style="text-align:center;"|1 |style="text-align:center;"|16 |style="text-align:center;"|3 |style="text-align:center;"|1 | * AUS: залаты * UK: залаты * CAN: залаты * NZ: плацінавы |- !''Midnights'' | * Дата выхаду: 21 кастрычніка 2022 * Лэйбл: Republic | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |- !''The Tortured Poets Department'' | * Дата выхаду: 19 красавіка 2024 * Лэйбл: Republic | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |- !''The Life of a Showgirl'' | * Дата выхаду: 3 кастрычніка 2025 * Лэйбл: Republic | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |- | colspan="12" |Прочырк «—» азначае адсутнасць у чарце. |} === Перазапісы === {| class="wikitable" |+Спіс перазапісаных альбомаў з указаннем пазіцыі ў чарце і сертыфікацыі ! rowspan="2" |Назва ! rowspan="2" |Дэталі ! colspan="9" |Вышэйшая пазіцыя ! rowspan="2" |Сертыфікацыя |- !US !AUS !CAN !GER !IRL !NZ !JP !SWE !UK |- !''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]'' | * Дата выхаду: 9 красавіка 2021. * Лэйбл: Republic. * Фармат: CD, LP, лічбавая дыстрыбуцыя,<br />касеты, стрымінг. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|13 | style="text-align:center;"|17 | style="text-align:center;"|1 | * NZ: залаты * UK: сярэбраны |- !''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]'' | * Дата выхаду: 12 лістапада 2021. * Лэйбл: Republic. * Фармат: CD, LP, лічбавая дыстрыбуцыя,<br />касеты, стрымінг. | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|15 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|1 | * NZ: залаты * UK: залаты |- !''Speak Now (Taylor's Version)'' | * Дата выхаду: 7 ліпеня 2023 * Лэйбл: Republic | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |- !''1989 (Taylor's Version)'' | * Дата выхаду: 27 кастрычніка 2023 * Лэйбл: Republic | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |} === Відэаграфія === {| class="wikitable" !Год !Кліп !Рэжысёр !Альбом |- |2006 |[[Tim McGraw (песня Тэйлар Свіфт)|Tim McGraw]] | rowspan="3" |Трэй Фанджой | rowspan="5" style="text-align:center;"|[[Taylor Swift (альбом Тэйлар Свіфт)|'''Taylor Swift''']] |- | rowspan="2" |2007 |[[Teardrops on My Guitar (песня Тэйлар Свіфт)|Teardrops on My Guitar]] |- |[[Our Song (песня Тэйлар Свіфт)|Our Song]] |- | rowspan="5" |2008 |I’m Only Me When I’m with You |Тэйлар Свіфт |- |[[Picture to Burn (песня Тэйлар Свіфт)|Picture to Burn]] |Трэй Фанджой |- |Beautiful Eyes |Тод Кэсіці | rowspan="8" style="text-align:center;"|[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|'''Fearless''']] |- |Change |Шон Робінс |- |[[Love Story (песня Тэйлар Свіфт)|Love Story]] | rowspan="2" |Трэй Фанджой |- | rowspan="6" |2009 |[[White Horse (песня Тэйлар Свіфт)|White Horse]] |- |Crazier |Пітэр Чэлсам |- |[[You Belong With Me (песня Тэйлар Свіфт)|You Belong with Me]] |Раман Уайт |- |The Best Day |Тэйлар Свіфт |- |[[Fifteen (песня Тэйлар Свіфт)|Fifteen]] | rowspan="2" |Раман Уайт |- |Best Days of Your Life<br />(разам з Келлі Піклер) |Kellie Pickler<br />(альбом Келлі Піклер) |- | rowspan="2" |2010 |[[Fearless (песня Тэйлар Свіфт)|Fearless]] |Тод Кэсіці | style="text-align:center;"|[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|'''Fearless''']] |- |[[Mine (песня Тэйлар Свіфт)|Mine]] |Тэйлар Свіфт<br />Раман Уайт | rowspan="6" style="text-align:center;"|'''[[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|Speak Now]]''' |- | rowspan="5" |2011 |[[Back to December (песня Тэйлар Свіфт)|Back to December]] |Ёан Лімойн |- |[[Mean (песня Тэйлар Свіфт)|Mean]] |Дэклан Уайтблум |- |[[The Story of Us (песня Тэйлар Свіфт)|The Story of Us]] |Нубл Джонс |- |[[Sparks Fly (песня Тэйлар Свіфт)|Sparks Fly]] |Крысціан Ламб |- |[[Ours (песня Тэйлар Свіфт)|Ours]] |Дэклан Уайтблум |- | rowspan="5" |2012 |Safe & Sound<br />(разам з The Civil Wars) |Філіп Андэлман |The Hunger Games<br />(альбом саўндтрэкаў да фільма <br />«Галодныя гульні») |- |Both of Us<br />(разам з B.o.B) |Джэйк Нэва |Strange Clouds<br />(альбом B.o.B) |- |[[We Are Never Ever Getting Back Together (песня Тэйлар Свіфт)|We Are Never Ever Getting Back Together]] |Дэклан Уайтблум | rowspan="4" style="text-align:center;"|'''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]''' |- |[[Begin Again (песня Тэйлар Свіфт)|Begin Again]] |Філіп Андэлман |- |[[I Knew You Were Trouble (песня Тэйлар Свіфт)|I Knew You Were Trouble]] | rowspan="2" |Энтані Мэндлер |- | rowspan="5" |2013 |[[22 (песня Тэйлар Свіфт)|22]] |- |Highway Don’t Care<br />(разам з Цімам Макгро) |Шэйн Дрэйк |Two Lanes of Freedom<br />(альбом Ціма Макгро) |- |[[Everything Has Changed (песня Тэйлар Свіфт)|Everything Has Changed]]<br />(разам з [[Эд Шыран|Эдам Шыранам]]) |Філіп Андэлман<br />Джыліс Данінг | rowspan="3" style="text-align:center;"|'''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red]]''' |- |[[Red (песня Тэйлар Свіфт)|Red]] |Кенні Джэксан |- |[[The Last Time (песня Тэйлар Свіфт)|The Last Time]]<br />(разам з Гары Лайтбодзі) |Тэры Рычардсан |- | rowspan="2" |2014 |Shake It Off |Марк Романек | rowspan="7" style="text-align:center;"|[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|'''1989''']] |- |Blank Space |Джосэф Кан |- | rowspan="3" |2015 |Style |Кайл Ньюман |- |Bad Blood<br />(разам з Кендрыкам Ламарам) | rowspan="3" |Джосэф Кан |- |Wildest Dreams |- | rowspan="2" |2016 |Out of the Woods |- |New Romantics |Джосэф Акерлунд |- | rowspan="3" |2017 |I Don’t Wanna Live Forever<br />(разам з Зэйнам Малікам) |Грант Сінгер |Fifty Shades Darker:OMPC<br />(альбом саўндтрэкаў да фільма <br />«На пяцьдзясят адценняў цямней») |- |[[Look What You Made Me Do (песня Тэйлар Свіфт)|Look What You Made Me Do]] | rowspan="4" |Джосэф Кан | rowspan="5" style="text-align:center;" |'''[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]''' |- |[[...Ready for It? (песня Тэйлар Свіфт)|…Ready for It?]] |- | rowspan="4" |2018 |[[End Game (песня Тэйлар Свіфт)|End Game]]<br />(разам з [[Эд Шыран|Эдам Шыранам]] і Future) |- |[[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|Delicate]] |- |[[Delicate (песня Тэйлар Свіфт)|Delicate]]<br />(вертыкальная версія) |Тэйлар Свіфт |- |Babe<br />(разам з Sugarland) |Энтані Мэндлер |Bigger<br />(альбом Sugarland) |- | rowspan="4" |2019 |ME!<br />(разам з Брэнданам Уры) |Тэйлар Свіфт<br />Дэйв Мэерс | rowspan="3" style="text-align:center;" |'''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]''' |- |You Need to Calm Down |Тэйлар Свіфт<br />Дру Кірсч |- |Lover |Тэйлар Свіфт<br />Дру Кірсч |- |Christmas Tree Farm |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |— |- | rowspan="3" |2020 |The Man |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |'''[[Lover (альбом Тэйлар Свіфт)|Lover]]''' |- |[[Cardigan (песня Тэйлар Свіфт)|Cardigan]] |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |'''[[Folklore (альбом Тэйлар Свіфт)|Folklore]]''' |- |Willow |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |'''[[Evermore (альбом Тэйлар Свіфт)|Evermore]]''' |- | rowspan="4" |2021 |The Best Day (Taylor’s Version) |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |'''[[Fearless (альбом Тэйлар Свіфт)|Fearless (Taylor’s Version)]]''' |- |Renegade<br />(разам з Big Red Machine) |Майкл Браўн |How Long Do You Think It’s Gonna Last?<br />(альбом Big Red Machine) |- |All Too Well: The Short Film |Тэйлар Свіфт |style="text-align:center;" |'''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]''' |- |I Bet You Think About Me |Блэйк Лайвлі |style="text-align:center;" |'''[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)|Red (Taylor’s Version)]]''' |- |2022 |The Joker and the Queen<br />(разам з [[Эд Шыран|Эдам Шыранам]]) |Эміль Нава |=<br />(альбом Эда Шырана) |} == Туры == * ''Fearless Tour'' (2009—2010) * ''Speak Now World Tour'' (2011—2012) * ''Red Tour'' (2013—2014) * ''The 1989 World Tour'' (2015) * ''reputation Stadium Tour'' (2018) * ''Lover Fest'' (2020) — адменены * ''The Eras Tour'' (2023—2024) == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" !Год !Беларуская назва !Арыгінальная назва !Роля |- |2009 |C.S.I.: Месца злачынства |''CSI: Crime Scene Investigation'' |Хейлі Джонс |- | rowspan="" |2009 |Ханна Мантана: Кіно |''Hannah Montana: The Movie'' |Тэйлар Свіфт |- | rowspan="" |2010 |Дзень Святога Валянціна |''Valentine’s Day'' |Феліцыя |- | rowspan="" |2012 |Лоракс |''Dr. Seuss’ The Lorax'' |Одры |- |2013 |Новенькая |''New Girl'' |<abbr>Элейн</abbr> |- | rowspan="" |2014 |Прысвечаны |''The Giver'' |Размары |- |2019 |Кошкі |Cats |Бамбалурына |- |2019 |Міс Амерыкана |''Miss Americana'' |Тэйлар Свіфт |- |2020 |Folklore: праслухоўванні ў студыі Long Pond |''Folklore: The Long Pond Studio Sessions'' |Тэйлар Свіфт |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Taylor Swift}} * [http://www.taylorswift.com/ Афіцыйны сайт спявачкі] {{Тэйлар Свіфт}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул}} {{DEFAULTSORT:Свіфт Тэйлар}} [[Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard 200]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]] [[Катэгорыя:Тэйлар Свіфт| ]] ek5mnr1xzb6f40o7lutz2bvx2iv5esn 100 121975 5141921 5141605 2026-05-15T15:51:00Z NirvanaBot 40832 +15 новых 5141921 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Джон Госдэн|2026-05-15T14:18:17Z|Konamora}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Іванавіч Санталаў|2026-05-15T08:56:25Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Вядомыя асобы Благавешчанска|2026-05-15T08:34:46Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксей Фокін|2026-05-15T07:51:01Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Карэй (біблейскі персанаж)|2026-05-15T07:38:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|2026-05-15T05:02:58Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Радамір Врачэвіч|2026-05-15T04:19:49Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Эрэнкройц|2026-05-14T22:21:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сяргей Верамееў|2026-05-14T22:17:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мікалай Верамееў|2026-05-14T22:17:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Верамееў|2026-05-14T22:16:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Аляксандравіч Верамееў|2026-05-14T21:56:48Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вячаслаў Бутусаў|2026-05-14T20:19:18Z|Iamarsenibragimov}} {{Новы артыкул|Аляксей Андрэевіч Паборцаў|2026-05-14T18:35:38Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Станіслаў Ясюкевіч|2026-05-14T15:08:34Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Павел Аляксандравіч Андрэеў|2026-05-14T11:07:43Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Павел Андрэеў|2026-05-14T10:48:00Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Yeezus|2026-05-14T07:57:34Z|Vlad Shmeklia}} {{Новы артыкул|Дзяніс Забалоцін|2026-05-14T07:21:50Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Гіяс Ібрагім|2026-05-13T19:38:22Z|Freiheiten}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> b7fbecd6lbtke7mt0j1s5a3et88giby 0 128424 5141947 5050696 2026-05-15T17:20:29Z DenisBorum 139498 5141947 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|400 px|{{легенда|#a1584e|Пашырэнне пры Магамеце, 622–632 гг.}} {{легенда|#ef9070|Пашырэнне пры «праведных халіфах», 632–661 гг.}} {{легенда|#fad07d|Пашырэнне пры [[Амеяды|Амеядах]], 661–750 гг.}}]] '''Арабскія заваяванні''' – серыя ваенных паходаў [[Арабы|арабаў]]-[[Мусульмане|мусульман]] у VII–VIII ст.ст., якая прывяла да стварэння мусульманскай імперыі – [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]]<ref name="БРЭ">[https://bigenc.ru/c/arabskie-zavoevaniia-7b9d07 БРЭ. Арабские завоевания]{{ref-ru}}</ref>. Заваяванні пачаліся яшчэ пры жыцці [[Магамет]]а, які заснаваў ісламскую дзяржаву ў [[Аравійскі паўвостраў|Аравіі]]. У далейшым арабы заваявалі велізарныя тэрыторыі ў Азіі, Афрыцы і Еўропе. == Гісторыя == З 622 года Магамет жыў у горадзе [[Медына|Ятрыб]], дзе ён з гнанага прапаведніка ператварыўся ў духоўнага і палітычнага кіраўніка мусульманскай абшчыны. Галоўнай задачай Магамета стала падпарадкаваць сабе [[Мекка|Мекку]], чаго ён змог дамагчыся ў 630 годзе. Тады ж Магамету падпарадкаваліся і качэўнікі ўнутраных абласцей [[Аравійскі паўвостраў|Аравіі]]. У 632 годзе Магамет памёр. Яго пераемнікам ([[халіф]]ам) быў абраны адзін з бліжэйшых яго паплечнікаў – [[Абу Бакр|Абу Бакр ас-Сідзік]]. Ён сутыкнуўся з тым, што плямёны, якія нядаўна прынялі іслам, сталі адмаўляцца ад новай рэлігіі. На працягу года войскі мусульман змаглі зламаць разрознены супраціў адступнікаў. Пры другім халіфе, [[Умар ібн аль-Хатаб|Умары ібн аль-Хатабе]] (634–644 гг.), атрады бедуінаў, натхнёныя ідэяй свяшчэннай вайны (джыхаду), абрынуліся на суседнія краіны. [[Візантыя|Візантыйская]] армія была разбіта на рацэ Ярмук у [[Сірыя (рымская правінцыя)|Сірыі]], а [[Дзяржава Сасанідаў|сасанідская]] – каля горада Кадысія на [[Еўфрат|Еўфраце]]. Арабы заваявалі Сірыю, Месапатамію (па-арабску – Ірак), Палестыну, Егіпет, а затым і апошні сасанідскі шах Ездзігерд III пацярпеў канчатковае паражэнне ў 643 годзе. Заваёўнікі знайшлі падтрымку ў часткі мясцовага насельніцтва, бо іудзеі і хрысціяне, прыхільнікі аднабожжа, лічыліся блізкімі да мусульман, а пераследам пры першых халіфах падвяргаліся перш за ўсё язычнікі. Да канца VII ст. арабы падпарадкавалі сабе частку Арменіі, Паўднёвы Азербайджан, Кабул і частку Паўночнай Афрыкі. Да 711 года цалкам былі захоплены афрыканскія ўладанні Візантыі на захад ад Егіпта, якія атрымалі арабскую назву «[[Магрыб]]» (захад) – сучасныя Лівія, Туніс, Алжыр, Марока. Палкаводзец Тарык бін Зіяд пераправіўся праз праліў [[Геркулесавы слупы]], названы яго імем ([[Гібралтарскі праліў|Гібралтар]]), і ў 714 годзе пакарыў большую частку [[Каралеўства вестготаў|ўладанняў вестготаў]] на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]]. Іншы военачальнік, Кутейба ібн Муслім, падпарадкаваў халіфату [[Харэзм]] і [[Бухара|Бухару]], а ў 715 годзе — [[Самарканд]]. Моцнае супраціўленне было аказана арабам на Паўднёвым Каўказе. Толькі ў 20-х гадах VIII ст., калі прайшлі з агнём і мячом па Арменіі і [[Каўказская Албанія|Албаніі]] (Паўночнаму Азербайджану), арабы падпарадкавалі сабе вобласці да [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Вялікага Каўказскага хрыбта]], уключаючы [[Тбіліскі эмірат|Усходнюю Грузію]]. На ўсходзе была заваявана даліна [[Інд]]а. Аднак перыяд пераможных заваёўных паходаў не мог доўжыцца бясконца. У 732 годзе пры [[Пуацье|Пуацье]] ў Галіі [[Бітва пад Турам (732)|арабаў разбілі франкі]] на чале з [[Карл Мартэл|Карлам Мартэлам]]. У 737 годзе палкаводзец Мерван, які перамог [[Хазары|хазар]] на Паўночным Каўказе, дайшоў да ракі [[Дон]] і павярнуў назад. Нарэшце, у 751 годзе, прасоўванне арабаў ля горада [[Тараз]] на [[Вялікі шаўковы шлях|Вялікім шаўковым шляху]] спынілі [[Імперыя Тан|кітайцы]]<ref>[https://proza.ru/2019/08/29/120 Арабы и арабские завоевания]{{ref-ru}}</ref>. == Асноўныя этапы == * [[Арабскае заваяванне Персіі]] * [[Арабскае заваяванне Леванта]] * [[Арабскае заваяванне Егіпта]] * [[Арабскае заваяванне Паўночнай Афрыкі]] * Арабскае заваяванне Пірэнэйскага паўвострава * Арабскае заваяванне Сярэдняй Азіі == Гл. таксама == * [[Арабскі свет]] * [[Блізкі Усход]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Edward Gibbon, [http://etext.library.adelaide.edu.au/g/gibbon/edward/g43d/chapter51.html ''History of the Decline and Fall of the Roman Empire''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050721060321/http://etext.library.adelaide.edu.au/g/gibbon/edward/g43d/chapter51.html |date=21 ліпеня 2005 }} Chapter 51 * Fred Donner, [http://www.fordham.edu/halsall/med/donner.html ''The Early Islamic Conquests''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131224030724/http://www.fordham.edu/halsall/med/donner.html |date=24 снежня 2013 }} Chapter 6 * Mark Graham, «How Islam Created the Modern World» (2006) ISBN 1-59008-043-2 * Hugh Kennedy, ''The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live in'' (2007) ISBN 0-306-81585-0 {{Арабскія заваяванні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арабскія заваяванні| ]] dzgttdh6mosfyy0s4vq5fhan8n34uw9 0 131290 5142144 5046919 2026-05-15T23:58:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142144 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Дзянісаў}} {{навуковец}} '''Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў''' ({{ВД-П}}) — беларускі [[краязнавец]], архівіст, гісторык культуры. == Біяграфія == У 1980 годзе скончыў [[Мінскі інстытут культуры]]. З 1980 года працаваў у Рэспубліканскім навукова-метадычным цэнтры [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры БССР]]. З 1983 года ў [[Беларускі рэстаўрацыйна-праектны інстытут|Беларускім рэстаўрацыйна-праектным інстытуце]]{{sfn|ЭГБ|2003|с=378}}. У 1995—2023 гадах працаваў у [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]]. == Навуковая дзейнасць == Даследуе гісторыю архітэктуры, культурнае і мастацкае жыццё [[Мінск]]а XVI — пачатку XX ст. Аўтар гістарычна-архіўных даследаванняў, якія сталі падставай для правядзення рэстаўрацыйных прац на шматлікіх помніках архітэктуры Мінска. Увёў у навуковы ўжытак невядомыя крыніцы па гісторыі архітэктуры і культуры горада. Удакладніў тапаграфію тэатральных будынкаў Мінска XIX ст., атрыбутаваў рукапіс кнігі [[Міхаіл Антонавіч Гаўсман|Міхаіла Гаўсмана]] па гісторыі Мінска, які захоўваецца ў [[Пушкінскі дом|Пушкінскім доме]]<ref>«Пушкінскі дом» — неафіцыйная назва [[Інстытут рускай літаратуры Расійскай акадэміі навук|Інстытута рускай літаратуры Расійскай акадэміі навук]].</ref> ў [[Санкт-Пецярбург]]у, даследаваў памятныя мясціны, звязаныя з жыццём [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], [[Валянцін Ваньковіч|Валенція Ваньковіча]] і інш. Аўтар кніг «Плошча Свабоды ў Мінску» (1985), «Касцёл Святога Сымона і Святой Алены» (1996). 3 1992 года старшыня [[Мінскае краязнаўчае таварыства|Мінскага краязнаўчага таварыства]], з 1995 года — намеснік старшыні Мінскай гарадской рады [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]]{{sfn|Памяць. Мінск|2001|с=490}}. З 2001 года член прэзідыума Беларускага камітэта Міжнароднага савета па помніках і гістарычных мясцінах. Удзельнічаў у распрацоўцы канцэпцыі рэгенерацыі гістарычнага цэнтра Мінска, аўтар гістарычна-архіўных даследаванняў да праектаў рэстаўрацыі помнікаў архітэктуры Мінска, Брэста, Оршы і іншых. Аўтар прадмовы і адзін са складальнікаў зборніка «Дакументы па архітэктуры і картаграфіі Беларусі ў архівах Санкт-Пецярбурга і Вільні» (1994){{sfn|ЭГБ|2003|с=378}}. == Сям’я == Мае сына [[Антон Уладзіміравіч Дзянісаў|Антона]] (нар. 1982), беларускага гісторыка. == Узнагароды == * [[Медаль Францыска Скарыны]] (2018)<ref>Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 04.09.2018 № 359</ref> == Бібліяграфія == * Площадь Свободы в Минске. Минск : Полымя, 1982 * Касцёл св. Сымона і св. Алены. Мінск, 1996 == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Дзянісаў Уладзімір Мікалаевіч|[[Генадзь Васілевіч Кісялёў|Кісялёў Г]].|378}} * {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://niab.by/newsite/by/vistava-tri-pakalenni-syamji-dyanisovih|title=Тры пакаленні сям’і Дзянісавых у гісторыі Беларусі: фота з сямейнага архіва, дакументы з фондаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі {{!}} Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|website=niab.by|access-date=2025-10-18|archive-date=6 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206061533/http://niab.by/newsite/by/vistava-tri-pakalenni-syamji-dyanisovih|url-status=dead}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзянісаў Уладзімір Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў]] cloqjhexl1gims5qfnr1mcjugglx3p5 0 132108 5141914 5067582 2026-05-15T15:05:06Z SimondR 62742 5141914 wikitext text/x-wiki [[Файл:MootHallSundial.JPG|міні|Вертыкальны сонечны гадзіннік са схіленнем, звернуты на паўднёвы паўднёвы захад, на будынку Мут-Хола ў Олдбара (графства [[Суфалк]], Англія). Гноман уяўляе сабой вельмі вузкі стрыжань, таму ён адначасова выконвае ролю стылю. Зверху лацінскі дэвіз «Horas non numero nisi serenas» — «Я лічу толькі сонечныя гадзіны».]] '''Сонечны гадзі́ннік''' — [[прылада]] для [[Хранаметрыя|вымярэння часу]], якая паказвае бягучы час [[Суткі|сутак]] (у сучасным ужытку — [[грамадзянскі час]]) па бачным становішчы [[Сонца]] на небе пры наяўнасці прамога сонечнага святла. У самым вузкім сэнсе гэтага слова ён складаецца з плоскай пласціны, якая называецца ''[[цыферблат]]ам'', і ''[[гноман]]а'', які адкідвае цень на гэтую пласціну. Па меры таго як Сонца рухаецца па небе з пункту гледжання зямнога назіральніка, цень перамяшчаецца і супадае з рознымі ''гадзіннымі лініямі'', нанесенымі на цыферблат для адлюстравання часу.{{Пераход|Бачны рух Сонца}} ''Стыль'' — гэта той працоўны край гномана, па якім непасрэдна вызначаюць час, хаця ў некаторых канструкцыях для гэтага можа выкарыстоўвацца толькі адна кропка (так званы ''нодус''). Сам гноман звычайна адкідвае шырокі цень, і час паказвае менавіта выразны цень ад ягонага стылю. Гноман можа ўяўляць сабой просты стрыжань, дрот або мудрагеліста аздобленую металічную дэталь.{{Пераход|Будова сонечнага гадзінніка}} Каб сонечны гадзіннік заставаўся дакладным на працягу ўсяго года, ягоны стыль павінен быць паралельны [[Вось вярчэння|восі вярчэння]] [[Зямля|Зямлі]]. Пры гэтым ''вугал нахілу'' стылю адносна гарызанталі заўсёды роўны [[Геаграфічная шырата|геаграфічнай шырацы]], на якой усталяваны гадзіннік.{{Пераход|Папраўкі для вылічэння афіцыйнага часу}} У больш шырокім сэнсе тэрмін «сонечны гадзіннік» можа адносіцца да любой прылады, якая для адлюстравання часу выкарыстоўвае вышыню або [[азімут]] Сонца (ці абодва параметры адначасова). У наш час сонечныя гадзіннікі высока цэняцца як дэкаратыўныя прадметы, літаратурныя [[Метафара|метафары]], а таксама як аб’екты гістарычнай цікавасці і матэматычных даследаванняў. За плынню часу можна назіраць нават пры дапамозе самых простых сродкаў: дастаткова ўваткнуць кій у пясок або [[цвік]] у дошку і рабіць адзнакі на краі ценю праз пэўныя прамежкі часу.{{Пераход|Пастуховы гадзіннік і гадзінныя кіі}} Варта адзначыць, што танныя дэкаратыўныя сонечныя гадзіннікі масавай вытворчасці часта маюць няправільна ўсталяваныя гноманы і памылкова разлічаныя гадзінныя лініі, таму выкарыстоўваць іх як дакладны прыбор і адкарэкціраваць часцяком проста немагчыма<ref>{{cite web |url=http://www.sundialsoc.org.uk/HDSW.php |title=How do sundials work |first=Tony |last=Moss |publisher=British Sundial society |language=en |trans-title=Як працуюць сонечныя гадзіннікі |archive-url=https://web.archive.org/web/20130802033857/http://www.sundialsoc.org.uk/HDSW.php |archive-date=2013-08-02 |access-date=2026-05-15 |url-status=dead |quote=This ugly plastic ‘non-dial’ does nothing at all except display the ‘designer’s ignorance and persuade the general public that ‘real’ sundials don’t work. }}</ref>. == Агульныя звесткі == [[Файл:Sundial Warsaw.jpg|thumb|Сонечны гадзіннік на фасадзе дома ў [[Стары горад (Варшава)|Старым горадзе]] ў [[Варшава|Варшаве]].]] Існуе некалькі розных тыпаў сонечных гадзіннікаў. У адных сонечных гадзінніках для адлюстравання часу выкарыстоўваецца [[цень]] або ягоны край, у той час як у іншых — лінія або светлавая пляма. Аб’ект, які адкідвае цень (вядомы як ''гноман''), можа ўяўляць сабой доўгі тонкі стрыжань або іншы прадмет з вострым канцом ці прамым краем. У сонечных гадзінніках прымяняюцца шматлікія віды гноманаў. Гноман можа быць нерухомым або перамяшчацца ў залежнасці ад пары года. Ён можа быць арыентаваны вертыкальна, гарызантальна, паралельна восі Зямлі, або быць накіраваным у зусім іншым напрамку, вызначаным з дапамогай матэматыкі. Паколькі сонечныя гадзіннікі выкарыстоўваюць святло для паказу часу, светлавая лінія можа ўтварацца шляхам прапускання сонечных прамянёў праз тонкую шчыліну або іхняй факусоўкі праз [[Цыліндрычная лінза|цыліндрычную лінзу]]. Светлавая пляма можа ўтварацца прапусканнем сонечных прамянёў праз невялікую адтуліну, акно, [[окулюс]], або шляхам іхняга адбіцця ад невялікага круглага [[люстэрка]]. Памер светлавой плямы можа быць ад зусім маленькага, як адтуліна ў салярографе, да вялізнага, як окулюс у [[рым]]скім [[Пантэон (Рым)|Пантэоне]]. Для прыёму святла або ценю ў сонечных гадзінніках таксама могуць выкарыстоўвацца розныя тыпы паверхняў. Плоскасці з’яўляюцца найбольш распаўсюджанымі паверхнямі, але для дасягнення большай дакладнасці або прыгажосці часта выкарыстоўваліся часткі [[Сфера|сфер]], [[цыліндр]]аў, [[конус]]аў і іншых фігур. Сонечныя гадзіннікі адрозніваюцца па сваёй партатыўнасці і патрабаваннях да арыентацыі ў прасторы. Устаноўка многіх цыферблатаў патрабуе ведання мясцовай шыраты, дакладнага вертыкальнага напрамку (напрыклад, з дапамогай узроўня або адвеса) і напрамку на сапраўдны геаграфічны полюс. Партатыўныя гадзіннікі здольныя да самаарыентацыі: напрыклад, яны могуць мець два цыферблаты, якія працуюць на розных прынцыпах (напрыклад, гарызантальны і [[Аналематычны сонечны гадзіннік|аналематычны цыферблат]]), устаноўленыя разам на адной пласціне. У такіх канструкцыях іхнія паказанні часу супадаюць толькі тады, калі пласціна выраўнавана правільна. Сонечныя гадзіннікі могуць паказваць толькі [[Сярэдні сонечны час|мясцовы сонечны час]]. Каб атрымаць афіцыйны паясны час, патрабуюцца тры папраўкі (падрабязней гл. {{Section link||Папраўкі для вылічэння афіцыйнага часу}}): * ''{{Section link||Папраўка на летні час}}'': дадатковы зрух часу, які прымяняецца ў некаторых рэгіёнах. * ''{{Section link||Папраўка на даўгату}}'': улічвае розніцу паміж мясцовай даўгатой і даўгатой афіцыйнага [[Часавы пояс|часавага пояса]]. * ''{{Section link||Папраўка на ўраўненне часу}}'': улічвае эліптычнасць арбіты Зямлі і [[Нахіл восі вярчэння|нахіл восі яе вярчэння]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя сонечных гадзіннікаў}} [[Файл:Ancient-egyptian-sundial.jpg|міні|Найстаражытнейшы ў свеце сонечны гадзіннік з егіпецкай [[Даліна Цароў|Даліны Цароў]] (каля 1500 г. да н. э.).]] Найранейшыя сонечныя гадзіннікі, вядомыя па археалагічных знаходках, — гэта ценявыя гадзіннікі (каля 1500 г. да н. э.), шчыльна звязаныя са [[Астраномія ў Старажытным Егіпце|старажытнаегіпецкай]] і [[Вавілонская астраномія|вавілонскай астраноміяй]]. У Афрыцы жыхары старажытнага [[Куш (дзяржава)|Куша]] таксама стваралі ўласныя сонечныя гадзіннікі, абапіраючыся на веды па геаметрыі<ref>{{cite journal |last=Depuydt |first=Leo |year=1998 |title=Gnomons at Meroë and Early Trigonometry |journal=The Journal of Egyptian Archaeology |volume=84 |pages=171–180 |doi=10.2307/3822211 |jstor=3822211 |lang=en }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.org/online/news/nubia.html |title=Neolithic Skywatchers |first=Andrew |last=Slayman |work=Archaeology Magazine Archive |language=en |trans-title=Неалітычныя назіральнікі за небам |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605234044/http://www.archaeology.org/online/news/nubia.html |archive-date=5 чэрвеня 2011 |access-date=15 траўня 2026 |url-status=live }}</ref>. У часы антычнасці [[Хранаметрыя|навука аб вымярэнні часу]] значна крочыла наперад. Да 240 года да н. э. грэчаскі навуковец [[Эратасфен]] вылічыў [[Даўжыня акружнасці|акружнасць]] Зямлі з дапамогай [[абеліск]]а і [[Студня|студні]] з вадой, а праз некалькі стагоддзяў [[Клаўдзій Пталамей]] навучыўся вызначаць [[Геаграфічная шырата|геаграфічную шырату]] гарадоў, выкарыстоўваючы вышыню Сонца. Шматлікія віды сонечных і ценявых гадзіннікаў, вядомыя на той час, падрабязна апісаў [[Старажытны Рым|рымскі]] архітэктар [[Вітрувій]] у сваім трактаце «[[Дзесяць кніг пра архітэктуру (Вітрувій)|Дзесяць кніг пра архітэктуру]]» ({{lang-la|De architectura}}). Знакамітая [[Вежа Вятроў]] у [[Афіны|Афінах]] для вызначэння часу была абсталявана адначасова як сонечным, так і [[Вадзяны гадзіннік|вадзяным гадзіннікам]]. [[Файл:Seoul-Gyeongbokgung-Sundial-02.jpg|міні|злева|Карэйскі сонечны гадзіннік ''ангбу-ільгу'', вынайдзены навукоўцам [[Чан Ён-сіль|Чан Ён-сілем]] у эпоху [[Часон]], XV стагоддзе.]] У перыяд з VII па XIV стагоддзе ў Еўропе былі распаўсюджаны так званыя [[Кананічны сонечны гадзіннік|кананічныя сонечныя гадзіннікі]]. Яны выкарыстоўваліся пераважна [[Рэлігійны ордэн|рэлігійнымі ордэнамі]] і паказвалі [[Літургія гадзін|кананічныя гадзіны]] літургічных набажэнстваў. Пачынаючы з XVI стагоддзя сонечныя гадзіннікі ўвайшлі ў шырокі ўжытак, пачалі з’яўляцца грунтоўныя навуковыя працы па іхнім праектаванні. Так, італьянскі астраном [[Джавані Падавані]] ў 1570 годзе апублікаваў трактат з настановамі па вырабе і разметцы насценных (вертыкальных) і гарызантальных цыферблатаў. Пазней, каля 1620 года, [[Джузэпэ Б’янкані]] ў сваёй працы «{{lang-la2|Constructio instrumenti ad horologia solaria}}» падрабязна абмеркаваў прынцыпы стварэння ідэальнага сонечнага гадзінніка. Гэтыя прылады заставаліся галоўным спосабам вымярэння часу ажно да вынаходніцтва дакладных [[Механічны гадзіннік|механічных гадзіннікаў]] і наступнай мадэрнізацыі грамадства. Працэс іхняга паступовага выцяснення пачаўся ў сярэдзіне XVII стагоддзя і канчаткова завяршыўся толькі ў XIX стагоддзі разам з увядзеннем [[Часавы пояс|стандартызаванага паяснога часу]]. == Тэарэтычныя асновы і прынцып дзеяння == === Бачны рух Сонца === [[Файл:Equatorial sundial topview.gif|міні|Від зверху на экватарыяльны сонечны гадзіннік. Гадзінныя лініі размешчаны на аднолькавай адлегласці па акружнасці, а цень гномана (тонкага цыліндрычнага стрыжня) рухаецца з 3:00 да 21:00 у дзень [[Сонцастаянне|сонцастаяння]] або блізка да яго, калі Сонца знаходзіцца ў сваім найвышэйшым схіленні.]] Прынцыпы работы сонечных гадзіннікаў прасцей за ўсё зразумець, зыходзячы з бачнага руху Сонца<ref>{{Cite book |last1=Trentin |first1=Guglielmo |last2=Repetto |first2=Manuela |date=2013-02-08 |url=https://books.google.com/books?id=cAFEAgAAQBAJ&q=The+principles+of+sundials+are+understood+most+easily+from+the+Sun%27s+apparent+motion.&pg=PA52 |title=Using Network and Mobile Technology to Bridge Formal and Informal Learning |publisher=Elsevier |isbn=9781780633626 |language=en |access-date=2026-05-15 |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421080805/https://books.google.com/books?id=cAFEAgAAQBAJ&q=The+principles+of+sundials+are+understood+most+easily+from+the+Sun%27s+apparent+motion.&pg=PA52 |url-status=live}}</ref>. [[Сутачнае вярчэнне Зямлі|Зямля круціцца вакол сваёй восі]] і абарачаецца па [[Эліптычная арбіта|эліптычнай арбіце]] вакол Сонца. Добрым прыбліжэннем з’яўляецца дапушчэнне, што Сонца круціцца вакол нерухомай Зямлі па [[Нябесная сфера|нябеснай сферы]], якая робіць поўны абарот вакол сваёй нябеснай восі кожныя [[Суткі|24 гадзіны]]. Нябесная вось — гэта лінія, якая злучае [[Полюс свету|нябесныя полюсы]]. Паколькі нябесная вось супадае з воссю, вакол якой круціцца Зямля, вугал паміж гэтай воссю і плоскасцю мясцовага гарызонту роўны мясцовай [[Геаграфічная шырата|геаграфічнай шыраце]]. У адрозненне ад [[Нерухомыя зоркі|нерухомых зорак]], Сонца змяняе сваё становішча на нябеснай сферы: ягонае [[Схіленне (астраномія)|схіленне]] з’яўляецца дадатным у перыяд вясны і лета ў [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар’і]], адмоўным — восенню і зімой, і нулявым (г.зн. знаходзіцца на [[Нябесны экватар|нябесным экватары]]) — у дні [[раўнадзенства]]ў. [[Нябесная даўгата]] Сонца таксама змяняецца, робячы адзін поўны абарот за год. Шлях Сонца па нябеснай сферы называецца [[экліптыка]]й. На працягу года экліптыка праходзіць праз дванаццаць сузор’яў [[задыяк]]а. [[Файл:Sundial, Singapore Botanic Gardens.jpg|міні|злева|Гадзіннік-цеціва ў [[Сінгапурскі батанічны сад|Сінгапурскім батанічным садзе]]. Канструкцыя паказвае, што [[Сінгапур]] размешчаны амаль на [[экватар]]ы.]] Гэтая мадэль руху Сонца дапамагае зразумець прынцып дзеяння сонечных гадзіннікаў. Калі гноман, які адкідвае цень, накіраваны на нябесныя полюсы, ягоны цень будзе паварочвацца з пастаяннай хуткасцю, і гэта вярчэнне не будзе змяняцца ў залежнасці ад пары года. Гэта найбольш распаўсюджаная канструкцыя. У такіх выпадках адны і тыя ж гадзінныя лініі могуць выкарыстоўвацца на працягу ўсяго года. Гадзінныя лініі будуць размешчаны раўнамерна, калі паверхня, на якую падае цень, перпендыкулярная гноману (як у экватарыяльным сонечным гадзінніку) або ўяўляе сабой акружнасць вакол яго (як у [[Армілярная сфера|армілярнай сферы]]). У іншых выпадках гадзінныя лініі размешчаны нераўнамерна, нават калі цень паварочваецца раўнамерна. Калі ж гноман не накіраваны на нябесныя полюсы, то нават ягоны цень не будзе паварочвацца раўнамерна, і гадзінныя лініі павінны быць адпаведным чынам скарэктаваны. Прамяні святла, якія праходзяць па краі кончыка гномана, альбо пранікаюць праз невялікую адтуліну, альбо адбіваюцца ад маленькага люстэрка, апісваюць конус, вось якога супадае з нябеснай воссю. Адпаведная светлавая пляма або кончык ценю пры падзенні на плоскую паверхню будзе апісваць [[канічнае сячэнне]], такое як [[Гіпербала (матэматыка)|гіпербала]], [[эліпс]] або (на [[Паўночны полюс|Паўночным]] або [[Паўднёвы полюс|Паўднёвым полюсах]]) [[акружнасць]]. Гэтае канічнае сячэнне з’яўляецца перасячэннем конуса светлавых прамянёў з плоскай паверхняй. Гэты конус і ягонае канічнае сячэнне змяняюцца ў залежнасці ад пары года, паколькі змяняецца схіленне Сонца. Таму сонечныя гадзіннікі, якія адсочваюць рух такіх светлавых плям або кончыкаў ценю, часта маюць розныя гадзінныя лініі для рознага часу года. Гэта можна ўбачыць у пастухоўскіх гадзінніках, сонечных кольцах і такіх вертыкальных гноманах, як [[абеліск]]і. Як альтэрнатыва ў сонечных гадзінніках можа змяняцца вугал або становішча (або і тое, і іншае) гномана адносна гадзінных ліній, як у [[Аналематычны сонечны гадзіннік|аналематычных гадзінніках]] або гадзінніках Ламберта. === Будова сонечнага гадзінніка === [[Файл:London dial.svg|міні|злева|Гарызантальны сонечны гадзіннік лонданскага тыпу. Заходні край гномана выкарыстоўваецца як стыль да поўдня, а ўсходні край — пасля поўдня. Пераход ад аднаго краю да другога выклікае разрыў на часавай шкале — так званы ''паўдзённы прамежак''.]] Увогуле, сонечныя гадзіннікі паказваюць час, адкідваючы цень або накіроўваючы святло на паверхню, вядомую як [[цыферблат]] (або шкала). Хаця звычайна ён уяўляе сабой [[плоскасць]], цыферблат таксама можа быць унутранай або знешняй паверхняй сферы, [[цыліндр]]а, [[конус]]а, [[Спіраль|спіралі]] і мець розныя іншыя формы. Час вызначаецца па тым, куды падае цень або святло на цыферблаце, на якім звычайна нанесеныя гадзінныя лініі. Хаця часцей за ўсё яны прамыя, гэтыя гадзінныя лініі таксама могуць быць выгнутымі, у залежнасці ад канструкцыі сонечнага гадзінніка. У некаторых канструкцыях можна вызначыць дату, або для знаходжання правільнага часу можа спатрэбіцца ведаць дату. У такіх выпадках можа быць некалькі набораў гадзінных ліній для розных [[Месяц (каляндарны)|месяцаў]], або могуць існаваць механізмы для ўстаноўкі і разліку месяца. У дадатак да гадзінных ліній на цыферблаце могуць быць прадстаўлены і іншыя даныя, такія як [[гарызонт]], [[экватар]] і [[тропікі]]. Увесь аб’ект, які адкідвае цень або накіроўвае святло на цыферблат, называецца [[гноман]]ам сонечнага гадзінніка<ref name="B.S.S."/>. Аднак часцей за ўсё цень, які выкарыстоўваецца для вызначэння часу, адкідваецца толькі краем гномана (або іншым лінейным элементам) — гэты лінейны элемент называецца ''стылем'' ({{lang-la|stilus}}) сонечнага гадзінніка. Стыль звычайна выраўнаваны паралельна восі нябеснай сферы і, такім чынам, супадае з мясцовым геаграфічным мерыдыянам. У некаторых канструкцыях сонечных гадзіннікаў для вызначэння часу і даты выкарыстоўваецца толькі кропкавы элемент, напрыклад, кончык стылю, вядомы як ''нодус'' ({{lang-la|nōdus}} — «вузел») сонечнага гадзінніка<ref name="B.S.S.">{{cite web |url=http://www.sundialsoc.org.uk/index.htm |title=BSS Glossary |publisher=British Sundial Society |archive-url=https://web.archive.org/web/20071010085501/http://www.sundialsoc.org.uk/glossary/alpha.htm#S |archive-date=2007-10-10 |access-date=2026-05-15 }}</ref>. Некаторыя сонечныя гадзіннікі выкарыстоўваюць як стыль, так і нодус для вызначэння часу і даты. Гноман звычайна нерухомы адносна цыферблата, але не заўсёды. У некаторых канструкцыях, такіх як аналематычны сонечны гадзіннік, стыль перамяшчаецца ў залежнасці ад месяца. Калі стыль фіксаваны, лінія на плоскасці цыферблата, праведзеная перпендыкулярна непасрэдна пад стылем, называецца ''падстылем'' (або ''падстыльнай лініяй'')<ref name="B.S.S."/>. Вугал паміж стылем і плоскасцю цыферблата называецца ''вышынёй стылю''. На многіх насценных гадзінніках падстыль не супадае з паўдзённай лініяй (падрабязней гл. ў {{Section link||Вертыкальныя сонечныя гадзіннікі}}). Вугал на цыферблаце паміж паўдзённай лініяй і падстылем называецца ''адлегласцю падстыля''. Цыферблат называецца роўнавугольным, калі ягоныя гадзінныя лініі прамыя і размешчаны на аднолькавай адлегласці адна ад адной. Большасць роўнавугольных сонечных гадзіннікаў мае нерухомы стыль гномана, накіраваны ўздоўж восі вярчэння Зямлі, а таксама паверхню, што прымае цень, сіметрычную адносна гэтай восі. Да прыкладаў належаць экватарыяльны цыферблат, экватарыяльная дуга, [[армілярная сфера]], цыліндрычны і канічны цыферблаты. Аднак існуюць і іншыя роўнавугольныя канструкцыі, такія як цыферблат Ламберта — разнавіднасць [[Аналематычны сонечны гадзіннік|аналематычнага сонечнага гадзінніка]] з рухомым стылем. Паводле традыцыі, многія сонечныя гадзіннікі маюць [[дэвіз]]. Дэвіз звычайна мае форму [[Эпіграма|эпіграмы]]: часам гэта змрочныя роздумы пра плыннасць часу і [[Memento mori|хуткацечнасць жыцця]], але гэтак жа часта гэта і [[Гумарэска (літаратура)|гумарыстычныя выказванні]] майстра. Прыклады падобных выслоўяў: * ''Life pas’s like a shadow''. «Жыццё мінае як цень». — гадзіннік на Царкве Святой Марыі Дзевы ў [[Грундзісбург]]е ([[Англія]])<ref>{{cite web |title=Grundisburgh. Suffolk. St Mary – Vertical Dial |url=https://gaudiumsubsole.org/2022/11/24/grundisburgh-suffolk-st-mary-vertical-dial/ |website=Gaudium Sub Sole}}</ref>. * ''Watch and pray. Redeeme the times''. «Чувайце і маліцеся. Выкупайце час». — біблейскія цытаты<ref>[[Евангелле паводле Мацвея]] 26:41.</ref><ref>[[Пасланне да Эфесянаў]] 5:16.</ref> на гадзінніку Царкве Святой Марыі ў [[Стоклінч]]ы ([[Сомерсет]], [[Англія]]). * ''Solem quis dicere falsum audeat. Tempus edax rerum''. «Хто пасмее назваць сонца ілжывым? Час, які зжырае [ўсе] рэчы». — падвойны надпіс на [[Лацінская мова|лаціне]] на гадзінніку Царквы Святой Марыі ў [[Пензанс]]е ([[Корнуал]]), які цытуе [[Публій Вергілій Марон|Вергілія]]<ref>[[Публій Вергілій Марон]]. «[[Георгікі (Вергілій)|Георгікі]]». Кніга I, верш 463.</ref> і [[Авідзій|Авідзія]]<ref>[[Публій Авідзій Назон]]. «[[Метамарфозы (Авідзій)|Метамарфозы]]». Кніга XV, верш 234.</ref><ref>{{cite web |title=Penzance. Cornwall. St Mary – Vertical Dial |url=https://gaudiumsubsole.org/2023/11/19/penzance-cornwall-st-mary-vertical-dial/ |website=Gaudium Sub Sole }}</ref>. === Асаблівасці працы ў Паўднёвым паўшар’і === [[Файл:Sundial in Supreme Court Gardens, Perth.jpg|міні|злева|Сонечны гадзіннік Паўднёвага паўшар’я ў [[Перт (Аўстралія)|Перце]], Аўстралія. Калі павялічыць выяву, можна ўбачыць, што гадзінныя адзнакі ідуць супраць гадзіннікавай стрэлкі. У верхняй частцы цыферблата, над гноманам, бачны графік [[Ураўненне часу|ураўнення часу]], неабходны для карэкціроўкі паказанняў гадзінніка.]] Сонечны гадзіннік, прызначаны для пэўнай шыраты ў адным паўшар’і, павінен быць перавернуты для выкарыстання на супрацьлеглай шыраце ў іншым паўшар’і. Вертыкальны сонечны гадзіннік, накіраваны строга на поўдзень у [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар’і]], становіцца вертыкальным сонечным гадзіннікам, накіраваным строга на поўнач у [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]]. Каб правільна размясціць гарызантальны сонечны гадзіннік, неабходна знайсці [[Сапраўдная поўнач|сапраўдную поўнач]] або [[сапраўдны поўдзень]]. Для абодвух дзеянняў можна выкарыстоўваць адзін і той жа метад<ref name="S.P.01">{{cite web |url=http://solar.physics.montana.edu/YPOP/Classroom/Lessons/Sundials/south.html |title=Using a Shadowplot to find the North-South line in the Southern hemisphere |first=Michelle B |last=Larson |publisher=Yohkoh Public Outreach Project |language=en |trans-title=Выкарыстанне дыяграмы ценяў для вызначэння лініі Поўнач-Поўдзень у Паўднёвым паўшар’і |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113002556/http://solar.physics.montana.edu/YPOP/Classroom/Lessons/Sundials/south.html |archive-date=2020-11-13 |access-date=2026-05-15 |url-status=live}}</ref>. Гноман, устаноўлены на правільную шырату, у Паўднёвым паўшар’і мае паказваць на сапраўдны поўдзень, гэтак жа як у Паўночным паўшар’і ён мае паказваць на сапраўдную поўнач<ref name="S.P.02">{{cite web |url=http://solar.physics.montana.edu/cgi-bin/novlesson_S.cgi |title=Making a Horizontal Sundial for 45 Degrees Latitude |first=Michelle B |last=Larson |publisher=Yohkoh Public Outreach Project |language=en |trans-title=Выраб гарызантальнага сонечнага гадзінніка для 45 градусаў шыраты |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317185414/http://solar.physics.montana.edu/cgi-bin/novlesson_S.cgi |archive-date=2021-03-17 |access-date=2026-05-15 |url-status=live }}</ref>. Лічбы гадзін таксама ідуць у адваротным кірунку, таму на гарызантальным цыферблаце яны размешчаны супраць гадзіннікавай стрэлкі, а не па ёй<ref>{{cite web |url=http://www.sundialsoc.org.uk/glossary/index.htm |title=The Sundial Register |publisher=British Sundial Society |language=en |trans-title=Рэгістр сонечных гадзіннікаў |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220122230/http://www.sundialsoc.org.uk/glossary/index.htm |archive-date=2009-12-20 |access-date=2026-05-15 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Melbourne sundial at Flagstaff Gardens.JPG|міні|Гістарычны сонечны гадзіннік (1862 г.), размешчаны ў [[Сады Флагстаф (Мельбурн)|садах Флагстаф]] ([[Мельбурн]], Аўстралія). На ягоным цыферблаце выгравіраваны дакладныя каардынаты ({{Coord|37|47|58|S|144|58|28|E|type:landmark|format=dms|name=Сонечны гадзіннік у Мельбурне}}) і шкала ўраўнення часу для дакладнай карэкціроўкі паказанняў.]] Сонечныя гадзіннікі, якія распрацаваны для выкарыстання з гарызантальнымі пласцінамі ў адным паўшар’і, могуць выкарыстоўвацца з вертыкальнымі пласцінамі на дапаўняльнай шыраце ў іншым паўшар’і. Напрыклад, паказаны на ілюстрацыі сонечны гадзіннік у [[Перт (Аўстралія)|Перце]] ([[Аўстралія]]), які знаходзіцца на 32° [[Паўднёвая шырата|паўднёвай шыраты]], працаваў бы правільна, калі б быў усталяваны на вертыкальнай сцяне, звернутай на поўдзень, на 58° (г. зн. {{math|90° − 32°}}) [[Паўночная шырата|паўночнай шыраты]]. Гэта крыху далей на поўнач, чым горад-цёзка [[Перт (Шатландыя)|Перт]] у [[Шатландыя|Шатландыі]]. Паверхня сцяны ў Шатландыі была б паралельнай гарызантальнай паверхні зямлі ў Аўстраліі (калі не ўлічваць розніцу ў даўгаце), таму сонечны гадзіннік працаваў бы аднолькава на абедзвюх паверхнях. Адпаведна, гадзінныя адзнакі, якія ідуць супраць гадзіннікавай стрэлкі на гарызантальным сонечным гадзінніку ў Паўднёвым паўшар’і, гэтак жа размяшчаюцца і на вертыкальным сонечным гадзінніку ў Паўночным паўшар’і. На гарызантальных сонечных гадзінніках Паўночнага паўшар’я і на вертыкальных гадзінніках Паўднёвага паўшар’я гадзінныя адзнакі ідуць па гадзіннікавай стрэлцы. === Эмпірычная разметка гадзінных ліній === Матэматычныя формулы дазваляюць дакладна вылічыць палажэнне гадзінных ліній для розных тыпаў сонечных гадзіннікаў. Аднак калі для адных канструкцый гэтыя разлікі даволі простыя, то для іншых яны могуць быць надзвычай складанымі. У такіх выпадках часта звяртаюцца да больш простай альтэрнатывы — [[Эмпірызм|эмпірычнага метаду]]. Гэты практычны падыход эканоміць шмат часу і высілкаў{{sfn|Waugh|1973|pp=106–107}}: ён заключаецца ў тым, што палажэнне ценю ад гномана на рэальным цыферблаце проста фіксуецца кожную гадзіну шляхам назірання. Галоўнае правіла пры такой разметцы — абавязкова ўлічваць [[ураўненне часу]], каб палажэнне ліній не залежала ад таго, у якую [[Пара года|пару года]] ствараецца гадзіннік. Самы просты спосаб гэта зрабіць — часова наладзіць звычайны ([[Механічны гадзіннік|механічны]] або [[Электронны гадзіннік|электронны]]) гадзіннік так, каб ён паказваў сапраўдны «сонечны час»{{efn|Звычайны механічны або электронны гадзіннік, які паказвае сонечны час, заўсёды супадае з паказаннямі сонечнага гадзінніка ў той жа мясцовасці.}}. Для гэтага да бягучага стандартнага часу{{efn|Строга кажучы, варта выкарыстоўваць мясцовы сярэдні, а не стандартны час. Аднак выкарыстанне стандартнага часу робіць сонечны гадзіннік больш практычным, бо ў такім выпадку яго не трэба карэкціраваць з улікам часавага пояса або даўгаты.}} трэба дадаць папраўку на ўраўненне часу для канкрэтнага дня{{efn|Ураўненне часу лічыцца дадатным, калі «сонечны час» апярэджвае «звычайны час», і адмоўным — у адваротным выпадку. Гл. графік у раздзеле {{Section link||Папраўка на ўраўненне часу}}. Напрыклад, калі ўраўненне часу складае −5 хвілін, а стандартны час — 9:40, то сонечны час будзе 9:35{{sfn|Waugh|1973|p=205}}.}}. Далей працэдура максімальна простая: у моманты, калі гэты дапаможны гадзіннік паказвае роўна цэлую гадзіну (напрыклад, 5:00), майстар адзначае палажэнне ценю ад стылю на цыферблаце і ставіць адпаведную пазнаку «5» (або «V» [[Рымскія лічбы|рымскімі лічбамі]]). Калі разметка займае больш за адзін дзень, дапаможны гадзіннік неабходна падстройваць кожныя дзень-два, каб кампенсаваць бесперапыннае змяненне ўраўнення часу. == Папраўкі для вылічэння афіцыйнага часу == Найбольш распаўсюджаная прычына, па якой паказанні сонечнага гадзінніка моцна адрозніваюцца ад звычайнага часу, заключаецца ў тым, што гадзіннік быў няправільна арыентаваны або ягоныя гадзінныя лініі былі нанесеныя няправільна. Напрыклад, большасць камерцыйных сонечных гадзіннікаў распрацоўваецца як гарызантальныя сонечныя гадзіннікі. Каб быць дакладным, такі гадзіннік павінен быць створаны для мясцовай геаграфічнай шыраты, а ягоны стыль павінен быць паралельным восі вярчэння Зямлі. Стыль павінен быць накіраваны на сапраўдную поўнач, а ягоная вышыня (вугал нахілу да гарызанталі) павінна быць роўнай мясцовай шыраце. Каб адрэгуляваць вышыню стылю, сонечны гадзіннік часта можна крыху нахіліць «уверх» або «ўніз», захоўваючы пры гэтым арыентацыю стылю з поўначы на поўдзень{{sfn|Waugh|1973|pp=48–50}}. === Папраўка на летні час === У некаторых рэгіёнах свету практыкуецца пераход на [[летні час]], які змяняе афіцыйны час, звычайна на адну гадзіну. Гэты зрух неабходна дадаць да паказанняў сонечнага гадзінніка, каб яны супадалі з афіцыйным часам. На практыцы гэтую папраўку часта робяць непасрэдна на цыферблаце, напрыклад, пранумараваўшы гадзінныя лініі двума наборамі лічбаў або выкарыстоўваючы зменную нумарацыю ў некаторых канструкцыях. === Папраўка на даўгату === Стандартны [[часавы пояс]] ахоплівае прыкладна 15° [[Даўгата|даўгаты]], таму ў любым пункце ўнутры гэтага пояса, які не знаходзіцца на апорнай даўгаце (звычайна кратнай 15°), будзе назірацца адхіленне ад стандартнага часу, роўнае 4 хвілінам на кожны градус. Для прыкладу, на заходнім краі часавага пояса [[заход]]ы і [[Світанне|світанкі]] адбываюцца ў значна пазнейшы «афіцыйны» час у параўнанні з усходнім краем. Калі сонечны гадзіннік размешчаны, скажам, на даўгаце на 5° на захад ад апорнай даўгаты, то ягоны час будзе адставаць на 20 хвілін, паколькі Сонца візуальна робіць абарот вакол Зямлі з хуткасцю 15° за гадзіну. Гэта нязменная папраўка на працягу ўсяго года. Для роўнавугольных цыферблатаў, такіх як экватарыяльны, сферычны або цыферблат Ламберта, гэтую папраўку можна зрабіць шляхам павароту паверхні цыферблата на вугал, роўны розніцы ў даўгаце, без змены становішча або арыентацыі гномана. Аднак гэты метад не працуе для іншых гадзіннікаў, такіх як гарызантальныя. У такіх выпадках карэкціроўку павінен прымяняць сам назіральнік. Аднак з палітычных і практычных прычын межы часавых паясоў былі скажоныя. У крайніх выпадках часавыя паясы могуць прывесці да таго, што афіцыйны поўдзень, уключаючы пераход на летні час, надыходзіць да трох гадзін раней (у такім выпадку Сонца фактычна знаходзіцца на [[Нябесны мерыдыян|мерыдыяне]] ў 15:00 па афіцыйным часе). Такое сустракаецца на крайнім захадзе [[Аляска|Аляскі]], у [[Кітай|Кітаі]], [[Расія|Расіі]] і [[Іспанія|Іспаніі]]. Больш падрабязную інфармацыю і прыклады гл. у артыкуле «[[Спіс часавых паясоў паводле краін]]». === Папраўка на ўраўненне часу === {{Асноўны артыкул|Ураўненне часу}} [[Файл:Equation of time.svg|міні|Графік [[Ураўненне часу|ураўнення часу]]. Вышэй за вось ураўненне часу дадатнае, і сонечны гадзіннік будзе спяшацца адносна гадзінніка, які паказвае мясцовы сярэдні час. Ніжэй за вось назіраецца адваротная сітуацыя.]] [[Файл:Derby Sundial C 5810.JPG|міні|[[Сонечны гадзіннік «Уайтхёрст і сын»]], выраблены ў 1812 годзе. Мае круглую шкалу, якая паказвае папраўку на ўраўненне часу. Цяпер выстаўлены ў [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі|Музеі Дэрбі]].]] Нягледзячы на бачную раўнамернасць вярчэння Сонца вакол Зямлі, у рэчаіснасці гэты рух не зусім аднастайны. Гэта звязана з [[Эксцэнтрысітэт арбіты|эксцэнтрысітэтам арбіты]] Зямлі (яна не ідэальна круглая, а крыху эліптычная) і [[Нахіл восі вярчэння|нахілам восі яе вярчэння]] адносна плоскасці арбіты. Таму час на сонечным гадзінніку адрозніваецца ад стандартнага. Чатыры дні ў годзе папраўка фактычна роўная нулю, аднак у іншыя дні гадзіннік можа спяшацца або адставаць, прычым максімальнае адхіленне можа дасягаць 16 хвілін 33 секунд. Гэтая зменлівая велічыня апісваецца ўраўненнем часу. Яна аднолькавая ва ўсім свеце і не залежыць ад мясцовай шыраты або даўгаты месцазнаходжання назіральніка. Пры гэтым яна змяняецца на працягу доўгіх перыядаў (стагоддзяў і больш<ref>{{cite web |url=http://www.precisedirections.co.uk/Sundials/E-o-T_Variability.pdf |title=Variation in the equation of time |first=Kevin |last=Karney |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610094901/http://www.precisedirections.co.uk/Sundials/E-o-T_Variability.pdf |archive-date=2016-06-10 |access-date=2026-05-15 |url-status=live}}</ref>) праз павольныя змяненні ў арбітальным і вярчальным рухах Зямлі. Таму табліцы і графікі ўраўнення часу, складзеныя стагоддзі таму, цяпер утрымліваюць значныя памылкі. Паказанні старога сонечнага гадзінніка варта карэкціраваць з прымяненнем сучаснага ўраўнення часу, а не таго, што дзейнічала ў перыяд ягонага стварэння. У простых і больш звычайных сонечных гадзінніках папраўка на ўраўненне часу часта падаецца ў выглядзе невялікай інфармацыйнай таблічкі, на якой пазначаны адхіленні для рознага часу года, каб назіральнік мог зрабіць разлікі самастойна. У больш складаных мадэлях — напрыклад, з выгнутым стылем або адмысловымі гадзіннымі лініямі — ураўненне можа ўлічвацца аўтаматычна ў самой канструкцыі. Напрыклад, некаторыя экватарыяльныя дугавыя сонечныя гадзіннікі абсталяваны невялікім колавым механізмам, які ўстанаўлівае [[Пара года|пару года]]. Гэтае кола, у сваю чаргу, паварочвае экватарыяльную дугу, адпаведна зрушваючы вымярэнне часу. У іншых выпадках гадзінныя лініі могуць быць выгнутымі, або экватарыяльная дуга можа мець форму [[Ваза|вазы]]. Гэта дазваляе выкарыстоўваць змяненне вышыні Сонца на працягу года для аўтаматычнага зруху ў часе<ref>{{cite web |url= http://www.wsanford.com/~wsanford/exo/sundials/ca/claremont/info.html |title=The Claremont, CA Bowstring Equatorial Photo Info |archive-url=https://web.archive.org/web/20080422090829/http://www.wsanford.com/~wsanford/exo/sundials/ca/claremont/info.html |archive-date=2008-04-22 |access-date=2026-05-15 |url-status=dead}}</ref>. Геліяхранометр — гэта дакладны сонечны гадзіннік, упершыню вынайдзены каля 1763 года [[Філіп Матэус Хан|Філіпам Ханам]] і ўдасканалены абатам Гію каля 1827 года<ref name=Daniel2008>{{cite book |last=Daniel |first=Christopher St.&nbsp;J.H. |year=2004 |title=Sundials |url= https://books.google.com/books?id=x7-cO24xCMcC&pg=PA47 |url-status=dead |publisher=Osprey Publishing |pages=47&nbsp;ff |isbn=978-0-7478-0558-8 |access-date=2026-05-15 }}</ref>. Ён карэкціруе бачны сонечны час у сярэдні сонечны час або іншы стандартны час. Геліяхранометры звычайна паказваюць хвіліны з дакладнасцю да 1 хвіліны адносна [[Сусветны час|сусветнага часу]]. [[Файл:ROE-2012-05-07-0010.jpg|міні|[[Сонечны гадзіннік «Sunquest»]], распрацаваны Рычардам Л. Шмаерам, у [[Астранамічная абсерваторыя Маўнт-Куба|абсерваторыі Маўнт-Куба]] ў [[Грынвіл (Дэлавэр)|Грынвіле]], штат [[Дэлавэр]].]] [[Сонечны гадзіннік «Sunquest»]], распрацаваны Рычардам Л. Шмаерам у 1950-х гадах, выкарыстоўвае гноман, форма якога паўтарае [[Аналема|аналему]], каб накіроўваць прамень святла на экватарыяльны серп з часавай шкалой. Гадзіннік Sunquest можна наладзіць на пэўную шырату і даўгату. Ён аўтаматычна ўносіць папраўку на ўраўненне часу, што робіць яго «такім жа дакладным, як і большасць кішэнных гадзіннікаў»<ref>{{cite web |last=Schmoyer |first=Richard L. |year=1983 |title=Designed for accuracy |website=Sunquest Sundial |url=http://sunquestsundial.org/index.php/designed-for-accuracy/ |access-date=2026-05-15 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180319213757/http://sunquestsundial.org/index.php/designed-for-accuracy/ |archive-date=2018-03-19}}</ref>{{sfn|Waugh|1973|p=34}}<ref>{{cite book |last=Cousins |first=Frank W. |year=1973 |title=Sundials: The art and science of gnomonics |publisher=Pica Press |place=New York, NY |pages=189–195}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Stong |first1=C.L. |year=1959 |title=The Amateur Scientist |magazine=Scientific American |volume=200 |issue=5 |pages=190–198 |doi=10.1038/scientificamerican0459-171 |bibcode=1959SciAm.200d.171S |url=http://sunquestsundial.org/wp-content/uploads/2015/10/Scientific-American-1959.pdf |url-status=live |access-date=2026-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303123221/http://sunquestsundial.org/wp-content/uploads/2015/10/Scientific-American-1959.pdf |archive-date=2019-03-03}}</ref>. Падобным чынам, замест ценю ад гномана ў сонечным гадзінніку [[Эльчэўскі ўніверсітэт імя Мігеля Эрнандэса|Эльчэўскага ўніверсітэта імя Мігеля Эрнандэса]] выкарыстоўваецца сонечная праекцыя графіка ўраўнення часу, якая перасякае часавую шкалу, каб непасрэдна паказваць звычайны час. Да многіх тыпаў сонечных гадзіннікаў можа быць дададзена аналема для карэкціроўкі бачнага сонечнага часу ў сярэдні сонечны або іншы стандартны час. У такіх мадэлях гадзінныя лініі звычайна маюць форму васьмёрак (аналем) у адпаведнасці з ураўненнем часу. Гэта кампенсуе невялікі [[эксцэнтрысітэт арбіты]] Зямлі і нахіл зямной восі, якія выклікаюць адхіленне да 15 хвілін ад сярэдняга сонечнага часу. Гэта адзін з відаў дадатковых элементаў цыферблата, які сустракаецца на складаных гарызантальных і вертыкальных гадзінніках. Да вынаходніцтва дакладных [[Механічны гадзіннік|механічных гадзіннікаў]] у сярэдзіне XVII стагоддзя сонечныя гадзіннікі былі асноўнымі прыборамі для вымярэння часу ў шырокім ужытку. Лічылася, што менавіта яны паказваюць «правільны» час, таму ўраўненне часу не выкарыстоўвалася. Нават з’яўленне добрых механічных гадзіннікаў не адразу змяніла сітуацыю: яны ўсё яшчэ лічыліся менш дакладнымі за сонечныя. У той перыяд ураўненне часу выкарыстоўвалася наадварот — для карэкціроўкі механічнага гадзінніка, каб ягоныя паказанні супадалі з сонечным. Некаторыя складаныя «гадзіннікі з ураўненнем» (напрыклад, створаны Джозефам Уільямсанам у 1720 годзе) утрымлівалі механізмы для аўтаматычнага выканання гэтай папраўкі. (Магчыма, гадзіннік Уільямсана быў першай у гісторыі прыладай, дзе выкарыстоўваўся [[Дыферэнцыяльнае ўраўненне|дыферэнцыяльны механізм]]). Толькі пасля 1800 года нескарэктаваны час механічнага гадзінніка пачаў лічыцца «правільным», а час сонечнага — звычайна «няправільным». З гэтага моманту ўраўненне часу пачалі выкарыстоўваць так, як гэта робіцца сёння<ref>{{cite book |last=Landes |first=David S. |year=2000 |title=Revolution in Time : Clocks and the making of the modern world |place=London, UK |publisher=Viking |isbn=0-670-88967-9 |oclc=43341298}}</ref>. == Тыпы сонечных гадзіннікаў == === З нерухомым восевым гноманам === [[Файл:Sundial, Napoleon's Grand Army Square, Nowy Świat, Kraków, Poland.jpg|міні|Маштабны сонечны гадзіннік на плошчы Вялікай арміі Напалеона ў Старым [[Кракаў|Кракаве]], каля падножжа [[Вавельскі замак|Вавельскага замка]].]] Найбольш распаўсюджаныя сонечныя гадзіннікі — гэта тыя, у якіх ценеўтваральны стыль фіксаваны ў адным становішчы і выраўнаваны па [[Вось вярчэння|восі вярчэння]] Зямлі. Ён арыентаваны ўздоўж лініі «[[сапраўдная поўнач]] — [[сапраўдны поўдзень]]», а вугал ягонага нахілу да гарызанталі роўны мясцовай геаграфічнай шырацы. Гэтая вось выраўнавана па [[Полюс свету|нябесных полюсах]], што вельмі блізка, але не ідэальна, супадае з напрамкам на [[Палярная зорка|Палярную зорку]]. Напрыклад, на сапраўдным [[Паўночны полюс|Паўночным полюсе]] нябесная вось накіравана строга вертыкальна, тады як на экватары яна ляжыць гарызантальна. Найбольшы ў свеце сонечны гадзіннік з восевым гноманам — гэта пілон [[Мост сонечнага гадзінніка ў Тартл-Бэй|моста Сонечнага Гадзінніка ў Тартл-Бэй]] ([[Рэдынг (Каліфорнія)|Рэдынг]], штат [[Каліфорнія]]). Гноман, які раней лічыўся найбольшым у свеце, знаходзіцца ў [[Джайпур]]ы (Індыя). Ён узвышаецца на 26°55' над гарызанталлю, што дакладна адпавядае мясцовай шырацы<ref>{{cite web |title=The world's largest sundial, Jantar Mantar, Jaipur |date=April 2016 |website=Border Sundials |url=https://www.bordersundials.co.uk/the-worlds-largest-sundial-jantar-mantar-jaipur/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052242/https://www.bordersundials.co.uk/the-worlds-largest-sundial-jantar-mantar-jaipur/ |archive-date=2017-12-22 |access-date=2026-05-15 |url-status=live }}</ref>. У любы дзень Сонца здзяйсняе бачны раўнамерны рух вакол гэтай восі з хуткасцю каля 15° за гадзіну, робячы поўны абарот (360°) за 24 гадзіны. Лінейны гноман, выраўнаваны па такой восі, адкідвае цень у выглядзе суцэльнай паласы (паўплоскасці). Гэты цень, падаючы ў бок, супрацьлеглы Сонцу, гэтак жа паварочваецца вакол нябеснай восі з хуткасцю 15° за гадзіну. Цень становіцца бачным, калі падае на якую-небудзь паверхню. Звычайна такая паверхня плоская, але яна можа быць і сферычнай, цыліндрычнай, канічнай або мець іншую складаную форму. Калі цень падае на паверхню, сіметрычную адносна нябеснай восі (як у [[Армілярная сфера|армілярнай сферы]] або экватарыяльным цыферблаце), ён таксама перамяшчаецца раўнамерна. У такім выпадку гадзінныя лініі на сонечным гадзінніку размешчаны праз аднолькавыя прамежкі. Аднак, калі паверхня цыферблата несіметрычная (як у большасці гарызантальных сонечных гадзіннікаў), цень рухаецца па ёй нераўнамерна, таму і гадзінныя лініі ідуць з рознымі прамежкамі. Адным з нешматлікіх выключэнняў з гэтага правіла з’яўляецца цыферблат Ламберта (гл. {{Section link||Гадзіннікі Фостэра — Ламберта}}). Некаторыя тыпы сонечных гадзіннікаў маюць нерухомы гноман, які не выраўнаваны па нябесных полюсах, напрыклад, вертыкальны абеліск. Такія сонечныя гадзіннікі разглядаюцца у раздзеле {{Section link||Сонечныя гадзіннікі з нодусам}}. ==== Экватарыяльныя сонечныя гадзіннікі ==== [[Файл:Tower-bridge-and-olympic-rings.jpg|upright|міні|Хранограф «Timepiece» у [[Докі Святой Кацярыны|Доках Святой Кацярыны]], [[Лондан]] (1973) — раўнадзенскі сонечны гадзіннік працы [[Вэндзі Тэйлар]]<ref>{{NHLE|num=1391106|desc=Timepiece Sculpture|grade=II|access-date=2026-05-15}}</ref>.]] [[Файл:beijing sundial.jpg|upright|міні|Экватарыяльны сонечны гадзіннік у [[Забаронены горад|Забароненым горадзе]], [[Пекін]]. Гноман паказвае на [[Сапраўдная поўнач|сапраўдную поўнач]], а вугал ягонага нахілу да гарызанталі роўны мясцовай [[Шырата|шыраце]]. На [[:Файл:beijing sundial.jpg|поўнапамернай выяве]] можна ўбачыць «павуцінне» з кольцаў даты і гадзінных ліній. Каардынаты: {{Coord|39.9157|116.3904|type:landmark|format=dms|name=Экватарыяльны сонечны гадзіннік у Забароненым горадзе}}]] Адметнай асаблівасцю экватарыяльнага сонечнага гадзінніка (таксама вядомага як ''раўнадзенскі гадзіннік'') з’яўляецца плоская паверхня цыферблата, размешчаная строга перпендыкулярна стылю гномана{{sfn|Rohr|1996|pp=46–49}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=55–56, 96–98, 138–141}}{{sfn|Waugh|1973|pp=29–34}}. Гэтая плоскасць называецца экватарыяльнай, паколькі яна паралельная экватару Зямлі (і, адпаведна, [[Нябесны экватар|нябеснаму экватару]]). Калі гноман нерухомы і выраўнаваны па восі вярчэння Зямлі, у выніку бачнага сутачнага руху Сонца ён адкідвае суцэльную паласу ценю, якая раўнамерна паварочваецца. Паколькі Зямля робіць поўны абарот (360°) за 24 гадзіны, усе гадзінныя лініі на экватарыяльным цыферблаце размешчаны раўнамерна — пад вуглом 15° адна да адной (360°/24). Гадзінны вугал {{math|''H_E''}} вылічваецца па простай формуле: : <math> H_E = 15^{\circ}\times t\text{ (гадзін)} ~.</math> Раўнамернасць такога размяшчэння робіць гэты тып сонечнага гадзінніка простым у стварэнні. Калі матэрыял пласціны цыферблата непразрысты, разметку неабходна наносіць на абодва яе бакі, паколькі ў зімовую пару (калі Сонца знаходзіцца ніжэй за нябесны экватар) цень будзе падаць знізу, а ў летнюю — зверху. На паўпразрыстых цыферблатах (напрыклад, са [[Шкло|шкла]]) гадзінныя лініі дастаткова нанесці толькі на адзін бок. Аднак нумарацыю гадзін усё роўна трэба рабіць з абодвух бакоў: з прычыны празрыстасці матэрыялу напрамак адліку часу на верхняй і ніжняй гранях будзе люстраным (адваротным). Яшчэ адной важнай перавагай такога гадзінніка з’яўляецца тое, што папраўкі на ўраўненне часу (УЧ) і на летні час (ЛЧ) можна лёгка ўносіць шляхам простага павароту пласціны цыферблата вакол восі гномана. Гэта магчыма выключна дзякуючы таму, што гадзінныя вуглы размешчаны раўнамерна. Па гэтай прычыне экватарыяльны сонечны гадзіннік часта становіцца ўдалым выбарам для ўсталявання ў грамадскіх месцах, дзе патрабуецца адлюстраванне дакладнага афіцыйнага часу з прымальнай хібнасцю. Вугал павароту цыферблата вылічваецца па наступнай формуле: : <math> \text{Папраўка}^{\circ} = \frac{\text{УЧ (у хвілінах)} + 60 \times \Delta \text{ЛЧ (у гадзінах)}}{4} ~.</math> Паблізу дзён вясновага і асенняга [[раўнадзенства]] Сонца рухаецца па акружнасці, якая амаль супадае з плоскасцю нябеснага экватара. Праз гэта на экватарыяльным цыферблаце ў такія дні не ўтвараецца выразнага ценю (сонечныя прамяні проста слізгаюць уздоўж пласціны), што лічыцца галоўным недахопам гэтай канструкцыі. Часам да экватарыяльных сонечных гадзіннікаў дадаюць ''нодус'', які дазваляе вызначаць пару года. На працягу любога дня цень ад нодуса рухаецца па акружнасці на экватарыяльнай плоскасці, а радыус гэтай акружнасці паказвае бягучае схіленне Сонца. Як нодус можа выступаць кончык стрыжня гномана або нейкі вылучаны элемент па ўсёй ягонай даўжыні. Старажытны варыянт экватарыяльнага сонечнага гадзінніка мае толькі нодус (зусім без лінейнага стылю), а ягоныя канцэнтрычныя кругавыя шкалы размешчаны такім чынам, што візуальна нагадваюць [[павуцінне]]<ref>{{cite journal |last=Schaldach |first=K. |year=2004 |title=The arachne of the Amphiareion and the origin of gnomonics in Greece |journal=Journal for the History of Astronomy |volume=35 |issue=4 |pages=435–445 |issn=0021-8286 |doi=10.1177/002182860403500404 |bibcode=2004JHA....35..435S |s2cid=122673452 }}</ref>. ==== Гарызантальныя сонечныя гадзіннікі ==== {{For|ўзоры гарызантальных сонечных гадзіннікаў|Лонданскі сонечны гадзіннік|Сонечны гадзіннік «Уайтхёрст і сын»}} {{Гл. таксама|Схема гарызантальных сонечных гадзіннікаў}} [[Файл:Garden sundial MN 2007.JPG|міні|upright|left|Гарызантальны сонечны гадзіннік у [[Мінесота|Мінесоце]]. 17 чэрвеня 2007 г. у 12:21. {{Coord|44|51|39.3|N|93|36|58.4|W|type:landmark|format=dms|name=Гарызантальны сонечны гадзіннік у Мінесоце}}]] У гарызантальным сонечным гадзінніку плоскасць, на якую падае цень, размешчана гарызантальна (а не перпендыкулярна стылю гномана, як у экватарыяльным гадзінніку){{sfn|Rohr|1996|pp=49–53}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=56–99, 101–143, 138–141}}{{sfn|Waugh|1973|pp=35–51}}. З гэтай прычыны лінія ценю перамяшчаецца па цыферблаце нераўнамерна, і, адпаведна, гадзінныя лініі размяркоўваюцца згодна з наступнай формулай{{sfn|Rohr|1996|p=52}}{{sfn|Waugh|1973|p=45}}: : <math>\ \tan H_H = \sin L\ \tan \left(\ 15^{\circ} \times t\ \right)\ </math>, Або, інакш кажучы: : <math> \ H_H = \tan^{-1}\left[\ \sin L\ \tan(\ 15^{\circ} \times t\ )\ \right] </math>, дзе {{math|''L''}} — [[геаграфічная шырата]] знаходжання сонечнага гадзінніка (гэтай жа велічыні роўны і вугал, які гноман утварае з пласцінай цыферблата); {{math|''H_H''}} — вугал на плоскасці паміж пэўнай гадзіннай лініяй і паўдзённай лініяй (якая заўсёды паказвае на [[Сапраўдная поўнач|сапраўдную поўнач]]); а {{math|''t''}} — колькасць гадзін да або пасля поўдня. Напрыклад, вугал {{math|''H_H''}} для гадзіннай лініі 15:00 будзе роўны [[арктангенс]]у {{math|[[Сінус|sin]] ''L''}}, паколькі {{math|[[Тангенс|tan]] 45° {{=}} 1}}. Калі {{math|''L'' {{=}} 90°}} (на Паўночным полюсе), гарызантальны сонечны гадзіннік фактычна становіцца экватарыяльным: стыль пры гэтым накіраваны прама ўверх (вертыкальна), а гарызантальная плоскасць супадае з экватарыяльнай. Формула гадзіннай лініі ў такім выпадку спрашчаецца да {{math|''H_H'' {{=}} 15° × ''t''}}, як для экватарыяльнага цыферблата. З іншага боку, гарызантальны сонечны гадзіннік на экватары Зямлі (дзе {{math|''L'' {{=}} 0°}}) патрабаваў бы гарызантальнага стылю, прыўзнятага над цыферблатам, і з’яўляўся б прыкладам палярнага сонечнага гадзінніка (падрабязней гл. ў {{Section link||Палярныя сонечныя гадзіннікі}}). [[Файл:Kew Gardens 0502.JPG|міні|Дэталь гарызантальнага сонечнага гадзінніка каля [[Палац К’ю|палаца К’ю]] ў Лондане, Вялікабрытанія.]] Галоўныя перавагі гарызантальнага сонечнага гадзінніка заключаюцца ў тым, што з яго лёгка счытваць час, а сонечнае святло асвятляе цыферблат на працягу ўсяго года. Усе гадзінныя лініі перасякаюцца ў адным пункце — там, дзе стыль гномана праходзіць праз гарызантальную плоскасць. Паколькі стыль выраўнаваны па восі вярчэння Зямлі, ён паказвае на сапраўдную поўнач, а ягоны вугал з гарызанталлю роўны геаграфічнай шырацы сонечнага гадзінніка {{math|''L''}}. Гарызантальныя цыферблаты з’яўляюцца найбольш папулярным відам і часцей за ўсё сустракаюцца ў садах, на дварах цэркваў і ў грамадскіх месцах. ; Пра папраўкі і наладку гарызантальных сонечных гадзіннікаў Гадзіннік, спраектаваны для адной шыраты, можна прыстасаваць для выкарыстання на іншай. Для гэтага дастаткова нахіліць ягоную аснову ўверх або ўніз на вугал, роўны розніцы шырот. Напрыклад, сонечны гадзіннік, распрацаваны для шыраты 40°, можна выкарыстоўваць на шыраце 45°, калі нахіліць плоскасць гадзінніка ўверх на 5° — такім чынам стыль зноў будзе правільна выраўнаваны з воссю вярчэння Зямлі. Многія дэкаратыўныя сонечныя гадзіннікі ствараюцца для выкарыстання менавіта на 45 градусах паўночнай шыраты. Аднак некаторыя садовыя сонечныя гадзіннікі масавай вытворчасці маюць зусім няправільна разлічаныя гадзінныя лініі, таму выкарыстоўваць іх як дакладны прыбор і адкарэкціраваць немагчыма. Мясцовы стандартны часавы пояс намінальна мае шырыню 15 градусаў, але ягоныя межы часта змяняюцца ў адпаведнасці з геаграфічнымі або палітычнымі асаблівасцямі. Каб адаптаваць гадзіннік пад мясцовы часавы пояс, яго можна было б павярнуць вакол ягонага стылю (які павінен заставацца накіраваным на нябесны полюс). У большасці выпадкаў патрабаваўся б паварот у дыяпазоне ад 7,5° на ўсход да 23° на захад. Аднак такі метад карэкцыі прывядзе да памылкі ў тых сонечных гадзінніках, якія не маюць аднолькавых гадзінных вуглоў (як у выпадку з гарызантальнымі). Каб унесці папраўку на летні час, цыферблат павінен мець два асобныя наборы лічбаў або табліцу паправак. Неафіцыйным стандартам з’яўляецца выкарыстанне цёплых колераў для летніх лічбаў і халодных — для зімовых. Паколькі гадзінныя вуглы размешчаны нераўнамерна, папраўку на ўраўненне часу таксама немагчыма зрабіць шляхам простага павароту пласціны цыферблата вакол восі гномана (як гэта робіцца ў экватарыяльных гадзінніках). Таму такія тыпы гадзіннікаў звычайна маюць асобную табліцу паправак на ўраўненне часу, выгравіраваную на іхніх пастаментах або размешчаную побач з імі. ==== Вертыкальныя сонечныя гадзіннікі ==== [[Файл:Houghton Hall Norfolk UK 4-face sundial.jpg|міні|Два вертыкальныя гадзіннікі ў [[Хоўтан-Хол]]е ([[Норфалк (графства)|Норфалк]], Вялікабрытанія). Левы і правы цыферблаты звернутыя адпаведна на поўдзень і ўсход. Абодва стылі паралельныя, іхні вугал да гарызанталі роўны шыраце. Гадзіннік, звернуты на ўсход, з’яўляецца палярным гадзіннікам з паралельнымі гадзіннымі лініямі, паколькі ягоны цыферблат паралельны стылю. На правым цыферблаце можна прачытаць дэвіз «{{lang-la2|Vita in motu}}» — «Жыццё ў руху». {{Coord|52.827469|0.657616|type:landmark|format=dms|name=Вертыкальныя гадзіннікі ў Хоўтан-Холе}}]] У звычайным вертыкальным сонечным гадзінніку плоскасць цыферблата, на якую падае цень, размешчана строга вертыкальна. Як і ў іншых класічных канструкцыях, стыль гномана тут выраўнаваны па восі вярчэння Зямлі{{sfn|Rohr|1996|pp=46–49}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=557–58, 102–107, 141–143}}{{sfn|Waugh|1973|pp=52–99}}. Як і ў гарызантальным гадзінніку, лінія ценю перамяшчаецца па цыферблаце нераўнамерна, таму такі гадзіннік не з’яўляецца ''роўнавугольным''. Калі цыферблат вертыкальнага гадзінніка накіраваны строга на поўдзень, вугал гадзінных ліній апісваецца наступнай формулай{{sfn|Rohr|1996|p=65}}{{sfn|Waugh|1973|p=52}}: : <math> \tan H_V = \cos L\ \tan(\ 15^{\circ} \times t\ )\ </math>, дзе {{math|''L''}} — геаграфічная шырата знаходжання сонечнага гадзінніка; {{math|''H_V''}} — вугал на плоскасці паміж пэўнай гадзіннай лініяй і паўдзённай лініяй (якая заўсёды паказвае строга на поўнач); а {{math|''t''}} — колькасць гадзін да або пасля поўдня. Напрыклад, вугал {{math|''H_V''}} для гадзіннай лініі 15:00 будзе роўны [[арктангенс]]у {{nobr|{{math|[[Косінус|cos]] ''L''}},}} паколькі {{nobr|{{math|[[Тангенс|tan]] 45° {{=}} 1}}.}} Цень на вертыкальным гадзінніку, звернутым на поўдзень, рухаецца ''супраць гадзіннікавай стрэлкі'' (у адрозненне ад гарызантальных і экватарыяльных гадзіннікаў, звернутых на поўнач, дзе ён ідзе па гадзіннікавай стрэлцы). Гадзіннікі, цыферблаты якіх перпендыкулярныя да паверхні зямлі і звернутыя строга па асноўных [[Кірункі свету|баках свету]] (на поўдзень, поўнач, усход ці захад), называюцца ''строга вертыкальнымі''{{sfn|Rohr|1996|pp=54–55}}{{sfn|Waugh|1973|pp=52–69}}. У паважаных выданнях часта сустракаецца меркаванне, што вертыкальны гадзіннік фізічна не можа асвятляцца сонцам больш за 12 гадзін у дзень, незалежна ад працягласці светлавога дня{{sfn|Waugh|1973|p=83}}. Аднак з гэтага правіла ёсць выключэнне: у [[Тропікі|тропіках]] вертыкальныя гадзіннікі, звернутыя да бліжэйшага полюса (напрыклад, накіраваныя на поўнач у зоне паміж экватарам і [[Паўночны тропік|Паўночным тропікам]]), насамрэч могуць асвятляцца больш за 12 гадзін ад усходу да заходу на працягу кароткага перыяду вакол [[Летняе сонцастаянне|летняга сонцастаяння]]. Так, на 20° паўночнай шыраты 21 чэрвеня Сонца свеціць на вертыкальную сцяну, звернутую на поўнач, на працягу 13 гадзін 21 хвіліны<ref name="Sunrise">{{cite web |url=http://www.sunrisesunsetmap.com/ |title=Worldwide Sunrise and Sunset map |last=Morrissey |first=David |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210004115/https://sunrisesunsetmap.com/ |archive-date=2021-02-10 |access-date=2026-05-15 |url-status=live }}</ref>. [[Файл:Nové Město nad Metují sundials 2011 3.jpg|міні|«Падвойны» сонечны гадзіннік у [[Нове-Места-над-Метуі]], [[Чэхія]]. Назіральнік стаіць тварам амаль строга на поўнач.]] З іншага боку, вертыкальныя сонечныя гадзіннікі, якія ''не'' звернутыя строга на поўдзень (у Паўночным паўшар’і), могуць атрымліваць значна менш за 12 гадзін сонечнага святла ў дзень. Дакладны час асвятлення залежыць ад напрамку, у якім яны накіраваныя, і ад пары года. Напрыклад, гадзіннік, звернуты строга на ўсход, будзе паказваць час толькі [[раніца]]й, бо пасля поўдня Сонца проста не свеціць на ягоны цыферблат. Варта адзначыць, што вертыкальныя гадзіннікі, звернутыя строга на ўсход або захад, адначасова з’яўляюцца і палярнымі гадзіннікамі (гл. {{Section link||Палярныя сонечныя гадзіннікі}}). Вертыкальныя гадзіннікі, звернутыя на поўнач, сустракаюцца даволі рэдка: яны працуюць толькі вясной і летам і зусім не здольныя паказваць паўдзённыя гадзіны (за выключэннем трапічных шырот, ды і там толькі ў сярэдзіне лета). Для нестрога вертыкальных гадзіннікаў (цыферблаты якіх не выраўненыя па асноўных баках свету) матэматыка разліку стылю і гадзінных ліній становіцца значна больш складанай. Часам прасцей размяціць іхнія гадзінныя лініі шляхам назірання (гл. {{Section link||Эмпірычная разметка гадзінных ліній}}), але прынамсі становішча стылю ўсё роўна павінна быць вылічана загадзя{{sfn|Rohr|1996|pp=55–69}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|p=58}}{{sfn|Waugh|1973|pp=74–99}}. Традыцыйна вертыкальныя гадзіннікі ўсталёўваюць на сценах грамадскіх будынкаў — [[Ратуша|ратуш]], [[купал]]аў і царкоўных вежаў — там, дзе іх добра відаць здалёк. У некаторых выпадках цыферблаты размяшчаюць адразу на ўсіх чатырох баках прамавугольнай вежы, што дазваляе даведвацца пра час на працягу ўсяго светлавога дня. Сам цыферблат можа быць як намаляваны на сцяне, так і высечаны з каменя. Гноманам часцей за ўсё служыць адзінарны металічны стрыжань, але для большай трываласці можа выкарыстоўвацца і металічны трыножнік. Калі сцяна будынка звернутая ў бок поўдня, але з пэўным адхіленнем ад строгага паўдзённага напрамку, гноман не будзе ляжаць уздоўж паўдзённай лініі, таму размяшчэнне гадзінных ліній неабходна будзе скарэкціраваць. Паколькі стыль гномана павінен заставацца паралельным восі Зямлі, ён заўсёды «паказвае» на сапраўдную поўнач, а ягоны вугал з гарызанталлю будзе роўны геаграфічнай шырацы знаходжання сонечнага гадзінніка. На гадзінніку, звернутым строга на поўдзень, ягоны вугал з вертыкальнай плоскасцю цыферблата будзе роўны [[Дапаўняльная шырата|дапаўняльнай шыраце]] (г. зн. [[Прамы вугал|90°]] мінус шырата){{sfn|Waugh|1973|p=55}}. ==== Палярныя сонечныя гадзіннікі ==== [[Файл:Sundial - Melbourne Planetarium.jpg|міні|Палярны сонечны гадзіннік у [[Музей навукі (Мэльбурн)|Мельбурнскім планетарыі]].]] [[Файл:Reloj de sol polar en Donramiro (Lalín, España).jpg|міні|Манументальны палярны сонечны гадзіннік у [[Лалін]]е (Іспанія).]] У палярных гадзінніках плоскасць, на якую падае цень, размешчана ''паралельна'' стылю гномана{{sfn|Rohr|1996|p=72}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=58, 107–112}}{{sfn|Waugh|1973|pp=70–73}}. Дзякуючы гэтаму цень слізгае па паверхні ўбок, перамяшчаючыся перпендыкулярна лініі самога стылю па меры таго, як Сонца робіць свой бачны абарот. Паколькі гноман накіраваны ўздоўж восі вярчэння Зямлі, усе гадзінныя лініі на такім цыферблаце таксама паралельныя гэтай восі (і, адпаведна, адна адной). Калі сонечныя прамяні падаюць на плоскасць пад вельмі [[Востры вугал|вострым вуглом]] (амаль паралельна ёй), цень пачынае рухацца надзвычай хутка, таму крайнія гадзінныя лініі размешчаны значна далей адна ад адной, чым цэнтральныя. Класічнымі прыкладамі палярных гадзіннікаў з’яўляюцца вертыкальныя цыферблаты, звернутыя строга на ўсход або строга на захад. Аднак цыферблат такога гадзінніка зусім не абавязкова павінен быць вертыкальным — дастаткова, каб ён проста заставаўся паралельным гноману. Напрыклад, плоскасць, нахіленая да гарызанталі пад вуглом мясцовай геаграфічнай шыраты (разам з адпаведна нахіленым гноманам), таксама будзе ўтвараць палярны гадзіннік. Перпендыкулярная адлегласць {{math|''X''}} ад цэнтральнай да любой іншай гадзіннай лініі на плоскасці апісваецца формулай: : <math> X = H\ \tan(\ 15^{\circ} \times t\ )\ </math>, дзе {{math|''H''}} — вышыня стылю над плоскасцю, а {{math|''t''}} — да або пасля ''цэнтральнага часу'' для канкрэтнага палярнага гадзінніка. Цэнтральны час — гэта момант, калі цень ад стылю падае прама ўніз, строга перпендыкулярна плоскасці цыферблата. Для гадзінніка, звернутага на ўсход, цэнтральным часам будзе 06:00, для гадзінніка, звернутага на захад, — 18:00, а для апісанага вышэй нахіленага гадзінніка гэта будзе дакладны поўдзень. Калі значэнне {{math|''t''}} набліжаецца да {{math|±6}} гадзін ад цэнтральнага часу, адлегласць {{math|''X''}} імкнецца да [[Пашыраная лічбавая прамая|{{math|+&infin;}}]]. Гэта фізічна адпавядае моманту, калі сонечныя прамяні становяцца цалкам паралельнымі плоскасці і цень знікае. ==== Вертыкальныя гадзіннікі з адхіленнямі ==== [[Файл:Verticalezonnewijzers-en.jpg|600px|міні|цэнтр|Уплыў адхілення на гадзінныя лініі сонечнага гадзінніка. Вертыкальны гадзіннік на шыраце 51°&nbsp;пн. ш., звернуты строга на поўдзень (крайні злева), паказвае ўсе гадзіны з 06:00 да 18:00 і мае гадзінныя лініі, якія сыходзяцца сіметрычна адносна паўдзённай лініі. У адрозненне ад яго, гадзіннік, звернуты на захад (крайні справа), з’яўляецца палярным, з паралельнымі гадзіннымі лініямі і паказвае час толькі пасля поўдня. Пры прамежкавых арыентацыях — на [[Румб|поўдзень-паўднёвы захад (SSW), паўднёвы захад (SW) і захад-паўднёвы захад (WSW)]] — гадзінныя лініі асіметрычныя адносна паўдзённай лініі, прычым ранішнія лініі размешчаны ўсё больш шырока.]] {{Clear}} [[Файл:Vertical Sundial at Fatih Mosque.jpg|міні|Два сонечныя гадзіннікі, вялікі і малы, у [[Фаціх (мячэць, Стамбул)|мячэці Фаціх]] у [[Стамбул]]е, якія датуюцца канцом XVI стагоддзя. Яны размешчаны на паўднёва-заходнім фасадзе з [[азімут]]альным вуглом {{nobr|52° пн. ш.}}]] Гадзіннікамі з адхіленнем называюць любыя негарызантальныя плоскія сонечныя гадзіннікі, якія не звернутыя строга па асноўных баках свету (г. зн. на сапраўдную поўнач, поўдзень, усход або захад){{sfn|Rohr|1996|pp=55–69}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=58–112, 101–117, 1458–146}}{{sfn|Waugh|1973|pp=74–99}}. Як і ў класічных мадэлях, стыль ягонага гномана заўсёды выраўнаваны па восі вярчэння Зямлі, аднак гадзінныя лініі на такім цыферблаце ўжо не з’яўляюцца сіметрычнымі адносна паўдзённай лініі. Для вертыкальнага гадзінніка з адхіленнем вугал <math>\ H_\text{VD}\ </math> паміж паўдзённай і любой іншай гадзіннай лініяй вылічваецца па наступнай формуле: : <math> \tan H_\text{VD} = \frac{\cos L}{\ \cos D\ \cot(\ 15^{\circ} \times t\ ) - s_o\ \sin L\ \sin D\ } </math>, дзе {{math|''L''}} — геаграфічная шырата сонечнага гадзінніка; {{math|''t''}} — час да або пасля поўдня; {{math|''D''}} — вугал адхілення ад сапраўднага поўдня (лічыцца дадатным пры адхіленні на ўсход); а <math>\ s_o\ </math> — цэлалікавы каэфіцыент арыентацыі цыферблата. Гадзіннік, які хаця б часткова звернуты на поўдзень, мае значэнне <math>\ s_o\ = +1</math>, а часткова звернуты на поўнач — значэнне <math>\ s_o\ = -1</math>. Варта адзначыць важны нюанс: вугал <math>\ H_\text{VD}\ </math> адлічваецца як дадатны ў напрамку па гадзіннікавай стрэлцы адносна верхняга вертыкальнага гадзіннага вугла. Таму ягонае далейшае пераўтварэнне ў эквівалентны сонечны час патрабуе ўважлівага ўліку таго, у якім менавіта квадранце цыферблата ён знаходзіцца{{sfn|Rohr|1996|p=79}}. Калі ж такі гадзіннік звернуты строга на поўдзень ({{math|''D'' {{=}} 0°}}), то апісаная формула спрашчаецца да ўжо вядомай формулы для звычайных вертыкальных гадзіннікаў: : <math>\ \tan H_\text{V} = \cos L\ \tan(\ 15^{\circ} \times t\ )\ </math>. Паколькі гадзіннік з адхіленнем не выраўнаваны па асноўных баках свету, падстыль ягонага гномана не супадае з паўдзённай гадзіннай лініяй. Вугал {{math|''B''}} паміж падстылем і паўдзённай гадзіннай лініяй вызначаецца наступным чынам{{sfn|Rohr|1996|p=79}}: : <math> \tan B = \sin D\ \cot L </math>. Калі вертыкальны сонечны гадзіннік усё ж такі звернуты на сапраўдны поўдзень або поўнач ({{math|''D'' {{=}} 0°}} або {{math|''D'' {{=}} 180°}} адпаведна), вугал {{math|''B''}} становіцца роўным {{math|0°}}, і падстыль зноў супадае з паўдзённай лініяй. Нарэшце, вышыня гномана (гэта значыць вугал {{math|''G''}}, які стыль утварае з пласцінай цыферблата) вылічваецца па формуле{{sfn|Mayall|Mayall|1994|p=138}}: : <math>\ \sin G = \cos D\ \cos L ~</math>. ===== Нахіленыя сонечныя гадзіннікі ===== [[Файл:RelSolValongo.jpg|міні|Вертыкальны адхілены сонечны гадзіннік у Паўднёвым паўшар’і, звернуты строга на поўнач, з [[Гіпербала (матэматыка)|гіпербалічнымі]] лініямі схілення і гадзіннымі лініямі. Звычайны вертыкальны сонечны гадзіннік на гэтай шыраце (паміж [[Тропікі|тропікамі]]) не змог бы стварыць лінію схілення для летняга сонцастаяння. Сонечны гадзіннік на выяве знаходзіцца ў [[Абсерваторыя Валонга|абсерваторыі Валонга]] [[Федэральны ўніверсітэт Рыа-дэ-Жанейра|Федэральнага ўніверсітэта Рыа-дэ-Жанэйра]], Бразілія. На цыферблаце дэвіз «{{lang-la2|Sol lucet omnibus}}» — «Сонца свеціць усім».]] Усе апісаныя вышэй сонечныя гадзіннікі маюць гноманы, выраўнаваныя па восі вярчэння Зямлі, і адкідваюць цень на пэўную плоскасць. Калі ж гэтая плоскасць не з’яўляецца ні вертыкальнай, ні гарызантальнай, ні экватарыяльнай, такі сонечны гадзіннік называюць ''адхіленым'' ({{lang-en|reclining}}) або ''нахіленым'' ({{lang-en2|inclining}}){{sfn|Rohr|1965|pp=70–81}}{{sfn|Waugh|1973|pp=100–107}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=59–60, 117–122, 144–145}}. Выдатным практычным прыкладам такога размяшчэння можа служыць цыферблат, усталяваны на паўднёвым схіле даху. Гадзінныя лініі для падобнага гадзінніка можна лёгка вылічыць, крыху мадыфікаваўшы ўжо вядомую формулу для гарызантальнага (або вертыкальнага) гадзінніка{{sfn|Rohr|1965|p=77}}{{sfn|Waugh|1973|pp=101–103}}<ref>{{cite book |first=Samuel Capt. |last=Sturmy |year=1683 |title=The Art of Dialling |location=London, UK }}</ref>: : <math>\ \tan H_{RV} = \cos(\ L + R\ )\ \tan(\ 15^{\circ} \times t\ )\ </math> дзе {{math|''R''}} — жаданы вугал адхілення цыферблата адносна мясцовай вертыкалі; {{math|''L''}} — геаграфічная шырата сонечнага гадзінніка; <math>\ H_{RV}\ </math> — вугал на плоскасці паміж шуканай гадзіннай лініяй і паўдзённай лініяй (якая заўсёды паказвае строга на поўнач); а {{math|''t''}} — колькасць гадзін да або пасля поўдня. Напрыклад, вугал <math>\ H_{RV}\ </math> для гадзіннай лініі 15:00 быў бы роўны арктангенсу <math>\cos(L + R)</math>, паколькі {{math|tan 45° {{=}} 1}}. Варта адзначыць: калі {{math|''R'' {{=}} 0°}} (інакш кажучы, для звычайнага вертыкальнага гадзінніка, звернутага на поўдзень), гэтая формула лагічна зводзіцца да стандартнай формулы вертыкальнага гадзінніка. У спецыялізаванай літаратуры некаторыя аўтары выкарыстоўваюць больш дакладную тэрміналогію для апісання прасторавай арыентацыі такіх цыферблатаў: * Калі асабовы бок плоскасці (на які падае цень) накіраваны ўніз, да зямлі, прыладу называюць ''нахіленай наперад'' ({{lang-en|proclining}} або {{lang-en2|inclining}}). * Калі ж асабовы бок адхілены ад зямлі і накіраваны ўверх, гадзіннік называюць ''адхіленым назад'' ({{lang-en2|reclining}}). Тым не менш, часцей за ўсё ўсе гэтыя варыяцыі аб’ядноўваюць агульным тэрмінам — ''нахіленыя сонечныя гадзіннікі'' ({{lang-en2|inclined sundials}}). Пры выкарыстанні гэтага агульнага падыходу вугал нахілу прынята вымяраць адносна гарызантальнай плоскасці з сонечнага боку цыферблата (пазначым яго як {{math|''I''}}). Паколькі <math>\ I = 90^\circ + R\ ,</math> у такіх тэкстах формулу гадзіннага вугла часта можна сустрэць у наступным эквівалентным выглядзе: : <math> \tan H_{RV} = \sin(L + I)\ \tan(\ 15^{\circ} \times t\ )\ </math>. Нарэшце, вугал {{math|''B''}} паміж стылем гномана і пласцінай цыферблата ў гэтым тыпе сонечных гадзіннікаў вылічваецца наступным чынам: : <math> B = 90^{\circ} - (L + R) </math>, або (пры выкарыстанні гарызантальнага вугла {{math|''I''}}): : <math> B = 180^{\circ} - (L + I) </math>. ===== З азімутальным адхіленнем ===== Некаторыя сонечныя гадзіннікі адначасова маюць як азімутальнае адхіленне (ад сапраўднага поўдня або поўначы), так і вертыкальны нахіл (назад або наперад). Гэта азначае, што іхняя плоскасць, на якую падае цень, не арыентавана па асноўных баках свету і не з’яўляецца ні гарызантальнай, ні вертыкальнай, ні экватарыяльнай. Выдатным практычным прыкладам такога гадзінніка можа служыць цыферблат, усталяваны на схіле даху, які сам па сабе не выраўнаваны строга па баках свету. Формулы, якія апісваюць размяшчэнне гадзінных ліній (вуглы) на такіх цыферблатах, значна больш складаныя, чым для простых мадэляў. Існуюць розныя матэматычныя падыходы да разлікаў. Сярод іх — метады з выкарыстаннем [[Матрыца павароту|матрыц павароту]], а таксама стварэнне 3D-мадэлі нахіленай плоскасці з адхіленнем разам з яе вертыкальным аналагам (вертыкальнай плоскасцю з такім жа азімутальным адхіленнем). З дапамогай гэтай мадэлі вызначаюцца геаметрычныя сувязі паміж кампанентамі гадзіннага вугла на абедзвюх плоскасцях, пасля чаго складаныя [[Трыганаметрычныя функцыі|трыганаметрычныя выразы]] значна спрашчаюцца{{sfnm |1a1=Brandmaier |1y=2005 |1pp=16–23 |1loc=Vol. 12, Issue 1 |2a1=Snyder |2y=2015 |2loc=Vol. 22, Issue 1}}. Адна з самых вядомых сістэм формул для гадзіннікаў з нахілам і адхіленнем была прапанавана Феневікам<ref name=Fennewick>{{cite web |last=Fennerwick |first=Armyan |title=the Netherlands, Revision of Chapter&nbsp;5 of ''Sundials'' by René R.J. Rohr, New York 1996, declining inclined dials part&nbsp;D Declining and inclined dials by mathematics using a new figure |location=Netherlands |website=demon.nl |url=http://lester.demon.nl/mywww/rohr/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140818142829/http://lester.demon.nl/mywww/rohr/ |archive-date=2014-08-18 |access-date=2026-05-15 |url-status=live }}</ref>. {{Hider| title = Трыганаметрычныя формулы разліку (метад Феневіка) | hidden = 1 | title-style = text-align: left; | content-style = text-align: left; | content = Вугал <math>\ H_\text{RD}\ </math> паміж паўдзённай і любой іншай гадзіннай лініяй вылічваецца наступным чынам. Адлік гэтага вугла вядзецца ад нулявой адзнакі: супраць гадзіннікавай стрэлкі для гадзіннікаў, часткова звернутых на поўдзень, і па гадзіннікавай стрэлцы — для гадзіннікаў, часткова звернутых на поўнач: : <math>\ \tan H_\text{RD} = \frac{\ \cos R\ \cos L - \sin R\ \sin L\ \cos D - s_o \sin R \sin D \cot(15^{\circ} \times t)\ }{\ \cos D\ \cot(15^{\circ} \times t) - s_o \sin D\ \sin L }\ </math> пры наступных абмежаваннях параметраў: <math>\ D < D_c\ </math> і <math> -90^{\circ} < R < (90^{\circ} - L) ~</math>. Альтэрнатыўна, пры выкарыстанні вугла нахілу наперад <math>\ I\ </math> замест вугла нахілу назад <math>\ R\ </math> (дзе <math>\ I = (90^{\circ} + R)\ </math>), формула набывае наступны выгляд: : <math>\ \tan H_\text{RD} = \frac{\ \sin I\ \cos L + \cos I\ \sin L\ \cos D + s_o \cos I\ \sin D\ \cot(15^{\circ} \times t)\ }{\ \cos D\ \cot(15^{\circ} \times t\ ) - s_o \sin D\ \sin L\ }\ </math> пры наступных абмежаваннях параметраў: <math>\ D < D_c ~~</math> і <math>~~ 0^{\circ} < I < (180^{\circ} - L) ~.</math> Значэнні зменных у гэтых формулах: * {{math|''L''}} — геаграфічная шырата сонечнага гадзінніка. * {{math|''t''}} — час у гадзінах да або пасля поўдня. * {{math|''R''}} — вугал нахілу назад (адлік вядзецца адносна вертыкалі). Ён дадатны, калі цыферблат адхіляецца назад (уверх ад гарызонту за гадзіннікам), і адмоўны, калі цыферблат нахіляецца наперад (уніз да гарызонту з сонечнага боку). * {{math|''D''}} — вугал азімутальнага адхілення ад поўдня. Лічыцца дадатным пры адхіленні на ўсход ад сапраўднага поўдня. * <math>\ s_o\ </math> — цэлалікавы каэфіцыент арыентацыі. Гадзіннікі, цалкам або часткова звернутыя на поўдзень, маюць <math>\ s_o = +1\ ,</math> тады як цалкам або часткова звернутыя на поўнач маюць <math>\ s_o = -1 ~.</math> Паколькі прыведзеныя вышэй выразы даюць гадзінны вугал у выглядзе функцыі арктангенса, перад тым як прысвоіць правільнае значэнне, неабходна ўважліва вызначыць, да якога квадранта сонечнага гадзінніка належыць кожная канкрэтная гадзіна. У адрозненне ад больш простага вертыкальнага гадзінніка з адхіленнем, гэты тып цыферблата не заўсёды паказвае гадзінныя вуглы на сваім асветленым баку для ўсіх магчымых адхіленняў ад поўдня паміж усходам і захадам. Напрыклад, калі ў Паўночным паўшар'і часткова звернуты на поўдзень цыферблат адхіляецца назад ад вертыкалі (г. зн. ад Сонца), гноман становіцца ў адну плоскасць з пласцінай цыферблата пры пэўных адхіленнях, меншых за напрамкі строга на ўсход або захад. Гэта ж справядліва і для гадзіннікаў Паўднёвага паўшар'я, якія часткова звернутыя на поўнач. Крытычнае адхіленне <math>\ D_c\ </math> — гэта геаметрычнае абмежаванне, якое залежыць як ад значэння нахілу самога гадзінніка, так і ад ягонай шыраты: : <math>\ \cos D_c = \tan R\ \tan L = - \tan L\ \cot I\ </math> Як і ў выпадку вертыкальнага гадзінніка з адхіленнем, падстыль гномана не супадае з паўдзённай гадзіннай лініяй. Агульная формула для вугла {{math|''B''}} паміж падстылем і паўдзённай лініяй мае выгляд: : <math>\ \tan B = \frac {\sin D}{\sin R\ \cos D + \cos R\ \tan L} = \frac {\sin D}{\ \cos I\ \cos D - \sin I\ \tan L\ }\ </math> Вугал {{math|''G''}} паміж стылем і пласцінай вылічваецца як: : <math>\ \sin G = \cos L\ \cos D\ \cos R - \sin L\ \sin R = - \cos L\ \cos D\ \sin I + \sin L\ \cos I\ </math> Пры {{math|''G'' {{=}} 0°}} (г. зн. калі гноман знаходзіцца ў адной плоскасці з пласцінай цыферблата), справядліва наступнае ўраўненне: : <math>\ \cos D = \tan L\ \tan R = - \tan L\ \cot I\ </math> гэта значыць, калі <math>\ D = D_c\ </math> (дасягнута значэнне крытычнага адхілення)<ref name=Fennewick/>. }} З прычыны надзвычайнай складанасці прыведзеных вышэй вылічэнняў (у спадальным блоку), іхняе выкарыстанне ў практычных мэтах пры праектаванні цыферблатаў такога тыпу з’яўляецца цяжкай задачай, у якой вельмі лёгка дапусціць памылку. Таму часцей за ўсё прапануецца вызначаць палажэнне гадзінных ліній [[Эмпірызм|эмпірычным шляхам]]: адзначаючы палажэнне ценю ад стылю на рэальным сонечным гадзінніку кожную гадзіну паводле паказанняў звычайнага гадзінніка і дадаючы або адымаючы адпаведную папраўку на ўраўненне часу для гэтага дня{{sfn|Waugh|1973|pp=106–107}}. Гл. падрабязней раздзел {{Section link||Эмпірычная разметка гадзінных ліній}}. ==== Сферычныя сонечныя гадзіннікі ==== [[Файл:Zw stelling.jpg|міні|Экватарыяльны дугавы сонечны гадзіннік у [[Хаселт|Хаселце]], Бельгія. Прамяні праходзяць праз вузкую шчыліну, утвараючы паласу святла, якая раўнамерна паварочваецца і падае на кругавую дугу. Гадзінныя лініі размешчаны на аднолькавай адлегласці; на гэтай выяве мясцовы сонечны час складае прыкладна 15:00. 10 верасня невялікі шарык, прывараны да шчыліны, адкідвае цень дакладна ў цэнтр гадзіннай паласы. {{Coord|50|55|47|N|5|20|31|E|type:landmark|name=Экватарыяльны дугавы сонечны гадзіннік у Хаселце}}]] Паверхня, на якую падае цень, не абавязкова павінна быць плоскай. Яна можа мець любую форму пры ўмове, што майстар зможа нанесці на яе гадзінныя лініі. Калі стыль выраўнаваны па восі вярчэння Зямлі, сферычная форма вельмі зручная, паколькі гадзінныя лініі на ёй размешчаны на аднолькавай адлегласці адна ад адной, як і на экватарыяльным цыферблаце. Такі сонечны гадзіннік называецца ''роўнавугольным''. На гэтым прынцыпе працуюць [[армілярная сфера]] і экватарыяльны дугавы сонечны гадзіннік{{sfn|Rohr|1996|pp=114, 1214–125}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=60, 126–129, 151–115}}{{sfn|Waugh|1973|pp=174–180}}. Аднак некаторыя роўнавугольныя сонечныя гадзіннікі — напрыклад, цыферблат Ламберта, апісаны ніжэй, — заснаваныя на іншых прынцыпах. Прыклады сферычных і дугавых гадзіннікаў: * ''Экватарыяльны дугавы сонечны гадзіннік''. Гноманам у ім служыць стрыжань, шчыліна або нацягнуты дрот, паралельныя нябеснай восі. Цыферблат уяўляе сабой паўкруг, які адпавядае экватару сферы, з разметкай на ўнутранай паверхні. Такая канструкцыя шырынёй у некалькі метраў, зробленая са сплаву [[інвар]]у (які не змяняе сваіх уласцівасцей пры перападах тэмператур), выкарыстоўвалася для падтрымання дакладнага раскладу руху цягнікоў у Францыі перад [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайной]]{{sfn|Rohr|1996|p=17}}. * ''Самрат-Янтра'' («Вярхоўная прылада»). Да ліку самых дакладных сонечных гадзіннікаў у гісторыі належаць дзве [[мармур]]овыя экватарыяльныя дугі ў абсерваторыі [[Джантар-Мантар]]{{sfn|Rohr|1996|pp=118–119}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=215–216}}. Гэты комплекс быў пабудаваны [[махараджа]]м [[Савай Джай Сінгх II|Джай Сінгхам II]] паміж 1727 і 1733 гадамі ў [[Джайпур]]ы (Індыя). Пры вышыні большай дугі ў 27 метраў яе цень прыкметна рухаецца з хуткасцю 1 мм за секунду, або прыкладна на шырыню далоні (6 см) кожную хвіліну. ==== Цыліндрычныя, канічныя і іншыя няплоскія сонечныя гадзіннікі ==== [[Файл:Precision sundial in Bütgenbach-Belgium.jpg|міні|злева|upright|Дакладны сонечны гадзіннік у [[Бютгенбах]]у, Бельгія (дакладнасць = ±30 секунд). {{Coord|50|25|23|N|6|12|06|E|type:landmark|name=Дакладны сонечны гадзіннік у Бютгенбаху}}]] Акрамя традыцыйных плоскіх цыферблатаў, для прыёму ценю ад гномана могуць выкарыстоўвацца і іншыя, больш складаныя геаметрычныя паверхні. Вось некалькі нестандартных канструкцый: * ''Цыферблаты са стылем на акружнасці''. Як элегантная альтэрнатыва класічным мадэлям, стыль (напрыклад, у выглядзе адтуліны або шчыліны) можа размяшчацца не на цэнтральнай восі сіметрыі цыліндра або сферы, а непасрэдна на іхняй паверхні. У такім выпадку гадзінныя лініі зноў размяшчаюцца на аднолькавай адлегласці адна ад адной, але пад удвая большым вуглом, што тлумачыцца геаметрычнай [[тэарэма]]й пра [[Упісаны вугал|ўпісаны вугал]]. Гэты прынцып ляжыць у аснове некаторых сучасных сонечных гадзіннікаў, хоць ён выкарыстоўваўся яшчэ ў старажытнасці. Прыклад такога паўцыліндрычнага цыферблата можна ўбачыць у [[Каледж Уэлслі|каледжы Уэлслі]] (штат [[Масачусетс]]){{sfn|Mayall|Mayall|1994|p=94}}. * ''Спіралепадобныя гадзіннікі''. Гэта яшчэ адна варыяцыя цыліндрычнага гадзінніка, выраўнаванага па палярнай восі. Ягоны цыферблат выкананы ў выглядзе спіральнай стужкавай паверхні, а тонкі гноман размяшчаецца альбо ўздоўж яе цэнтра, альбо на перыферыі. === З рухомым гноманам === Сонечныя гадзіннікі могуць мець канструкцыю, у якой гноман усталёўваецца ў розныя палажэнні кожны дзень на працягу года. Іншымі словамі, палажэнне гномана адносна цэнтра гадзінных ліній змяняецца. Пры гэтым гноман не абавязкова павінен быць выраўнаваны па нябесных полюсах і можа быць нават абсалютна вертыкальным (як у аналематычным гадзінніку). Такія гадзіннікі ў спалучэнні з сонечнымі гадзіннікамі з нерухомым гноманам дазваляюць вызначаць [[Сапраўдная поўнач|сапраўдную поўнач]] без дадатковых прылад — абодва гадзіннікі выраўнаваныя правільна тады і толькі тады, калі яны абодва паказваюць аднолькавы час. ==== Універсальны экватарыяльны кольцавы гадзіннік ==== {{Асноўны артыкул|Астранамічныя кольцы}} [[Файл:Ringsundial open.jpg|міні|злева|upright|Універсальны кольцавы гадзіннік. Гадзіннік падвешваецца за шнурок, паказаны ўверсе злева; пункт падвешвання на вертыкальным мерыдыянным кольцы можна змяняць у адпаведнасці з мясцовай шыратой. Цэнтральная планка паварочваецца, пакуль сонечны прамень не пройдзе праз невялікую адтуліну і не ўпадзе на гарызантальнае экватарыяльнае кольца.]] ''Універсальны экватарыяльны кольцавы гадзіннік'' (для сцісласці яго часам называюць проста ''кольцавым гадзіннікам'', хоць тэрмін і неадназначны) уяўляе сабой партатыўную версію армілярнага сонечнага гадзінніка{{sfn|Waugh|1973|p=157}} або прыладу, створаную пад уплывам [[Марская астралябія|марской астралябіі]]<ref name="Swanick">{{cite thesis |last=Swanick |first=Lois Ann |title=An Analysis Of Navigational Instruments in the Age of Exploration: 15th&nbsp;Century to Mid-17th&nbsp;Century |degree=MA |publisher=[[Texas A&M University]] |date=December 2005}}</ref>. Верагодна, ён быў вынайдзены [[Уільям Оўтрэд|Уільямам Оўтрэдам]] каля 1600 года і неўзабаве набыў шырокае распаўсюджванне па ўсёй Еўропе{{sfn|Turner|1980|p=25}}. Існуюць дзве асноўныя канструкцыі такога гадзінніка: * ''Просты варыянт са шчылінай''. Ролю стылю выконвае тонкая шчыліна, якая прапускае сонечныя прамяні на гадзінныя лініі экватарыяльнага кольца. Як звычайна, стыль павінен быць выраўнаваны па восі Зямлі. Для гэтага інструмент неабходна сарыентаваць на сапраўдную поўнач і падвесіць вертыкальна за адпаведны пункт на мерыдыянным кольцы. * ''Самавыраўняльны варыянт з планкай''. У такіх мадэлях замест простай шчыліны выкарыстоўваецца больш складаная цэнтральная планка (часам яна з’яўлялася дадаткам да набору «[[Астранамічныя кольцы|кольцаў Гемы]]»). Планка можа круціцца вакол сваіх канцоў і мае паўзунок з адтулінай. Гэты паўзунок усталёўваецца на адпаведны месяц і дзень згодна з выгравіраванай на планцы шкалой. Каб вызначыць час, планку паварочваюць да Сонца так, каб прамень святла праз адтуліну падаў дакладна на экватарыяльнае кольца. Гэты працэс патрабуе павароту ўсяго інструмента, што ў выніку аўтаматычна выраўноўвае ягонае вертыкальнае кольца па мерыдыяне. У непрацоўным стане экватарыяльнае і мерыдыяннае кольцы можна зручна скласці адно ў адно ў невялікі плоскі дыск. У 1610 годзе [[Эдвард Райт (матэматык)|Эдвард Райт]] стварыў ''марское кольца'' ({{lang-en|sea ring}}), аб’яднаўшы ўніверсальны кольцавы гадзіннік з магнітным компасам. Гэта дазволіла маракам вызначаць і дакладны час, і [[магнітнае схіленне]] адным прыёмам<ref name="May">{{cite book |last=May |first=William Edward |year=1973 |title=A History of Marine Navigation |publisher=G.T. Foulis & Co. |place=Henley-on-Thames, Oxfordshire, UK |isbn=0-85429-143-1}}</ref>. ==== Аналематычныя сонечныя гадзіннікі ==== {{Асноўны артыкул|Аналематычныя сонечныя гадзіннікі}} [[Файл:Zonnewijzerherkenrode.jpg|міні|upright|Аналематычны сонечны гадзіннік на лініі [[мерыдыян]]а ў садзе абцтва Херкенродэ ў [[Хаселт|Хаселце]] ([[Фландрыя (графства)|Фландрыя]], Бельгія).]] ''Аналематычныя сонечныя гадзіннікі'' — гэта разнавіднасць гарызантальных сонечных гадзіннікаў з вертыкальным гноманам і гадзіннымі адзнакамі, размешчанымі па [[эліпс]]е. Традыцыйныя гадзінныя лініі на такім цыферблаце адсутнічаюць, а час счытваецца непасрэдна па эліптычнай шкале. Галоўная асаблівасць гэтай канструкцыі ў тым, што гноман не фіксуецца на адным месцы: для дакладнага адлюстравання часу ягонае палажэнне неабходна штодня змяняць. Часта такія гадзіннікі праектуюцца ў вялікім маштабе, каб у ролі гномана мог выступаць сам чалавек. Аднак выкарыстоўваць такі «жывы гноман» непрактычна ў нізкіх шыротах, бо ў летнія месяцы чалавечы цень там становіцца занадта кароткім. Напрыклад, падчас летняга сонцастаяння на шыраце 27° чалавек ростам {{num|170|см}} адкідвае цень даўжынёй усяго {{num|10|см}}<ref>{{cite report |title=Analemmatic sundials: How to build one and why they work |first1=C.J. |last1=Budd |first2=C.J. |last2=Sangwin}}</ref>. ==== Гадзіннікі Фостэра — Ламберта ==== ''Гадзіннік Фостэра — Ламберта'' ўяўляе сабой яшчэ адзін від канструкцыі з рухомым гноманам{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=190–192}}. У адрозненне ад эліптычнага аналематычнага гадзінніка, ягоны цыферблат мае форму правільнага круга з раўнамерна размешчанымі гадзіннымі лініямі. Такая асаблівасць дазваляе аднесці яго да роўнавугольных сонечных гадзіннікаў (разам з апісанымі вышэй экватарыяльнымі, сферычнымі, цыліндрычнымі і канічнымі тыпамі). Гноман у гэтым гадзінніку не ўсталёўваецца вертыкальна і не выраўноўваецца па восі вярчэння Зямлі. Замест гэтага ён павінен быць нахілены на поўнач пад вуглом <math>\alpha = 45^\circ - (\Phi/2)</math>, дзе <math>\Phi</math> — [[геаграфічная шырата]] мясцовасці. Напрыклад, для гадзінніка, усталяванага на шыраце 40°, адхіленне гномана ад вертыкалі ў паўночным напрамку складзе 25°. Акрамя таго, каб гадзіннік паказваў дакладны час у розныя поры года, палажэнне ягонага гномана неабходна рэгулярна зрушваць на поўнач на адлегласць, якая вылічваецца па формуле: : <math>Y = R \tan \alpha \tan \delta</math>, дзе <math>R</math> — радыус цыферблата, а <math>\delta</math> — схіленне Сонца ў адпаведны дзень. === Вышынныя сонечныя гадзіннікі === [[Файл:Ottoman Sundial at the Debbane Palace museum.jpg|міні|Сонечны гадзіннік у асманскім стылі са складаным гноманам і компасам. Музей палаца Дэбанэ, [[Ліван]].]] Вышынныя сонечныя гадзіннікі вызначаюць час не па гадзінным вуглу Сонца адносна восі Зямлі, а па ягонай вышыні над гарызонтам. Такія прылады не патрабуюць арыентацыі на [[Сапраўдная поўнач|сапраўдную поўнач]]: іх накіроўваюць непасрэдна на Сонца, звычайна трымаючы вертыкальна. Ролю ўказальніка (''нодуса'') у іх выконвае кончык ценю ад гномана або прамень святла. Час на вышынным гадзінніку счытваецца па пункце перасячэння нодуса з сістэмай гадзінных крывых. Паколькі вышыня Сонца залежыць не толькі ад часу сутак, але і ад пары года, гэтыя крывыя маюць складаную форму. Разлік такіх цыферблатаў (як і ў выпадку з многімі азімутальнымі гадзіннікамі) патрабуе складаных вылічэнняў. Выключэнне складаюць так званыя {{Section link||гадзіннікі-капуцыны}}, якія праектуюцца і выкарыстоўваюцца графічным метадам. Большасць вышынных гадзіннікаў — гэта зручныя партатыўныя прылады. Як і многія іншыя сонечныя гадзіннікі, яны звычайна разлічваюцца строга для адной геаграфічнай шыраты. Аднак існуюць і больш універсальныя мадэлі (напрыклад, спецыяльная версія таго ж гадзінніка-капуцына), якія можна наладжваць пад розныя шыроты{{sfn|Mayall|Mayall|1994|p=169}}. Недахопы вышынных гадзіннікаў: * ''Неадназначнасць часу''. Паколькі вышыня Сонца аднолькавая ў моманты часу, сіметрычныя адносна поўдня (напрыклад, у 09:00 і 15:00), для вызначэння дакладнага часу неабходна ведаць, раніца цяпер ці другая палова дня. Пры вялікай розніцы (напрыклад, а 15:00) гэта не з’яўляецца праблемай. Але калі гадзіннік паказвае час за 15 хвілін да або пасля поўдня, адрозніць 11:45 ад 12:15 бывае даволі складана. * ''Зніжэнне дакладнасці апоўдні''. Вышынныя гадзіннікі менш дакладныя каля поўдня, бо ў гэты перыяд вышыня Сонца змяняецца вельмі павольна. ==== Чалавечы цень ==== Даўжыня чалавечага ценю (як і ценю ад любога вертыкальнага аб’екта) можа выкарыстоўвацца для вымярэння вышыні Сонца і, адпаведна, часу{{sfn|Rohr|1965|p=15}}{{sfn|Waugh|1973|pp=1–3}}. [[Беда Вялебны]] прывёў табліцу для ацэнкі часу па даўжыні ўласнага ценю ў [[фут]]ах, зыходзячы з таго, што рост манаха ў шэсць разоў перавышае даўжыню ягонай ступні. Даўжыня такога ценю будзе мяняцца ў залежнасці ад геаграфічнай шыраты і пары года. Напрыклад, апоўдні цень кароткі ў летнія месяцы і доўгі ў зімовыя. Найбольш вядомы сярэднявечны англійскі паэт [[Джэфры Чосер]] некалькі разоў згадвае гэты метад у сваіх «[[Кентэрберыйскія аповеды|Кентэрберыйскіх аповедах]]», напрыклад, у «[[Аповед святара (Кентэрберыйскія аповеды)|Аповедзе святара]]». {{Верш|Гадзіны чатыры было, я мяркую,<br/>Бо футаў адзінаццаць, крыху больш ці менш,<br/>Мой цень у той час па зямлі расцягнуўся,<br/>Улічваючы, што сам я шэсць футаў росту.{{oq|en|It was four o'clock according to my guess,<br/>Since eleven feet, a little more or less,<br/>my shadow at the time did fall,<br/>Considering that I myself am six feet tall.}}|Джэфры Чосер|«Аповед святара»}} Прыборным аналагам гэтага метаду з’яўляецца так званы ''[[квадрант Дэвіса]]'' — сонечны гадзіннік, які працуе па тым жа прынцыпе, але замест чалавека выкарыстоўвае вертыкальны стрыжань фіксаванай даўжыні. ==== Пастуховы гадзіннік і гадзінныя кіі ==== {{Асноўны артыкул|Пастуховы сонечны гадзіннік}} [[Файл:Tibetan Timestick.jpg|міні|[[Тыбет|Тыбецкі]] пастуховы гадзіннік XIX стагоддзя]] ''Пастуховы сонечны гадзіннік'' (таксама вядомы як ''пастуховы слупковы, калонны'' або ''цыліндрычны гадзіннік''<ref name="story of time">{{cite book |last1=Lippincott |first1=Kristen |last2=Eco |first2=U. |author2-link=Umberto Eco |last3=Gombrich |first3=E.H. |year=1999 |title=The Story of Time |place=London, UK |publisher=Merrell Holberton / National Maritime Museum |isbn=1-85894-072-9 |pages=[https://archive.org/details/storyoftime00kris/page/42 42–43] |url=https://archive.org/details/storyoftime00kris |url-access=registration}}</ref><ref name=beginnings>{{cite web |publisher=St.&nbsp;Edmundsbury Borough Council |title=Telling the story of time measurement: The Beginnings |url=http://www.stedmundsbury.gov.uk/sebc/visit/beginnings.cfm |access-date=2008-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060827151541/http://www.stedmundsbury.gov.uk/sebc/visit/beginnings.cfm |archive-date=2006-08-27 }}</ref>) — гэта пераносны цыліндрычны сонечны гадзіннік з нажападобным гноманам, які выступае перпендыкулярна ягонай паверхні{{sfn|Rohr|1965|pp=109–111}}{{sfn|Waugh|1973|pp=150–154}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=162–166}}. Звычайна такі гадзіннік падвешваюць за вяроўку або шнурок, каб цыліндр вісеў строга вертыкальна. Гноман можна паварочваць вакол восі, усталёўваючы яго над пазнакай бягучага месяца або дня на паверхні цыліндра (гэта дазваляе ўнесці ў паказанні папраўку на ўраўненне часу). Затым увесь прыбор паварочваюць на шнурку такім чынам, каб гноман быў накіраваны на Сонца, пры гэтым сам цыліндр застаецца вертыкальным. Кончык ценю, які адкідвае гноман, трапляе на пэўную гадзінную крывую, нанесеную на цыліндр, што і дазваляе вызначыць час. Часам пастуховыя гадзіннікі робяць полымі, каб гноман можна было схаваць унутр, калі ён не выкарыстоўваецца. Цыліндрычны пастуховы гадзіннік можа быць выкананы і ў выглядзе плоскай пласціны (быццам разгорнуты цыліндр). У адной з простых версій такой прылады{{sfn|Waugh|1973|pp=166–167}} на пярэднім і заднім баках пласціны размешчана па тры слупкі. Яны адпавядаюць парам месяцаў з прыкладна аднолькавым схіленнем Сонца (чэрвень—ліпень, травень—жнівень, красавік—верасень, сакавік—кастрычнік, люты—лістапад і студзень—снежань). У верхняй частцы кожнага слупка ёсць адтуліна, у якую ўстаўляецца гноман-калочак. Часта на слупках ніжэй робяцца толькі дзве адзнакі часу: адна для поўдня, а другая — для сярэдзіны раніцы / сярэдзіны другой паловы дня. Пастуховы гадзіннік згадваецца ў п’есе [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]] «[[Генрых VI, частка 3]]»{{efn|{{Верш|О Божа! Мне здаецца, шчасцем было б Быць не кім іншым, як простым пастухом; Сядзець вось так на ўзгорку, як цяпер, І выразаць гадзіннік, кропка за кропкай, Каб назіраць, як хвіліны бягуць — Колькі іх трэба, каб скласці гадзіну, Колькі гадзін утвараюць дзень, Колькі дзён завяршаюць год, І колькі гадоў наканавана смяротнаму жыць. {{oq|en|O God! methinks it were a happy life To be no better than a homely swain; To sit upon a hill, as I do now, To carve out dials, quaintly, point by point, Thereby to see the minutes, how they run – How many makes the hour full complete, How many hours brings about the day, How many days will finish up the year, How many years a mortal man may live.}}|Уільям Шэкспір|«[[Генрых VI, частка 3]]». Акт II, сцена 5, радкі 21–29.}}}}, а таксама ў шэрагу іншых літаратурных твораў. ''Гадзінныя кіі'' (або ''гадзінныя дзіды''<ref name="story of time"/>) працуюць па тых жа прынцыпах, што і апісаныя вышэй цыферблаты<ref name="story of time"/><ref name=beginnings/>. На такім кіі выразаюцца восем вертыкальных шкал часу для розных перыядаў года. Кожная са шкал разлічваецца з улікам адноснай працягласці светлавога дня ў розныя месяцы. Любыя паказанні такой прылады залежаць не толькі ад часу сутак, але і ад геаграфічнай шыраты і пары года<ref name=beginnings/>. Каб даведацца час, гноман-калочак устаўляецца ў адпаведную адтуліну або грань для бягучага сезона ў верхняй частцы кія. Затым прылада паварочваецца да Сонца такім чынам, каб цень падаў строга ўніз уздоўж шкалы. Канец ценю і паказвае час<ref name="story of time"/>. ==== Кольцавыя гадзіннікі ==== У ''кольцавым гадзінніку'' кальцо падвешваецца вертыкальна і паварочваецца бокам да Сонца{{sfn|Rohr|1965|p=111}}{{sfn|Waugh|1973|pp=158–160}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=159–162}}. Прамень святла праходзіць праз невялікую адтуліну ў кальцы і падае на гадзінныя крывыя, нанесеныя на ягонай унутранай паверхні. Для ўліку ўраўнення часу адтуліна звычайна робіцца на асобным рухомым унутраным кольцы. Гэта дазваляе зрушваць яе ў адпаведнасці з бягучым месяцам. ==== Картачныя гадзіннікі і гадзіннікі-капуцыны ==== ''Картачны гадзіннік'' — гэта яшчэ адна разнавіднасць вышыннага гадзінніка{{sfn|Rohr|1965|p=110}}{{sfn|Waugh|1973|pp=161–165}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|p=166–185}}. Картку накіроўваюць рабром да Сонца і нахіляюць такім чынам, каб прамень святла праходзіў праз спецыяльную адтуліну і трапляў у вызначаную кропку — гэта дазваляе зафіксаваць вышыню Сонца над гарызонтам. Адначасова з гэтым з карткі вертыкальна ўніз звісае шнурок з грузікам, на якім замацавана [[Пацеркі|пацерка]] (або завязаны вузялок). Менавіта кропка, дзе пацерка перасякае сістэму гадзінных ліній на картцы, і паказвае бягучы час. У больш складаных мадэлях, такіх як ''гадзіннік-капуцын'', выкарыстоўваецца толькі адзін універсальны набор гадзінных ліній, які не залежыць ад пары года. Замест гэтага, у залежнасці ад сезона, на гадзінніку змяняецца само палажэнне адтуліны, з якой звісае шнурок. У адрозненне ад гарызантальных і экватарыяльных гадзіннікаў, якія патрабуюць прамога вымярэння гадзінных вуглоў (або складаных матэматычных разлікаў, як у некаторых іншых вышынных мадэлях), гадзіннікі-капуцыны ствараюцца і дзейнічаюць выключна на аснове графічных метадаў. Акрамя звычайных мадэляў, існуе таксама ''ўніверсальны гадзіннік-капуцын'', які можна самастойна наладжваць пад розныя геаграфічныя шыроты. ==== Навікула ==== [[Файл:Navicula de Venetiis-MHS 2139-P7220157-gradient.jpg|міні|''Navicula de Venetiis'' у экспазіцыі [[Музей гісторыі навукі горада Жэнева|Музея гісторыі навукі]] ў [[Жэнева|Жэневе]].]] {{lang-la2|Navicula de Venetiis}} (з [[Лацінская мова|лац.]] — «венецыянскі караблік») — гэта вышынны сонечны гадзіннік для вызначэння часу, выраблены ў форме невялікага [[Карабель|карабля]]. Паўзунок (з прымацаваным да яго адвесам) перамяшчаўся ўверх ці ўніз па «мачце» да адзнакі патрэбнай геаграфічнай шыраты. Затым Сонца візіравалі праз дзве прыцэльныя адтуліны, размешчаныя на абодвух канцах «палубы» карабля. Пасля гэтага нітка адвеса паказвала бягучую гадзіну сутак. На некаторых навікулах наносілася дадатковая інфармацыя, напрыклад, геаграфічная шырата шэрагу вядомых гарадоў, [[знакі задыяка]] і г. д.<ref name="kristenlippincott">{{cite journal |last=Lippincott |first=Kristen |year=1992 |title=The Navicula Sundial |journal=Bulletin of the Scientific Instrument Society |volume=35 |page=22 |url=https://www.kristenlippincott.com/assets/Uploads/1992-navicula.pdf |accessdate=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite book |last=Eagleton |first=Catherine |year=2010 |title=Monks, Manuscripts and Sundials: The Navicula in Medieval England |url=https://books.google.com/books?id=SW7NWRm2MkIC&q=navicula&pg=PA36 |publisher=BRILL |isbn=978-9004176652 }}</ref><ref name="cam">{{cite web |url=http://www.sites.hps.cam.ac.uk/whipple/explore/astronomy/shipshapedsundial/ |title=Explore Whipple Collections - A ship-shaped sundial, dated 1620 |website=sites.hps.cam.ac.uk |accessdate=2026-05-15}}</ref><ref name="harvard">{{cite journal |last=Stebbins |first=Frederick A. |year=1961 |title=A Mediaeval Portable Sun-Dial |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=55 |page=49 |bibcode = 1961JRASC..55...49S }}</ref> === Сонечныя гадзіннікі з нодусам === [[Файл:057Cracow.JPG|міні|upright|[[Кракаў]]. Цень ад крыжападобнага нодуса рухаецца ўздоўж гіпербалы, якая паказвае [[Пара года|пару года]] (пазначаную тут фігурамі знакаў задыяка). На гадзінніку 13:50, 16 ліпеня, праз 25 дзён пасля [[Летняе сонцастаянне|летняга сонцастаяння]]. {{Coord|50|03|41|N|19|56|24|E|type:landmark|name=Сонечны гадзіннік з нодусам у Кракаве}}]] Гэты тып сонечных гадзіннікаў прынцыпова адрозніваецца тым, што адсочвае рух не цэлага ценю, а толькі адной ягонай кропкі або невялікага прамяня святла — так званага ''нодуса'' ({{lang-la|nōdus}} — «вузел»). Як нодус можа выступаць востры кончык ценю ад гномана (напрыклад, ад вяршыні вертыкальнага [[абеліск]]а, як у [[Старажытны Рым|старажытнарымскім]] ''[[Solarium Augusti]]'', або ад гарызантальнага ўказальніка ў пастуховым гадзінніку). Іншы распаўсюджаны варыянт — выкарыстанне невялікай адтуліны або маленькага люстэрка для вылучэння адзінага сонечнага прамяня, які ўтварае светлавую пляму на цыферблаце (мадэлі з адтулінай часам называюць ''апертурнымі гадзіннікамі''). На працягу дня прамяні святла, якія праходзяць праз нодус, геаметрычна апісваюць [[конус]]. [[Траекторыя]] руху светлавой плямы або кончыка ценю па цыферблаце ўяўляе сабой лінію перасячэння гэтага конуса з паверхняй самога гадзінніка. Паколькі часцей за ўсё цыферблат з’яўляецца плоскім, такая траекторыя (яе называюць лініяй схілення) утварае [[канічнае сячэнне]], напрыклад, [[Гіпербала (матэматыка)|гіпербалу]] або [[эліпс]]. [[Старажытныя грэкі]] называлі сукупнасць такіх гіпербалічных ліній ''пелеканонам'' («сякера»), бо візуальна яна нагадвае двухбаковую сякеру: звужаную ў цэнтры, каля паўдзённай лініі, і пашыраную па краях, што адпавядае ранішнім і вячэрнім гадзінам. Існуе просты матэматычны спосаб праверкі гіпербалічных ліній схілення на сонечным гадзінніку: адлегласць ад пачатку каардынат (цэнтра праекцыі) да лініі раўнадзенства павінна быць дакладна роўнай [[Сярэдняе гарманічнае|сярэдняму гарманічнаму]] адлегласцей ад пачатку каардынат да ліній летняга і зімовага сонцастаянняў<ref>{{cite journal |last=Belk |first=T. |date=September 2007 |title=Declination lines detailed |journal=BSS Bulletin |volume=19 |issue=iii |pages=137–140 |url=http://www.sundialsoc.org.uk/Bulletin/Bulletin-19iii-Belk.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018080432/http://sundialsoc.org.uk/Bulletin/Bulletin-19iii-Belk.pdf |archive-date=2012-10-18 }}</ref>. Найстарэйшым вядомым прыкладам гадзінніка з нодусам лічыцца ''антыбарэум'' ({{lang-la2|antiboreum}}) — сферычны сонечны гадзіннік, звернуты на сапраўдную поўнач. Прамень сонечнага святла трапляе ў яго з поўдня праз невялікую адтуліну, размешчаную на полюсе сферы, і падае на разметку гадзін і дат, нанесеную на ўнутранай паверхні. Гэтая сетка ліній вельмі нагадвае паралелі і мерыдыяны на звычайным геаграфічным [[глобус]]е{{sfn|Rohr|1996|p=14}}. ==== Адбівальныя сонечныя гадзіннікі ==== [[Ісаак Ньютан]] распрацаваў зручны і недарагі сонечны гадзіннік, у якім невялікае [[люстэрка]] змяшчаецца на падваконніку акна, звернутага на поўдзень{{sfn|Waugh|1973|pp=116–121}}. Гэтае люстэрка выконвае ролю нодуса, праектуючы адзіную светлавую пляму на столь памяшкання. У залежнасці ад геаграфічнай шыраты і пары года, гэтая пляма апісвае пэўнае канічнае сячэнне — напрыклад, гіпербалы пелеканона. Калі люстэрка размешчана паралельна плоскасці [[экватар]]а Зямлі, а столь з’яўляецца строга гарызантальнай, то вуглы такога цыферблата цалкам супадаюць з вугламі звычайнага гарызантальнага сонечнага гадзінніка. Выкарыстанне столі як паверхню для гадзінніка дазваляе карысна задзейнічаць свабодную прастору, пры гэтым памеры такога цыферблата могуць быць дастаткова вялікімі для забеспячэння вельмі высокай дакладнасці паказанняў. === Камбінаваныя сонечныя гадзіннікі === Часам некалькі сонечных гадзіннікаў аб’ядноўваюць у адну складаную сістэму. Калі спалучаюцца розныя па прынцыпе дзеяння цыферблаты (напрыклад, аналематычны з гарызантальным або вертыкальным), такі прыбор часцей за ўсё становіцца ''самавыраўняльным''. Гэта азначае, што для вызначэння часу больш не патрабуецца [[компас]] або веданне кірунку на [[Сапраўдная поўнач|сапраўдную поўнач]]: дастаткова паварочваць гадзіннік да таго часу, пакуль абодва цыферблаты не пачнуць паказваць аднолькавы час і схіленне Сонца. Аднак на практыцы большасць камбінаваных гадзіннікаў складаецца з аднатыпных цыферблатаў (або ўключае аналематычныя, якія не паказваюць схіленне), таму ўласцівасцю самавыраўноўвання яны не валодаюць<ref>{{cite web |last1=Bailey |first1=Roger |title=1 Conference Retrospective: Victoria BC 2015 |url=http://www.sundials.org/attachments/article/289/2015%20NASS%20Conference%20Victoria.pdf |website=NASS Conferences |publisher=North American Sundial Society |access-date=2026-05-15 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208144915/http://www.sundials.org/attachments/article/289/2015%20NASS%20Conference%20Victoria.pdf |url-status=live}}</ref>. ==== Планшэтны гадзіннік ==== [[Файл:Sundial in the form of a mandolin - Project Gutenberg eText 15050.png|міні|злева|upright|Гадзіннік-дыптых у форме [[Лютня|лютні]], каля 1612 г. Ролю гномана выконвае шнурок, нацягнуты паміж гарызантальнай і вертыкальнай панэлямі. Гэты гадзіннік таксама мае невялікі нодус (пацерку на шнурку), які паказвае час па гіпербалічным пелеканоне, размешчаным адразу над шкалой дат на вертыкальным цыферблаце.]] Класічны ''планшэтны гадзіннік'', або ''гадзіннік-[[дыптых]]'', уяўляе сабой дзве невялікія плоскія панэлі, злучаныя [[шарнір]]ам{{sfn|Rohr|1965|p=112}}{{sfn|Waugh|1973|pp=154–155}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=23–24}}. Звычайна яны вырабляліся ў выглядзе кампактных скрыначак (часта з белай [[Слановая косць|слановай косці]] з чорнай лакавай разметкай), зручных для кішэннага нашэння. Пры адкрыцці скрыначкі паміж панэлямі нацягваўся шнурок з шоўку, лёну або канопляў, які адначасова служыў гноманам як для гарызантальнага, так і для вертыкальнага цыферблатаў. Калі на такі шнурок дадаваўся вузялок або пацерка (як нодус), дыптых мог працаваць і як [[каляндар]], дакладнасці якога цалкам хапала для сельскагаспадарчых патрэб. У літаратуры часта сустракаецца памылковае сцвярджэнне, што дыптыхі таксама здольныя да самавыраўноўвання. Фізічна гэта немагчыма: паколькі шнурок з’яўляецца агульным, цені ад яго заўсёды будуць сыходзіцца на лініі згіну дзвюх панэляў. Таму пры любым павароце гадзінніка да Сонца абодва цыферблаты непазбежна будуць паказваць аднолькавы час, што робіць незалежную зверку паказанняў (і, адпаведна, самавыраўноўванне) немагчымай{{sfn|Waugh|1973|p=155}}. ==== Шматгранныя гадзіннікі ==== [[Файл:Sundial262261 Barrington.jpg|міні|Дзесяцігранны сонечны гадзіннік у маёнтку [[Барынгтан-Корт]] ([[Сомерсет]]).]] Распаўсюджаны тып камбінаванага прыбора — гэта размяшчэнне сонечных гадзіннікаў на кожнай грані [[Платонавае цела|платонавага цела]] (правільнага мнагагранніка), часцей за ўсё [[куб]]а{{sfn|Rohr|1965|p=118}}{{sfn|Waugh|1973|pp=155–156}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|p=59}}. Такім чынам можна ствараць надзвычай багата аздобленыя вырабы, наносячы цыферблат на кожную даступную паверхню аб’ёмнага прадмета. У некаторых выпадках гадзіннікі фарміруюцца ў выглядзе паглыбленняў у суцэльным масіве. Напрыклад, гэта можа быць цыліндрычная выемка, паралельная восі вярчэння Зямлі (дзе краі выемкі выконваюць ролю стыляў), або сферычнае паглыбленне ў антычнай традыцыі ''гемісферыума'' або ''антыбарэума'' (гл. [[Гісторыя сонечных гадзіннікаў]]). Часам такія шматгранныя гадзіннікі робяць мініяцюрнымі (настольнымі), у іншых жа выпадках яны ўяўляюць сабой масіўныя каменныя манументы. Грані мнагаграннага гадзінніка могуць быць спраектаваны такім чынам, каб адначасова паказваць час для розных [[Часавы пояс|часавых паясоў]]. Яркім прыкладам з’яўляюцца так званыя [[шатландскія сонечныя гадзіннікі]] XVII—XVIII стагоддзяў, якія часта мелі надзвычай складаную мнагагранную форму і нават выпуклыя цыферблаты. ==== Прызматычныя гадзіннікі ==== Прызматычныя гадзіннікі — гэта вузкі спецыфічны від палярных гадзіннікаў. Іхняй асновай служыць [[Прызма (геаметрыя)|прызма]] (якая мае ў сячэнні ўвагнуты [[многавугольнік]]), дзе вострыя грані выконваюць ролю стыляў, а цень ад іх падае непасрэдна на бакавыя плоскасці самой прызмы{{sfn|Waugh|1973|pp= 181–190}}. Да гэтага тыпу адносяцца, напрыклад, гадзіннікі ў выглядзе трохмернага [[крыж]]а або [[Зорка Давіда|зоркі Давіда]], якія часам усталёўваліся на [[Надмагілле|надмагіллях]]. === Нестандартныя і сучасныя канструкцыі === ==== Гадзіннік Беноя ==== [[Файл:Benoy sun clock.jpg|міні|злева|Сонечны гадзіннік Беноя, светлавая лінія стаіць на адзнацы 18:00.]] Гэты тып сонечнага гадзінніка быў вынайдзены брытанцам Вальтэрам Горданам Беноем. Ягонае галоўнае адрозненне ў тым, што замест звыклай паласы ценю ад гномана ён выкарыстоўвае для ўказання часу эквівалентную паласу святла. Такі эфект дасягаецца шляхам прапускання сонечных прамянёў праз вузкую шчыліну з наступным іхнім адбіццём ад доўгага паўцыліндрычнага люстэрка (або факусіроўкай праз [[Цыліндрычная лінза|цыліндрычную лінзу]]). Сёння прыклады гадзіннікаў Беноя можна сустрэць у розных кутках [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]: у [[Музей навукі (Лондан)|Лонданскім музеі навукі]], [[Батанічны сад Бірмінгема|Батанічным садзе Бірмінгема]], [[Абсерваторыя Джодрэл-Бэнк|навуковым цэнтры Джодрэл-Бэнк]], [[Брытанскі гадзіннікавы інстытут|Брытанскім гадзіннікавым інстытуце]], сядзібны дом [[Лонгліт]], а таксама ў шэрагу іншых паркаў і маёнткаў<ref name="BSSRegister">Пералік актуальны паводле даных Брытанскага рэестра сонечных гадзіннікаў 2000 года: {{cite web |url=http://www.sundialsoc.org.uk/register.htm |title=The Sundial Register |publisher=British Sundial Society |language=en |trans-title=Рэестр сонечных гадзіннікаў |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717073638/http://www.sundialsoc.org.uk/register.htm |archive-date=2007-07-17 |access-date=2026-05-15 |url-status=dead }}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.stedmundsbury.gov.uk/sebc/visit/Telling-the-Story-of-Time-Measurement.cfm |title=Telling the story of time measurement |publisher=St. Edmundsbury Borough Council |language=en |trans-title=Распавядаючы гісторыю вымярэння часу |format=cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071224121416/http://www.stedmundsbury.gov.uk/sebc/visit/Telling-the-Story-of-Time-Measurement.cfm |archive-date=2007-12-24 |access-date=2026-05-15 |url-status=dead }}</ref>. ==== Біфілярны сонечны гадзіннік ==== {{Асноўны артыкул|Біфілярны сонечны гадзіннік}} [[Файл:Stainless steel bifilar sundial (dial).jpg|міні|Біфілярны сонечны гадзіннік з [[Нержавеючая сталь|нержавеючай сталі]] ў Італіі]] Гэтая прылада, вынайдзеная ў 1922 годзе нямецкім матэматыкам Хуга Міхнікам, не мае традыцыйнага гномана. Замест яго над цыферблатам нацягнуты дзве ніткі, якія паралельныя самой паверхні і не перасякаюцца паміж сабой. Звычайна яны размешчаны [[Артаганальнасць|артаганальна]] (гэта значыць пад прамым вуглом адна да адной)<ref name="Michnik">{{cite journal |last=Michnik |first=H |year=1922 |title=Theorie einer Bifilar-Sonnenuhr |trans-title=Тэорыя біфілярнага сонечнага гадзінніка |journal=Astronomische Nachrichten |volume=217 |issue=5190 |pages=81–90 |doi=10.1002/asna.19222170602 |url=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1922AN....217...81M/0000045.000.html |access-date=2026-05-15 |lang=de |archive-date=2013-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217221544/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1922AN....217...81M/0000045.000.html |url-status=live }}</ref>. Мясцовы сонечны час вызначаецца па кропцы скрыжавання цэняў ад гэтых дзвюх нітак на паверхні гадзінніка. ==== Лічбавы сонечны гадзіннік ==== {{Асноўны артыкул|Лічбавы сонечны гадзіннік}} [[Файл:Digital sundial.jpg|міні|Лічбавы сонечны гадзіннік у дзеянні: лічбы «праяўляюцца» пад уздзеяннем сонечных прамянёў.]] Гэта сучасная інавацыя, якая адлюстроўвае бягучы час у выглядзе звыклых [[лічба]]ў. Яны ўтвараюцца самімі прамянямі сонечнага святла, што праходзяць праз адмыслова разлічаную [[Матрыца (матэматыка)|матрыцу]] (сістэму шчылін). Гадзіннік не выкарыстоўвае [[электрычнасць]] або іншыя штучныя крыніцы энергіі. Лічбавы дысплей мяняецца па меры прасоўвання сонца на працягу дня. Буйныя версіі лічбавых сонечных гадзіннікаў усталяваныя ў [[Нямецкі музей (Мюнхен)|Нямецкім музеі]] ў [[Мюнхен]]е і ў бельгійскім Парку сонечных гадзіннікаў у [[Генк]]у, а мініяцюрныя мадэлі выпускаюцца ў камерцыйных мэтах. ==== Глобусны гадзіннік ==== Глобусны сонечны гадзіннік уяўляе сабой [[Сфера|сферу]], выраўнаваную па восі вярчэння Зямлі і абсталяваную рухомым сферычным [[відашукальнік]]ам (дугой){{sfn|Rohr|1996|pp=114–115}}. Як і гадзіннікі з нерухомым восевым стылем, глобусны гадзіннік вызначае час па азімутальным вуглу Сонца падчас ягонага бачнага кручэння вакол Зямлі. Гэты вугал можна вызначыць, паварочваючы відашукальнік да таго часу, пакуль ён не пачне адкідваць найменшы цень. ==== Паўдзённая адзнака ==== [[Файл:Greenwich Royal Observatory Noon Mark.jpg|міні|Паўдзённая адзнака з [[Грынвіцкая абсерваторыя|Грынвіцкай абсерваторыі]]. Аналема ў форме васьмёркі адлюстроўвае залежнасць [[Ураўненне часу|ураўнення часу]] (выражанага ў градусах, а не ў адзінках часу, дзе 1° = 4 хвіліны) ад вышыні Сонца апоўдні ў месцы размяшчэння гадзінніка. Вышыня адкладаецца па вертыкалі, а ўраўненне часу — па гарызанталі.]] Самыя простыя сонечныя гадзіннікі ўвогуле не паказваюць гадзін, а толькі фіксуюць дакладны момант поўдня (12:00){{sfn|Waugh|1973|pp=18–28}}. У мінулыя стагоддзі такія адзнакі выкарыстоўваліся для наладкі механічных гадзіннікаў, якія часам былі настолькі недакладнымі, што за адзін дзень маглі істотна адстаць або паспяшацца. У найпрасцейшых паўдзённых гадзінніках цень проста праходзіць праз пэўную лінію. Пасля гэтага з дапамогай альманаха мясцовы сонечны час пераводзіцца ў грамадзянскі час, па якім і настройваецца механічны гадзіннік. Каб пазбавіцца неабходнасці карыстацца [[альманах]]ам, некаторыя паўдзённыя адзнакі ўтрымліваюць фігуру ў выглядзе васьмёркі ([[Аналема|аналему]]), якая аўтаматычна ўлічвае ўраўненне часу ў залежнасці ад схілення Сонца. Тыповы гадзіннік такога роду ўяўляў сабой лінзу, усталяваную над аналематычнай пласцінай з выгравіраванай васьмёркай. Калі край сфакусіраванай сонечнай выявы дакранаецца да той часткі фігуры, якая адпавядае бягучаму месяцу, гэта азначае дакладны наступ поўдня. У некаторых амерыканскіх дамах [[Каланіяльны перыяд гісторыі ЗША|каланіяльнай эпохі]] паўдзённую адзнаку маглі выразаць прама на падлозе або падваконніку{{sfn|Mayall|Mayall|1994|p=26}}. Гэта служыла для дамачадцаў простым і дакладным арыенцірам. У некаторых азіяцкіх краінах па дакладных паўдзённых адзнаках звяралі час паштовыя аддзяленні, якія, у сваю чаргу, станавіліся эталонам часу для ўсяго астатняга грамадства. ==== Сонечная гармата ==== {{Асноўны артыкул|Сонечная гармата}} Сонечная гармата (якую часам называюць ''«паўдзённай гарматай»'') — гэта спецыялізаваны сонечны гадзіннік, прызначаны для гукавога абвяшчэння аб надыходзе поўдня. Падобныя прылады з’яўляліся хутчэй [[Забава|забаўляльнымі]] навінкамі, чым дакладнымі вымяральнымі інструментамі. У канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзяў іх часта ўсталёўвалі ў еўрапейскіх парках. Канструкцыйна прылада ўяўляла сабой гарызантальны сонечны гадзіннік, які, акрамя гномана, быў дадаткова абсталяваны адмысловай лінзай. Гэтая лінза размяшчалася такім чынам, каб роўна а 12-й гадзіне факусіраваць сонечныя прамяні на запальнай палічцы мініяцюрнай [[Гармата|гарматы]], зараджанай [[порах]]ам (але без ядра), і такім чынам выклікаць аўтаматычны стрэл. Каб механізм працаваў бездакорна, становішча і вугал нахілу лінзы даводзілася рэгуляваць у залежнасці ад пары года<ref>{{Cite web |title=Horizontal Pedestal Sundial - Cannon Dial |url=https://americanhistory.si.edu/collections/object/nmah_1215134 |access-date=2026-05-15 |website=National Museum of American History |language=en}}</ref>. == Выкарыстанне як компас == {{Гл. таксама|Сонечны компас}} Асноўны прынцып працы гарызантальнага сонечнага гадзінніка грунтуецца на тым, што пры правільнай арыентацыі гномана на [[полюс свету]] ён паказвае дакладны час. Аднак гэты прынцып працуе і ў адваротны бок: калі [[кірункі свету]] невядомыя, але мы ведаем дакладны час, гадзіннік можна ператварыць у [[компас]]. На практыцы гэты метад выглядае наступным чынам: # Гадзіннік, разлічаны на бягучую геаграфічную шырату, змяшчаюць на строга гарызантальную паверхню. # Прыладу паварочваюць вакол вертыкальнай восі да таго часу, пакуль час на ягоным цыферблаце не супадзе з сапраўдным сонечным часам (які разлічваецца па паказаннях звычайнага гадзінніка). # У гэты момант гноман будзе дакладна паказваць на [[Сапраўдная поўнач|сапраўдную поўнач]] (у [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар’і]]) або на [[Сапраўдны поўдзень|поўдзень]] (у [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]]). Такі метад арыентавання значна больш дакладны, чым вядомы спосаб з выкарыстаннем стрэлак наручнага гадзінніка. Акрамя таго, ён незаменны ў рэгіёнах з вялікім магнітным схіленнем (магнітнымі анамаліямі), дзе звычайны компас становіцца ненадзейным. Альтэрнатыўны метад не патрабуе нават наяўнасці звычайнага гадзінніка. Для яго выкарыстоўваюцца два сонечныя гадзіннікі розных канструкцый (гл. пра ўласцівасць самавыраўноўвання ў {{Section link||Камбінаваныя сонечныя гадзіннікі}}). Іх жорстка змацоўваюць паміж сабой і паварочваюць да таго часу, пакуль абодва цыферблаты не пачнуць паказваць аднолькавы час. У гэты ж момант прыбор адначасова вызначыць і дакладныя кірункі свету, і бягучы сонечны час. == У філатэліі == Сонечнаму гадзінніку ў [[Санта-Дамінга]], усталяванаму ў 1753 годзе, была прысвечана серыя [[Паштовая марка|паштовых марак]] [[Дамініканская Рэспубліка|Дамініканскай Рэспублікі]] 1931—1933 гадоў {{Скот|C10—C17}}<ref>{{cite web |url=http://www.spaceandastronomystamps.com/dom.xhtml |title=Space & Astronomy Stamps — Dominican Republic (República Dominicana) |work= |language=en |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-05-15 |url-status=dead }}</ref>. У 1983 годзе ў [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] выйшла серыя з шасці марак, якая ілюстравала экспанаты Дзяржаўнага [[Матэматыка-фізічны салон (Дрэздэн)|Матэматыка-фізічнага салона]] ў [[Дрэздэн]]е; чатыры з іх дэманструюць розныя старадаўнія настольныя сонечныя гадзіннікі {{Скот|2345—2348}}. Сонечны гадзіннік з музея [[Забаронены горад|Забароненага горада]] разам з матывам [[Сцяг Кітая|дзяржаўнага сцяга КНР]] выяўлены на паштовай марцы [[КНР]] 2001 года з серыі «Пачатак новага тысячагоддзя — уступленне ў XXI стагоддзе» {{Скот|3082}}<ref>{{кніга |загаловак=中华人民共和国邮票目录。2013 |адказны=《集邮》杂志社编 |месца=[[Пекін|北京]] |год=2013 |выдавецтва=人民邮电出版社 |мова=zh |isbn=978-7-115-32332-3 |старонкі=140}}</ref><ref>{{cite web |title=跟着邮票游故宫之建筑篇（附带《国家宝藏》最新消息）|publisher=kknews |access-date=2026-05-15 |lang=zh |url=https://kknews.cc/zh-my/collect/9n4evo5.html |date=2018-10-10}}</ref><ref>{{cite web |title=China's Rejuvenation |publisher=Colnect |access-date=2026-05-15 |url=https://colnect.com/en/stamps/stamp/180976-Chinas_Rejuvenation-Millenium-China_Peoples_Republic}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Вадзяны гадзіннік]] * [[Вызначэнне кіблы па ценях]] * [[Гнамоніка]] * [[Лахаінскі поўдзень]] (таксама вядомы як «дзень без ценю») * [[Кананічны сонечны гадзіннік]] — выкарыстоўваўся выключна для адліку часу царкоўных набажэнстваў ([[літургія гадзін]]). * [[Маятнік Фуко]] * [[Месяцавы гадзіннік]] * [[Нактурлабіум]] — прылада для вызначэння часу па зорках уначы. * [[Сонечнае кольца]] * [[Схема вертыкальных сонечных гадзіннікаў са схіленнем]] * [[Схема гарызантальных сонечных гадзіннікаў]] * [[Шатландскі сонечны гадзіннік]] — старадаўнія сонечныя гадзіннікі Шатландыі эпохі [[Адраджэнне|Адраджэння]]. * [[Хранаметрыя]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|colwidth=25em|small=yes}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Со́нечны гадзіннік|Багдановіч С. В.|85}} ; англійская мовай * {{cite journal |last=Brandmaier |first=H. |date=March 2005 |title=Sundial design using matrices |language=en |trans-title=Праектаванне сонечных гадзіннікаў з выкарыстаннем матрыц |journal=The Compendium |publisher=North American Sundial Society |volume=12 |issue=1 }} * {{cite book |first=Christopher St.&nbsp;J.H. |last=Daniel |year=2004 |title=Sundials |language=en |trans-title=Сонечныя гадзіннікі |edition=2nd revised |series=Shire Album |volume=176 |publisher=Shire Publications |isbn=978-0747805588 }} * {{cite book |last=Earle |first=A.M. |date=1971 |orig-year=1902 |title=Sundials and Roses of Yesterday |language=en |trans-title=Сонечныя гадзіннікі і ружы мінулага |edition=reprint |publisher=Charles E. Tuttle |place=Rutland, VT |isbn=0-8048-0968-2 |lccn=74142763 |url=https://archive.org/details/sundialsrosesofy0000earl |url-access=registration |via=Internet Archive }} Перадрук кнігі 1902 года, выдадзенай выдавецтвам ''Macmillan'' (Нью-Ёрк). * {{cite book |last=Heilbron |first=J.L. |year=2001 |title=The Sun in the Church: Cathedrals as solar observatories |language=en |trans-title=Сонца ў царкве: Саборы як сонечныя абсерваторыі |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-00536-5 }} * {{cite book |first=A.P. |last=Herbert |year=1967 |title=Sundials Old and New |language=en |trans-title=Сонечныя гадзіннікі: старыя і новыя |publisher=Methuen & Co. }} * {{cite book |last1=Mayall |first1=R.N. |last2=Mayall |first2=M.W. |orig-year=1938 |year=1994 |title=Sundials: Their construction and use |language=en |trans-title=Сонечныя гадзіннікі: іхняя пабудова і выкарыстанне |edition=3rd |publisher=Sky Publishing |place=Cambridge, MA |isbn=0-933346-71-9 }} * {{cite book |last=Rohr |first=R.R.J. |year=1996 |orig-year=1965, 1970 |title=Sundials: History, theory, and practice |language=en |trans-title=Сонечныя гадзіннікі: гісторыя, тэорыя і практыка |edition=reprint |translator=Godin, G. |publisher=Dover |place=New York, NY |isbn=0-486-29139-1 |url=https://archive.org/details/sundialshistoryt0000rohr |url-access=registration |via=Internet Archive }} Нязначна адрэдагаванае перавыданне перакладу 1970 года, апублікаванага выдавецтвам Універсітэта Таронта. Арыгінал быў<br />{{cite book |last=Rohr |first=R.R.J. |year=1965 |title=Les Cadrans solaires |language=fr |trans-title=Сонечныя гадзіннікі |edition=original |publisher=Gauthier-Villars |place=Montrouge, FR }} * {{cite book |last=Savoie |first=Denis |year=2009 |title=Sundials: Design, construction, and use |language=en |trans-title=Сонечныя гадзіннікі: праектаванне, пабудова і выкарыстанне |publisher=Springer |isbn=978-0-387-09801-2 }} * {{cite journal |first=Frederick W. |last=Sawyer |year=1978 |title=Bifilar gnomonics |language=en |trans-title=Біфілярная гнамоніка |journal=Journal of the British Astronomical Association |volume=88 |issue=4 |pages=334–351 |bibcode=1978JBAA...88..334S }} * {{cite journal |last=Snyder |first=Donald L. |date=March 2015 |title=Sundial design considerations |language=en |trans-title=Асаблівасці праектавання сонечных гадзіннікаў |journal=The Compendium |volume=22 |issue=1 |place=St.&nbsp;Louis, MO |publisher=North American Sundial Society |issn=1074-3197 |url=http://dls-website.com/documents/SundialDesignConsiderations.pdf |url-status=live |access-date=15 траўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416005426/http://dls-website.com/documents/SundialDesignConsiderations.pdf |archive-date=16 красавіка 2019 }} * {{cite book |last=Turner |first=Gerard L'E. |year=1980 |title=Antique Scientific Instruments |language=en |trans-title=Антыкварныя навуковыя інструменты |publisher=Blandford Press |isbn=0-7137-1068-3 }} * {{cite book |editor1-last=Walker |editor1-first=Jane |editor2-last=Brown |editor2-first=David |year=1991 |title=Make a Sundial |language=en |trans-title=Як зрабіць сонечны гадзіннік |series=The Education Group of the British Sundial Society |publisher=British Sundial Society |isbn=0-9518404-0-1 }} * {{cite book |last=Waugh |first=Albert E. |year=1973 |title=Sundials: Their Theory and Construction |url=https://archive.org/details/sundialstheirthe00albe |language=en |trans-title=Сонечныя гадзіннікі: іхняя тэорыя і пабудова |via=Internet Archive |url-access=registration |publisher=Dover Publications |location=New York, NY |isbn=0-486-22947-5 }} ; нямецкай мовай * {{cite book |last=Kern |first=Ralf |year=2010 |title=Wissenschaftliche Instrumente in ihrer Zeit vom 15. – 19. Jahrhundert |language=de |trans-title=Навуковыя прылады ў сваю эпоху ў XV–XIX стагоддзі |publisher=Verlag der Buchhandlung Walther König |isbn=978-3-86560-772-0 }} * {{cite journal |first=Hugo |last=Michnik |year=1922 |title=Theorie einer Bifilar-Sonnenuhr |language=de |trans-title=Тэорыя біфілярнага сонечнага гадзінніка |journal=Astronomische Nachrichten |volume=217 |issue=5190 |pages=81–90 |doi=10.1002/asna.19222170602 |bibcode=1922AN....217...81M |url=https://zenodo.org/record/1424938 }} {{refend}} == Спасылкі == ; Гнаманічныя таварыствы * [http://www.sundialsoc.org.uk/ British Sundial Society] (BSS) — Брытанскае гнаманічнае таварыства * [http://relojesdesol.info/ Asociación Amigos de los Relojes de Sol] (AARS) — Іспанскае гнаманічнае таварыства * [http://www.gnomonica.cat/ Societat Catalana de Gnomònica] — Каталонскае гнаманічнае таварыства * [https://www.dezonnewijzerkring.nl/71-welcome.php De Zonnewijzerkring] — Нідэрландскае гнаманічнае таварыства * [http://www.sundials.org/ North American Sundial Society] (NASS) — Паўночнаамерыканскае гнаманічнае таварыства * [http://www.zonnewijzerkringvlaanderen.be/ Zonnewijzerkring Vlaanderen] — Фламандскае гнаманічнае таварыства * [http://www.commission-cadrans-solaires.fr/ Commission des Cadrans Solaires de la Société Astronomique de France] — Французскае гнаманічнае таварыства ; Гістарычныя артыкулы * {{cite book |author1=Sibṭ al-Māridīnī |author-link1=Сібт аль-Марыдзіні |author2=Manṣūrī |date=1500 |title=رسالة لطيفة في رسم المنحرفات على الحيطان |trans-title=Кароткі трактат пра чэрчанне адхіленых ліній на сценах |url=https://www.loc.gov/item/2008401025/ |url-status=live |format=pdf |language=ar |location=Washington D.C. |publisher=Mansuri Collection (Library of Congress) |lccn=2008401025 }} — арабскі рукапіс XVI стагоддзя, прысвечаны матэматычным разлікам, якія выкарыстоўваюцца для стварэння сонечных гадзін. * {{cite web |url=https://muslimheritage.com/principle-and-use-of-ottoman-sundials/ |title=Principle and Use of Ottoman Sundials |first=Atilla |last=Bir |date=30th May 2008 |work=Muslim Heritage |language=en |trans-title=Прынцып працы і скарыстання асманскіх сонечных гадзін |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-05-15 |url-status=live }} * {{Cite journal |last=Vodolazhskaya |first=L. |year=2013 |title=Analemmatic and Horizontal Sundials of the Bronze Age (Northern Black Sea Coast) |journal=Archaeoastronomy and Ancient Technologies |volume=1 |issue=1 |pages=68-88 |url=http://aaatec.org/documents/article/vl2.pdf |lang=en }} * {{cite journal |last=Vodolazhskaya |first=L. |year=2014 |title=Reconstruction of ancient Egyptian sundials |journal=Archaeoastronomy and Ancient Technologies |volume=2 |issue=2 |issn=2310-2144 |url=https://aaatec.org/documents/article/vl4.pdf |lang=en }} ; Мапы і рэестры * {{Cite web |url=https://www.world-atlas.net/atlas.php?cmbm=1&subm=1 |title=Пералік сонечных гадзіннікаў паводле краін свету |work=Атлас сонечных гадзіннікаў }} ** {{Cite web |url=https://www.world-atlas.net/atlas.php?cmbm=2&subm=1 |title=Пералік сонечных гадзіннікаў у Беларусі |work=Атлас сонечных гадзіннікаў}} * {{Cite web |url=https://sundialsoc.org.uk/bridol/ |title=Рэестр сонечных гадзіннікаў Вялікабрытаніі і Ірландыі |website= The British Sundial Society (Брытанскае гнаманічнае таварыства) |language=en }} * {{placemark|http://googis.info/load/0-0-0-670-20|Сонечныя гадзіннікі}} (выява метак [[KMZ]] для [[Google Earth]]) {{Commons|Category:Sundials}} {{Гадзіннікі}} {{Час}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сонечныя гадзіннікі|*]] [[Катэгорыя:Гісторыя астраноміі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі]] r1fww6fcd91qolvhlwvqj7mk9i971ns 0 138101 5142019 5098249 2026-05-15T19:16:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142019 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ukrainians in Belarus (2019).png|thumb|right|300px|Украінцы ў Беларусі па выніках перапісу 2019 года]] [[Файл:Ukrainians in Belarus 2009.PNG|thumb|right|300px|Украінцы ў Беларусі па выніках перапісу 2009 года]] '''Украінцы ў Беларусі''' ({{lang-uk|Українці в Білорусі}}) — нацыянальная меншасць у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Налічвае 158,7 тыс. асоб. Гэта 1,7 % ад агульнай колькасці насельніцтва краіны. Трэцяя па колькасці этнічная група Беларусі (пасля рускіх і палякаў)<ref>{{Кніга|загаловак=Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве: вучэб.-метад. дапам.|адказны=Т.А. Навагродскі [і інш.]|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|год=2009|старонкі=300}}</ref>. [[Украінцы|Украінцаў]] падзяляюць на аўтахтонных і мігрантаў. Аўтахтонныя ўкраінцы жывуць, галоўным чынам, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] абласцях. == Рассяленне == Тэрытарыяльна, болей за ўсё ўкраінцаў жыве ў Брэскай вобласці (40 тыс. асоб, альбо 2,9 % ад усяго насельніцтва вобласці). Найбольшая канцэнтрацыя ўкраінцаў — у паўднёва-заходняй частцы вобласці<ref>https://archive.today/20120523225241/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php - Перепис 2009 года. Статистичні публікації.</ref>. {| class="wikitable" |- ! Раён !! Адсотак |- | [[Камянецкі раён]] || 7,4 |- | [[Маларыцкі раён]] || 7,2 |- | [[Брэсцкі раён]] || 6,9 |- | [[Кобрынскі раён]] || 4,5 |- | [[Жабінкаўскі раён]] || 4,3 |- | [[Брэст]] || 4,2 |} == Гісторыя == Карэннае насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]] расійскія навукоўцы другой паловы XIX ст. лічылі ўкраінскім, якое размаўляла «малороссийским наречием». Паводле вынікаў перапісу 1897 года, у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] для 362,5 тыс. людзей роднай мовай пазначана [[Украінская мова|ўкраінская]], гэта 22,6 % ад усяго насельніцтва губерні. Украінская мова пазначана роднай для большасці насельніцтва ў наступных паветах Заходняга Палесся: у [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкім павеце]] — {{num|140561|чалавек}} (64,4 %), у [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскім павеце]] — {{num|146789|чалавек}} (79,6 %).<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=344 Вынікі перапісу насельніцтва 1897 года. Нацыянальны склад. Гродзенская губерня</ref> {| align="left" class="standard" |+ ! colspan=3 | Родная мова насельніцтва Брэсцкага павета<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=350|title=Насельніцтва Брэсцкага павета|access-date=31 сакавіка 2011|archive-date=22 мая 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522151644/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=350}}</ref> (1897) |- ! Мова ! Колькасць, чал. ! Частка |- | [[украінская мова|украінская]] | 140 561 | 64,4&nbsp;% |- | [[Іўрыт|яўрэйская]] | 45 397 | 20,8&nbsp;% |- | [[руская мова|руская]] | 17 759 | 8,1&nbsp;% |- | [[польская мова|польская]] | 8 515 | 3.9&nbsp;% |- | [[беларуская мова|беларуская]] | 3 997 | 1,8&nbsp;% |- ! '''Агулам''' ! '''218 432''' ! 100&nbsp;% |+ |} {| align="center" class="standard" |+ ! colspan=3 | Родная мова насельніцтва Кобрынскага павета<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=370|title=Насельніцтва Кобрынскага павета|access-date=31 сакавіка 2011|archive-date=22 мая 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522151706/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=370}}</ref> (1897) |- ! Мова ! Колькасць, чал. ! Частка |- | [[украінская мова|украінская]] | 146 789 | 79,6&nbsp;% |- | [[Іўрыт|яўрэйская]] | 25 307 | 13,7&nbsp;% |- | [[руская мова|руская]] | 5 746 | 3,1&nbsp;% |- | [[польская мова|польская]] | 4 148 | 2,2&nbsp;% |- | [[беларуская мова|беларуская]] | 1 563 | 0,8&nbsp;% |- ! '''Агулам''' ! '''184 453''' ! 100&nbsp;% |+ |} [[Файл:Ukrainian-Belarusian_linguistic_border.svg|міні|300пкс|Украінска-беларускае моўнае памежжа на думку лінгвістаў]] Украінска-беларускую мяжу ўздоўж лініі падзелу Польшчы ці зусім побач з ёй вызначалі: Маскоўская дыялекталагічная камісія (лінгвістычная){{Sfn|Леонюк|1996|p=203}}, беларускі мовазнаўца [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] (лінгваэтнічная){{Sfn|Леонюк|1996|p=149}}, польскі мовазнаўца Лешак Асоўскі (лінгвістычная){{Sfn|Леонюк|1996|p=222}}, польскі лінгвіст [[Уладзіслаў Курашкевіч]] (лінгвістычны){{Sfn|Леонюк|1996|p=173}}, чэшскі славіст, археолаг і этнограф [[Любар Нідэрле]] (этнічны){{Sfn|Леонюк|1996|p=211}}, расійскі лінгвіст Аляксей Сабалеўскі (лінгвістычны){{Sfn|Леонюк|1996|p=283}}, расійскі географ, картограф і этнограф [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|Аляксандр Рыціх]] (этнічны){{Sfn|Леонюк|1996|p=263}}, расійскі славіст і лінгвіст Цімафій Фларынскі (лінгвістычны і этнічны){{Sfn|Леонюк|1996|p=315}}, украінскі географ Сцяпан Рудніцкі (этнічны){{Sfn|Леонюк|1996|p=267}}, археолаг [[Юрый Уладзіміравіч Кухарэнка|Юрый Кухарэнка]] (этнічны){{Sfn|Леонюк|1996|p=175}}, украінскі бібліёграф Фёдар Максіменка (этнічны){{Sfn|Леонюк|1996|p=191}}, этнаграфічныя і лінгвістычныя карты Канстанціна Міхальчука, Усевалада Ганцова, Мірона Кордубы, Івана Зілінскага, Уладзіміра Кубіёвіча, Фядота Жылка, «Атлас украінскай мовы», H. Nobert, Sprechenkart Mitteleirop, D. Schefer, E. Engelhardt, A. Доктар Excel, Д. Шлефер{{Sfn|Леонюк|1996|p=334}}. Беларускі дыялектолаг Фёдар Клімчук адзначаў: <blockquote>«Адной з найбольш значных этнаграфічных груп на Палессі з’яўляецца брэсцка-пінская (загародская), у якой у гаворцы і самасвядомасці найбольш праяўляюцца рысы „ўкраінскасці“. У пачатку ХХ стагоддзя ўкраінская свядомасць на Заходнім Палессі значна пашырылася, пачаўся рух за ўкраінскую культуру, адукацыю»<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Клімчук Ф.|загаловак=Украінцы // Гісторыя Беларусі. — Т. 6. Ч. 1|старонкі=573}}</ref>.</blockquote>З лютага 1918 па студзень 1919 года [[Берасцейшчына]] ўваходзіла ў склад [[Холмская губерня|Холмскай губерні]] [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] з цэнтрам у [[Брэст|Брэсце]]. У пачатку 1920-х на поўдні сучаснай Беларусі аселі некаторыя дзеячы Украінскай Народнай Рэспублікі і ўдзельнікі Украінскай рэвалюцыі 1917—1921 гадоў (напрыклад, Іван Кабылка, намеснік міністра шляхоў зносін УНР). У 1920-я гады на Брэстчыне дзейнічалі ўкраінская арганізацыя «Просвіта на Поліссі», украінскі банк, украінскія кааператывы, чытальні, саюз жанчын, прыватная школа імя [[Аляксей Пятровіч Старажэнка|Алексы Старажэнкі]] ў Брэсце. У 1927 годзе гарадская рада Брэста дамаглася дазволу, каб загады і аб’явы адміністрацыі выходзілі па-ўкраінску<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-30|lang=ru|title=Аказваецца: сапраўдныя шатландцы жылі пад Гродна, а галандцы – блізу Брэста. І добра там пачуваліся!|url=https://citydog.io/post/narody-belarusi-by/|website=citydog.io}}</ref>. У 1922 годзе ўкраінскія паслы разам з беларусамі, яўрэямі, немцамі ўваходзілі ў Блок нацыянальных меншасцей у польскім сейме. За выбарцаў на поўдні Беларусі канкуравалі ўкраінскія партыі «СельСоюз», «СельРоб», «СельРоб-Єдність», Камуністычная партыя Заходняй Украіны<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-30|title=Берестейщина – регiон в лабетах геополiтики {{!}} Ukrainian Places|url=https://www.ukrainianplaces.com/beresteyshchina/beresteyshchina-region-v-labetah-geopolitiki|website=www.ukrainianplaces.com}}</ref>. Яшчэ з ХІХ стагоддзя ўкраінскі рух на Палессі падтрымлівалі святары. У 1863 годзе святар [[Чарнаўчыцы|Чарнаўчыцкай]] царквы Стафан Пашкоўскі апублікаваў заклік да выкарыстання ўкраінскай мовы ў рэгіянальным жыцці, у 1855—1877 выкарыстоўваў яе ў багаслужэннях. У 1918 годзе было створана некалькі прыходаў [[Украінская грэка-каталіцкая царква|Украінскай грэка-каталіцкай царквы]]. Святары мясцовых прыходаў неавізантыйскага абраду, якія спрыялі нацыянальнаму руху, неаднаразова падвяргаліся рэпрэсіям. У 1928 годзе ў Брэсце адбыўся Украінскі царкоўна-народны з’езд, у ім удзельнічалі 52 дэлегаты. У 1942 годзе пры [[Пінск|Пінскім]] саборы была створана кананічная іерархія Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. У 1942—1944 гадах дзейнічалі прыходы ўкраінскіх аўтанамісцкіх і аўтакефальных цэркваў. Быў пашыраны і неапратэстантызм. У даваенны перыяд украінскія спеўнікі былі папулярнымі ў мясцовых пратэстанцкіх абшчынах. Вядомыя прыклады актыўнай падтрымкі прасвітарамі на Берасцейшчыне дзейнасці ўкраінскага нацыянальнага падполля. Епіскапам Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы стаў [[Паўло Артэмюк]] (епіскап Платон), дырэктар прыватнай украінскай школы імя Алексы Старажэнкі ў Брэсце<ref>{{Кніга|аўтар=Мисиюк, В. С.|загаловак=Брестский народно-церковный съезд 1928 года / В. С. Мисиюк // Христианские ценности и межкультурное взаимодействие : сборник научных статей международной научно-практической конференции, Брест, 29–30 октября|месца=Брест|выдавецтва=Издательство БрГТУ|год=2020|старонкі=85-89}}</ref>. У БССР (на Гомельшчыне) украінцы масава ратаваліся ад [[Галадаморы (Украіна)|Галадамора]] 1932—1933 гадоў. Некаторыя змаглі асесці. Аўтары «ліста беларускіх працоўных» кіраўніцтву Украіны 15 ліпеня 1932 года канстатавалі: <blockquote>«На Беларуси із за украінцямі нельзя не прайсці не праехаць як на желдарогі, так і на дорогах. Всюди уйма голодных оборваных украінцеу, каторые валяюцца по уліцам местечков Беларусі: Жлобін, Гомель, Бахмуч, Быхау, Магілеу, Орша, Мінск, Сіроціно і повсюду полно. По лесам некоторые жывуць. До чого гэта доходзіць, к чему гэта выйдзе? Шмат украінцеу бывае за хлебом каля самой мяжы буржуазной паньской Польшчы»<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-30|first=Віталь|last=Ішчанка|date=2018-04-30|lang=be|title=Як беларусы ўкраінцаў ад Галадамору ратавалі|url=https://novychas.online/poviaz/jak-belarusy-ukraincau-ad-haladamoru-ratavali|website=Новы Час}}</ref>.</blockquote>Перапіс 1926 года налічыў у БССР 34 681 украинца<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-30|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР Архіўная копія. |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php?reg=3|website=demoscope.ru}}</ref>. Паводле перапісу 1939 года, у БССР налічвалася 104 247 украінцаў<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=3|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР Архивная копия|access-date=30 лістапада 2025|archive-date=4 лютага 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204034354/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=3|url-status=bot: unknown}}</ref>. У час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нацысцкай акупацыі]] у склад рэйхкамісарыята «Украіна» ўключылі асноўную частку Брэсцка-Пінскага і частку Гомельскага [[Палессе|Палесся]], адпаведна і карэннае насельніцтва гэтай тэрыторыі было запісана ўкраінцамі. У 1944—1945 гадах у часткі брэсцка-пінскіх палешукоў, прызваных у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]], нацыянальнасць «украінец» значылася ў ваенных білетах<ref name=":0" />. Украінскі рух у Брэсцка-Пінскім рэгіёне працягваўся да 1956 года, набыўшы і форму ўзброенага супраціву, частка насельніцтва Палесся далучылася ў дзейнасці [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|Арганізацыі ўкраінскіх нацыяналістаў]] і [[Украінская паўстанцкая армія|Украінскай Паўстанцкай Арміі]]. У 1944 годзе НКВД налічвала на Кобрыншчыне 5 тысяч украінскіх паўстанцаў, гісторык Уладзімір Гуленка кажа пра 14 тысяч<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-30|last=Natatnik|date=2020-06-08|lang=ru-RU|title=Малоизвестная история УПА на Брестчине|url=https://natatnik.by/upa-v-belarusi/|website=Natatnik}}</ref><ref name=":0" />. У 1945 годзе 3808 удзельнікаў УПА ў [[БССР]] было арыштавана, 98 забіта<ref>{{Кніга|загаловак=ОУН-УПА в Беларуси. 1939‒1953 гг.: документы и материалы|спасылка=http://history.org.ua/LiberUA/978-985-06-2166-5/978-985-06-2166-5.pdf|месца=Минск|выдавецтва=Выш. шк.|год=2012|старонкі=10}}</ref>. Апошні бой КГБ і УПА адбыўся ў 1952 годзе ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]]. А апошні ўкраінскі партызан на Берасцейшчыне загінуў у 1956 годзе. 12 тысяч жыхароў Берасцейшчыны былі рэпрэсаваныя за дапамогу ўкраінскаму руху<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-30|date=2024-02-25|lang=be|title=Як у 1956 годзе загінуў апошні партызан УПА на тэрыторыі Беларусі|url=https://nashaniva.com/336450|website=Наша Ніва}}</ref>. Да 1950-х гадоў у вёсках і гарадскіх пасёлках [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]] развівалася ўкраінская мастацкая самадзейнасць: аматарскія хоры выконвалі ўкраінскія песні, драматычныя гурткі ставілі ўкраінскія п’есы. Перапіс 1959 года ў межах сучаснай Беларусі налічыў 133 061 украінца, перапіс 1970 года — 190 839 украінцаў, перапіс 1979—231 989 украінцаў, перапіс 1989—291 008 украінцаў<ref name=":0" />. == Сучаснасць == Паводле перапісу насельніцтва Беларусі 1999 года налічвалася 237 014 украінцаў, паводле перапісу 2009 года — 158 723 украінца, паводле перапісу 2019 года — 159 656 украінцаў<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-30|title=Belstat chart view|url=https://census.belstat.gov.by/saiku/?guest=true&lang=en&default_view_state=edit|website=census.belstat.gov.by|archive-date=14 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214065813/https://census.belstat.gov.by/saiku/?guest=true&lang=en&default_view_state=edit|url-status=dead}}</ref>. З атрыманнем незалежнасці ў Беларусі сталі з’яўляцца грамадскія арганізацыі, якія ставілі за мэту адражэнне і захаванне ўкраінскай ідэнтычнасці. Першым было Украінскае грамадска-культурнае аб’яднанне Брэсцкай вобласці, створанае [[Мікола Казлоўскі|Міколам Казлоўскім]], якое аб’яднала ў першую чаргу аўтахтонных украінцаў Берасцейшчыны (у наступныя гады з УКГАБВ вылучыліся «Товариство Просвіта Берестейщини ім. Т. Шевченко», «Українська науково-педагогічна спілка „Берегиня“», таварыства «Полісся»). З 2019 года існуе ўкраінская Берасцейская літаратурная прэмія імя [[Васіль Дмытрыюк|Васіля Дмітрыюка]] (лекара, пасла ад Берасцейшчыны ў польскі сейм на выбарах 1922 года). У 1992 годзе дзяржаўную рэгістрацыю атрымала мінскае аб’яднанне ўкраінцаў «Ватра», якое ўзначаліў Багдан Міхайлюк з [[Івана-Франкоўшчына|Івана-Франкоўшчыны]]. Актуальны кіраўнік аб’яднання — Уладыслаў Кадыра<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-30|date=2024-09-12|lang=ru-RU|title=Руководитель объединения украинцев: Беларусь очень гостеприимная страна|url=https://belta.by/society/view/rukovoditel-objedinenija-ukraintsev-belarus-ochen-gostepriimnaja-strana-660648-2024/|website=belta.by}}</ref>. На чэрвень 2023 года рэгістрацыю [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Мінюста]] Беларусі мелі наступныя грамадскія аб’яднанні ўкраінцаў: «Заповіт» ([[Мінск]], кіраўніца Галіна Калюжная), «Верховина» ([[Гомель]]), «Краяни» ([[Маладзечна]], кіраўніца Ясенія Мікуліч), «Днепр» ([[Магілёў]], кіраўнік Генадзь Гузій), «Трембита» ([[Ліда]], кіраўнік Аляксандр Літвіненка), «Обрій» ([[Калодзішчы]], кіраўніца Таццяна Струк), «Цэнтр украінскай культуры „Січ“» (Мінск, кіраўніца Валянціна Логвін), «Барвінак» ([[Гродна]], кіраўніца Наталля Шаламіцкая)<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-30|last=Kitsoft|lang=ru|title=Посольство Украины в Республике Беларусь - Украинцы в Беларуси|url=https://belarus.mfa.gov.ua/ru/partnership/kulturno-gumanitarnoe-sotrudnichestvo|website=belarus.mfa.gov.ua}}</ref>. Да 2008 года кабінет украіністыкі дзейнічаў у [[Брэсцкі педагагічны ўніверсітэт імя А. Пушкіна|Брэсцкім педагагічным універсітэце]]. Украінская мова вывучаецца сярод славянскіх моў на [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічным факультэце БДУ]]. У 2010-х у Мінску, Брэсце, Гомелі, Маладзечне праводзіліся курсы ўкраінскай мовы для дарослых, у Мінску таксама і для дзяцей. == Мова == У дачыненні мовы, украінцы паступова асімілююцца, але не [[Беларусіфікацыя|беларусіфікуюцца]], а, галоўным чынам, [[Русіфікацыя|русіфікуюцца]]. {| class="wikitable" |+Родная мова ўкраінцаў у Беларусі <br /> <small>паводле вынікаў перапісу 2009 года</small> |- ! Вобласць !! [[Украінская мова|Украінская]] !! [[Руская мова|Руская]] !! [[Беларуская мова|Беларуская]] !! Іншая/няма звестак |- | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] ||align="center" | 39,3 % ||align="center" | 51,5 % ||align="center" | 7,9 % ||align="center" | 1,3 % |- | [[Віцебская вобласць|Віцебская]] ||align="center" | 26,5 % ||align="center" | 66,7 % ||align="center" | 5,8 % ||align="center" | 1,0 % |- | [[Гомельская вобласць|Гомельская]] ||align="center" | 26,7 % ||align="center" | 62,5 % ||align="center" | 9,1 % ||align="center" | 1,7 % |- | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] ||align="center" | 23,4 % ||align="center" | 64,0 % ||align="center" | 11,2 % ||align="center" | 1,4 % |- | [[Мінск]] ||align="center" | 23,8 % ||align="center" | 67,9 % ||align="center" | 5,4 % ||align="center" | 2,9 % |- | [[Мінская вобласць|Мінская]] ||align="center" | 28,7 % ||align="center" | 60,8 % ||align="center" | 8,8 % ||align="center" | 1,7 % |- | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] ||align="center" | 26,2 % ||align="center" | 65,0 % ||align="center" | 7,5 % ||align="center" | 1,3 % |- ! Беларусь || 29,2 % || 61,2 % || 7,9 % || 1,7 % |} == Славутыя людзі == З поўдня Беларусі (Брэсцкая вобласць) паходзяць украінскія пісьменнікі-класікі Дмытро Фалькіўскі, Астап Лапскі (лаўрэат Нацыянальнай прэміі Украіны імя Тараса Шаўчэнкі), [[Іван Хміль]], [[Фёдар Одрач]], артыст, заснавальнік украінскага тэатра [[Марыя Канстанцінаўна Занькавецкая|Марыі Занькавецкай]] і тэатральнага прафсаюза Аляксандр Каральчук. Апошні перыяд жыцця правёў на Берасцейшчыне ўкраінскі класік Алекса Старажэнка. Беларуская лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлана Алексіевіч]] нарадзілася ў сям’і беларуса і ўкраінкі, сельскіх настаўнікаў. «Я заўжды кажу, што ганаруся, што ў мяне ўкраінская кроў», — адзначала пісьменніца<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-30|title=Все, що ви маєте знати про Світлану Алексієвич|url=http://vysnovky.com/life/we/2330-vse-shcho-vi-majete-znati-pro-svitlanu-aleksijevich|website=Висновки|archive-date=14 верасня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914070936/http://vysnovky.com/life/we/2330-vse-shcho-vi-majete-znati-pro-svitlanu-aleksijevich|url-status=dead}}</ref>.{{зноскі}} == Літаратура == * {{h|Леонюк|1996|Леонюк В. Словник Берестейщини. — Львів : Видавнича фірма «Афіша», 1996. — Т. 1. — 360 с. — <nowiki>ISBN 966-95063-0-1</nowiki>.}} * {{h|Леонюк|2010|Леонюк В. Словник Берестейщини. — Львів : Видавнича фірма «Афіша», 2010. — Т. 2. — 248 с. — <nowiki>ISBN 978-966-325-135-6</nowiki>.}} * {{Кніга |загаловак=Проблема українсько-білоруської мовної межі = Das Problem der ukrainisch-weißruthenischen Sprachgrenze |спасылка=http://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0004255 |выдацецтва=Накладом Т-ва Прихильників УВАН |год=1948 |старонак=23 |серыя=Slavistica. Праці Інституту слов’янознавства УВАН / за ред. Я. Б. Рудницького ; ч. 3 |аўтар=[[Іван Сідарук-Паульс|Сидорук, Іван]] }} == Спасылкі == * ''Сяргей Лашчанка.'' [http://www.umoloda.kiev.ua/number/1731/163/61253/ ''Беларуская Кубань''. Як жывуць украінцы на этнічных землях Берасцейшчыны?] // «[[Україна Молода]]» № 164 за [[7 верасня]] [[2010]] года * [http://ukdim.blog.tut.by/ Інтэрнэт-старонка Украінскага Дому] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120104044506/http://ukdim.blog.tut.by/ |date=4 студзеня 2012 }} {{Насельніцтва Беларусі}} [[Катэгорыя:Украінцы ў Беларусі| ]] a9mlv5mys0pjl13ov6zbykakqzoi6uc 0 138574 5142148 4914068 2026-05-16T00:14:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142148 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Уладзімір Сулімскі | жанчына = <!-- любое значэнне калі жанчына--> | тытул = Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Аб'яднаных Арабскіх Эміратах | перыядпачатак = [[29 кастрычніка]] [[1999]] | перыядканец = [[14 жніўня]] [[2008]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Сяргей Лінг]], [[Уладзімір Ярмошын]], [[Генадзь Навіцкі]], [[Сяргей Сідорскі]] | папярэднік = --- | пераемнік = [[Аляксандр Сямешка]] | тытул_2 = Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Каралеўстве Саудаўская Аравія | перыядпачатак_2 = [[6 ліпеня]] [[2001]] | перыядканец_2 = [[14 жніўня]] [[2008]] | папярэднік_2 = --- | пераемнік_2 = [[Аляксандр Сямешка]] | прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Лукашэнка]] }} '''Уладзімір Мікалаевіч Сулімскі''' — беларускі дыпламат. [[29 кастрычніка]] [[1999]] года прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб'яднаных Арабскіх Эміратах]]<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time58/lav58785.htm Указ Президента Республики Беларусь от 29 октября 1999 г. №634 "Аб назначэнні У.М.Сулімскага Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Аб'яднаных Арабскіх Эміратах і прысваенні яму дыпламатычнага рангу Надзвычайнага і Паўнамоцнага Пасланніка другога класа"]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[10 сакавіка]] [[2000]] года прызначаны таксама Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у [[Бахрэйн|Каралеўстве Бахрэйн]] і [[Катар|Дзяржаве Катар]] па сумяшчальніцтве<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time56/lav56805.htm Указ Президента Республики Беларусь от 10 марта 2000 г. №125 "Аб назначэнні У.М.Сулімскага Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Дзяржаве Бахрэйн і Дзяржаве Катар"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120528060833/http://old.bankzakonov.com/d2008/time56/lav56805.htm |date=28 мая 2012 }}</ref>. [[4 ліпеня]] [[2000]] года стаў дадаткова паслом у [[Кувейт|Дзяржаве Кувейт]] па сумяшчальніцтве<ref>[http://www.levonevski.net/pravo/razdel1/num1/1d1410.html Указ Президента Республики Беларусь от 4 июля 2000 г. №375 "О назначении В.Н.Сулимского Чрезвычайным и Полномочным Послом Республики Беларусь в Государстве Кувейт"] {{ref-ru}}</ref>. [[6 ліпеня]] [[2001]] года быў прызначаны яшчэ і паслом у [[Саудаўская Аравія|Каралеўстве Саудаўская Аравія]]<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time49/lav49356.htm Указ Президента Республики Беларусь от 6 июля 2001 г. №371 "О назначении В.Н.Сулимского Чрезвычайным и Полномочным Послом Республики Беларусь в Королевстве Саудовская Аравия по совместительству"]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. З усіх гэтых пасад адстаўлены быў [[14 жніўня]] [[2008]] года<ref>[http://www.pravoby.info/dok2008/part0/akt00390.htm Указ Президента Республики Беларусь от 14 августа 2008 г. №428 "Об освобождении В.Н.Сулимского от должности Чрезвычайного и Полномочного Посла Республики Беларусь в Объединенных Арабских Эмиратах, Чрезвычайного и Полномочного Посла Республики Беларусь в Государстве Бахрейн, Государстве Катар, Государстве Кувейт и Королевстве Саудовская Аравия по совместительству"]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} {{Паслы Беларусі ў Аб’яднаных Арабскіх Эміратах}} {{Паслы Беларусі ў Бахрэйне}} {{Паслы Беларусі ў Катары}} {{Паслы Беларусі ў Кувейце}} {{Паслы Беларусі ў Саудаўскай Аравіі}} {{DEFAULTSORT:Сулімскі, Уладзімір}} [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў ААЭ]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Бахрэйне]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Катары]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Кувейце]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Саудаўскай Аравіі]] 9jb2myczmok2c0b0ikp9rr5g519ikfm 0 139099 5142088 3813469 2026-05-15T20:36:53Z JerzyKundrat 174 5142088 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Дамінік Рудні{{націск}}цкі''' ({{lang-pl|Dominik Rudnicki}}; {{ДН|4|8|1676}}, [[Усходняя Беларусь]] — {{ДС|10|10|1739}}) — беларускі і польскі [[пісьменнік]]. == Біяграфічныя звесткі == Паходзіў з беларускай шляхты. Вучыўся ў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]] (каля 1694). Настаўнічаў у езуіцкіх калегіумах [[Слуцкі езуіцкі калегіум|Слуцк]]а, [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|Горадні]], [[Мсціслаўскі езуіцкі калегіум|Мсцісла]]ва, [[Новагародскі езуіцкі калегіум|Новагародка]]. 3 1720 у [[Варшава|Варшаве]], пракуратар [[Літоўская правінцыя|Літоўскай правінцыі езуітаў]]. 3 1730 у [[Нясвіж]]ы. == Творчасць == У рукапісных зборніках Д. Рудніцкага (вядомыя з публікацыяў [[А. Брукнер]]а і [[У. Ператц]]а, загінулі ў Варшаве ў 1944) акрамя польскіх было 9 беларускіх вершаваных твораў, напісаных ім, або народных, апрацаваных. У іх праявіліся рысы позняга [[барока]]: [[алегорыя]], [[гратэск]], марнасць і хуткаплыннасць жыцця. Адчуваецца арыентацыя на народную песню. Аўтар інтэрмедый на польскай мове, казанняў, зборніка «Свабодны голас у вершаванай форме» (выд. 1741). Ім створана алегарычная сістэма вобразаў у вершаваным сатырычным цыкле «Звярыныя гратэскі» (творы «Ваенны паход грыбоў», «Птушыны баль», «Камара з дуба цяжкі ўпадак» і інш.). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{Вікікрыніцы|Аўтар:Дамінік Рудніцкі}} * ''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс А. І.]]'' На скрыжаванні славянскіх традыцый. — Мн., 1980. — С. 72-78, 116—126. * Eustachiewicz M. Twórczość Dominika Rudnickiego. Wrocław, 1966. * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рудніцкі Дамінік|Мальдзіс А. В.|430}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130310}} {{DEFAULTSORT:Рудніцкі Дамінік}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Паэты Польшчы]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Навагрудскага езуіцкага калегіума]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Слуцкага езуіцкага калегіума]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гродзенскага езуіцкага калегіума]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мсціслаўскага езуіцкага калегіума]] n1fpftsjb2iybju7et2uonk3xww2mk0 0 140691 5142064 1834716 2026-05-15T20:23:08Z Einimi 47445 белэн 5142064 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | image file = Cephaelis acuminata5.jpg | image title = Іпекакуана | image descr = | parent = Carapichea | ref = | comment = | rang = Від | latin = Carapichea ipecacuanha | author =([[Brot.]]) [[L.Andersson]], 2002 | syn = * {{bt|Callicocca ipecacuanha|[[Brot.]]}}{{Basionym}} * {{bt|Cephaelis acuminata|[[H.Karst]]}} * {{bt|Cephaelis ipecacuanha|([[Brot.]]) [[A.Rich.]]}} * {{bt|Evea ipecacuanha|([[Brot.]]) [[W.Wight]]}} * {{bt|Evea ipecacuanha|([[Brot.]]) [[Standl.]]}} * {{bt|Ipecacuanha fusca|[[Raf.]]}} * {{bt|Ipecacuanha officinalis|[[Arruda]]}} * {{bt|Ipecacuanha preta|[[Arruda]]}} * {{bt|Psychotria ipecacuanha|([[Brot.]]) [[Standl.]]}} * {{bt|Psychotria ipecacuanha|([[Brot.]]) [[Stokes]]}} * {{bt|Uragoga acuminata|([[H.Karst]]) [[Farw.]]}} * {{bt|Uragoga granatensis|[[Baill.]]}} * {{bt|Uragoga ipecacuanha|([[Brot.]]) [[Baill.]]}} | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = | commons = Category:Carapichea ipecacuanha | itis = 519722 | ncbi = 77880 | eol = 1095370 | grin = 102972 | ipni = 1214950-2 | tpl = kew-216417 }} '''Іпекакуа́на''' (''Carapichea ipecacuanha''), ''ванітоўны корань'', ''ірвотны корань'' — кветкавая расліна сямейства марэнавых. [[File:Psychotria ipecacuanha - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-251.jpg|thumb|left|Іпекакуана. Батанічная ілюстрацыя з кнігі «Köhler's Medizinal-Pflanzen», 1887]] Паўхмызняк вышынёю да 60 см. Карэнішча мае пацеркападобныя патаўшчэнні. Лісце супраціўнае. Дробныя кветкі сабраныя ў паўшарападобныя галоўкі. Пашырана ў трапічных лясах [[Бразілія|Бразіліі]], [[Калумбія|Калумбіі]] і [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]]. Вырошчваюць як лекавую сыравіну. Карэнішча мае 2—3 % алкалоідаў (эмецін, цэфаэлін і інш.). Выкарыстоўваецца ў медыцыне як адхарквальны сродак (ужываюць у выглядзе экстрактаў, настояў, сіропаў). У вялікіх дозах выклікае рвоту. {{зноскі}} == Літаратура == * Іпекакуана // БЭ ў 18 т. Т. 7. Мн., 1998. [[Катэгорыя:Марэнавыя]] [[Катэгорыя:Кусцікі]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] kk1ioqk9az4o4aoop98xgngh02z6fqa 5142067 5142064 2026-05-15T20:26:30Z JerzyKundrat 174 5142067 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | image file = Cephaelis acuminata5.jpg | image title = Іпекакуана | image descr = | parent = Carapichea | ref = | comment = | rang = Від | latin = Carapichea ipecacuanha | author =([[Brot.]]) [[L.Andersson]], 2002 | syn = * {{bt|Callicocca ipecacuanha|[[Brot.]]}}{{Basionym}} * {{bt|Cephaelis acuminata|[[H.Karst]]}} * {{bt|Cephaelis ipecacuanha|([[Brot.]]) [[A.Rich.]]}} * {{bt|Evea ipecacuanha|([[Brot.]]) [[W.Wight]]}} * {{bt|Evea ipecacuanha|([[Brot.]]) [[Standl.]]}} * {{bt|Ipecacuanha fusca|[[Raf.]]}} * {{bt|Ipecacuanha officinalis|[[Arruda]]}} * {{bt|Ipecacuanha preta|[[Arruda]]}} * {{bt|Psychotria ipecacuanha|([[Brot.]]) [[Standl.]]}} * {{bt|Psychotria ipecacuanha|([[Brot.]]) [[Stokes]]}} * {{bt|Uragoga acuminata|([[H.Karst]]) [[Farw.]]}} * {{bt|Uragoga granatensis|[[Baill.]]}} * {{bt|Uragoga ipecacuanha|([[Brot.]]) [[Baill.]]}} | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Carapichea ipecacuanha }} '''Іпекакуа́на''' (''Carapichea ipecacuanha''), ''ванітоўны корань'', ''ірвотны корань'' — кветкавая расліна сямейства марэнавых. [[File:Psychotria ipecacuanha - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-251.jpg|thumb|left|Іпекакуана. Батанічная ілюстрацыя з кнігі «Köhler's Medizinal-Pflanzen», 1887]] Паўхмызняк вышынёю да 60 см. Карэнішча мае пацеркападобныя патаўшчэнні. Лісце супраціўнае. Дробныя кветкі сабраныя ў паўшарападобныя галоўкі. Пашырана ў трапічных лясах [[Бразілія|Бразіліі]], [[Калумбія|Калумбіі]] і [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]]. Вырошчваюць як лекавую сыравіну. Карэнішча мае 2—3 % алкалоідаў (эмецін, цэфаэлін і інш.). Выкарыстоўваецца ў медыцыне як адхарквальны сродак (ужываюць у выглядзе экстрактаў, настояў, сіропаў). У вялікіх дозах выклікае рвоту. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|7|Іпекакуана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Марэнавыя]] [[Катэгорыя:Кусцікі]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] ch5pk1urwl6ke79szq138z3xafpr9h8 0 146686 5142290 5140657 2026-05-16T10:13:47Z Lavon 1118 /* Літаратура */ 5142290 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Жамыслаўль |выява = Żemłosław-Umiastowcy's Palace.jpg |подпіс = Палац графаў Умястоўскіх |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Суботніцкі }} '''Жамысла́ўль'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žamyslaŭĺ}}, {{lang-ru|Жемыславль}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910r0030367&q_id=4791978|title=Решение Ивьевского районного Совета депутатов от 27 января 2010 года № 125 "О преобразовании некоторых населенных пунктов района в агрогородки"}}</ref> у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на правым беразе ракі [[Гаўя (прыток Нёмана)|Гаўя]]. Уваходзіць у склад [[Суботніцкі сельсавет|Суботніцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Мяркуецца, што першай назвай паселішча была ''Пятроўшчына'', а маёнтак зваўся ''Кандрацішкі''. Мясцовасць уваходзіла ў склад [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] і знаходзілася ва ўладанні [[Ян Зяновіч|Яна Зяновіча]]. У [[1587]] г. яго дзеці прадалі Кандрацішкі ашмянскаму падкаморніку Стэфану Роскаму. У той час да маёнтку належалі вёскі [[Шайдзюны]], [[Высоцкія]], [[Жамайтукі]], а таксама частка пушчы, што ляжала ўздоўж дарогі з [[Дзевянішкі|Дзевянішак]] у [[Навагрудак]]. Пазнейшая назва паходзіць ад роду Жэмлла гербу Тапор, з якога Марцыян з тэнчына купіў гэты маёнтак у 1684 годзе. Пятроўшчыне з фальваркамі была надана новая афіцыйная назва Жэмласлаў. Ён складаўся з некалькіх частак, самая вялікая з якіх называлася Кандрацішкі. Юры Войцех Жэмлла менаваўся з таго часу дзедзічам Кандрацішкаў і Жэмласлава. Назва Кандрацішкі з цягам часу знікла з ужытку і засталася толькі адна, Жэмласлаў. Яго ўладальнікамі ўнаступным былі Пацы, Андрушкевічы, Шчытавы і Кеневічы. У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Жамыслаўль апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і належаў шляхецкаму роду Шчытоў. Юзаф Шчыт прадаў вёску ў 1806 г. [[Антон Нестар Кеневіч|Антону Нестару Кеневічу]], маянткоўцу Мазырскага павета. [[4 студзеня]] [[1807]] г. [[Якуб Умястоўскі]] набыў маёнтак у Антона Нестара Кеневіча, мазырскага [[земскі суддзя|земскага суддзі]], распачаў тут будову [[Жамыслаўская сядзіба|палаца]]. Якуб пераехаў у Жамыслаўль з Клявіцы, якую разам з братам Марцінам яны купілі ў Вінцэнта Грабскага ў [[1786]] г. Якуб Умястоўскі любіў падабенства, таму дом стаў паменшанай копіяй [[Лазенкоўскі палац|Лазенкоўскага палаца]] ў [[Варшава|Варшаве]]. Каля 1861 г. у склад маёнтку Жамыслаўль уваходзіла 13 мясцовасцей, у тым ліку вёскі: Бялыншчына, Навасады, Раманы, Рыбакі, Шайдзюны, Шаркуці, Высоцкія, Жамайтукі; у маёнтку 475 чал. [[Выява:Žemłasłaŭ-pałac.jpg|thumb|злева|Палац у міжваенны час]] Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Жамыслаўль апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], з [[1939]] г. — у складзе [[БССР]]. У 1940—1960 гадах цэнтр [[Жамласлаўскі сельсавет|Жамласлаўскага сельсавета]]. [[19 лістапада]] [[2000]] г. у Жамыслаўлі адбылося ўрачыстае асвячэнне каталіцкай капліцы пад тытулам Хрыста Валадара<ref>[http://grodnensis.by/new/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=54&limit=1&limitstart=9 Суботнікі: парафія п.н. Уладзіслава]{{Недаступная спасылка}} // Гродзенская Рымска-Каталіцкая Дыяцэзія на Беларусі — IV. Дэканат Іўе</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Файл:Жамыслаўль Žamyslaŭĺ (2021) 01.jpg|міні|злева|Палац, 2021 г.]] * Вінакурня (1885) * Гаспадарчы двор (XIX ст.) * [[Палацава-паркавы комплекс Умястоўскіх (Жамыслаўль)|Палацава-паркавы комплекс Умястоўскіх]] (2-я пал. XVIII—XIX стст.; паменшаная копія [[Лазенкоўскі палац|Лазенкоўскага палаца]] ў [[Варшава|Варшаве]]) == Страчаная спадчына == [[Выява:Žemłasłaŭ, Gaŭja. Жэмласлаў, Гаўя (J. Hoppen, 1930-38).jpg|thumb|Дом адпачынку]] * Дом адпачынку (1930-я) * [[Жамыслаўскі ясень]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Жамыслаўлі" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Žemłasłaŭ. Жэмласлаў (N. Orda, XIX).jpg|Палац. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Выява:Žemłasłaŭ. Жэмласлаў (XIX).jpg|Чорна-белая версія Выява:Umiastoŭski Estate in Žemłasłaŭ, N. Orda.jpg|Палац з іншага боку Выява:Žemłasłaŭ. Жэмласлаў (1916).jpg|Палац, [[1916]] </gallery></center> == Вядомыя асобы == * [[Тадэвуш Сакалоўскі]] (1905—1943) — падпольшчык другой сусветнай вайны. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Казімір Нехвядовіч]]. [http://pawet.net/library/history/city_district/towns/n_zemoslaw/Жэмаласлаў.html Żemłosław = Жамыслаўль]. — Познань: Gawia, 2005. * Żemłosław // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIII. — Warszawa, 1893. S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/775 775]. * Янкоўскі Чэслаў. [https://www.academia.edu/167251392/%D0%AF%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A7%D1%8D%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_19_229_13_%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2026 Жамыслаўль] // Наша слова.pdf № 19 (229), 13 траўня 2026. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/pub/1043_m/ в. Жамыслаўль] на [[Radzima.org]] * [http://zhemyslavl.narod.ru/ Сайт местечка Жемыславль] * [http://www.panoramio.com/user/4531625/tags/Zemloslaw/ фота вескі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141010060546/http://www.panoramio.com/user/4531625/tags/Zemloslaw |date=10 кастрычніка 2014 }} на [[Panoramio.com]] {{Суботніцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Суботніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Шчыты-Неміровічы]] [[Катэгорыя:Кеневічы]] [[Катэгорыя:Умястоўскія]] [[Катэгорыя:Жамыслаўль| ]] 1fuvexxgydohm6yf7m4v2uu1lqd9628 0 147630 5142194 4901172 2026-05-16T04:34:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142194 wikitext text/x-wiki {{асоба|выява=Uladzislaŭ Paŭliukoŭski.jpeg}} '''Уладзіслаў Міхайлавіч Паўлюкоўскі''', больш вядомы пад псеўданімам '''Улад-Ініцкі''' ({{ДН|13|5|1895|1}}, в. [[Ініца]], [[Наваградскі павет]] — [[8 верасня]] (ці [[8 лістапада]]) {{ДС|||1955}}, [[Вільнюс|Вільня]]) — беларускі [[паэт]], [[празаік]], [[этнограф]], [[краязнавец]], [[мастак]], ваенны [[фатограф]]. == Біяграфія == Паходзіў з мнагадзетнай сялянскай сям’і. Скончыў пачатковую школу ў [[Стоўбцы|Стоўбцах]] і гарадскую школу ў [[Навагрудак|Навагрудку]]. Працаваў у канцылярыі маёнтка князя [[Радзівілы|Радзівіла]]. Вучыўся ў [[Харкаўскае мастацкае вучылішча|Харкаўскім мастацкім вучылішчы]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=507}}. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] служыў у [[Руская імператарская армія|расійскім войску]] ў чыне [[прапаршчык]]а, палкавы пісар у штабе 530-га Васіль-Сураўскага палка, баявыя дзеянні якога канцэнтраваліся пераважна на [[Віленскі край|Віленшчыне]]. Падпаручнік (ЗАФ ад 8 чэрвеня 1917, старшынства 21 верасня 1916). Падчас службы рабіў фатаграфіі баёў з ворагам, салдат і афіцэраў свайго падраздзялення, пацярпелых, параненых, ахвяр вайны<ref>[https://kreva.travel/2022/03/13/himichnaya-ataka-pad-krevam/ Хімічная атака пад Крэвам. Як немцы намагаліся даць па “Рускім носе” ў Першую сусветную вайну]</ref>. З атрыманых здымкаў склаў фотаальбом «Памяткі вайны 1914—1917 гг.», які зараз захоўваецца ў [[ЦНБ]] імя Якуба Коласа НАН Беларусі. Удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны ў Расіі]] на баку [[РСЧА|чырвоных]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=507}}. У 1920 годзе вярнуўся ў родную вёску Ініца. У сярэдзіне 1920-х пераехаў у [[Вільнюс|Вільню]] ([[Заходняя Беларусь]] у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]). Сябра [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ). У 1926 годзе за актыўную грамадска–палітычную дзейнасць супраць польскай дзяржавы быў арыштаваны і зняволены ў [[Лукішская турма|Лукішках]]. Дзякуючы апеляцыйнаму суду вызваліўся ў 1927 годзе{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=507}}. Ізноў арыштаваны польскімі ўладамі ў 1939 годзе, змешчаны ў [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|канцлагер Бяроза-Картузскі]]. Вызваліўся ў верасні 1939 года ў выніку [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|прыхода савецкіх войск]]. Пакінуў успаміны пра знаходжанне ў лагеры «''Арышты; Бяроза і Воля''». Вярнуўся ў Вільню. З ліпеня 1941 года загадчык бібліятэкі і сакратар Віленскага [[Беларускі музей у Вільні|беларускага гісторыка–этнаграфічнага музея імя І. Луцкевіча]], сябра навуковай рады музея. Па ліквідацыі музея ў лістападзе 1944 года, быў прызначаны дырэктарам зноў утворанага [[Літаратурны музей А. Пушкіна (Вільнюс)|Літаратурнага музея А. Пушкіна]] ў Вільні (1946—1948). [[Файл:Uladzislaŭ Pauliukoŭski, Rosa. Уладзіслаў Паўлюкоўскі, Роса (2022) (1).jpg|міні|Магіла Уладзіслава Паўлюкоўскага на могілках Роса, 2022 г.]] 29 жніўня 1948 года арыштаваны [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі БССР|савецкімі органамі бяспекі]], перавезены ў [[Мінск]]. Асуджаны да 10 гадоў лагераў. Вызвалены ў 1953 годзе. Вярнуўся ў Вільню паралізаваным і невылечна хворым. Памёр у 1955 годзе, пахаваны на віленскіх могілках [[Роса]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=507}}. == Творчасць == Пачаў друкавацца з 1926 года. У другой палове 1920–х гадоў яго вершы, артыкулы, замалёўкі, апавяданні друкуюцца ў газетах і часопісах «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]», «[[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]]», «[[Авадзень (часопіс)|Авадзень]]», «[[Хрысьціянская Думка]]», «[[Да працы|Сцяг Працы]]», «[[Сялянская ніва]]», «[[Пралескі (часопіс)|Пралескі]]», «[[Наша праўда]]», «[[Беларуская справа |Народная справа]]», «[[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]]», «[[Заранка (часопіс)|Заранка]]». На працягу 1928—1929 гадоў выдаў тры кнігі (частка з іх прысвечана вязніцы: вершы «''Лукішкі''», «''Дзень у адзіночцы''», «''У вастрозе''», «''Відзежа ў вастрозе''»). Перакладаў расійскіх класікаў ([[Леў Мікалаевіч Талстой|Леў Талстой]], [[Міхаіл Міхайлавіч Зошчанка|Міхаіл Зошчанка]]). Як мастак–графік удзельнічаў у выданні віленскіх беларускіх календароў-гадавікоў, падручнікаў, фотаальбомаў, буклетаў, розных дапаможнікаў па мастацтве, разьбе па дрэве. Карыстаўся псеўданімамі: ''У-Ініцкі; Улад. Ініцкі; У. І. Ніцкі; Улад-Ініцкі; Унучак; Унучакаў Зямляк; У. Паў-скі; Ул. Паў-скі;'' крыптанімамі: ''У. І.; У.-І.; Ў. П.'' == Бібліяграфія == * Сон Гаўрылы: і розныя вершы. – Вільня : Выдавецтва [[Уладзіслаў Знамяроўскі|У. Знамяроўскага]], 1928. – 32 с. * Апавяданні. Вільня, 1929 * Клім бабаю і іншыя жарты: Вершы. - Вільня : Выдавецтва У. Знамяроўскі і [[Эдвард Адамавіч Будзька|Э Будзька]], 1929. – 32 с. * Aryšty. Biareza i vola: (uspaminy aryštanta). - Vilnia : adbitka z "[[Беларуская крыніца|Krynicy]]", 1940. – 68 с. ( [http://berezakartuska.livejournal.com/11053.html Бяроза і Воля (1 частка)], [http://berezakartuska.livejournal.com/11450.html#cutid1 2-я частка]) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|||210}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|4|Паўлюкоўскі Уладзіслаў|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|І. Багдановіч]], [[Зоська Верас|Л. Войцік]]|507—508|ref=Беларускія пісьменнікі}} * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii/index_19707.html ПАУЛЮКОЎСКІ Уладзіслаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305020157/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii/index_19707.html |date=5 сакавіка 2016 }} // {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РС|1|0|РС|РС}} * {{артыкул|аўтар= Мікола Мікуліч.|загаловак=«Каб загінула цемра, прапала няволя...»: Творчая індывідуальнасць Улад-Ініцкага|спасылка= |мова= |выданне=[[Полымя (часопіс)]]|тып=|год=2022|том= |нумар=4|старонкі=66-78|doi= |issn=}} * {{cite web|author =Юрый Внуковіч, Яніна Грыневіч |authorlink = |date = |url =https://www.academia.edu/65352413/Беларускія_народныя_песні_з_вёскі_Брыксічы_Баранавіцкага_павету_сабраныя_У_Паўлюкоўскім |title =Беларускія народныя песні з вёскі Брыксічы Баранавіцкага павету, сабраныя У. Паўлюкоўскім |publisher = |access-date = 2025-01-03|language = }} == Спасылкі == * {{cite web|url = https://www.racyja.com/kultura/zabyty-uladzislau-paulyukouski/|title = Забыты Уладзіслаў Паўлюкоўскі|author = Сяргей Чыгрын|date = 2021|publisher = racyja.com|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210513041617/https://www.racyja.com/kultura/zabyty-uladzislau-paulyukouski/|archivedate = 13 мая 2021|url-status = dead}} * {{bis.nlb.by|130292|Паўлюкоўскі Уладзіслаў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўлюкоўскі Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Фатографы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Фатографы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Вязні Бяроза-Картузскага канцлагера]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стаўбцоўскім раёне]] ilqy3h48tekhl3rahrrg4pyzliqa5qs 0 158903 5142133 4716535 2026-05-15T22:17:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142133 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Юрчанка}} {{футбаліст | імя = Уладзімір Юрчанка | поўнае імя = Уладзімір Васілевіч Юрчанка | выява = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = ''Цыган'' | цяперашні клуб = | нумар = | пазіцыя = [[нападнік (футбол)|нападнік]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2006—2007| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]|17 (3) |2008—2010| {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Сатурн Раменскае|Сатурн (Раменскае)]]|6 (1) |2010| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]|29 (9) |2011—2014| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]|11 (0) |2012| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ (Жодзіна)]]|5 (0) |2012—2013| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]|32 (11) |2015| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]|11 (0) |2016—2017| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]|35 (6) |2017| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Орша|Орша]]|6 (1) |2018| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Горкі|Горкі]]|2 (0) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2006—2007| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-19|Беларусь (да 19)]]|4 (0) |2008—2010| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-21|Беларусь (да 21)]]|18 (3) |2012| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Алімпійская зборная Беларусі па футболе|Беларусь (алімпійская)]]|3 (0)}} }} '''Уладзімір Юрчанка''' (нар. {{ДН|26|1|1989}}, {{МН|Магілёў}}) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[нападнік (футбол)|нападнік]]. == Клубная кар’ера == === Раннія гады === Выхаванец магілёўскага футбола, у 2006 годзе быў запрошаны ў мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». На наступны год замацаваўся ў аснове мінчан, а ў 2008 годзе перайшоў у падмаскоўны «[[ФК Сатурн Раменскае|Сатурн]]». За два гады правёў за «Сатурн» шэсць матчаў, забіў адзін гол і не здолеў стаць іграком асновы. === 2010 === Сезон 2010 правёў у арэндзе ў магілёўскім «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпры]]». Быў трывалым іграком асновы, у чэмпіянаце забіў 9 галоў. Дапамог магілёўскаму клубу дайсці да раўнда плэй-оф [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]], забіў 6 галоў. У канцы 2010 года вярнуўся ў «Сатурн», але той неўзабаве спыніў сваё існаванне, і Юрчанка ў якасці свабоднага агента вымушаны быў шукаць новы клуб. === 2011 === У сакавіку 2011 года афіцыйна стаў іграком салігорскага «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёра]]». Аднак за салігорскі клуб паспеў згуляць усяго месяц, пасля чаго атрымаў цяжкую траўму ў трэніровачным матчы за моладзевую зборную і выбыў да канца сезона. У лютым 2012 года кантракт з «Шахцёрам» спыніўся, і яго было вырашана не падаўжаць. === 2012 === У сакавіку 2012 года, аднак, Юрчанка падпісаў новы кантракт з салігорцамі і амаль адразу адправіўся ў арэнду ў жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]» для ігравой практыкі. Але замацавацца ў жодзінскім клубе Юрчанку не атрымалася. Улетку 2012 года ён пакінуў «Тарпеда-БелАЗ» і перайшоў у арэнду ў «Дняпро» (які на той момант гуляў у Першай лізе) да канца сезона. У магілёўскім клубе Юрчанка адразу пачаў забіваць. У другім сваім матчы за «Дняпро» ён дапамог разграміць «[[ФК Віцебск|Віцебск]]» (6:0), забіўшы 3 галы і зрабіўшы 2 галявыя перадачы. Усяго ў 12 матчах забіў 10 галоў, а каманда выйшла ў Вышэйшую лігу з першага месца. === 2013 === Па заканчэнні арэнды Юрчанка вярнуўся ў «Шахцёр», дзе павінна была вызначыцца яго далейшая кар’ера. Кіраўніцтва клуба хацела пакінуць Юрчанку ў «Шахцёры», але сам Уладзімір хацеў у Магілёў. У выніку, кіраўніцтва клуба пайшло насустрач іграку, і ў студзені 2013 года Юрчанка быў аддадзены ў чарговую арэнду ў «Дняпро» на паўгады. У складзе «Дняпра» спачатку выступаў у аснове на пазіцыі правага нападніка. Але не мог праявіць сябе належным чынам, забіў усяго адзін гол (4 мая 2013 прынёс перамогу над [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] з лікам 2:1). Па заканчэнні арэнды ўлетку 2013 года спрабаваў працаўладкавацца за мяжой, але ў выніку зноў адправіўся ў Магілёў да канца сезона 2013<ref>{{cite web|date = 2013-08-07|url = https://football.by/news/47733 |title = Владимир Юрченко остается в "Днепре" |website = football.by |access-date = 2024-04-18 |language = ru}}</ref>. Але месца ў аснове ўжо не меў і толькі зрэдку выхадзіў на замены. === 2014 === Па заканчэнні тэрміну арэнды ў канцы 2013 года вярнуўся ў «Шахцёр». Новы галоўны трэнер салігорскай каманды [[Сяргей Бароўскі]] вырашыў даць Юрчанку шанец застацца ў камандзе. Юрчанка праходзіў з «Шахцёрам» перадсезонную падрыхтоўку і ў выніку распачаў сезон 2014 у стане гарнякоў. У «Шахцёры» гуляў пераважна за дубліруючы склад, за асноўную каманду згуляў толькі ў чатырох матчах, выніковымі дзеяннямі не адзначаўся. У чэрвені 2014 года быў выстаўлены салігорскім клубам на трансфер<ref>{{cite web|date = |url = http://by.tribuna.com/football/1021419295.html |title = «Шахтер» выставил Юрченко на трансфер |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru}}</ref>. У ліпені 2014 года стала вядома, што Юрчанка асуджаны на чатыры месяцы за ўхіленне ад адбывання пакарання<ref>{{cite web|date = |url = http://by.tribuna.com/football/1022059057.html |title = Владимир Юрченко осужден на 4 месяца за уклонение от отбывания наказания |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru}}</ref>. Пасля выхаду з турмы і заканчэння кантракта з салігорскім клубам стаў падтрымліваць форму ў складзе брэсцкага «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]»<ref>{{cite web |date = |url = http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/nnsport/712682.html |title = «Турма пайшла мне на карысць». Уладзімір Юрчанка – пра арыштанцкія прыгоды |website = by.tribuna.com |access-date = |language = be |archive-date = 8 снежня 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211208111206/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/nnsport/712682.html |url-status = dead }}</ref>. === 2015 === Са студзеня 2015 года рэгулярна трэніраваўся з дынамаўцамі і нарэшце 13 лютага 2015 падпісаў кантракт з брэсцкім клубам<ref>{{cite web|date = 2015-02-13|url = https://football.by/news/66716 |title = Владимир Юрченко и Андрей Цеван заключили контракты с брестским "Динамо" |website = football.by |access-date = 2024-04-18 |language = ru}}</ref>. Пачатак сезона 2015 прапусціў з-за траўмы, а з чэрвеня пачаў з’яўляцца на полі, пераважна выходзячы на замену. === 2016 === У лютым 2016 года падпісаў кантракт з «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпром]]»<ref>{{cite web|date = 2016-02-12|url = https://football.by/news/81457 |title = Владимир Юрченко подписал контракт с "Днепром" |website = football.by |access-date = 2024-04-18 |language = ru}}</ref>. У сезоне 2016 забіў 5 галоў у 25 матчах Першай лігі і другі раз дапамог магіляўчанам вярнуцца ў эліту. === 2017 === Па заканчэнні тэрміну кантракта ў студзені 2017 года пакінуў «Дняпро»<ref>{{cite web|date = 2017-01-03|url = https://football.by/news/94682 |title = Сийака, Юрченко, Гаврюшко, Марков и Образов покинули "Днепр" |website = football.by |access-date = 2024-04-18 |language = ru}}</ref>, аднак пазней зноў стаў трэніравацца з камандай і ў лютым падпісаў новы кантракт<ref>{{cite web|date = 2017-02-27|url = https://football.by/news/96587 |title = Владимир Юрченко продлил трудовые отношения с "Днепром" |website = football.by |access-date = 2024-04-18 |language = ru}}</ref>. У першым жа сваім матчы 8 красавіка супраць «[[ФК Віцебск|Віцебска]]» забіў гол, які стаў для нападніка першым у Вышэйшай лізе з 2013 года. Месца ў аснове, аднак, не меў, звычайна толькі з’яўляючыся на замену ў канцы сустрэчы. У ліпені 2017 года пакінуў магілёўскі клуб<ref>{{cite web|date = 2017-07-12|url = https://football.by/news/101960 |title = "Днепр" расстался с Юрченко и Сазанковым |website = football.by |access-date = 2024-04-18 |language = ru}}</ref>. З верасня 2017 года да канца сезона выступаў у Першай лізе за «[[ФК Орша|Оршу]]». === 2018 === У першай палове 2018 года заставаўся без каманды, а ў жніўні далучыўся да клуба Другой лігі «[[ФК Горкі|Горкі]]», за які да канца года згуляў у двух матчах. == Міжнародная кар’ера == Выступаў за [[Моладзевая зборная Беларусі па футболе|моладзевую зборную Беларусі]]. Удзельнічаў у [[Моладзевы чэмпіянат Еўропы па футболе 2009|моладзевым чэмпіянаце Еўропы 2009]]. 12 кастрычніка 2010 года ў адказным матчы супраць зборнай Італіі за выхад у фінальную частку [[Моладзевы чэмпіянат Еўропы па футболе 2011|чэмпіяната Еўропы 2011]] ужо на пятай хвіліне аформіў дубль, што дазволіла беларускай зборнай трапіць на фінальны турнір. Сам Юрчанка, аднак, атрымаў цяжкую траўму незадоўга да старту чэмпіянату і не змог прыняць у ім удзел. У 2012 годзе выступаў за [[Алімпійская зборная Беларусі па футболе|алімпійскую зборную Беларусі]] на турніры ў Тулоне, але не трапіў на [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Алімпіяду 2012]] у Лондан. == Цікавыя факты == Традыцыйна Юрчанка адзначаў забітыя галы кульбітамі праз сябе. == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Бр}} Бронзавы прызёр [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|2014]] == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад моладзевай зборнай Беларусі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2009}} {{DEFAULTSORT:Юрчанка Уладзімір Васілевіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Сатурн Раменскае]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Салігорск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Орша]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Горкі]] 79u9pb36dpul67lkyj4wr76iuxce8jk 0 164402 5141931 4627777 2026-05-15T16:36:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141931 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Увеа (значэнні)}} {{Этнічная група| group = Увеа <br /> (''Uvea'', ''Ouvéa'') | image = [[Выява:Roasted pigs.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Свята на астравах Уоліс<small> | poptime = 35500 чал. | popplace = {{Сцягафікацыя|Уоліс і Футуна}}<br />{{Сцягафікацыя|Новая Каледонія}} | langs = увеа, лааі | rels = [[політэізм]], [[культ продкаў]], [[хрысціянства]] | related = [[танганцы]], [[самоанцы]] }} '''Уве́а''' (саманазвы ''Uvea'', ''Ouvéa '') — прадстаўнікі дзвюх [[палінезійцы|палінезійскіх]] [[этнас|этнічных груп]] на [[астравы Уоліс|астравах Уоліс]] ([[Уоліс і Футуна]]) і [[Увеа (востраў, Новая Каледонія)|востраве Увеа]] ([[Новая Каледонія]]). Падзяляюцца на ўсходніх увеа (34000 чал.)<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=15839 Wallisian]</ref>, выхадцаў з астравоў Уоліс, і новакаледонскіх заходніх увеа (1500 чал.)<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=15925 Uvean, West]</ref>. ==Усходнія ўвеа== [[Археалогія|Археолагі]] выявілі, што [[палінезійцы]] прыйшлі на [[астравы Уоліс]] каля [[1400]] г. У [[1450]] гг. пасяленцы былі заваяваны [[Тонга|танганскімі]] правадырамі ''Ту'і Тонга''. [[Танганцы]] пабудавалі на поўдні каменную [[крэпасць]] і прымусілі мясцовых жыхароў выплочваць ім даніну. Да [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. увеа вызваліліся з-пад апекі, але частка танганцаў засталася на астравах і склала вышэйшы сацыяльны пласт правадыроў-''алікі''. У [[1767]] г. правадыр Манука з роду Такумасіва стварыў адзіную [[дзяржава|дзяржаву]] і прыняў уладарскі тытул ''лавелуа''. У [[1837]] г. [[Францыя|французскія]] місіянеры паспяхова распаўсюдзілі сярод увеа [[каталіцызм]]. У [[1842]] г. пасля паўстання часткі тубыльцаў яны звярнуліся да Францыі з патрабаваннем абараняць астраўную дзяржаву. [[5 красавіка]] [[1887]] г. ''лавелуа'' Амелія Такагахахау падпісала дагавор з Францыяй аб пратэктараце. У [[1917]] г. дзяржава увеа афіцыйна была далучана да Францыі. З другой паловы [[20 стагоддзе|XX]] ст. назіраецца [[эміграцыя]] усходніх увеа ў [[Новая Каледонія|Новую Каледонію]] ў пошуках працы і адукацыі. У нашы дні ў Новай Каледоніі жыве 24000 усходніх увеа, а ў [[Уоліс і Футуна]] — толькі 8800. Асноўная сацыяльная адзінка — пашыраная [[сям'я]], якая складаецца з некалькіх малых братэрскіх сем'яў, што могуць нават жыць у розных хацінах. Але менавіта пашыранай сям'і належыць зямля, яна размяркоўвае прыбыткі, у тым ліку [[грошы]], дасланыя сваякамі з Новай Каледоніі. Фармальна, ''лавелуа''дазваляецца [[палігінія]]. Хаця ў новых умовах улада традыцыйных [[манарх]]аў значна саслабла, яна працягвае захоўвацца і адыгрывае важную [[рытуал]]ьную ролю. У [[2005]] г. паміж ''лавелуа'' Тамазі Кулімаетоке II і французскімі ўладамі адбыўся канфлікт. Манарх адмовіўся выдаваць [[паліцыя|паліцыі]] свайго ўнука, абвінавачанага ў ненаўмысным забойстве. Пасля гэтага ''лавелуа'' фактычна быў адхілены ад кіравання, але атрымаў падтрымку многіх простых грамадзян. [[Сельская гаспадарка]] і [[рыбалоўства]] застаюцца галоўнымі заняткамі ўвеа. Большасць паселішчаў на астравах — [[вёска|вёскі]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] пераважае будаўніцтва хацін з сучасных матэрыялаў. Планіроўка населеных пунктаў мае раскіданы від, бо кожная пашыраная сям'я аддае перавагу жыццю на сваім надзеле. [[Культура|Культурнае]] жыццё вяскоўцаў засяроджана пераважна вакол [[касцёл]]у. Усходнія ўвеа захавалі майстэрства будаўніцтва традыцыйных [[лодка|лодак]]. ==Заходнія ўвеа== Заходнія ўвеа — [[знешнія палінезійцы]], якія займаюць паўночную частку [[Увеа (востраў, Новая Каледонія)|вострава Увеа]] каля [[Новая Каледонія|Новай Каледоніі]]. Яны перасяліліся сюды з [[астравы Уоліс|астравоў Уоліс]] і [[астравы Самоа|Самоа]] ў [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. і захавалі многія агульныя рысы ў [[мова|мове]], [[Асабістае імя|імёнах]] і назвах [[сям'я|сем'яў]]. Аднак матэрыяльная [[культура]] больш нагадвае суседнюю [[меланезійцы|меланезійскую]]. Адметная культурная традыцыя - ''вахаіхаі''. Яна ўяўляе сабою жаночы [[танец]], які суправаджаецца [[песня|спеўнымі]] кароткімі пераказамі [[міф]]ічных і [[эпас|эпічных]] паданняў. Заходнія ўвеа прымаюць актыўны удзел у барацьбе [[Канакі Новай Каледоніі|канакаў Новай Каледоніі]] за свае правы і незалежнасць. {{зноскі}} ==Спасылкі== *[http://www.everyculture.com/To-Z/Wallis-and-Futuna.html Wallis and Futuna] *[http://www.lesilesrevees.com Les îles rêvées] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161025113550/http://www.lesilesrevees.com/ |date=25 кастрычніка 2016 }} *[https://www.alk.nc/langues/fagauvea Fagauvea]{{Недаступная спасылка}} *[http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_62_1953/Volume_62,_No._2/Mythes_et_chants_Polynesiens_d%26%2339%3BOuvea_(Iles_Loyalty),_by_Jean_Guiart,_p_93-113/p1 JEAN GUIART, MYTHES ET CHANTS POLYNESIENS D'OUVEA (ILES LOYALTY)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180208235737/http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_62_1953/Volume_62%2C_No._2/Mythes_et_chants_Polynesiens_d%26%2339%3BOuvea_%28Iles_Loyalty%29%2C_by_Jean_Guiart%2C_p_93-113/p1 |date=8 лютага 2018 }} [[Катэгорыя:Палінезійскія народы]] [[Катэгорыя:Уоліс і Футуна]] [[Катэгорыя:Насельніцтва Новай Каледоніі]] aqf0izb0piuq1sfirsewy16ys8qm3by 0 164457 5142254 5122551 2026-05-16T09:07:18Z JerzyKundrat 174 5142254 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Цюхінічы |выява = Ciuchiničy_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Матыкальскі }} '''Цюхі́нічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ciuchiničy}}, {{lang-ru|Тюхиничи}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Матыкальскі сельсавет|Матыкальскага сельсавета]]. Размешчаны за 8 кіламетраў на поўнач ад [[Брэст]]а, 8 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Цэнтральны]]. Каля вёскі размешчана плаціна на рацэ [[Лясная (рака)|Лясной]]. == Насельніцтва == * 170 гаспадарак, 414 жыхароў (2005) * 37 двароў, 249 жыхароў (1897) * 471 жыхар (1905) * 159 жыхароў (1921) * 374 жыхары (1959) * 324 жыхары (1970) == Гісторыя == У 19 стагоддзі вёска і цэнтр аднайменнага маёнтка ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Паводле рэвізійных матэрыялаў 1858 года 133 сялянскія душы. У 1870 годзе з’яўлялася цэнтрам сельскай грамады. У 1897 годзе працавалі [[млын]], школа граматы, хлебазапасны магазін, кузня і карчма. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у Матыкальскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. З 12 кастрычніка 1940 года цэнтр [[Цюхініцкі сельсавет|Цюхініцкага сельсавета]]. У Вялікую Айчынную вайну загінулі 11 вяскоўцаў. 8 верасня 1959 года Цюхініцкі сельсавет ліквідаваны, яго тэрыторыя тэрыторыя далучана да Матыкальскага савета. Знаходзіцца ў складзе сельскагаспадарчага прадпрыемства "Селекцыйна-гібрыдны цэнтр "«Заходні». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ciuchiničy}} {{Матыкальскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Матыкальскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] eypubaxw0xxjyn0ewkouoy8h7l5ba1x 0 165483 5142086 4602765 2026-05-15T20:35:51Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5142086 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} {{Цёзкі2|Каханоўская}} {{Цёзкі2|Рытар}} {{Цёзкі2|Саковіч}} '''Аляксандра Саковіч''' (сапр. '''Іна Рытар''', у замужастве '''Каханоўская;''' {{ДН|14|12|1906}}, [[Адэса]] — {{ДС|8|1|1997}}, [[Кліўленд]], [[ЗША]]) — беларуская [[пісьменніца]], мемуарыст. == Біяграфія == З [[1921]] г. жыла ў Мінску. Вучылася ў [[Беларускі педагагічны тэхнікум|Беларускім педагагічным тэхнікуме]], скончыла [[гістарычнае аддзяленне педфакультэта БДУ]]. Швагерка пісьменніка і вучонага [[Міхайла Грамыка|Міхайлы Грамык]]і. Жывучы ў доме Грашкаў, затым у Лёсікаў, сустракалася з [[Я. Купала]]м, [[Я. Колас]]ам, [[З. Бядуля|З. Бядулем]] (пазней напісала пра гэтыя сустрэчы ўспаміны). Пасля заканчэння ўніверсітэта працавала там жа выкладчыцай беларускай мовы і літаратуры. У [[1930]] годзе выйшла замуж за свайго першага мужа, узяла ягонае прозвішча Сеўрук. Муж быў [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрасаваны]], высланы на [[Калыма|Калыму]], дзе загінуў у [[ГУЛАГ]]у, Іна Рытар з двухгадоваю дачкою (сын-першынец памёр) вярнулася ў Беларусь. У час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] жыла на радзіме бацькоў у [[Ярэмічы|Ярэмічах]], настаўнічала, была выкладчыцай у [[Навагрудская настаўніцкая семінарыя|Навагрудскай настаўніцкай семінарыі]]. З лета [[1944]] г. — на эміграцыі, трапіла ў [[Французская зона акупацыі Германіі|французскую зону акупацыі Германіі]], пасля пераехала ў беларускі лагер перамешчаных асобаў каля [[Рэгенсбург]]у, выкладала нямецкую і англійскую мовы ў [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы]]. Тут ад няшчаснага выпадку загінула яе 9-гадовая дачка. У [[1950]] г. Іна Рытар эмігравала ў [[ЗША]]. Жыла ў [[Нью-Ёрк]]у, брала ўдзел у нацыянальным грамадскім жыцці, уваходзіла ў Галоўную ўправу [[БАЗА]], управу [[БІНІМ]]а. У [[1955]] годзе абралася шлюбам з [[Аўген Калубовіч|Аўгенам Калубовічам]] (на эміграцыі Каханоўскі) і пераехала з мужам у [[Кліўленд]], дзе была заснавана беларуская калонія. Выкладала ў беларускай суботняй школцы, займалася літаратурнай творчасцю, грамадскай працай. Памерла {{ДС|8|1|1997}} года. Пахавана на [[могілкі Рыверсайд (Кліўленд)|могілках Рыверсайд]] у [[Кліўленд]]зе, [[Агая|штат Агая]]<ref name="Могілкі">{{крыніцы/Могілкі як частка мемарыяльнай культуры беларускай эміграцыі|}}</ref>. == Творчасць == Самая першая публікацыя была змешчана ў газеце «Раніца» (1944). Сярод яе твораў апавяданні, аповесці, успаміны пра Я. Купалу, [[Я. Колас]]а, [[Я. Лёсік]]а, [[П. Бузук]]а, М. Грамыку, У. Ігнатоўскага, [[А. Цвікевіч]]а, М. Доўнар-Запольскага і інш. У артыкулах «Лістападаўцы», «Да гісторыі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэту», «Археалагічная экспедыцыя ў 1928 г.», «Менск у 1930—1931 гадох» паўстае карціна жыцця на Беларусі 1920-30-х гадоў, раскрываецца складаны і супярэчлівы духоўны стан грамадства, якое ўступала ў перыяд панавання таталітарнага рэжыму. Пісьменніцкая актыўнасць Іны Рытар прыпадае на 1950-80-я гады. Яе проза цікавая перажытасцю матэрыялу, праўдай чалавечых лёсаў і абставін. Як празаік А. Саковіч пачалася з апавядання «У няведам’е» (часопіс «Конадні», 1957). Затым яе аповесці, апавяданні пачалі рэгулярна публікавацца ў эмігранцкім друку. Апавяданні «На захад», «Шчаслівая», «Сама», «Кожнаму сваё», «З кім яна?», «Асірочаныя», «У завею» аб’яднаныя тэмай жыцця на Беларусі ў 1930-я гады і на пачатку Другой сусветнай вайны. У іншых апавяданнях і аповесцях «Браты», «Паміж Сцылай і Харыбдай» праглядваецца лёс самой пісьменніцы і яе блізкіх. Упершыню ў беларускай прозе так шырока быў паказаны лёс жанчыны, сямейнае, мацярынскае шчасце якой было разбурана бязлітаснымі катаклізмамі часу. Кніга аповесцей і апавяданняў А. Саковіч «У пошуках праўды» была выдадзена ў [[Нью-Ёрк]]у [[БІНІМ|Інстытутам навукі і мастацтва]] ў 1986 г. У яе увайшлі таксама ўспаміны і артыкулы пісьменніцы. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Юрэвіч Л.'' Літаратурны рух на эміграцыі. — Мн.: БГА, 2002. * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130311}} {{DEFAULTSORT:Саковіч Аляксандра}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Навагрудскай настаўніцкай семінарыі]] lzst27dj3hvv9z9srtuthcibgspsg7h 0 166931 5142320 5141601 2026-05-16T11:22:04Z Lavon 1118 /* Кнігі */ 5142320 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Леанід Лявонцьевіч Ла́ўрэш''' (нар. {{ДН|1|3|1963}}, {{МН|Ліда}}) — беларускі [[пісьменнік]], [[краязнавец]], [[перакладчык]] і незалежны даследчык. == Біяграфія == Скончыў [[электратэхнічны факультэт БНТУ|электратэхнічны факультэт]] [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускага політэхнічнага інстытута]] (1985)<ref name="МарозСН23">''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 23.</ref>. Па адукацыі інжынер<ref>''Шчарбачэвіч Ніна''. Леанід Лаўрэш:… С. 7.</ref>. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 2017 года. Жыве ў Лідзе. Мае жонку, сына, нявестку і ўнука. == Дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў Леаніда Лаўрэша — краязнаўства і гісторыя прыродазнаўчых навук на Беларусі. Навуковая зацікаўленасць гісторыяй Лідчыны тычыцца шырокага часавага дыяпазону — ад першабытнасці да часоў Заходняй Беларусі (1921—1939). Асобна цікавіцца еўрапейскімі падзеямі канца XIV — пачатку XV стагоддзяў, якія закранулі Лідчыну. Быў удзельнікам творчага калектыву [[ГрДУ|ГрДУ імя Я. Купалы]], які па заданні [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[НАНБ]] выконваў навукова-даследчую работу па канфесійнай гісторыі Беларусі XIX ст.<ref name="МарозСН23"/> Публікуецца з 2000 года. Першыя артыкулы былі вынікам вандровак па Лідчыне, падчас якіх у в. [[Ішчална]] быў знойдзены дзейны сонечны гадзіннік (мусіць адзіны ў Беларусі), а ў в. Бабры — раней неапісаны камень-следавік.<ref name="МарозСН23"/> Выказаў уласную гіпотэзу пра месца заключэння [[Востраўскае пагадненне|Востраўскага пагаднення]] (1392). Распрацоўваў тэму удзелу англійскіх арыстакратаў, персанажаў [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]] — [[Генрых IV (кароль Англіі)|Генры Ланкастэра]], Генры Персі Хотспура, Джона Бафорта і іншых, у [[Вайна Тэўтонскага ордэна і ВКЛ|вайне Тэўтонскага ордэна супраць Вялікага княства Літоўскага]]. Пісаў пра адбітак войнаў і паўстанняў у XIX ст. — [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], паўстанняў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864]] гадоў, у гісторыі Лідчыны. Звяртаецца і да пытанняў эканамічнай гісторыі Ліды і Лідчыны. Рэканструяваў раней невядомыя моманты з гісторыі многіх паселішч Лідчыны. Частка артыкулаў Леаніда Лаўрэша прысвечана і архітэктурным помнікам, архітэктуры готыкі і рамантызму на Лідчыне.<ref name="МарозСН23"/> Распрацоўвае канфесійную гісторыю Лідчыны, аўтар артыкулаў пра асобныя прыходы, храмы і капліцы. Зрабіў уклад у царкоўнае краязнаўства. Пры гэтым, мабыць першым у Беларусі, заняўся царкоўным краязнаўствам уніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы. У кнізе «Грэка-каталіцкая (уніяцкая) Царква на Лідчыне» (2012) паказаў у кантэксце аналагічных усходнееўрапейскіх працэсаў царкоўна-рэлігійныя працэсы на Лідчыне ў XVI—XX ст., апісаў адбітак стварэння, дзейнасці і ліквідацыі ўніяцкай царквы ў Беларусі на гісторыі Лідчыны. Кніга заснавана на багатым факталагічным матэрыяле, з апублікаваннем дакументаў у Дадатках. Прэзентацыя кнігі выклікала пэўны рэзананс<ref name="МарозСН23"/>. Даследуе гісторыю прыродазнаўчых навук у Беларусі. Асобная сфера даследаванняў Леаніда Лаўрэша ў гэтай галіне — астраномія, ёй прысвечаны шэраг артыкулаў і кніга нарысаў «І зорнае неба над галавой…» (2013)<ref name="МарозСН23"/>. Прафесар [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]] лічыць, што кніга Лаўрэша «Маламажэйкаўская царква» — не звыклы краязнаўчы нарыс: «Чым далей чытаеш, тым больш разумееш веліч і трагізм нашай мінуўшчыны… Пасля адкрыццяў, якія зрабіў аўтар кнігі, пра Мураванку можна складаць вершы і пісаць ледзь не дэтэктыўныя раманы. … Старонка за старонкай мы гартаем кнігу гісторыі Маламажэйкаўскай царквы даўжынёй у 500 год. Мы знаёмімся з падзеямі і людзьмі: уладальнікамі Мажэйкава, „калятарамі“ царквы (дабрадзеямі і самадурамі), са шматлікімі прэтэндэнтамі на сам храм і яго маёмасць, рэліквіі, землі. З дзяржаўнымі мужамі і мясцовымі чыноўнікамі, ад якіх залежаў лёс храма. Перад намі праходзіць цэлы шэраг прадстаўнікоў духоўнага саслоўя: ад вышэйшых царкоўных іерархаў да шараговых святароў. Дарэчы, Лаўрэш аднавіў імёны ўсіх настаяцеляў храма, пачынаючы з сярэдзіны XVII ст.»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=185226 «Пасля адкрыццяў, якія зрабіў Лаўрэш, пра Мураванку можна складаць вершы»] // nashaniva.by, 10.02.2017, 22:52</ref> У 2017 годзе выйшла кніга «Шэпт пажоўклых старонак. Лідчына ў люстэрку прэсы. 1900—1939 гг.». Прафесар [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Аляксандр Смалянчук]] адзначыў, што кніга «ў пэўным сэнсе ўнікальная. Гэта свайго роду хроніка мінулага Ліды, складзеная карэспандэнтамі шматлікіх газет і часопісаў, у якой адлюстравалася жыццё горада і наваколляў у першае саракагоддзе XX ст … [Кніга] дазваляе зазірнуць у малавядомыя старонкі гісторыі горада і наваколляў у апошнія гады існавання Расійскай Імперыі, у часы ваенных выпрабаванняў, якія працягваліся для Лідчыны доўгія 7 гадоў — з 1914 да 1921 года. Шмат месца ў кнізе займае хроніка горада міжваеннага перыяду, калі Ліда знаходзілася ў складзе Польскай Рэспублікі. Гэтыя старонкі прыцягваюць асаблівую ўвагу ў сувязі з тым, што ў ранейшыя часы гэты перыяд гісторыі звычайна адпраўлялі ў забыццё. Кніга заканчваецца падзеямі, у якіх адчувальны подых Другой сусветнай вайны…»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=203558 Гісторыя Лідчыны на старонках старых газет — выйшла даследаванне Лявона Лаўрэша] // nashaniva.by, 27.01.2018, 11:52</ref>. У 2021 годзе ў Варшаве ў выдавецтве Poligraf выйшаў пераклад «Шэпта …» на польскую мову. У польскім выданні гісторыя Ліды распавядаецца з 1921 да 1939 года і замест храналагічнага выкладання гісторыі горада, як у беларускай версіі, польская версія перапрацавана па тэматычным прынцыпе<ref>[https://www.bn.org.pl/download/document/1634544770.pdf Urzędowy Wykaz Druków Wydanych w Rzeczypospolitej Polskiej. Przewodnik Bibliograficzny. Biblioteka Narodowa. Warszawa, 9—15 sierpnia 2021 r. Nr 32. S. 100.]</ref>. 100-годдзю БНР прысвечана біяграфія генерала ад інфантэрыі і міністра абароны БНР [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяна Кандратовіча]]. Хабілітаваны доктар з універсітэта Мікалая Каперніка ў Торуні [[Дарота Міхалюк]] у прадмове да кнігі, сярод іншага напісала: «На стагоддзе абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі ў рукі чытача патрапляе біяграфія генерала Кіпрыяна Кандратовіча … Вяртанне на старонкі гісторыі гэтай постаці адбылося дзякуючы пісьменніку і гісторыку Леаніду Лаўрэшу, які ўжо каля дваццаці гадоў даследуе лёс генерала і публікуе працы пра яго жыццё. Ягонай заслугай з’яўляецца адшуканне магілы генерала, пахаванага каля царквы ў Воранаве. … Праца мае высокую навуковую каштоўнасць, бо падмацавана дакументамі і добра напісана. … Аўтар не толькі з захапленнем праводзіць нас праз жыццё генерала Кіпрыяна Кандратовіча, але таксама дзеліцца з чытачом этапамі сваіх пошукаў і даследаванняў і паказвае, якой надзвычай захапляльнай можа быць праца гісторыка»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=210268 Кіпрыян Кандратовіч: генерал Расійскай імперыі, які падтрымаў БНР] // nashaniva.by, 28.05.2018, 15:21</ref>. [[Файл:Лаўрэш Леанід, сакавік 2023..jpg|злева|міні]] У 2020 г. выйшла кніга «Шпацыры па старой Лідзе». Доктар гістарычных навук [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандр Краўцэвіч]] лічыць, што кніга гэта плён шматгадовай працы лідскага пісьменніка і краязнаўца Леаніда Лаўрэша, «працы архіўнай, гістарыяграфічнай, але таксама і даследчыцка-палявой, менавіта, апытання сталых жыхароў горада пра падзеі XX ст. Строга падыходзячы да справы, тут не зусім пасуе слова „краязнаўства“ як да кнігі, так і да яе аўтара, бо яно асацыіруецца з аматарствам. Больш дакладным будзе акрэсленне „рэгіянальная гісторыя“, бо мы маем выкладзенае ў папулярнай форме навуковае даследаванне. Кніга Лаўрэша — як вяршыня айсберга, менавіта яго частка, найбольш відочная і даступная для людскога ўспрымання. Па-за полем зроку застаецца „падводная“ частка — нашмат большая як па працягласці, так і па аб’ёму праробленай працы. Каштоўнасць кнігі менавіта ў тым, што яна ўяўляе сабой прадукт гістарычнага даследавання, даведзены да канцавой мэты — масавага чытача. Але яна — не прадукт масавай культуры. Напісаная добрай выразнай мовай ў апоры на грунтоўным крыніцазнаўчым і гістарыяграфічным падмурку — кніга прэзентуе культуру прафесійную»<ref>[http://pawet.net/ns/2020/08/%E2%84%96_08_(1471).html Аляксандар Краўцэвіч. "Шпацыры па старой Лідзе" Леаніда Лаўрэша // Наша слова № 8 (1471), 19 лютага 2020.]</ref>. Адзін з найстарэйшых беларускіх архітэктараў, кандыдат архітэктуры, дацэнт БНТУ, [[Юрый Нікадзімавіч Кішык| Кішык Ю. Н.]] які раней і сам працаваў архітэтарам горада Ліда, пісаў у сваёй рэцэнзіі на кнігу «Шпацыры па старой Лідзе»: "Кнігу Леаніда Лаўрэша трэба чытаць некалькі разоў. Правільней сказаць - трэба не чытаць, а ўважліва вывучаць і асэнсоўваць цікавыя эпізоды горадабудаўнічай гісторыі Ліды. Я рабіў гэта з аднолькава вялікай цікавасцю, задавальненнем і ... прыкрасцю. Справа ў тым, што некалькі дзесяцігоддзяў таму я як выпускнік менскага палітэха працаваў у Лідзе архітэктарам горада, але тады належнай цікавасці да гісторыі горада не праявіў. А былі гэта 1960-я гады, і я мог быць больш актыўным сведкам, удзельнікам і нават летапісцам шматлікіх гістарычных працэсаў, якія разгортваліся ў краіне. Аднак менавіта такім пісьменнікам стаў Л. Лаўрэш. ... кніга надзвычай змястоўная, "шматслойная" і ўспрымаецца як шэраг партрэтаў аднаго і таго ж, здавалася б, знаёмага чалавека. Л. Лаўрэш дабіўся цікавасці чытачоў да кнігі краязнаўчага характару, выкарыстоўваючы спалучэнне рацыянальных спосабаў і вынаходлівых прыёмаў. Бо, усё ў канчатковым выніку зводзіцца да таго, што Л. Лаўрэш прыводзіць велізарны аб'ём "здабытага" ім жа багатага факталагічнага матэрыялу, малавядомага і зусім невядомага, прадстаўленага аднолькава цікава і ў кароткім тэксце, і ў змястоўных ілюстрацыях. Аднак вельмі важна, як адбіраюцца і як падаюцца падзеі і з'явы з гісторыі горада. Лепшыя фрагменты кнігі - тыя, у якіх чытачу як прыемнаму суразмоўцу не проста паведамляецца нейкі цікавы факт, а "давяраецца" яркі, нават у нейкай ступені таямнічы эпізод, ініцыяваны шпацырам па старой Лідзе. Наколькі ж цікавей становіцца аповед, калі адчуваеш асабістыя, эмацыйна афарбаваныя адносіны да эпізоду з боку аўтара, ды яшчэ і прыцягнутага для гэтай мэты знаёмага яму чалавека, які дзеліцца з намі сваімі непаўторнымі ўражаннямі і характэрнымі ўспамінамі! І тады не толькі раскрываюцца старонкі гісторыі старажытнай Ліды, але лёгка запамінаюцца яе персанажы, імёны, даты, нумары будынкаў, іх стылявыя асаблівасці і г. д."<ref>[https://www.academia.edu/162473826/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%BA_%D0%AE_%D0%9D_%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D0%B0_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_ Кішык Ю. Н. Рэцэнзія на кнігу Леаніда Лаўрэша "Шпацыры па старой Лідзе" // Наша слова.pdf № 5 (214), 4 лютага 2026.]</ref>. У 2020 годзе Леанід Лаўрэш быў узнагароджаны граматай-падзякай ад Інстытута гісторыі НАН Беларусі «… за арганізацыю навукова-пошукавай работы і плённую працу на ніве краязнаўства». У 2023 годзе ўзнагароджаны граматай-падзякай Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі «… за плённую літаратурную і краязнаўчую працу…». У 2023 годзе выйшла кніга Леаніда Лаўрэша «Інстынкт пазнання». Аўтар прадмовы да гэтай кнігі, кандыдат гістарычных навук, дацэнт Святлана Лугаўцова, заўважыла: «Палітыка ў галіне адукацыі той ці іншай дзяржавы з’яўляецца ключавым фактарам, які вызначае яе дынаміку: прагрэсіўны рух або стагнацыю. Разам з тым пытанням развіцця адукацыі ў беларускай гістарыяграфіі традыцыйна надавалася менш увагі, чым аналізу палітычных і эканамічных праблем. Новая праца Леаніда Лаўрэша „Інстынкт пазнання“ ў значнай меры закрывае гэтую лакуну. У ёй паслядоўна разглядаецца гісторыя адукацыі ў Лідзе з сярэдзіны XVIII стагоддзя да канца 30-х гадоў ХХ стагоддзя»<ref>[https://www.academia.edu/104730167/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_1_101_ Лідскі летапісец. 2023. № 2(102). С. 34.]</ref>. Шэраг публікацый Л. Лаўрэша прысвечана рэчавым, вусным, пісьмовым і выяўленчым крыніцам рэгіянальнай гісторыі, у т.л. каменным магілам, камяням-следавікам, паданням, малюнкам, паштоўкам і фотаздымкам.<ref name="МарозСН23"/> Таксама ён даследуе біяграфіі і дзейнасць вядомых ураджэнцаў Лідчыны, у т.л. звяртае ўвагу на забытыя і малавядомыя імёны. Апублікаваў шэраг біяграм і біяграфічных даследаванняў, у т.л. [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяна Кандратовіча]], [[Яўген фон Гротэ дэ Буко|Яўгена фон Гротэ дэ Буко]], [[Дзіянісій Хлявінскі|Дзіянісія Хлявінскага]], [[Антоні Гарэцкі|Антонія Гарэцкага]], [[Францішак Нарвойш|Францішка Нарвойша]], [[Аляксандра Нарбут|Аляксандры Нарбут]], [[Цэзарый Каменскі|Цэзарыя Каменскага]], [[Віктар Басяцкі|Віктара Басяцкага]], [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціна Пачобут-Адляніцкага]], [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]], [[Вітольд Карлавіч Цэраскі|Вітольда Цэраскага]], [[Гаўрыла Адрыянавіч Ціхаў|Гаўрылы Ціхава]] і іншых.<ref name="МарозСН23"/> Аўтар 21 кнігі (гл. спіс ніжэй) і каля 400 артыкулаў. Сталы аўтар газеты «Наша слова», часопіса «Лідскі летапісец», «Маладосць», «Гістарычны альманах» і розных навуковых зборнікаў. Удзельнік многіх навуковых гістарычных канферэнцый і круглых сталоў, дзе выступае па лідскай тэматыцы<ref>''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 23—24.</ref>. == Ацэнкі == Як заўважыла доктар гістарычных навук [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]], краязнаўчымі даследаваннямі Л. Лаўрэш робіць значны ўклад у пашырэнне ведаў пра гісторыю Лідчыны, пазнанню яе месца і значнасці ў еўрапейскім гістарычным кантэксце<ref name="МарозСН24">''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 24.</ref>. У артыкуле пра Маламажэйкаўскую царкву на сайце «Сінадальнага аддзела рэлігійнай адукацыі і катэхізацыі БПЦ», Леанід Лаўрэш характарызаваны як «…даследчык і пісьменнік, знакаміты краязнаўца Лідчыны і аўтар кнігі пра Маламажэйкаўскую царкву-крэпасць»<ref>{{Cite web|url=https://oroik.by/xram-rastva-prasvyatoj-bagarodzicy-z-gistoryi-starazhytnaj-muravanki/|title=Храм Раства Прасвятой Багародзіцы: з гісторыі старажытнай “Мураванкі”| access-date=2024-03-29}}</ref>. == Асноўныя публікацыі == Паводле<ref>Спіс важнейшых публікацый… С. 24—26.</ref>: === Кнігі === * Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/167252305/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%B7_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_%D0%A0%D0%90_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%83_2026_744_%D1%81 Там дзе з Богам гавораць... Гісторыя цэркваў на Лідчыне]. Полацк : «РА Грэка-каталіцкая парафія Святапакутніка Язафата ў г. Полацку», 2026. — 744 с. * Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/164650303/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%91%D0%BB_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_76_%D1%81 Фарны касцёл у Лідзе.] Издательские решения, 2026. — 76 с. * Лаўрэш Л. Л. [https://independent.academia.edu/LLauresh Лідскі замак : Кароткая гісторыя.] Издательские решения, 2025. — 100 с. * Lauresh L. [https://www.academia.edu/122186957/Leanid_Lauresh_Spacery_po_starej_Lidzie_Warszawa_Sowa_2023_340_s Spacery po starej Lidzie]. Warszawa: Sowa, — 2025. — 340 s. * Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/143403929/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA_%D0%AE%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%AF%D0%B3%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_100_%D1%81 Гісторык Юстын Нарбут. Яго навуковая дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго дачка Каміла.] Издательские решения, 2025. — 100 с. * Lauresh L., Lauresh H. [https://www.academia.edu/143185397/Lauresh_L_Lauresh_H_Tam_gdzie_zatrzyma%C5%82_czas_si%C4%99_Historyczne_lidzkie_nekropolie_Warszawa_Sowa_2025_198_s Tam, gdzie zatrzymał czas się... Historyczne lidzkie nekropolie.] Warszawa: Sowa, 2025. — 198 s. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/143318905/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%92%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%91%D1%9E_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_60_%D1%81 Выхаванкі князёў Чартарыскіх з-пад Ліды.] Издательские решения, 2025. — 60 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/128183633/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D1%85_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91_%D1%96_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1_%D0%92_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B9_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_2025_326_%D1%81 Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях : Жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі;] пад рэд. С. В. Марозавай. — Полацк, 2025. — 326 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/128829000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_172_%D1%81 Тэадор Нарбут : Навуковая і літаратурная дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго час.] Издательские решения, 2025. — 172 с. * Лаўрэш Л., Лаўрэш Г. [https://www.academia.edu/124479815/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93_%D0%86_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D1%96%D1%9E%D1%81%D1%8F_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93_%D0%86_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA_2024_222_%D1%81 Там, дзе спыніўся час… . Лідскія гістарычныя некропалі.] ГроКарДрук, — 2024. — 222 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/121536228/%D0%AF%D0%BA_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D1%9E%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D1%83_XX%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0_%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%BE_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%96_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA_2024_150_%D1%81 Як горад Ліда ўвайшоў у ХХ стагоддзе. Пошта, чыгунка, кіно, электрычнасць і першыя аўтамабілі.] ГроКарДрук, — 2024. — 150 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/100869582/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2023_192_%D1%81 Інстынкт пазнання. Нарысы з гісторыі адукацыі ў горадзе Ліда.] Гродна: ЮрСаПрынт, — 2023. — 192 с. * Lauresh L. [https://www.academia.edu/108954944/Leanid_Lauresh_Szept_po%C5%BC%C3%B3%C5%82k%C5%82ych_stron_Ziemia_Lidzka_w_zwierciadle_prasy_lat_1922_1939_Warszawa_Wydawnictwo_Poligraf_2021_338_s Szept pożółkłych stron. Ziemia Lidzka w zwierciadle prasy lat 1922—1939.] Warszawa: Wydawnictwo Poligraf, — 2021. — 338 s. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/78138036/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5 Шпацыры па старой Лідзе.] Гродна: ЮрСаПрынт, — 2020. — 342 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/39182685/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%8F%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D0%B4%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2018_154_%D1%81 Генерал, які дайшоў да Беларусі.] Жыццяпіс Кіпрыяна Кандратовіча. Гродна: ЮрСаПрынт, — 2018. — 154 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/36101118/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A8%D1%8D%D0%BF%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%BB%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8B_1900_1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_2017_%D0%A8%D1%8D%D0%BF%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%BB%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8B_1900_1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%90%D0%90_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2017_432_%D1%81 Шэпт пажоўклых старонак. Лідчына ў люстэрку прэсы. 1900—1939 гг.] Гродна: ТАА «ЮрСаПрынт», — 2017. — 432 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/34790331/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2017_114_%D1%81_%D1%96%D0%BB Маламажэйкаўская царква: гістарычны нарыс] / пад рэд. С. В. Марозавай. Гродна: ЮрСаПрынт, — 2017. — 114 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/28862000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85_1812_1831_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2016_244_%D1%81_%D1%96%D0%BB Паўстанчы дух. 1812, 1831, 1863 гады на Лідчыне.] Гродна: Юрсапрынт, — 2016. — 244 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/28862139/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD_%D0%A8%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D1%96_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%86%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82_2014_63_1_%D1%81_100_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%8F%D1%87%D0%B0%D1%9E_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_ Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца.] Мінск: Харвест, — 2014. — 63 с. (100 выдатных дзеячаў беларускай культуры). * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/13120984/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D1%9E%D1%87%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D1%81%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D1%85_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F_2013_152_%D1%81 Ліда ўчора і сёння : гісторыя горада ў выявах.] Ліда: Лідская друкарня, — 2013. — 152 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/3552888/_I_%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B4_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3i%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8Bi_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BCii_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BDi%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%81_2013_266_%D1%81_%D1%96%D0%BB «І зорнае неба над галавой…»: Нарысы з гісторыі астраноміі.] Мінск: Лімарыус, — 2013. — 266 с. * Лаўрэш Л. Грэка-каталіцкая (уніяцкая) Царква на Лідчыне; пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк: Грэка-каталіцкая парафія Святамучаніка Язафата ў г. Полацку, — 2012. — 128 с. * Лаўрэш Л. Генерал Кіпрыян Кандратовіч (Дзеячы Беларускай Народнай Рэспублікі). Ліда, — 2007. — 43 с. * Лаўрэш Л., Круцікаў У. Ліда на старых малюнках, паштоўках, фотаздымках. Ліда, — 2001. — 108 с. ==== Укладанне і пераклад ==== * [https://www.academia.edu/117827014/%D0%9BI%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D%D0%95_%D0%90%D0%A1%D0%9E%D0%91%D0%90_%D0%86_%D0%A7%D0%90%D0%A1_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_6_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2015_%D0%A1_68_165 АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 6.] Укладальнікі: Леанід Лаўрэш, Аляксандр Фядута. Мінск, — 2015. — 365 с. * ''[[Міхал Шымялевіч|Шымялевіч Міхал.]]'' [https://www.academia.edu/122743668/%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB_%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%90%D0%90_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2019_326_%D1%81 Збор твораў] / укл. Леанід Лаўрэш. Гродна: ТАА «ЮрСаПрынт», — 2019. — 326 с. * [https://www.academia.edu/122743731/_%D0%97%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B9_%D0%B7%D1%8F%D0%B7%D1%8E%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%9E_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D1%9E_1905_1912_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%92%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%BE%D0%BC_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B0%D0%B1%D1%8F%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_2021_108_%D1%81 Закуй, закуй, зязюленька, рана… Анталогія беларускіх народных песень] / укл. Леанід Лаўрэш. Ліда. — 2021. — 108 с. * [https://www.academia.edu/105522264/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%96_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%B7_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_2023_%D0%B3_%D0%9D%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_72_%D1%81 Беларускія думкі, звычаі, абрады з Лідскага павета ХІХ стагоддзя. Этнаграфічны зборнік] / укл. Леанід Лаўрэш, Станіслаў Суднік. Ліда, — 2023. — 72 с. * [https://www.academia.edu/125238447/%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%AE%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%A6%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%8E%D1%81%D0%B0_%D0%B7_%D0%B4%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%87%D0%BA%D1%96_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_Ridero_2024_68_%D1%81 Віленскія ўспаміны доктара Юльяна Цітыюса з дадаткам Уладзіслава Талочкі] / пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, — 2025. — 74 с. * Віленскія ўспаміны доктара Юльяна Цітыюса з дадаткам Уладзіслава Талочкі] / пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения. — 2024. — 68 с. * ''[[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|Корвін-Мілеўскі Гіпаліт]]''. [https://www.academia.edu/127672566/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B2%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%93%D1%96%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82_%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_1855_1925_Ridero_2025_276_%D1%81 Успаміны пра семдзесят гадоў (1855–1925)]. пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, Издательские решения, — 2025. — 276 с. * ''[[Юзаф Мацкевіч|Мацкевіч Юзаф]].'' [https://flibusta.is/b/857840 «Тут заўсёды было сэрца Вялікага Княства…»: Выбраныя артыкулы 1930-х гг.], 2025. — 136 с. * ''[[Ігнат Ходзька|Ходзька Ігнат.]] ''[https://www.academia.edu/142943930/%D0%A5%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%B7_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_90_%D1%81 Баруны]. пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, — 2025. — 90 с. * ''[[Станіслаў Мараўскі|Станіслаў Мараўскі.]]'' [https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8 Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825)] / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8 * ''[[Станіслаў Лорэнц|Лорэнц Станіслаў.]]'' [https://www.academia.edu/150128870/%D0%9B%D0%BE%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_2026_138_%D1%81 Віленскі альбом : Скарочаны пераклад. (пер. Леанід Лаўрэш)]. 2026. — 138 с. * ''[[Ежы Хопен|Хопен Ежы.]]'' [https://www.academia.edu/161244111/%D0%A5%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D1%8B_%D0%92%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%85_%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E_1930_%D1%85_%D0%B3%D0%B3_2026_48_%D1%81 Выбраныя артыкулы : Пераклады некаторых тэкстаў 1930-х гг. (пер. Леанід Лаўрэш)] 2026. — 48 с. * ''Пузыня Габрыэля.'' [https://www.academia.edu/166177166/%D0%9F%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8D%D0%BB%D1%8F_%D0%A3_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85_%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_1815_1843_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8D%D0%BB%D1%8F_%D0%9F%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8F_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_284_%D1%81 У Вільні і літоўскіх дварах, успаміны 1815–1843 гадоў] / Габрыэля Пузыня. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2026. — 284 с. — ISBN 978-5-0069-9687-8 === Артыкулы === ;2026 * [https://www.academia.edu/167154657/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9D%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_13_%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2026 Наш халаднік] // Наша слова.pdf. 13 траўня 2026. * [https://www.academia.edu/166113881/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_1_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_8_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_15_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_22_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_29_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Маёнтак Гародна] // Наша слова.pdf. 1 красавіка 2026; 8 красавіка 2026; 15 красавіка 2026; 22 красавіка 2026; 29 красавіка 2026. * [https://www.academia.edu/165306841/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%84%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_221_25_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Лідзянка Каміла Юрэвіч з Нарбутаў – наша першая феміністка] // Наша слова.pdf. 25 сакавіка 2026. * Фарны касцёл у Лідзе // Наша слова.pdf. 21 студзеня 2026; 28 студзеня 2026; 4 лютага 2026. ;2025 * [https://www.academia.edu/145726608/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%BE_%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8F_1941_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_53_209_31_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2025 Гісторыя аднаго фотаздымка з ліпеня 1941 года] // Наша слова.pdf. 31 снежня 2025. * [https://www.academia.edu/144641750/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8E%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2025_14_%D0%A1_198_213 Страчаная цывілізацыя: Гайцюнішкі і суседнія Падварышкі] // Новы Замак. 2025. № 14. С. 198–213. * Кароткая гісторыя Лідскага замка // Наша слова.pdf. 16 ліпеня 2025; 23 ліпеня 2025; 30 ліпеня 2025; 13 жніўня 2025; 20 жніўня 2025; 27 жніўня 2025; 3 верасня 2025. * Лідскія Нарбуты // Ад лідскіх муроў. 2025. № 11. Кн. 2. C. 348–412. * [https://www.academia.edu/143785027/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_35_191_27_%D0%B6%D0%BD%D1%96%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2025 Лідская пісьменніца Каміла Юрэвіч з Нарбутаў] // Наша слова.pdf. 27 жніўня 2025. * [https://www.academia.edu/130141549/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%88%D1%87%D1%8D_%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_26_182_25_%D1%87%D1%8D%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2025 Яшчэ раз пра старыя лідскія вайсковыя могілкі] // Наша слова.pdf. 25 чэрвеня 2025. * [https://www.academia.edu/128945425/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%97_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_17_173_21_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2025 З жыцця Мікалая Сапегі] // Наша слова.pdf. 21 красавіка 2025. * [https://www.academia.edu/128343834/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%90%D1%80%D1%85%D1%96%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_1920_30_%D1%8F_%D0%B3%D0%B3_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_168_19_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2025 Архітэктары Лідскіх будынкаў у 1920–30-я гг.] // Наша слова.pdf . 19 сакавіка 2025. ;2024 * [https://www.academia.edu/165499904/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%96%D1%86%D1%8D%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_3_107_%D0%A1_68_80_2024_4_108_%D0%A1_76_80 Лісты Тэадора Нарбута да Аніцэта Рэніера] // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 68–80; Лідскі Летапісец. 2024. № 4. С. 76–80. * Маёнтак Хацяновічы // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 16–24. * Легенды Лідскага замка // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 8–15. * Страчаная цывілізацыя: Бальценікі // Новы замак. 2024. № 13. С. 189–208. * [https://www.academia.edu/165499854/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%B0_%D0%A9%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_16_%D0%A1_120_124_2024_3_107_%D0%A1_63_67_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_4_108_%D0%A1_63_82 Яўстах Шалевіч і яго мемуары] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2(105–16). С. 120–124; 2024. № 3(107). С. 63–67; Лідскі Летапісец. 2024. № 4(108). С. 63–82. * [https://www.academia.edu/124839625/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%B7_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%82%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%96_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%94%D0%B0_240_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%B7_%D0%B4%D0%BD%D1%8F_%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%86%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_16_%D0%A1_31_74 Тэадор Нарбут: жыццяпіс без прэтэнзіі на паўнату. Да 240-годдзя з дня смерці гісторыка] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 31–74. * [https://www.academia.edu/116989141/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_106_%D0%A1_83_88 Першыя аўтамабілі і матацыклы на Лідчыне] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 83–88. * [https://www.academia.edu/124839869/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83_XIX_%D1%81%D1%82_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_106_%D0%A1_75_82 Лідскія цэрквы горада да пачатку XIX ст.] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 75–82. * Вёска Гарні пад Лідай // Наша слова.pdf. 2024. 9 кастрычніка. * Біскупы, датычныя горада Ліды // Наша слова.pdf. 2024. 24 ліпеня. * [https://www.academia.edu/121873427/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%97%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%86%D1%8C_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8F_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%9E_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%D1%9E_%D0%93%D0%BE%D0%B4_III_%D0%A1%D1%88%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BA_3_Vilnius_%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA_2023_%D0%A1_41_50 Зразумець Адольфа Сегеня] // Запісы Інстытута імя братоў Луцкевічаў. Год III. Сшытак 3. Vilnius — Менск. 2023. С. 41-50. * [https://www.academia.edu/121778067/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%96_%D0%A8%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%83_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_27_131_4_%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2024 Віленскія цукерні Штраляў у нашай гісторыі] // Наша слова.pdf. 2024. 4 ліпеня. * Уладзіслаў Абакановіч — лідскі краязнавец з першай генерацыі // Наша слова.pdf. 2024. 5 чэрвеня. * [https://www.academia.edu/105950417/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8E%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_4_104_C_76_85 Маёнтак Падварышкі і суседнія Гайцюнішкі] // Лідскі летапісец. 2023. № 4(104). C. 76-85. * [https://www.academia.edu/118875334/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9A%D0%9F%D0%97%D0%91_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_4_104_C_18_59 КПЗБ у Лідзе] // Лідскі летапісец. 2023. № 4(104). C. 18-59. * Легенды Лідскага замка // Наша слова.pdf. 2024. 2 траўня 2024; 2024. 8 траўня 2024. * Першыя аўтамабілі на Лідчыне // Наша слова.pdf, 3 красавіка 2024. * [https://www.academia.edu/114392021/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%AE%D0%B7%D0%B0%D1%84_%D0%9C%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9F%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%83_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_1938_%D0%B3_%D1%96_%D1%8F%D1%88%D1%87%D1%8D_%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%8F%D0%BC%D1%8E_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_3_103_%D0%A1_42_46 Пісьменнік Юзаф Мацкевіч пра магілу Алаізы Пашкевіч у газеце «Слова», 1938 г. і яшчэ трошкі пра сям’ю Алаізы] // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 42-46. * Цэрквы горада Ліды да пачатку XIX ст. // Наша слова.pdf. 2024. 28 лютага; 2024. 6 сакавіка. ;2023 * [https://www.academia.edu/108269067/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%94%D0%B7%D0%B5_%D1%96_%D1%88%D1%82%D0%BE_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_3_103_%D0%A1_36_41 Дзе і што археолагам шукаць у Лідзе] // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 36-41. * Астрынская, Глыбоцкая і Дэмбраўская цэрквы Лідскага павета, але Гарадзенскага дэканата // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 56-70. * [https://pawet.net/library/history/city_district/towns/razanka/%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0.html Мястэчка Ражанка і касцёл у ім // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 47-55.] * [https://www.academia.edu/111926931/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D1%96_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0_%D0%B7_%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2023_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_12_%D0%A1_172_192 Страчаная цывілізацыя: маёнткі Стрэліца і Касцянёва з Паперняй на Лідчыне. Гістарычныя хронікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240420053938/https://www.academia.edu/111926931/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D1%96_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0_%D0%B7_%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2023_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_12_%D0%A1_172_192 |date=20 красавіка 2024 }} // Новы замак. 2023. Выпуск. 12. С. 172—192. * Лідчына ў XV ст. // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 36-49. * [https://www.academia.edu/104927634/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_2_102_%D0%A1_30_35 Лакалізацыя «Ліды Нарбута», першаснага паселішча на тэрыторыі нашага горада] // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 30-35. * Лідскі ветраны млын // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 55-58. * Святары Лідчыны розных канфесій у 1920-30-я гг. // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 50-54. * [https://www.academia.edu/111250992/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%A2%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_49_101_6_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2023_50_102_13_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2023 Яўстах Тышкевіч, яго калекцыя і яго музей] // Наша слова.pdf. 2023. 6 снежня; 13 снежня. * Юстын Нарбут // Наша слова.pdf. 2023. 25 кастрычніка. * Ліда раскрывае таямніцы неахвотна: дзе і што шукаць у Лідзе // Наша слова.pdf . 2023. 18 кастрычніка. * Лідскі след Уладзіслава Вярыгі // Наша слова.pdf. 2023. 16 жніўня. * Маёнтак Падварышкі і суседнія Гайцюнішкі // Наша слова.pdf. 2023. 9 жніўня; 16 жніўня 23 жніўня. * Яшчэ раз пра «Ліду Тэадора Нарбута» // Наша слова.pdf. 2023. 25 ліпеня. * [https://www.academia.edu/104507114/%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%8F_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%8C_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%9E_%D0%9B%D1%96%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%96_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%9E_1931_%D0%B3 Знаходка пахавання вялікага князя ВКЛ і караля Аляксандра і вялікіх княгінь і каралеў Лізаветы і Барбары ў 1931 г.] // Наша слова.pdf. 2023. 12 ліпеня. * Пра лідскія ветраныя млыны // Наша слова.pdf. 2023. 7 сакавіка. * Крэскі да біяграфіі акадэміка Аркадзя Мігдала // Наша слова.pdf. 2023. 5 красавіка. * Гісторыя двух, амаль што аднатыпных будынкаў у Лідзе // Наша слова.pdf. 2023. 15 лютага. * Падымны рэестр шляхты Лідскага павета, 1728 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 43-60. * Помнік па Алаізе Пашкевіч // Наша слова.pdf. 2023. 19 красавіка. * Ражанка // Наша слова.pdf. 2023. 14 чэрвеня. * Гісторыя двух, амаль што аднатыпных будынкаў у Лідзе // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 61-65. * 260 гадоў бульбе на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 21-23. * Гарадское самакіраванне Ліды ў другой палове XIX ст.// Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 44-52. * Лідскія прывілеі ў архіве Лідскага магістрата, 1785 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 42. * Шымка Мацкавіч, яго нашчадкі і перадумовы будаўніцтва Маламажэйкаўскай царквы // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 61-69. ;2022 * Уніяцка-праваслаўныя дыспуты ў п’есах школьных езуіцкіх тэатраў (першая палова XVII ст.) // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў : зборнік навуковых артыкулаў. Мінск. 2022. Вып. 3. С. 175—178. * Спіс былых сяброў Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў // Нясвіжскія каеты. 2022. № 9. С. 18-23. * Страчаная цывілізацыя: Маёнтак Вялікае Мажэйкава // Новы Замак. 2022. № 11. С. 206—228. * Лідскія пісьменніцы XVIII—XIX ст. // Ад лідскіх муроў. 2022. № 10. С. 478—490. * Гісторыя маёнтка Востраў // Гісторыка-культурная спадчына Лідчыны. Зборнік навуковых артыкулаў. Мінск, 2022. С. 39-45. * Новае пра генерала Яўгена фон Гротэ дэ Буко // Лідскі Летапісец. 2022. № 1-2. С. 28-29. * Жалудок і палац Чацвярцінскіх // Лідскі Летапісец. 2022. № 1-2. С. 32-38. * Лідскія Хрулі герба «Праўдзіч» // Герольд Litherland. 2022. № 23. С. 145—150. * 260 гадоў беларускай бульбе // Наша слова.pdf. 2022. 9 лістапада. * Лідскія камуністы ў данясеннях канфідэнта Чорнага (1932—1937) // Homo Historicus 2022. Гадавік антрапалагічнай гісторыі. Мінск, 2022. С. 200—218. * Падымны рэестр шляхты Лідскага павета, 1728 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 43-60. * Шымка Мацкавіч, яго нашчадкі і перадумовы будаўніцтва Маламажэйкаўскай царквы // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 61-69. * Лідскія прывілеі ў архіве Лідскага магістрата, 1785 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 42. ;2021 * Шчучыншчына // Наша Слова. 2021. 27 студзеня. * Адукацыя ў Лідзе, 1920-1930-я гады // Маладосць. 2021. № 2. С. 92-109. * Кароткі ўспамін пра Ларысу Канчэўскую // Наша Слова. 2021. 24 сакавіка. * Ганна Патоцкая, пісьменніца, мемуарыстка, мастак // Наша Слова. 2021. 14 красавіка. * Ваверка і род Клаўсуцяў на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 18-28. * Бальтазар Калясінскі, Аніцэт Рэніер і Каятан Дарашкеіч // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 37-44. * Новае пра лепшага лідскага гісторыка XX ст. Міхала Шымялевіча // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 15-17. * Палац у Жалудку // Наша Слова. 2021. 15 ліпеня; 22 ліпеня. * Дом інжынера Мінейкі ў Дзікушках // Наша Слова. 2021. 12 жніўня. * Сяклюцкія і маёнтак Стрэліца на Лідчыне // Наша Слова. 2021. 9 верасня; 16 верасня. * Архівы і зборы маёнткаў Ішчална і Вялікае Мажэйкава // XVI Гарадзенскія навуковыя чытанні «Скарбы гарадзенскіх калекцый». Гродна, 2021. С. 46-54. * Маёнткі Касцянёва і Паперня // Наша Слова. 2021. 30 верасня; 7 кастрычніка; 14 кастрычніка; 21 кастрычніка. * Фундатар Маламажэйкаўскай царквы Шымка Мацкавіч і яго нашчадкі // Беларусь у кантэксце еўрапейскай гісторыі: асоба, грамадства, дзяржава: зб. навук. арт. / ГрДУ імя Янкі Купалы. Гродна: ГрДУ, 2021. С. 299—305. * Пошта на Лідчыне // Маладосць. 2021. № 6. С. 97-104. * Прыход у Мыто // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 19-29. * Урады, ураднікі і старасты лідскія // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 30-54. * Новае пра лідскі фарны касцёл, замак і абразы пэндзля Смуглевіча // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 55-58. * Прыход у Ракавічах // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 32-41. * Стары дом паміж сучасным Ліцэем № 1 і Еўраоптам // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 74. * Новае пра цэрквы Лідчыны ў другой палове XIX — першай палове XX стст. // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 42-51. * Новае пра Тэадора Нарбута і яго сям’ю // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 52-59. * Страчаная цывілізацыя. Гістарычныя хронікі: Маёнтак Ішчална // Новы замак. 2021. Вып. 10. С. 179—200. ;2020 * Надзеі і расчараванні протаіерэя Антона Сасноўскага // Наша Слова. 2020. 23 снежня; 30 снежня. * «На жаль, у нас не водзяцца гэтыя звяркі…» Якая армія прынесла ў Беларусь тараканаў? // Наша Гісторыя. 2020. № 5. С. 89-91. * Браніслаў Друцкі-Падбярэскі. Да 130-тых угодкаў з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2020. № 1. С. 19-20. * Паўстанцы і маёнткі // Маладосць. 2020. № 9. С. 94-100. * Зноў пра святароў і царкву ў Малым Мажэйкаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 1. С. 21-31. * Ксёндз Юзаф Бародзіч і яго успаміны, датычныя Ліды // Лідскі Летапісец, 2020. 1. С. 76-80. * Успаміны ўніятаў-пакутнікаў // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 9. Уклад.: Д. Кандакоў, А. Фядута. Мінск. 2020. С. 246—248. * Тадэвуш Іваноўскі, яго сям’я і ягоныя ўспаміны // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 9. Уклад.: Д. Кандакоў, А. Фядута. Мінск. 2020. С. 57-59. * Маршалкі Лідскага павета // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 13-19. * Бердаўка // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 20-30. * Прыход у Лебядзе // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 31-45. * Новае пра лідскі фарны касцёл і замак // Наша Слова. 2020. 3 чэрвеня. * Лідчына ў XIV стагоддзі // Лідскі Летапісец. 2020. № 3. С. 14-32. * Ольжава // Лідскі Летапісец. 2020. № 3. С. 33-43. * Другі Вацлаў Ластоўскі // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 20-21. * Леанард Іваноўскі, тайны дарадца і ганаровы грамадзянін Ліды // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 72-79. * Графіня Сафія Шуазёль-Гуф’е // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 18-19. * Прыходы ў Ганчарах і Дакудаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 44-71. * Краязнаўства ў Лідзе // Маладосць. 2020. № 4. С. 76-77. ;2019 * Эміграцыя ў Амерыку // Маладосць. 2019. № 1. С. 17-18. * Адкуль у нас з’явіліся прусакі? // Наша Слова. 2019. 23 студзеня. * Да 135-тых угодкаў нараджэння Антона Луцкевіча // Наша Слова. 2019. 6 лютага. * Тэадор Нарбут у падзеях 1812 года // Наша Слова. 2019. 3 красавіка. * Іван Дрозд — грамадскі дзеяч і навуковец // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 23. * Пра Валеек з Галавічполя і газету «Свабода» // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 20-22. * «Невядомая вайна» XVII ст. на Лідчыне і вакол яе // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 24-37. * Амброзі Кастравіцкі // Наша Слова. 2019. 22 траўня. * Гісторыя з пахаваннем паўстанцаў аддзела Людвіка Нарбута // Наша Слова. 2019. 29 траўня. * Бальтазар Калясінскі, лідскі паўстанец і сябар Тараса Шаўчэнкі // Наша Слова. 2019. 12 чэрвеня; 19 чэрвеня. * Юлія Шышкова з лідскіх Нарбутаў // Маладосць. 2019. № 6. С. 114—122. * Ваколіца Ліды Вісманты // Наша Слова. 2019. 4 ліпеня. * Апошні беларускі базыльянін XIX ст. // Наша Слова. 2019. 10 ліпеня. * Яшчэ раз пра Летаўта // Наша Слова. 2019. 24 ліпеня. * Алена Іваноўская // Маладосць. 2019. № 8. С. 20-33. * Зноў пра апошняга беларускага базыльяніна а. Кірыла Летаўта // Наша Слова. 2019. 28 жніўня. * Грэка-каталіцкі епіскап Галаўня // Наша Слова. 2019. 16 кастрычніка. * Новае з гісторыі ўніяцкай царквы на Лідчыне: царква ў Дзікушках і прыватнаўласніцкія капліцы ў Вялікім Мажэйкаве і Красулях // Лідскі летапісец. 2019. № 2. С. 37-40. * Прыход у Радзівонішках // Лідскі летапісец. 2019. № 2. С. 41-53. * Астраномія ў Лукішскай турме // Наша Слова. 2019. 27 лістапада. * Лідчына да XIV стагоддзя // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 16-34. * Касцёл на крыві // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 8. * Пра трываласць беларускай рэлігійнай традыцыі // Слонімскі край. 2019. № 10. С. 14-15; № 11. С. 12-14. * Неаунія ў Дзікушскай царкве Лідскага павета ў 1925 г. // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Варшава, 2019. № 5. С. 78-90. * Амброзі Кастравіцкі // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 49-52. * Пра Фелікса Стацкевіча. Да 140-годдзя з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 11-15. * Сайту «Павет» — 20 гадоў // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 7. * LIDA einst und jetzt // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 43-61. * Сабакінцы // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 22-42. ;2018 * Генералы БНР // Наша Слова. 2018. 31 студзеня. * Дом Юрыя Іваноўскага ў Галавічполі, пабудаваны па праекце архітэктара Лявона Вітан-Дубейкаўскага // Наша Слова. 2018. 2 траўня. * Трошкі пра Кастуся Езавітава // Наша Слова. 2018. 16 траўня. * Кастусь Езавітаў і Кіпрыян Кандратовіч: крэскі да біяграфій // Лідскі Летапісец. 2018. № 1. С. 13-15. * Лідская адукацыя на пачатку XX стагоддзя // Маладосць. 2018. № 10. С. 117—125. * Дыспуты паміж уніятамі і праваслаўнымі ў школьных тэатрах першай паловы XVII ст. // Наша Слова. 2018. 14 лістапада. * Яшчэ раз пра караля Андоры // Лідскі Летапісец. 2018. № 1. С. 37-50. * Новае пра лідскую чыгунку // Лідскі Летапісец. 2018. № 2. С. 32-38. * Прыход у Турэйску // Лідскі Летапісец. 2018. № 2. С. 20-28. * Гісторык у высылцы: да біяграфіі Міхала Шымялевіча // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 8. Уклад.: А. Фядута. Мінск, 2018. С. 136—139. * Рок плывёт над Лидой (Воспоминания Владимира Крушевского) // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 8. Уклад.: А. Фядута. Мінск, 2018. С. 254—256. * Фелікс Стацкевіч // Наша Слова. 2018. 22 жніўня; 29 жніўня. * Лідская чыгунка. Дакументальная аповесць // Маладосць. 2018. № 7. С. 120—139; № 9. С. 116—122. * Іваноўскія і Валейкі // Наша Слова. 2018. 26 верасня. * Лідскі дэкан — філамат, ксёндз Дзіянісі Хлявінскі // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 7-10. * Філамат Ануфры Петрашкевіч // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 11-16. * Іншыя лідскія філаматы // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 16-17. * Горад Ліда ў лёсе ксяндза Віктара Шутовіча // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 49-51. * Новае пра Лідскія гарадскія могілкі // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 34-41. * Гротэ дэ Буко ва ўспамінах Станіслава Іваноўскага // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 10-12. * Пахаванне паўстанцаў 1863 г. каля былога фальварка Стрэліца на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 14-15. * Прыходы ў Голдаве і Бабрах // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 22-40. * Лідская павятовая 5-ці класная вучэльня ва ўспамінах Яўстаха Шалевіча // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 54-60. * Новая інфармацыя пра крыж на магіле паўстанцаў 1863 г. каля Стрэліцы і іншыя народныя мемарыялы 1863 г. на Лідчыне // Наша Слова. 2018. 5 снежня. ;2017 * Савецкая, 27, 32, 34. Функцыяналізм // Лідская газета. 2017. 5 студзеня * Вуліца Савецкая (Віленская, Сувальская) далей на поўнач // Лідская газета. 2017. 18 студзеня. * Па старонках нашай гісторыі. Вуліца Савецкая каля перакрыжавання з чыгункай // Лідская газета. 2017. 1 сакавіка. * Славойкі // Наша Слова. 2017. 12 красавіка. * Лідская Тарбут-школа // Наша Слова. 2017. 10 траўня. * Калона арханёла Рафаіла ў Жырмунах // Лідскі летапісец. 2017. № 1. С. 38. * Ліда да 1914 г. // Лідскі летапісец. 2017. № 1. С. 46-70. * Лідскі замак у 1891—1939 гг. // Лідская газета. 2017. 11 мая. * Новае з гісторыі лідскай архітэктуры // Наша Слова. 2017. 14 чэрвеня. * Паліцыя ў Лідзе // Лідская газета. 2017. 28 чэрвеня. * 400-годдзе базыльянскай кангрэгацыі ў Нагародавічах // Наша Слова. 2017. 12 ліпеня. * Грэка-каталіцкая парафія ў Нагародавічах // Лідскі Летапісец. 2017. № 2. С. 28-39. * Вузкакалейныя чыгуначныя лініі вакол Ліды // Лідскі Летапісец. 2017. № 2. С. 40-45. * З жыцця вуліцы Школьнай — сучаснай Кірава // Лідская газета. 2017. 19 ліпеня. * Лідская павятовая вучэльня // Маладосць. 2017. № 7. С. 125—132. * Выган — раён горада // Лідская газета. 2017. 6 ліпеня. * Генерал К. А. Кандратовіч ў 1916—1917 гг. // Наша лова. 2017. 3 жніўня. * Ксёндз Віктар Шутовіч і горад Ліда // Наша Слова. 2017. 30 жніўня. * Будынак Лідскай пошты — шэдэўр стылю функцыяналізму // Лідская газета. 2017. 6 верасня. * «Абрусіцелі» і дзяцінства генерала Кіпрыяна Кандратовіча // Наша Слова. 2017. 6 верасня. * Алена Скінадар з Іваноўскіх // Наша Слова. 2017. 20 верасня. * Лідскія кінатэатры // Маладосць. 2017. № 11. С. 95-104. * Генерал Кандратовіч і БНР // Наша Слова. 2017. 11 кастрычніка; 18 кастрычніка. * Грамадскі дзеяч і навуковец Іван Дрозд // Наша Слова. 2017. 25 кастрычніка. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч у Парыжы // Наша Слова. 2017. 1 лістапада. * Лідскія друкарні // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 14-16. * Школа № 1 // Лідская газета. 2017. 15 лістапада. * Браніслаў Друцкі-Падбярэскі // Наша Слова. 2017. 20 снежня. * Кнігі цэркваў Лідчыны ў XVIII ст. // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 17-19. * Прыход ў Зблянах // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 30-48. * Славойкі на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 39-40. * Тарбут-школа ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 41-42. * Прыход у Орлі. // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 22-38. ;2016 * Загадкі Тарноўскага палаца // Лідская газета. 2016. 13 студзеня. * Кароль Андоры // Лідская газета. 2016. 20 студзеня. * Старыя дамы на карце нашага горада // Лідская газета. 2016. 3 лютага. * Мінская электрастанцыя // Маладосць. 2016. № 1. С. 108—113. * Яшчэ раз пра генерала фон Гротэ дэ Буко // Наша Слова. 2016. 23 сакавіка. * Яўрэі Ліды // Маладосць 2016. № 4. С. 141—154. * Старыя дамы на карце нашага горада. На поўнач ад замка — вучылішча // Лідская газета. 2016. 27 красавіка. * 700-годдзе Літоўска-Наваградскай мітраполіі // Наша Слова. 2016. 4 траўня. * Пошта ў стылі канструктывізму // Звязда. 2016. 7 чэрвеня. * На поўнач ад замка — аўтавакзалы Ліды // Лідская газета. 2016. 15 чэрвеня. * Падарожжа па старых вуліцах // Лідская газета. 2016. 20 ліпеня. * Лідская гарадская электроўня, 1916—1939 // Маладосць. 2016. № 7. С. 131—139. * Кінематограф у Лідзе. Кінатэатр «Эдысан» // Лідская газета. 2016. 3 жніўня. * Дом Віленская, 19 і далей на поўнач // Лідская газета. 2016. 24 жніўня. * Цікавы лёс дома № 16 па вуліцы Савецкай // Лідская газета. 2016. 14 верасня. * Прыход у Дзікушках // Лідскі летапісец. 2016. № 1. С. 15-29. * Насупраць сённяшняй Савецкай, 16 // Лідская газета. 2016. 21 верасня. * Купецкая гімназія. Якой яна была? // Лідская газета. 2016. 5 лістапада. * Міхал Шымялевіч. Крэскі да біяграфіі найлепшага гісторыка горада Ліды // Лідскі летапісец. 2016. № 1. С. 45-58. * Дом па вуліцы Савецкай, 26 і вакол яго // Лідская газета. 2016. 16 лістапада. * Лідскі піярскі калегіум // Маладосць. 2016. № 11. С. 120—130. * Хто і для якіх мэтаў будаваў дом № 23 па вуліцы Савецкай і «дом з калонамі» // Лідская газета. 2016. 30 лістапада. * 13 траўня 1901 г. нарадзіўся Вітольд Пілецкі // Лідскі Летапісец. 2016. № 2. С. 15-19. * Лідскія могілкі // Лідскі Летапісец. 2016. № 2. С. 38-60. * 100 гадоў Лідскай гарадской электрастанцыі // Лідскі Летапісец. 2016. № 4. С. 10-12. * Парафіяне Лідскай, Дзікушкай, Маламажэйкаўскай і Жыжмянскай грэка-каталіцкіх цэркваў у 1829 г. // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 26-40. * Ян Карловіч // Лідскі Летапісец. 2016. № 3&nbsp;°C. 11-13. * Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 15-16. * Прыход ў Жыжме // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 20-25. * Горад Яго Каралеўскай Мосці Ліда ў другой палове XVII і ў XVIII стагоддзях // Лідскі Летапісец. 2016. № 4. С. 28-51. ;2015 * Лідчына ў 1924—1929 гг. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2015. № 1. С. 51-67; № 2. С. 26-65. * Прыгоды Сяргея Пясецкага на Лідчыне // Маладосць. 2015. № 2. С. 148—153. * Лідскія могілкі // Наша Слова. 2015. 13 траўня. * Людвік Нарбут // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 74-105. * Уніяцкі святар Адам Плаўскі // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 125—132. * Пра Міхала Шымялевіча: Крэскі да біяграфіі найлепшага гісторыка горада Ліды // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 133—165. * Пра што гавораць помнікі каля Ходараўцаў // Лідская газета. 2015. 24 чэрвеня. * Больш за 130 гадоў таму праз Ліду прайшоў першы цягнік // Лідская газета 2015. 12 жніўня. * Па справе першай беларускай школы… // Звязда. 2015. 25 жніўня. * Пачаткі беларускамоўнай адукацыі на Лідчыне // Наша Слова. 2015. 26 жніўня. * Штодзённае жыццё павятовага горада Ліда ў 1915—1918 гадах. Паводле віленскай беларускай газеты «Гоман» // Маладосць. 2015. № 8. С. 132—140. * 110 гадоў таму, выйшла першая кніга па гісторыі нашага горада // Лідскі летапісец. 2015. № 3. С. 12. * Лідчына ў люстэрку прэсы, 1930—1935 гг. // Лідскі летапісец. 2015. № 3. С. 45-84. * Будынак вясковай школкі будавалі самі сяляне // Лідская газета. 2015. 2 верасня. * Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Наша Слова. 2015. 14 кастрычніка. * Другі Вацлаў Ластоўскі // Наша Слова. 2015. 11 лістапада. * Народная паэзія Багушэвіча // Звязда. 2015. 22 снежня. * 100 гадоў першай беларускай школе на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2015. № 4. С. 7-9. * Распаўсюд вершаў Багушэвіча на Лідчыне пры канцы XIX-га ст. // Лідскі Летапісец. 2015. № 4. С. 20-21. * Рэнерты ў Лідзе // Лідскі Летапісец 2015. № 4. С. 22. * Выбітныя манахі-базіліяне часоў ліквідацыі ўніі // Biuletyn Historii Pogranicza. 2015. № 15. С. 65-89. ;2014 * Ліда на старых выявах. Вуліцы Крывая і Замкавая // Лідская газета. 2014. 25 студзеня. * Генерал Яўген фон Гротэ дэ Буко // Лідскі Летапісец. 2014. № 1. С. 59-64. * Лідчына да 1914 г. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2014. № 1. С. 30-58. * Датаванне пабудовы царквы ў Малым Мажэйкаве // Białoruskie Zeszyty Historyczne. № 40. Białystok,, 2013. № 40. С. 226—232. * Маламажэйкаўскі святар айцец Леў Савіцкі // Маладосць. 2014. № 1. С. 120—129. * Генерал Кандратовіч: два імгненні вечнасці // Наша Слова. 2014. 19 сакавіка. * Ліда на старых выявах. На Выгане вырасла Вялікая Ліда // Лідская газета. 2014. 12 красавіка. * Стыль функцыяналізму ў Лідзе да 1939 г. // Наша Слова. 2014. 7 траўня; 14 траўня; 21 траўня. * Багушэвіч на Лідчыне пры канцы 19-га ст. // Наша Слова. 2014. 4 чэрвеня. * Першая Сусветная і Ліда // Маладосць. 2014. № 7. С. 92-98. * Ліда перад паўстаннем 1863 года // Запісы таварыства аматараў беларускай гісторыі імя Вацлава Ластоўскага. Вып. 3. Рыга, 2014. С. 63-85. * Адукацыя ў Лідзе ў першай палове XX стагоддзя // Лідская газета. 2014. 15 ліпеня. * Водгук ваенных падзей у Лідзе // Лідская газета. 2014. 29 ліпеня. * Горад на старых выявах. Установы горада // Лідская газета. 2014. 9 верасня. * Горад на старых выявах. Фарны касцёл // Лідская газета. 2014. 16 верасня. * 20-ці годдзе аднаўлення дзейнасці грэка-каталіцкай царквы ў Лідзе // Наша Слова. 2014. 24 верасня. * Ліда ў 1936—1939 гг. // Лідскі Летапісец. 2014. № 2. С. 25-94. * Прафесар Баброўскі і скасаванне ўніяцкай царквы // Наша Слова. 2014. 9 ліпеня. * Уладзіслаў Абрамовіч // Наша Слова. 2014. 1 кастрычніка. * «Народ, які абуджаецца, не патрабуе нянек» // Звязда. 2014. 4 лістапада. * «Лідская рэвалюцыя» 1936 года // Arche. 2014. № 7-8. С. 318—333. * Кароль Андоры з-пад Ліды // Маладосць. 2014. № 10. С. 114—125. * Ліда ад пачатку Першай сусветнай вайны да нямецкай акупацыі // Лідская газета. 2014. 22 лістапада. * Жыццё дала… чыгунка // Звязда. 2014. 30 снежня. * Лідчына ў люстэрку прэсы, 1913—1923 // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 37-81. * 20-ці годдзе аднаўлення дзейнасці грэка-каталіцкай царквы ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 9-10. * Рэдактар — краязнавец. 105 гадоў з дня нараджэння Ўладзіслава Абрамовіча // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 22-25. * Тодар Нарбут — папулярызатар найноўшых дасягненняў прыродазнаўства // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 12-13. * «Лідская рэвалюцыя» 1936 г. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 47-62. * Лідскія цэрквы да 1939 г. // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 63-79. * Жыццё святара Адама Плаўскага // Актуальныя праблемы гістарычнай навукі і адукацыі: зб. навук. арт. Гродна, 2014. С. 54-64. ;2013 * Паўстанне 1863 года на Лідчыне. Перад паўстаннем // Лідскі Летапісец. 2013. № 1. С. 40-58. * Ліда на старых выявах. Замак у 1915—1918 гг. // Лідская газета. 2013. 5 студзеня; 12 сакавіка. * Аляксандра Нарбут: жанчына-акадэмік у XVIII стагоддзі // Через гендерное равенство — к участию в общественной и политической жизни общества: материалы II Республиканской научн.-практ. конф. 15 июня 2012 г. / Мозырь, 2012. С. 177—179. * Каменныя магілы і камяні-следавікі Лідчыны. // Запісы таварыства аматараў беларускай гісторыі імя Вацлава Ластоўскага. Вып. 1. Мінск, 2013. С. 34-41. * Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. Перад паўстаннем // Наша Слова. 2013. 23 студзеня; 30 студзеня; 6 лютага; 13 лютага; 20 лютага. * Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. За нашу і вашу свабоду // Наша Слова. 2013. 13 сакавіка; 20 сакавіка; 27 сакавіка; 3 красавіка; 10 красавіка * Яўген фон Гротэ дэ Буко — першы кіраўнік беларускага руху ў Лідзе // Наша Слова. 2013. 20 сакавіка * Гайцюнішкі // Маладосць 2013. № 2. С. 114—118. * Фарны касцёл у Лідзе: да 690-годдзя заснавання Ліды // Наша вера. 2013. № 4. С. 12-15. * Пасля паўстання // Паўстанне 1863 г. на Беларусі і Кастусь Каліноўскі. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі (Менск, 23 сакавіка 2013 г.). Мінск, 2013. С. 5-12. * Горад на старых выявах. Замак у 1920—1930 гадах // Лідская газета. 2013. 18 красавіка * Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. Заканчэнне, вынікі і наступствы // Наша Слова. 2013. 12 чэрвеня; 19 чэрвеня. * Ліда на старых выявах. Рыначная плошча // Лідская газета. 2013. 8 чэрвеня; 5 ліпеня. * Вайна 1812 г. на Лідчыне // Мірскі замак у кантэксце падзелаў Рэчы Паспалітай і вайны 1812 г. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі (г.п. Мір, 16 чэрвеня 2012 г.). Мінск, 2013. С. 127—141. * Ліда на старых выявах. Вуліца Віленская (зараз — Савецкая) // Лідская газета. 2013 20 ліпеня; 8 жніўня. * Жыццё павятовага горада Ліда ў 1906—1912 гг.: па матэрыялах віленскіх газет «Kurier Litewski» і «Kurier Wilenski» // Другі Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Т. 2. Kaunas, 2013. С. 95-97. * Калантаі і Зельзін // Маладосць. 2013. № 7. С. 124—131. * Віктар Басяцкі // Наша Слова. 2013. 21 жніўня. * Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. За нашу і вашу свабоду // Лідскі Летапісец. 2013. № 2. С. 48-73. * Калонія дзяржаўных дамоў у Лідзе (1920-я — 1930-я гг.) // Лідскі Летапісец. 2013. № 2. С. 74-78. * Сябар ТБШ Міхал Шымялевіч // Наша Слова. 2013. 18 верасня. * Ліда на старых выявах. Вуліца Каменская (зараз — Ленінская): якой яна была? // Лідская газета. 2013. 3 кастрычніка; 12 лістапада. * Царква ў Мураванцы // Лідскі Летапісец. 2013. № 3. С. 75-103. * Пра галоўнага лідскага боўдзілу XX ст. // Лідскі Летапісец. 2013. № 4. С. 73-74. * Лідскія касцёлы. Фарны касцёл, касцёл Піяраў, Кармеліцкі касцёл // Лідскі Летапісец. 2013. № 4. С. 36-54. * Род Путкамераў // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 5. 2013. С. 302—313. ;2012 * Размова са старым шляхціцам // Наша Слова. 2012. 18 студзеня; 25 студзеня; 1 лютага; 8 лютага; 15 лютага. * Праўду ў яміну не закапаеш, або шукайце і знойдзеце // Маладосць. 2012. № 2. С. 96-100. * Касцёл у Начы // Наша Слова. 2012. 4 красавіка. * Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2012. № 1. С. 30-39. * Размова са старым шляхціцам // Лідскі Летапісец. 2012. № 2. С. 51-61. * Сляды герояў Шэкспіра ў Беларусі і на Лідчыне // Лідская газета. 2012. 10 красавіка * Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Наша Слова. 2012. 10 траўня; 16 траўня. * Вайна 1812 г. у Літве і на Лідчыне // Наша Слова. 2012. 13 чэрвеня; 20 чэрвеня; 27 чэрвеня; 4 ліпеня 2012. * Таямнічыя замкі Лідчыны // Маладосць. 2012. № 6. С. 97-100. * Вітольд Карлавіч Цэраскі // Гістарычны альманах. Т. 17. 2011. С. 101—124. * Пагадненне 1392 г. у Востраве пад Лідай // Лідская газета. 2012. 11 верасня. * След старадаўняга палаца ў Дайнаве // Лідская газета. 2012. 6 кастрычніка. * Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Сучасны стан беларускага краязнаўства і валанцёрскі рух. Матэрыялы Рэспубліканская навукова-практычнай канферэнцыі 16 красавіка 2012 г. Мінск, 2012. С. 173—186. * Ліда на старых выявах // Лідская газета. 2012. 1 лістапада. * Аляксандра Нарбут: жанчына-акадэмік // Лідская газета. 2012. 13 лістапада * Вайна 1812 г. у Літве і на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2012. № 3. С. 29-48. * Цэзары Каменскі // Наша Слова. 2012. 14 лістапада; 2012. 21 лістапада. * Ліда на старых выявах. Замак на пачатку XX ст. // Лідская газета. 2012. 15 снежня. * Пачатак будаўніцтва гімназіі імя гетмана Караля Хадкевіча ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2012. № 4. С. 32-36. ;2011 * Антоні Гарэцкі: забыты паэт // Наша Слова. 2011 2 лютага. * Funkcjonalizm w lidzkiej architekturze // Ziemia Lidzka. 2011. № 2. * Паўстанне 1830—1831 гг. // Наша Слова. 2011. 11 траўня; 18 траўня; 25 траўня; 1 чэрвеня; 8 чэрвеня. * Селішчы і гарадзішчы гістарычнай Лідчыны // Наша Слова. 2011. 6 ліпеня. * Архітэктура нацыянальнага рамантызму на Лідчыне // Наша слова. 2011. 14 верасня; 21 верасня. * «Жыў аднойчы рыцар…», або сляды герояў Шэкспіра ў старажытнай Беларусі // Маладосць. 2011. № 9. С. 121—126. * След вялікай каметы 1811 г. у сусветнай культуры // Роднае слова. 2011. № 10. С. 88-92. * Антоні Гарэцкі — забыты паэт // Ад Лідскіх муроў. № 7. 2011. С. 194—200. * Нагародавічы // Наша Слова. 2011. 7 снежня. * Аляксандра Нарбут — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 4. 2011. Мінск. С. 6-16. * Крыніцы для вывучэння гісторыі калоніі дзяржаўных дамоў у Лідзе (1920-я — 1930-я гг.) // Гістарычная ўрбаністыка: асновы метадалогіі і крыніцазнаўчая база: зб. навук. арт. Гродна, 2011. С. 362—366. * Дайноўскі і Радуньскі замкі гістарычнай Лідчыны. Нататкі краязнаўцы // Румлёўскія старонкі: Помнікі гісторыі, прыроды і культуры паміж турыстычнай прывабнасцю і навуковай цікавасцю: матэрыялы IV адкрытай рэгіян. навук.-практ. канф. па праблемах рэгіяналістыкі і краязнаўства «Румлёўскія чытанні» (Гродна, 18 лют. 2011 г.). Гродна, 2011. С. 39-45. * Паўстанне 1830—1831 гг. Да 180-х угодкаў // Лідскі летапісец. 2011. № 4. С. 18-28. ;2010 * Лідская Дайнова // Наша Слова. 2010. 2 чэрвеня. * Ксёндз Дзіянісій Хлявінскі, філамат // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы). 2010. С. 172—175. * Радуньскі замак // Наша Слова. 2010. 23 чэрвеня. * Каменныя магілы Лідчыны // Наша Слова. 2010. 15 ліпеня. * Камяні-следавікі Лідчыны // Наша Слова. 2010. 1 верасня; 8 верасня. * Капліца на Лідскім чыгуначным вакзале // Наша Слова. 2010. 13 кастрычніка. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч: крэскі да жыцця // Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 2. 2010. С. 81-105. * Літоўскія прыгоды шэксьпіраўскіх пэрсанажаў // ARCHE. 2010. № 10. С. 145—156. * Прамысловасць горада Ліда ў 1920-30-я гг. // Працэсы ўрбанізацыі ў Беларусі ў XIX — пачатку XXI ст.: зб. навук. арт. Гродна, 2010. С. 181—188. ;2009 * Марцін Пачобут-Адляніцкі // Наша Слова. 2009. 4 сакавіка; 11 сакавіка. * Занатоўкі да біяграфіі міністра БНР генерала Кандратовіча // Наша Слова. 2009. 1 красавіка. * Скасаванне уніі на Лідчыне // Царква. 2009. № 1. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч. 150 гадоў з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2009. № 1-2. С. 24-27. * Ян Снядэцкі // Наша Слова. 2009. 20 траўня; 2009. 27 траўня; 3 чэрвеня. * Вітольд Карлавіч Цэраскі. Да 160-тых угодкаў з дня нараджэння // Наша Слова. 2009. 22 ліпеня; 29 ліпеня; 5 жніўня; 12 жніўня; 19 жніўня. * Ціхаў Гаўрыіл Андрыянавіч // Наша Слова. 2009. 25 лістапада; 2 снежня; 9 снежня; 16 снежня; 23 снежня. * Гараджанін эпохі Асветніцтва (Францішак Нарвойш) // Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі. Зборнік навуковых артыкулаў. Гродна, 2009. С. 208—214. * Ліквідацыя грэка-каталіцкай царквы на Лідчыне // Хрысціянства у гістарычным лёсе беларускага народа. Ч. 1. Гродна: ГрДУ, 2009. С. 333—339. * Царква ў Дзікушках на Лідчыне // Хрысціянства у гістарычным лёсе беларускага народа. Ч. 2. Гродна : ГрДУ, 2009. С. 311—316. * Ян Снядэцкі (1756—1830) — навуковец і асветнік гістарычнай Літвы // Гістарычны альманах. Т. 15. 2009. С. 75-88. * Аляксандра Нарбут з Ліды — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // 3-я Нефёдаўскія чытанні. Беларускае мастацтва: гісторыя і сучаснасць. ВКЛ у гісторыі Беларусі. Т. III. Мінск. 2009. С. 120—124. * Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзе заснавання горада: матэрыялы рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі (Ліда, 3 кастрычніка 2008 г.). Ліда, 2009. С. 44-48. ;2008 * Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Граф Дэрбі // Наша Слова. 2008. 30 ліпеня; 6 жніўня. * Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Генры Персі Хотспур // Наша Слова. 2008. 27 жніўня. * Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Джон Бафорт // Наша Слова. 2008. 15 кастрычніка. * У пошуках знакамітага Вострава //Лідская газета. 2008. 11 лістапада. * Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. Пачатак // Наша слова. 2007. 2 траўня. * Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. Заканчэнне // Наша слова. 2007. 13 чэрвеня. * Крэскі да біяграфіі генерала К. Кандратовіча // Наша слова. 2007. 10 кастрычніка. * Астранамічная абсерваторыя ў Гародні // Наша Слова. 2008. 16 студзеня. * Астраномія ў Віленскім універсітэце // Наша Слова. 2008. 27 лютага. * Аляксандра Нарбутоўна, лідзянка — акадэмік Берлінскай акадэміі // Наша Слова. 2008. 9 красавіка * Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Гістарычны альманах. 2007. Т. 13. С. 109—118. ;2000—2007 * Miejsce zawarcia ugody ostrowskiej 1392 r. // Ziemia Lidzka. 2007. № 2. * Каталіцкае Свята Божага нараджэння ў Лідзе // Наша слова. 2006. 27 снежня. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч // Лідскі летапісец. 2005. № 4. С. 12-26. * Паданні вёскі Бабры // Наша Слова. 2005. 17 жніўня. * Гісторыя парафіі ў Ішчалне. 490 гадоў Ішчалнянскай парафіі // Наша Слова. 2005. 15 чэрвеня. * Гайцюнішкі // Наша Слова. 2005. 19 кастрычніка. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч на службе БНР // Наша Слова. 2004. 17 сакавіка. * Грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква у Лідзе і Лідскім павеце // Наша слова. 2003. 26 лістапада. * Міністр БНР, генерал Кіпрыян (Цыпрыян) Кандратовіч // Наша слова. 2002. 10 сакавіка; 17 сакавіка. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч // Спадчына. 2002. № 1. С. 161—166. * Лідзяне XX стагоддзя // Лідскі летапісец. 2002. № 2. С. 9-11. * Lidzianie XX wieku // Ziemia Lidzka. 2001. № 1. * Kościół greko-katolicki w Lidzie i Ziemi Lidzkiej // Ziemia Lidzka. 2001. № 1. * Мажэйкаўскія сядзібна-паркавыя комплексы // Спадчына. 2001. № 1-2. С. 206—212. * Архітэктура Лідчыны. Готыка // Лідскі Летапісец. 2000. № 3. С. 32-34. * Камень-следавік ў в. Бабры // Лідскі Летапісец. 2000. № 1. С. 24. * Сонечны гадзіньнік у в. Ішчална // Спадчына. 2000. № 2. С. 139—141. * Сонечны гадзіньнік у вёсцы Ішчална // Лідскі Летапісец. 1999. № 4. С. 21. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * «Павет» Леаніда Лаўрэша // Лідскі летапісец. — 2001. — № 3. — С. 1. * Лявон Лаўрэш, рэдактар аднаго з найбольш грунтоўных краязнаўчых сайтаў «Pawet» // Наша слова. — 2008. — 27 лютага. * ''Суднік С.'' Лідскія беларускамоўныя сайты // Наша слова. — 2008. — 10 снежня. * Леаніду Лаўрэшу — 50 // Наша слова. — 2013. — 27 лютага. — С. 1 * ''[[Святлана Валянцінаўна Марозава|Марозава С. В.]]'' [http://pawet.net/ns/2013/09/%E2%84%96_09_%281108%29.html#_Toc349758332 Мае адкрыцці Леаніда Лаўрэша] // Наша слова. — 2013. — 27 лютага. — С. 7. * ''Марозава С. В.'' Мае адкрыцці Леаніда Лаўрэша // Лідская газета. — 2013. — 28 лютага. — С. 4. * ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/100996534/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2013_1_61_ Сфера навуковых зацікаўленняў лідскага краязнаўца Леаніда Лаўрэша] // Лідскі летапісец. — 2013. — № 1 (61). — С. 23—24. * [https://www.academia.edu/100996534/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2013_1_61_ Спіс важнейшых публікацый Л. Л. Лаўрэша] // Лідскі летапісец. — 2013. — № 1 (61). — С. 24—26. * ''Чэмер М.'' [http://nastgaz.by/?p=3487 Астраномія — навука светапоглядная] // Настаўніцкая газета. — 2013. — 20 мая. * ''Шчарбачэвіч Ніна.'' [http://zviazda.by/wp-content/uploads/2014/09/30ver-15.indd_.pdf Леанід Лаўрэш: «Кожная знаходка — нагода для радасці»] // Звязда № 185 (27795) 30 верасня 2014 г. * [https://www.livelib.ru/review/815259-vandalin-shukevich-belaruski-arheolag-i-krayaznatsa-leanid-laresh Леанід Лаўрэш. «Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца» — рецензия elefant] // livelib.ru — 2017. — 29 мая. * {{Cite web|url=http://tv-lida.by/2018/03/05/on-ne-predstavlyaet-svoej-zhizni-bez-istorii-i-literatury/|title=Он не представляет своей жизни без истории и литературы — Лидское телерадиообъединение|website=web.archive.org|date=2018-06-10|access-date=2024-04-26|archive-date=10 чэрвеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180610031555/http://tv-lida.by/2018/03/05/on-ne-predstavlyaet-svoej-zhizni-bez-istorii-i-literatury/|url-status=bot: unknown}} // Ліда-ТБ * ''Ціхаміраў Андрэй''. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/006/%D1%80%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83__%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88._%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85._1812,_1831,_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html Абуджэнне рэгіянальнай гісторыі?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200226145603/http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/006/%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83:_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85._1812,_1831,_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html |date=26 лютага 2020 }}. Рэцэнзія на кнігу «Паўстанчы дух. 1812, 1831, 1863 гады на Лідчыне». — 2018. — 3 красавіка. * ''Сяргей Чыгрын''. [https://czasopis.pl/ljeanid-lauresz-haczu-realizavac-raniej-zadumanaje/ Леанід Лаўрэш: «Хачу рэалізаваць раней задуманае…»] // Czasopis. — 2019. — № 9(327). — С. 16—18. * ''Сяргей Чыгрын''. Гісторыка-краязнаўчы сайт «Павет» працуе 20 гадоў {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230406171039/https://www.racyja.com/kultura/gistoryka-krayaznauchy-sajt-pavet-p/ |date=6 красавіка 2023 }} * Героі Шэксьпіра ў Лідзкім замку. 9 будынкаў аднаго з найстарэйшых гарадоў Беларусі * Краўцэвіч Аляксандр. «Шпацыры па старой Лідзе»: выдатны дапаможнік для турыстаў і даследчыкаў! * ''Комягина Ольга'' Небанальная история Лиды. Как связаны Петр I и тараканы, «непатрэбныя» туалеты и министр {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200526073143/https://news.tut.by/culture/674768.html |date=26 мая 2020 }} // TUT.BY * ''Трефилов Сергей'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/0077/%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B4%D0%B5.html Секреты улицы Советской в Лиде: Своя «Американка», Фарный костел с соломенной крышей и казино] // Комсомольская Правда * [http://zviazda.by/be/news/20200304/1583301603-shpacyry-pa-staroy-lidze Шпацыры па старой Лідзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200306091737/http://zviazda.by/be/news/20200304/1583301603-shpacyry-pa-staroy-lidze |date=6 сакавіка 2020 }} // Маладосць * Что пишут лидские авторы и где их почитать: Леонид Лавреш // Принёманские вести. — 2022. — 3 марта. — С. 4. * [https://www.livelib.ru/review/2997811-shpatsyry-pa-staroj-lidze-leanid-laresh Леанід Лаўрэш. Шпацыры па старой Лідзе — рецензия Osman_Pasha] // livelib.ru — 2022. — 1 кастрычніка. * ''Марозава С. В.'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/5/%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D1%83_-_60_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E.html Леаніду Лаўрэшу — 60 гадоў // Наша слова.pdf № 9 (61), 1 сакавіка 2023.] * ''Чыгрын Сяргей''. Плён працы Леаніда Лаўрэша // Краязнаўчая газета. 2023. 3 сакавіка. * ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/98903404/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A1_%D0%92_%D0%9B%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2023_64_%D1%81 Людзі культуры Гродзеншчыны: Леанід Лаўрэш.] — Гродна : ЮрСаПрынт, 2023. * ''Чыгрын Сяргей''. Кніга, прысвечаная лідскаму краязнаўцу // Краязнаўчая газета. № 25(942), ліпень 2023. * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|ЛАЎРЭШ Леанід Лявонцьевіч|146—147}} * ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/104730167/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_1_101_ Пра Леаніда Лаўрэша. 60 гадоў з дня нараджэння] // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 27-43. * [https://www.academia.edu/127871351/%D0%9E%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B4%D0%BE_%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9_%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D1%82%D1%8C_%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8_2024_17_1304_25_%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%A1_1_4 От солнечных часов до многочисленных открытий в истории нашего города: путь лидского исследователя Леонида Лавреша] // Принемансие вести. — 2024. — 25 апреля. — С. 1; 4. * ''Суднік Станіслаў''. Вынік шматгадовай працы // Наша слова.pdf № 42 (146), 16 кастрычніка 2024. * ''Грынкевіч Яраслаў''. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/5_3c/%D1%81%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D1%83_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5.html Сустрэча з пісьменнікам у роднай школе] // Наша слова.pdf № 48 (152), 27 лістапада 2024. * ''Зенюкевіч Тамара''. [https://www.academia.edu/145813034/%D0%97%D0%B5%D0%BD%D1%8E%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0_%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_1_210_6_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2026 'Чарговая гісторыя, сабраная па дробках'. Сустрэча з лідскім пісьменнікам] // Наша слова.pdf № 1 (210), 6 студзеня 2026. * ''Штых Ала''. [https://www.academia.edu/146240043/%D0%A8%D1%82%D1%8B%D1%85_%D0%90%D0%BB%D0%B0_%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D1%83_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D1%80%D0%BD%D1%96_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_3_212_21_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2026 Сустрэча з пісьменнікам у лідскай кавярні 'Моманты'] // Наша слова.pdf № 3 (212), 21 студзеня 2026. * ''Кішык Ю. Н.'' [https://www.academia.edu/162473826/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%BA_%D0%AE_%D0%9D_%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D0%B0_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_ Рэцэнзія на кнігу Леаніда Лаўрэша "Шпацыры па старой Лідзе"] // Наша слова.pdf № 5 (214), 4 лютага 2026. *[https://www.radiomaria.by/news/2650-shto-pachytats-farny-kastsjol-u-lidze Радыё Марыя. Што пачытаць? "Фарны касцёл у Лідзе"] == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лаўрэш Леанід Лявонцьевіч}} [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] 869l2yhy58jgpf795cd37zjq2rgjmy2 5142326 5142320 2026-05-16T11:26:54Z Lavon 1118 /* Кнігі */ 5142326 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Леанід Лявонцьевіч Ла́ўрэш''' (нар. {{ДН|1|3|1963}}, {{МН|Ліда}}) — беларускі [[пісьменнік]], [[краязнавец]], [[перакладчык]] і незалежны даследчык. == Біяграфія == Скончыў [[электратэхнічны факультэт БНТУ|электратэхнічны факультэт]] [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускага політэхнічнага інстытута]] (1985)<ref name="МарозСН23">''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 23.</ref>. Па адукацыі інжынер<ref>''Шчарбачэвіч Ніна''. Леанід Лаўрэш:… С. 7.</ref>. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 2017 года. Жыве ў Лідзе. Мае жонку, сына, нявестку і ўнука. == Дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў Леаніда Лаўрэша — краязнаўства і гісторыя прыродазнаўчых навук на Беларусі. Навуковая зацікаўленасць гісторыяй Лідчыны тычыцца шырокага часавага дыяпазону — ад першабытнасці да часоў Заходняй Беларусі (1921—1939). Асобна цікавіцца еўрапейскімі падзеямі канца XIV — пачатку XV стагоддзяў, якія закранулі Лідчыну. Быў удзельнікам творчага калектыву [[ГрДУ|ГрДУ імя Я. Купалы]], які па заданні [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[НАНБ]] выконваў навукова-даследчую работу па канфесійнай гісторыі Беларусі XIX ст.<ref name="МарозСН23"/> Публікуецца з 2000 года. Першыя артыкулы былі вынікам вандровак па Лідчыне, падчас якіх у в. [[Ішчална]] быў знойдзены дзейны сонечны гадзіннік (мусіць адзіны ў Беларусі), а ў в. Бабры — раней неапісаны камень-следавік.<ref name="МарозСН23"/> Выказаў уласную гіпотэзу пра месца заключэння [[Востраўскае пагадненне|Востраўскага пагаднення]] (1392). Распрацоўваў тэму удзелу англійскіх арыстакратаў, персанажаў [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]] — [[Генрых IV (кароль Англіі)|Генры Ланкастэра]], Генры Персі Хотспура, Джона Бафорта і іншых, у [[Вайна Тэўтонскага ордэна і ВКЛ|вайне Тэўтонскага ордэна супраць Вялікага княства Літоўскага]]. Пісаў пра адбітак войнаў і паўстанняў у XIX ст. — [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], паўстанняў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864]] гадоў, у гісторыі Лідчыны. Звяртаецца і да пытанняў эканамічнай гісторыі Ліды і Лідчыны. Рэканструяваў раней невядомыя моманты з гісторыі многіх паселішч Лідчыны. Частка артыкулаў Леаніда Лаўрэша прысвечана і архітэктурным помнікам, архітэктуры готыкі і рамантызму на Лідчыне.<ref name="МарозСН23"/> Распрацоўвае канфесійную гісторыю Лідчыны, аўтар артыкулаў пра асобныя прыходы, храмы і капліцы. Зрабіў уклад у царкоўнае краязнаўства. Пры гэтым, мабыць першым у Беларусі, заняўся царкоўным краязнаўствам уніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы. У кнізе «Грэка-каталіцкая (уніяцкая) Царква на Лідчыне» (2012) паказаў у кантэксце аналагічных усходнееўрапейскіх працэсаў царкоўна-рэлігійныя працэсы на Лідчыне ў XVI—XX ст., апісаў адбітак стварэння, дзейнасці і ліквідацыі ўніяцкай царквы ў Беларусі на гісторыі Лідчыны. Кніга заснавана на багатым факталагічным матэрыяле, з апублікаваннем дакументаў у Дадатках. Прэзентацыя кнігі выклікала пэўны рэзананс<ref name="МарозСН23"/>. Даследуе гісторыю прыродазнаўчых навук у Беларусі. Асобная сфера даследаванняў Леаніда Лаўрэша ў гэтай галіне — астраномія, ёй прысвечаны шэраг артыкулаў і кніга нарысаў «І зорнае неба над галавой…» (2013)<ref name="МарозСН23"/>. Прафесар [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]] лічыць, што кніга Лаўрэша «Маламажэйкаўская царква» — не звыклы краязнаўчы нарыс: «Чым далей чытаеш, тым больш разумееш веліч і трагізм нашай мінуўшчыны… Пасля адкрыццяў, якія зрабіў аўтар кнігі, пра Мураванку можна складаць вершы і пісаць ледзь не дэтэктыўныя раманы. … Старонка за старонкай мы гартаем кнігу гісторыі Маламажэйкаўскай царквы даўжынёй у 500 год. Мы знаёмімся з падзеямі і людзьмі: уладальнікамі Мажэйкава, „калятарамі“ царквы (дабрадзеямі і самадурамі), са шматлікімі прэтэндэнтамі на сам храм і яго маёмасць, рэліквіі, землі. З дзяржаўнымі мужамі і мясцовымі чыноўнікамі, ад якіх залежаў лёс храма. Перад намі праходзіць цэлы шэраг прадстаўнікоў духоўнага саслоўя: ад вышэйшых царкоўных іерархаў да шараговых святароў. Дарэчы, Лаўрэш аднавіў імёны ўсіх настаяцеляў храма, пачынаючы з сярэдзіны XVII ст.»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=185226 «Пасля адкрыццяў, якія зрабіў Лаўрэш, пра Мураванку можна складаць вершы»] // nashaniva.by, 10.02.2017, 22:52</ref> У 2017 годзе выйшла кніга «Шэпт пажоўклых старонак. Лідчына ў люстэрку прэсы. 1900—1939 гг.». Прафесар [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Аляксандр Смалянчук]] адзначыў, што кніга «ў пэўным сэнсе ўнікальная. Гэта свайго роду хроніка мінулага Ліды, складзеная карэспандэнтамі шматлікіх газет і часопісаў, у якой адлюстравалася жыццё горада і наваколляў у першае саракагоддзе XX ст … [Кніга] дазваляе зазірнуць у малавядомыя старонкі гісторыі горада і наваколляў у апошнія гады існавання Расійскай Імперыі, у часы ваенных выпрабаванняў, якія працягваліся для Лідчыны доўгія 7 гадоў — з 1914 да 1921 года. Шмат месца ў кнізе займае хроніка горада міжваеннага перыяду, калі Ліда знаходзілася ў складзе Польскай Рэспублікі. Гэтыя старонкі прыцягваюць асаблівую ўвагу ў сувязі з тым, што ў ранейшыя часы гэты перыяд гісторыі звычайна адпраўлялі ў забыццё. Кніга заканчваецца падзеямі, у якіх адчувальны подых Другой сусветнай вайны…»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=203558 Гісторыя Лідчыны на старонках старых газет — выйшла даследаванне Лявона Лаўрэша] // nashaniva.by, 27.01.2018, 11:52</ref>. У 2021 годзе ў Варшаве ў выдавецтве Poligraf выйшаў пераклад «Шэпта …» на польскую мову. У польскім выданні гісторыя Ліды распавядаецца з 1921 да 1939 года і замест храналагічнага выкладання гісторыі горада, як у беларускай версіі, польская версія перапрацавана па тэматычным прынцыпе<ref>[https://www.bn.org.pl/download/document/1634544770.pdf Urzędowy Wykaz Druków Wydanych w Rzeczypospolitej Polskiej. Przewodnik Bibliograficzny. Biblioteka Narodowa. Warszawa, 9—15 sierpnia 2021 r. Nr 32. S. 100.]</ref>. 100-годдзю БНР прысвечана біяграфія генерала ад інфантэрыі і міністра абароны БНР [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяна Кандратовіча]]. Хабілітаваны доктар з універсітэта Мікалая Каперніка ў Торуні [[Дарота Міхалюк]] у прадмове да кнігі, сярод іншага напісала: «На стагоддзе абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі ў рукі чытача патрапляе біяграфія генерала Кіпрыяна Кандратовіча … Вяртанне на старонкі гісторыі гэтай постаці адбылося дзякуючы пісьменніку і гісторыку Леаніду Лаўрэшу, які ўжо каля дваццаці гадоў даследуе лёс генерала і публікуе працы пра яго жыццё. Ягонай заслугай з’яўляецца адшуканне магілы генерала, пахаванага каля царквы ў Воранаве. … Праца мае высокую навуковую каштоўнасць, бо падмацавана дакументамі і добра напісана. … Аўтар не толькі з захапленнем праводзіць нас праз жыццё генерала Кіпрыяна Кандратовіча, але таксама дзеліцца з чытачом этапамі сваіх пошукаў і даследаванняў і паказвае, якой надзвычай захапляльнай можа быць праца гісторыка»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=210268 Кіпрыян Кандратовіч: генерал Расійскай імперыі, які падтрымаў БНР] // nashaniva.by, 28.05.2018, 15:21</ref>. [[Файл:Лаўрэш Леанід, сакавік 2023..jpg|злева|міні]] У 2020 г. выйшла кніга «Шпацыры па старой Лідзе». Доктар гістарычных навук [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандр Краўцэвіч]] лічыць, што кніга гэта плён шматгадовай працы лідскага пісьменніка і краязнаўца Леаніда Лаўрэша, «працы архіўнай, гістарыяграфічнай, але таксама і даследчыцка-палявой, менавіта, апытання сталых жыхароў горада пра падзеі XX ст. Строга падыходзячы да справы, тут не зусім пасуе слова „краязнаўства“ як да кнігі, так і да яе аўтара, бо яно асацыіруецца з аматарствам. Больш дакладным будзе акрэсленне „рэгіянальная гісторыя“, бо мы маем выкладзенае ў папулярнай форме навуковае даследаванне. Кніга Лаўрэша — як вяршыня айсберга, менавіта яго частка, найбольш відочная і даступная для людскога ўспрымання. Па-за полем зроку застаецца „падводная“ частка — нашмат большая як па працягласці, так і па аб’ёму праробленай працы. Каштоўнасць кнігі менавіта ў тым, што яна ўяўляе сабой прадукт гістарычнага даследавання, даведзены да канцавой мэты — масавага чытача. Але яна — не прадукт масавай культуры. Напісаная добрай выразнай мовай ў апоры на грунтоўным крыніцазнаўчым і гістарыяграфічным падмурку — кніга прэзентуе культуру прафесійную»<ref>[http://pawet.net/ns/2020/08/%E2%84%96_08_(1471).html Аляксандар Краўцэвіч. "Шпацыры па старой Лідзе" Леаніда Лаўрэша // Наша слова № 8 (1471), 19 лютага 2020.]</ref>. Адзін з найстарэйшых беларускіх архітэктараў, кандыдат архітэктуры, дацэнт БНТУ, [[Юрый Нікадзімавіч Кішык| Кішык Ю. Н.]] які раней і сам працаваў архітэтарам горада Ліда, пісаў у сваёй рэцэнзіі на кнігу «Шпацыры па старой Лідзе»: "Кнігу Леаніда Лаўрэша трэба чытаць некалькі разоў. Правільней сказаць - трэба не чытаць, а ўважліва вывучаць і асэнсоўваць цікавыя эпізоды горадабудаўнічай гісторыі Ліды. Я рабіў гэта з аднолькава вялікай цікавасцю, задавальненнем і ... прыкрасцю. Справа ў тым, што некалькі дзесяцігоддзяў таму я як выпускнік менскага палітэха працаваў у Лідзе архітэктарам горада, але тады належнай цікавасці да гісторыі горада не праявіў. А былі гэта 1960-я гады, і я мог быць больш актыўным сведкам, удзельнікам і нават летапісцам шматлікіх гістарычных працэсаў, якія разгортваліся ў краіне. Аднак менавіта такім пісьменнікам стаў Л. Лаўрэш. ... кніга надзвычай змястоўная, "шматслойная" і ўспрымаецца як шэраг партрэтаў аднаго і таго ж, здавалася б, знаёмага чалавека. Л. Лаўрэш дабіўся цікавасці чытачоў да кнігі краязнаўчага характару, выкарыстоўваючы спалучэнне рацыянальных спосабаў і вынаходлівых прыёмаў. Бо, усё ў канчатковым выніку зводзіцца да таго, што Л. Лаўрэш прыводзіць велізарны аб'ём "здабытага" ім жа багатага факталагічнага матэрыялу, малавядомага і зусім невядомага, прадстаўленага аднолькава цікава і ў кароткім тэксце, і ў змястоўных ілюстрацыях. Аднак вельмі важна, як адбіраюцца і як падаюцца падзеі і з'явы з гісторыі горада. Лепшыя фрагменты кнігі - тыя, у якіх чытачу як прыемнаму суразмоўцу не проста паведамляецца нейкі цікавы факт, а "давяраецца" яркі, нават у нейкай ступені таямнічы эпізод, ініцыяваны шпацырам па старой Лідзе. Наколькі ж цікавей становіцца аповед, калі адчуваеш асабістыя, эмацыйна афарбаваныя адносіны да эпізоду з боку аўтара, ды яшчэ і прыцягнутага для гэтай мэты знаёмага яму чалавека, які дзеліцца з намі сваімі непаўторнымі ўражаннямі і характэрнымі ўспамінамі! І тады не толькі раскрываюцца старонкі гісторыі старажытнай Ліды, але лёгка запамінаюцца яе персанажы, імёны, даты, нумары будынкаў, іх стылявыя асаблівасці і г. д."<ref>[https://www.academia.edu/162473826/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%BA_%D0%AE_%D0%9D_%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D0%B0_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_ Кішык Ю. Н. Рэцэнзія на кнігу Леаніда Лаўрэша "Шпацыры па старой Лідзе" // Наша слова.pdf № 5 (214), 4 лютага 2026.]</ref>. У 2020 годзе Леанід Лаўрэш быў узнагароджаны граматай-падзякай ад Інстытута гісторыі НАН Беларусі «… за арганізацыю навукова-пошукавай работы і плённую працу на ніве краязнаўства». У 2023 годзе ўзнагароджаны граматай-падзякай Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі «… за плённую літаратурную і краязнаўчую працу…». У 2023 годзе выйшла кніга Леаніда Лаўрэша «Інстынкт пазнання». Аўтар прадмовы да гэтай кнігі, кандыдат гістарычных навук, дацэнт Святлана Лугаўцова, заўважыла: «Палітыка ў галіне адукацыі той ці іншай дзяржавы з’яўляецца ключавым фактарам, які вызначае яе дынаміку: прагрэсіўны рух або стагнацыю. Разам з тым пытанням развіцця адукацыі ў беларускай гістарыяграфіі традыцыйна надавалася менш увагі, чым аналізу палітычных і эканамічных праблем. Новая праца Леаніда Лаўрэша „Інстынкт пазнання“ ў значнай меры закрывае гэтую лакуну. У ёй паслядоўна разглядаецца гісторыя адукацыі ў Лідзе з сярэдзіны XVIII стагоддзя да канца 30-х гадоў ХХ стагоддзя»<ref>[https://www.academia.edu/104730167/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_1_101_ Лідскі летапісец. 2023. № 2(102). С. 34.]</ref>. Шэраг публікацый Л. Лаўрэша прысвечана рэчавым, вусным, пісьмовым і выяўленчым крыніцам рэгіянальнай гісторыі, у т.л. каменным магілам, камяням-следавікам, паданням, малюнкам, паштоўкам і фотаздымкам.<ref name="МарозСН23"/> Таксама ён даследуе біяграфіі і дзейнасць вядомых ураджэнцаў Лідчыны, у т.л. звяртае ўвагу на забытыя і малавядомыя імёны. Апублікаваў шэраг біяграм і біяграфічных даследаванняў, у т.л. [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяна Кандратовіча]], [[Яўген фон Гротэ дэ Буко|Яўгена фон Гротэ дэ Буко]], [[Дзіянісій Хлявінскі|Дзіянісія Хлявінскага]], [[Антоні Гарэцкі|Антонія Гарэцкага]], [[Францішак Нарвойш|Францішка Нарвойша]], [[Аляксандра Нарбут|Аляксандры Нарбут]], [[Цэзарый Каменскі|Цэзарыя Каменскага]], [[Віктар Басяцкі|Віктара Басяцкага]], [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціна Пачобут-Адляніцкага]], [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]], [[Вітольд Карлавіч Цэраскі|Вітольда Цэраскага]], [[Гаўрыла Адрыянавіч Ціхаў|Гаўрылы Ціхава]] і іншых.<ref name="МарозСН23"/> Аўтар 21 кнігі (гл. спіс ніжэй) і каля 400 артыкулаў. Сталы аўтар газеты «Наша слова», часопіса «Лідскі летапісец», «Маладосць», «Гістарычны альманах» і розных навуковых зборнікаў. Удзельнік многіх навуковых гістарычных канферэнцый і круглых сталоў, дзе выступае па лідскай тэматыцы<ref>''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 23—24.</ref>. == Ацэнкі == Як заўважыла доктар гістарычных навук [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]], краязнаўчымі даследаваннямі Л. Лаўрэш робіць значны ўклад у пашырэнне ведаў пра гісторыю Лідчыны, пазнанню яе месца і значнасці ў еўрапейскім гістарычным кантэксце<ref name="МарозСН24">''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 24.</ref>. У артыкуле пра Маламажэйкаўскую царкву на сайце «Сінадальнага аддзела рэлігійнай адукацыі і катэхізацыі БПЦ», Леанід Лаўрэш характарызаваны як «…даследчык і пісьменнік, знакаміты краязнаўца Лідчыны і аўтар кнігі пра Маламажэйкаўскую царкву-крэпасць»<ref>{{Cite web|url=https://oroik.by/xram-rastva-prasvyatoj-bagarodzicy-z-gistoryi-starazhytnaj-muravanki/|title=Храм Раства Прасвятой Багародзіцы: з гісторыі старажытнай “Мураванкі”| access-date=2024-03-29}}</ref>. == Асноўныя публікацыі == Паводле<ref>Спіс важнейшых публікацый… С. 24—26.</ref>: === Кнігі === * Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/167252305/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%B7_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_%D0%A0%D0%90_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%83_2026_744_%D1%81 Там дзе з Богам гавораць... Гісторыя цэркваў на Лідчыне;] пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк, 2026. — 744 с. * Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/164650303/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%91%D0%BB_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_76_%D1%81 Фарны касцёл у Лідзе.] Издательские решения, 2026. — 76 с. * Лаўрэш Л. Л. [https://independent.academia.edu/LLauresh Лідскі замак : Кароткая гісторыя.] Издательские решения, 2025. — 100 с. * Lauresh L. [https://www.academia.edu/122186957/Leanid_Lauresh_Spacery_po_starej_Lidzie_Warszawa_Sowa_2023_340_s Spacery po starej Lidzie]. Warszawa: Sowa, — 2025. — 340 s. * Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/143403929/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA_%D0%AE%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%AF%D0%B3%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_100_%D1%81 Гісторык Юстын Нарбут. Яго навуковая дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго дачка Каміла.] Издательские решения, 2025. — 100 с. * Lauresh L., Lauresh H. [https://www.academia.edu/143185397/Lauresh_L_Lauresh_H_Tam_gdzie_zatrzyma%C5%82_czas_si%C4%99_Historyczne_lidzkie_nekropolie_Warszawa_Sowa_2025_198_s Tam, gdzie zatrzymał czas się... Historyczne lidzkie nekropolie.] Warszawa: Sowa, 2025. — 198 s. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/143318905/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%92%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%91%D1%9E_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_60_%D1%81 Выхаванкі князёў Чартарыскіх з-пад Ліды.] Издательские решения, 2025. — 60 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/128183633/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D1%85_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91_%D1%96_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1_%D0%92_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B9_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_2025_326_%D1%81 Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях : Жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі;] пад рэд. С. В. Марозавай. — Полацк, 2025. — 326 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/128829000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_172_%D1%81 Тэадор Нарбут : Навуковая і літаратурная дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго час.] Издательские решения, 2025. — 172 с. * Лаўрэш Л., Лаўрэш Г. [https://www.academia.edu/124479815/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93_%D0%86_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D1%96%D1%9E%D1%81%D1%8F_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93_%D0%86_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA_2024_222_%D1%81 Там, дзе спыніўся час… . Лідскія гістарычныя некропалі.] ГроКарДрук, — 2024. — 222 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/121536228/%D0%AF%D0%BA_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D1%9E%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D1%83_XX%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0_%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%BE_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%96_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA_2024_150_%D1%81 Як горад Ліда ўвайшоў у ХХ стагоддзе. Пошта, чыгунка, кіно, электрычнасць і першыя аўтамабілі.] ГроКарДрук, — 2024. — 150 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/100869582/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2023_192_%D1%81 Інстынкт пазнання. Нарысы з гісторыі адукацыі ў горадзе Ліда.] Гродна: ЮрСаПрынт, — 2023. — 192 с. * Lauresh L. [https://www.academia.edu/108954944/Leanid_Lauresh_Szept_po%C5%BC%C3%B3%C5%82k%C5%82ych_stron_Ziemia_Lidzka_w_zwierciadle_prasy_lat_1922_1939_Warszawa_Wydawnictwo_Poligraf_2021_338_s Szept pożółkłych stron. Ziemia Lidzka w zwierciadle prasy lat 1922—1939.] Warszawa: Wydawnictwo Poligraf, — 2021. — 338 s. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/78138036/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5 Шпацыры па старой Лідзе.] Гродна: ЮрСаПрынт, — 2020. — 342 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/39182685/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%8F%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D0%B4%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2018_154_%D1%81 Генерал, які дайшоў да Беларусі.] Жыццяпіс Кіпрыяна Кандратовіча. Гродна: ЮрСаПрынт, — 2018. — 154 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/36101118/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A8%D1%8D%D0%BF%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%BB%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8B_1900_1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_2017_%D0%A8%D1%8D%D0%BF%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%BB%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8B_1900_1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%90%D0%90_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2017_432_%D1%81 Шэпт пажоўклых старонак. Лідчына ў люстэрку прэсы. 1900—1939 гг.] Гродна: ТАА «ЮрСаПрынт», — 2017. — 432 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/34790331/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2017_114_%D1%81_%D1%96%D0%BB Маламажэйкаўская царква: гістарычны нарыс] / пад рэд. С. В. Марозавай. Гродна: ЮрСаПрынт, — 2017. — 114 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/28862000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85_1812_1831_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2016_244_%D1%81_%D1%96%D0%BB Паўстанчы дух. 1812, 1831, 1863 гады на Лідчыне.] Гродна: Юрсапрынт, — 2016. — 244 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/28862139/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD_%D0%A8%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D1%96_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%86%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82_2014_63_1_%D1%81_100_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%8F%D1%87%D0%B0%D1%9E_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_ Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца.] Мінск: Харвест, — 2014. — 63 с. (100 выдатных дзеячаў беларускай культуры). * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/13120984/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D1%9E%D1%87%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D1%81%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D1%85_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F_2013_152_%D1%81 Ліда ўчора і сёння : гісторыя горада ў выявах.] Ліда: Лідская друкарня, — 2013. — 152 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/3552888/_I_%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B4_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3i%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8Bi_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BCii_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BDi%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%81_2013_266_%D1%81_%D1%96%D0%BB «І зорнае неба над галавой…»: Нарысы з гісторыі астраноміі.] Мінск: Лімарыус, — 2013. — 266 с. * Лаўрэш Л. Грэка-каталіцкая (уніяцкая) Царква на Лідчыне; пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк: Грэка-каталіцкая парафія Святамучаніка Язафата ў г. Полацку, — 2012. — 128 с. * Лаўрэш Л. Генерал Кіпрыян Кандратовіч (Дзеячы Беларускай Народнай Рэспублікі). Ліда, — 2007. — 43 с. * Лаўрэш Л., Круцікаў У. Ліда на старых малюнках, паштоўках, фотаздымках. Ліда, — 2001. — 108 с. ==== Укладанне і пераклад ==== * [https://www.academia.edu/117827014/%D0%9BI%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D%D0%95_%D0%90%D0%A1%D0%9E%D0%91%D0%90_%D0%86_%D0%A7%D0%90%D0%A1_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_6_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2015_%D0%A1_68_165 АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 6.] Укладальнікі: Леанід Лаўрэш, Аляксандр Фядута. Мінск, — 2015. — 365 с. * ''[[Міхал Шымялевіч|Шымялевіч Міхал.]]'' [https://www.academia.edu/122743668/%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB_%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%90%D0%90_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2019_326_%D1%81 Збор твораў] / укл. Леанід Лаўрэш. Гродна: ТАА «ЮрСаПрынт», — 2019. — 326 с. * [https://www.academia.edu/122743731/_%D0%97%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B9_%D0%B7%D1%8F%D0%B7%D1%8E%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%9E_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D1%9E_1905_1912_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%92%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%BE%D0%BC_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B0%D0%B1%D1%8F%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_2021_108_%D1%81 Закуй, закуй, зязюленька, рана… Анталогія беларускіх народных песень] / укл. Леанід Лаўрэш. Ліда. — 2021. — 108 с. * [https://www.academia.edu/105522264/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%96_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%B7_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_2023_%D0%B3_%D0%9D%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_72_%D1%81 Беларускія думкі, звычаі, абрады з Лідскага павета ХІХ стагоддзя. Этнаграфічны зборнік] / укл. Леанід Лаўрэш, Станіслаў Суднік. Ліда, — 2023. — 72 с. * [https://www.academia.edu/125238447/%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%AE%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%A6%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%8E%D1%81%D0%B0_%D0%B7_%D0%B4%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%87%D0%BA%D1%96_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_Ridero_2024_68_%D1%81 Віленскія ўспаміны доктара Юльяна Цітыюса з дадаткам Уладзіслава Талочкі] / пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, — 2025. — 74 с. * Віленскія ўспаміны доктара Юльяна Цітыюса з дадаткам Уладзіслава Талочкі] / пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения. — 2024. — 68 с. * ''[[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|Корвін-Мілеўскі Гіпаліт]]''. [https://www.academia.edu/127672566/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B2%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%93%D1%96%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82_%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_1855_1925_Ridero_2025_276_%D1%81 Успаміны пра семдзесят гадоў (1855–1925)]. пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, Издательские решения, — 2025. — 276 с. * ''[[Юзаф Мацкевіч|Мацкевіч Юзаф]].'' [https://flibusta.is/b/857840 «Тут заўсёды было сэрца Вялікага Княства…»: Выбраныя артыкулы 1930-х гг.], 2025. — 136 с. * ''[[Ігнат Ходзька|Ходзька Ігнат.]] ''[https://www.academia.edu/142943930/%D0%A5%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%B7_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_90_%D1%81 Баруны]. пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, — 2025. — 90 с. * ''[[Станіслаў Мараўскі|Станіслаў Мараўскі.]]'' [https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8 Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825)] / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8 * ''[[Станіслаў Лорэнц|Лорэнц Станіслаў.]]'' [https://www.academia.edu/150128870/%D0%9B%D0%BE%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_2026_138_%D1%81 Віленскі альбом : Скарочаны пераклад. (пер. Леанід Лаўрэш)]. 2026. — 138 с. * ''[[Ежы Хопен|Хопен Ежы.]]'' [https://www.academia.edu/161244111/%D0%A5%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D1%8B_%D0%92%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%85_%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E_1930_%D1%85_%D0%B3%D0%B3_2026_48_%D1%81 Выбраныя артыкулы : Пераклады некаторых тэкстаў 1930-х гг. (пер. Леанід Лаўрэш)] 2026. — 48 с. * ''Пузыня Габрыэля.'' [https://www.academia.edu/166177166/%D0%9F%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8D%D0%BB%D1%8F_%D0%A3_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85_%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_1815_1843_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8D%D0%BB%D1%8F_%D0%9F%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8F_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_284_%D1%81 У Вільні і літоўскіх дварах, успаміны 1815–1843 гадоў] / Габрыэля Пузыня. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2026. — 284 с. — ISBN 978-5-0069-9687-8 === Артыкулы === ;2026 * [https://www.academia.edu/167154657/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9D%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_13_%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2026 Наш халаднік] // Наша слова.pdf. 13 траўня 2026. * [https://www.academia.edu/166113881/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_1_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_8_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_15_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_22_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_29_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Маёнтак Гародна] // Наша слова.pdf. 1 красавіка 2026; 8 красавіка 2026; 15 красавіка 2026; 22 красавіка 2026; 29 красавіка 2026. * [https://www.academia.edu/165306841/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%84%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_221_25_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Лідзянка Каміла Юрэвіч з Нарбутаў – наша першая феміністка] // Наша слова.pdf. 25 сакавіка 2026. * Фарны касцёл у Лідзе // Наша слова.pdf. 21 студзеня 2026; 28 студзеня 2026; 4 лютага 2026. ;2025 * [https://www.academia.edu/145726608/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%BE_%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8F_1941_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_53_209_31_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2025 Гісторыя аднаго фотаздымка з ліпеня 1941 года] // Наша слова.pdf. 31 снежня 2025. * [https://www.academia.edu/144641750/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8E%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2025_14_%D0%A1_198_213 Страчаная цывілізацыя: Гайцюнішкі і суседнія Падварышкі] // Новы Замак. 2025. № 14. С. 198–213. * Кароткая гісторыя Лідскага замка // Наша слова.pdf. 16 ліпеня 2025; 23 ліпеня 2025; 30 ліпеня 2025; 13 жніўня 2025; 20 жніўня 2025; 27 жніўня 2025; 3 верасня 2025. * Лідскія Нарбуты // Ад лідскіх муроў. 2025. № 11. Кн. 2. C. 348–412. * [https://www.academia.edu/143785027/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_35_191_27_%D0%B6%D0%BD%D1%96%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2025 Лідская пісьменніца Каміла Юрэвіч з Нарбутаў] // Наша слова.pdf. 27 жніўня 2025. * [https://www.academia.edu/130141549/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%88%D1%87%D1%8D_%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_26_182_25_%D1%87%D1%8D%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2025 Яшчэ раз пра старыя лідскія вайсковыя могілкі] // Наша слова.pdf. 25 чэрвеня 2025. * [https://www.academia.edu/128945425/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%97_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_17_173_21_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2025 З жыцця Мікалая Сапегі] // Наша слова.pdf. 21 красавіка 2025. * [https://www.academia.edu/128343834/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%90%D1%80%D1%85%D1%96%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_1920_30_%D1%8F_%D0%B3%D0%B3_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_168_19_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2025 Архітэктары Лідскіх будынкаў у 1920–30-я гг.] // Наша слова.pdf . 19 сакавіка 2025. ;2024 * [https://www.academia.edu/165499904/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%96%D1%86%D1%8D%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_3_107_%D0%A1_68_80_2024_4_108_%D0%A1_76_80 Лісты Тэадора Нарбута да Аніцэта Рэніера] // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 68–80; Лідскі Летапісец. 2024. № 4. С. 76–80. * Маёнтак Хацяновічы // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 16–24. * Легенды Лідскага замка // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 8–15. * Страчаная цывілізацыя: Бальценікі // Новы замак. 2024. № 13. С. 189–208. * [https://www.academia.edu/165499854/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%B0_%D0%A9%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_16_%D0%A1_120_124_2024_3_107_%D0%A1_63_67_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_4_108_%D0%A1_63_82 Яўстах Шалевіч і яго мемуары] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2(105–16). С. 120–124; 2024. № 3(107). С. 63–67; Лідскі Летапісец. 2024. № 4(108). С. 63–82. * [https://www.academia.edu/124839625/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%B7_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%82%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%96_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%94%D0%B0_240_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%B7_%D0%B4%D0%BD%D1%8F_%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%86%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_16_%D0%A1_31_74 Тэадор Нарбут: жыццяпіс без прэтэнзіі на паўнату. Да 240-годдзя з дня смерці гісторыка] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 31–74. * [https://www.academia.edu/116989141/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_106_%D0%A1_83_88 Першыя аўтамабілі і матацыклы на Лідчыне] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 83–88. * [https://www.academia.edu/124839869/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83_XIX_%D1%81%D1%82_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_106_%D0%A1_75_82 Лідскія цэрквы горада да пачатку XIX ст.] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 75–82. * Вёска Гарні пад Лідай // Наша слова.pdf. 2024. 9 кастрычніка. * Біскупы, датычныя горада Ліды // Наша слова.pdf. 2024. 24 ліпеня. * [https://www.academia.edu/121873427/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%97%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%86%D1%8C_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8F_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%9E_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%D1%9E_%D0%93%D0%BE%D0%B4_III_%D0%A1%D1%88%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BA_3_Vilnius_%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA_2023_%D0%A1_41_50 Зразумець Адольфа Сегеня] // Запісы Інстытута імя братоў Луцкевічаў. Год III. Сшытак 3. Vilnius — Менск. 2023. С. 41-50. * [https://www.academia.edu/121778067/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%96_%D0%A8%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%83_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_27_131_4_%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2024 Віленскія цукерні Штраляў у нашай гісторыі] // Наша слова.pdf. 2024. 4 ліпеня. * Уладзіслаў Абакановіч — лідскі краязнавец з першай генерацыі // Наша слова.pdf. 2024. 5 чэрвеня. * [https://www.academia.edu/105950417/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8E%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_4_104_C_76_85 Маёнтак Падварышкі і суседнія Гайцюнішкі] // Лідскі летапісец. 2023. № 4(104). C. 76-85. * [https://www.academia.edu/118875334/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9A%D0%9F%D0%97%D0%91_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_4_104_C_18_59 КПЗБ у Лідзе] // Лідскі летапісец. 2023. № 4(104). C. 18-59. * Легенды Лідскага замка // Наша слова.pdf. 2024. 2 траўня 2024; 2024. 8 траўня 2024. * Першыя аўтамабілі на Лідчыне // Наша слова.pdf, 3 красавіка 2024. * [https://www.academia.edu/114392021/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%AE%D0%B7%D0%B0%D1%84_%D0%9C%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9F%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%83_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_1938_%D0%B3_%D1%96_%D1%8F%D1%88%D1%87%D1%8D_%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%8F%D0%BC%D1%8E_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_3_103_%D0%A1_42_46 Пісьменнік Юзаф Мацкевіч пра магілу Алаізы Пашкевіч у газеце «Слова», 1938 г. і яшчэ трошкі пра сям’ю Алаізы] // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 42-46. * Цэрквы горада Ліды да пачатку XIX ст. // Наша слова.pdf. 2024. 28 лютага; 2024. 6 сакавіка. ;2023 * [https://www.academia.edu/108269067/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%94%D0%B7%D0%B5_%D1%96_%D1%88%D1%82%D0%BE_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_3_103_%D0%A1_36_41 Дзе і што археолагам шукаць у Лідзе] // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 36-41. * Астрынская, Глыбоцкая і Дэмбраўская цэрквы Лідскага павета, але Гарадзенскага дэканата // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 56-70. * [https://pawet.net/library/history/city_district/towns/razanka/%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0.html Мястэчка Ражанка і касцёл у ім // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 47-55.] * [https://www.academia.edu/111926931/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D1%96_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0_%D0%B7_%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2023_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_12_%D0%A1_172_192 Страчаная цывілізацыя: маёнткі Стрэліца і Касцянёва з Паперняй на Лідчыне. Гістарычныя хронікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240420053938/https://www.academia.edu/111926931/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D1%96_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0_%D0%B7_%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2023_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_12_%D0%A1_172_192 |date=20 красавіка 2024 }} // Новы замак. 2023. Выпуск. 12. С. 172—192. * Лідчына ў XV ст. // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 36-49. * [https://www.academia.edu/104927634/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_2_102_%D0%A1_30_35 Лакалізацыя «Ліды Нарбута», першаснага паселішча на тэрыторыі нашага горада] // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 30-35. * Лідскі ветраны млын // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 55-58. * Святары Лідчыны розных канфесій у 1920-30-я гг. // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 50-54. * [https://www.academia.edu/111250992/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%A2%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_49_101_6_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2023_50_102_13_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2023 Яўстах Тышкевіч, яго калекцыя і яго музей] // Наша слова.pdf. 2023. 6 снежня; 13 снежня. * Юстын Нарбут // Наша слова.pdf. 2023. 25 кастрычніка. * Ліда раскрывае таямніцы неахвотна: дзе і што шукаць у Лідзе // Наша слова.pdf . 2023. 18 кастрычніка. * Лідскі след Уладзіслава Вярыгі // Наша слова.pdf. 2023. 16 жніўня. * Маёнтак Падварышкі і суседнія Гайцюнішкі // Наша слова.pdf. 2023. 9 жніўня; 16 жніўня 23 жніўня. * Яшчэ раз пра «Ліду Тэадора Нарбута» // Наша слова.pdf. 2023. 25 ліпеня. * [https://www.academia.edu/104507114/%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%8F_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%8C_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%9E_%D0%9B%D1%96%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%96_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%9E_1931_%D0%B3 Знаходка пахавання вялікага князя ВКЛ і караля Аляксандра і вялікіх княгінь і каралеў Лізаветы і Барбары ў 1931 г.] // Наша слова.pdf. 2023. 12 ліпеня. * Пра лідскія ветраныя млыны // Наша слова.pdf. 2023. 7 сакавіка. * Крэскі да біяграфіі акадэміка Аркадзя Мігдала // Наша слова.pdf. 2023. 5 красавіка. * Гісторыя двух, амаль што аднатыпных будынкаў у Лідзе // Наша слова.pdf. 2023. 15 лютага. * Падымны рэестр шляхты Лідскага павета, 1728 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 43-60. * Помнік па Алаізе Пашкевіч // Наша слова.pdf. 2023. 19 красавіка. * Ражанка // Наша слова.pdf. 2023. 14 чэрвеня. * Гісторыя двух, амаль што аднатыпных будынкаў у Лідзе // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 61-65. * 260 гадоў бульбе на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 21-23. * Гарадское самакіраванне Ліды ў другой палове XIX ст.// Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 44-52. * Лідскія прывілеі ў архіве Лідскага магістрата, 1785 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 42. * Шымка Мацкавіч, яго нашчадкі і перадумовы будаўніцтва Маламажэйкаўскай царквы // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 61-69. ;2022 * Уніяцка-праваслаўныя дыспуты ў п’есах школьных езуіцкіх тэатраў (першая палова XVII ст.) // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў : зборнік навуковых артыкулаў. Мінск. 2022. Вып. 3. С. 175—178. * Спіс былых сяброў Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў // Нясвіжскія каеты. 2022. № 9. С. 18-23. * Страчаная цывілізацыя: Маёнтак Вялікае Мажэйкава // Новы Замак. 2022. № 11. С. 206—228. * Лідскія пісьменніцы XVIII—XIX ст. // Ад лідскіх муроў. 2022. № 10. С. 478—490. * Гісторыя маёнтка Востраў // Гісторыка-культурная спадчына Лідчыны. Зборнік навуковых артыкулаў. Мінск, 2022. С. 39-45. * Новае пра генерала Яўгена фон Гротэ дэ Буко // Лідскі Летапісец. 2022. № 1-2. С. 28-29. * Жалудок і палац Чацвярцінскіх // Лідскі Летапісец. 2022. № 1-2. С. 32-38. * Лідскія Хрулі герба «Праўдзіч» // Герольд Litherland. 2022. № 23. С. 145—150. * 260 гадоў беларускай бульбе // Наша слова.pdf. 2022. 9 лістапада. * Лідскія камуністы ў данясеннях канфідэнта Чорнага (1932—1937) // Homo Historicus 2022. Гадавік антрапалагічнай гісторыі. Мінск, 2022. С. 200—218. * Падымны рэестр шляхты Лідскага павета, 1728 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 43-60. * Шымка Мацкавіч, яго нашчадкі і перадумовы будаўніцтва Маламажэйкаўскай царквы // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 61-69. * Лідскія прывілеі ў архіве Лідскага магістрата, 1785 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 42. ;2021 * Шчучыншчына // Наша Слова. 2021. 27 студзеня. * Адукацыя ў Лідзе, 1920-1930-я гады // Маладосць. 2021. № 2. С. 92-109. * Кароткі ўспамін пра Ларысу Канчэўскую // Наша Слова. 2021. 24 сакавіка. * Ганна Патоцкая, пісьменніца, мемуарыстка, мастак // Наша Слова. 2021. 14 красавіка. * Ваверка і род Клаўсуцяў на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 18-28. * Бальтазар Калясінскі, Аніцэт Рэніер і Каятан Дарашкеіч // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 37-44. * Новае пра лепшага лідскага гісторыка XX ст. Міхала Шымялевіча // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 15-17. * Палац у Жалудку // Наша Слова. 2021. 15 ліпеня; 22 ліпеня. * Дом інжынера Мінейкі ў Дзікушках // Наша Слова. 2021. 12 жніўня. * Сяклюцкія і маёнтак Стрэліца на Лідчыне // Наша Слова. 2021. 9 верасня; 16 верасня. * Архівы і зборы маёнткаў Ішчална і Вялікае Мажэйкава // XVI Гарадзенскія навуковыя чытанні «Скарбы гарадзенскіх калекцый». Гродна, 2021. С. 46-54. * Маёнткі Касцянёва і Паперня // Наша Слова. 2021. 30 верасня; 7 кастрычніка; 14 кастрычніка; 21 кастрычніка. * Фундатар Маламажэйкаўскай царквы Шымка Мацкавіч і яго нашчадкі // Беларусь у кантэксце еўрапейскай гісторыі: асоба, грамадства, дзяржава: зб. навук. арт. / ГрДУ імя Янкі Купалы. Гродна: ГрДУ, 2021. С. 299—305. * Пошта на Лідчыне // Маладосць. 2021. № 6. С. 97-104. * Прыход у Мыто // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 19-29. * Урады, ураднікі і старасты лідскія // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 30-54. * Новае пра лідскі фарны касцёл, замак і абразы пэндзля Смуглевіча // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 55-58. * Прыход у Ракавічах // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 32-41. * Стары дом паміж сучасным Ліцэем № 1 і Еўраоптам // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 74. * Новае пра цэрквы Лідчыны ў другой палове XIX — першай палове XX стст. // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 42-51. * Новае пра Тэадора Нарбута і яго сям’ю // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 52-59. * Страчаная цывілізацыя. Гістарычныя хронікі: Маёнтак Ішчална // Новы замак. 2021. Вып. 10. С. 179—200. ;2020 * Надзеі і расчараванні протаіерэя Антона Сасноўскага // Наша Слова. 2020. 23 снежня; 30 снежня. * «На жаль, у нас не водзяцца гэтыя звяркі…» Якая армія прынесла ў Беларусь тараканаў? // Наша Гісторыя. 2020. № 5. С. 89-91. * Браніслаў Друцкі-Падбярэскі. Да 130-тых угодкаў з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2020. № 1. С. 19-20. * Паўстанцы і маёнткі // Маладосць. 2020. № 9. С. 94-100. * Зноў пра святароў і царкву ў Малым Мажэйкаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 1. С. 21-31. * Ксёндз Юзаф Бародзіч і яго успаміны, датычныя Ліды // Лідскі Летапісец, 2020. 1. С. 76-80. * Успаміны ўніятаў-пакутнікаў // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 9. Уклад.: Д. Кандакоў, А. Фядута. Мінск. 2020. С. 246—248. * Тадэвуш Іваноўскі, яго сям’я і ягоныя ўспаміны // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 9. Уклад.: Д. Кандакоў, А. Фядута. Мінск. 2020. С. 57-59. * Маршалкі Лідскага павета // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 13-19. * Бердаўка // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 20-30. * Прыход у Лебядзе // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 31-45. * Новае пра лідскі фарны касцёл і замак // Наша Слова. 2020. 3 чэрвеня. * Лідчына ў XIV стагоддзі // Лідскі Летапісец. 2020. № 3. С. 14-32. * Ольжава // Лідскі Летапісец. 2020. № 3. С. 33-43. * Другі Вацлаў Ластоўскі // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 20-21. * Леанард Іваноўскі, тайны дарадца і ганаровы грамадзянін Ліды // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 72-79. * Графіня Сафія Шуазёль-Гуф’е // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 18-19. * Прыходы ў Ганчарах і Дакудаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 44-71. * Краязнаўства ў Лідзе // Маладосць. 2020. № 4. С. 76-77. ;2019 * Эміграцыя ў Амерыку // Маладосць. 2019. № 1. С. 17-18. * Адкуль у нас з’явіліся прусакі? // Наша Слова. 2019. 23 студзеня. * Да 135-тых угодкаў нараджэння Антона Луцкевіча // Наша Слова. 2019. 6 лютага. * Тэадор Нарбут у падзеях 1812 года // Наша Слова. 2019. 3 красавіка. * Іван Дрозд — грамадскі дзеяч і навуковец // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 23. * Пра Валеек з Галавічполя і газету «Свабода» // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 20-22. * «Невядомая вайна» XVII ст. на Лідчыне і вакол яе // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 24-37. * Амброзі Кастравіцкі // Наша Слова. 2019. 22 траўня. * Гісторыя з пахаваннем паўстанцаў аддзела Людвіка Нарбута // Наша Слова. 2019. 29 траўня. * Бальтазар Калясінскі, лідскі паўстанец і сябар Тараса Шаўчэнкі // Наша Слова. 2019. 12 чэрвеня; 19 чэрвеня. * Юлія Шышкова з лідскіх Нарбутаў // Маладосць. 2019. № 6. С. 114—122. * Ваколіца Ліды Вісманты // Наша Слова. 2019. 4 ліпеня. * Апошні беларускі базыльянін XIX ст. // Наша Слова. 2019. 10 ліпеня. * Яшчэ раз пра Летаўта // Наша Слова. 2019. 24 ліпеня. * Алена Іваноўская // Маладосць. 2019. № 8. С. 20-33. * Зноў пра апошняга беларускага базыльяніна а. Кірыла Летаўта // Наша Слова. 2019. 28 жніўня. * Грэка-каталіцкі епіскап Галаўня // Наша Слова. 2019. 16 кастрычніка. * Новае з гісторыі ўніяцкай царквы на Лідчыне: царква ў Дзікушках і прыватнаўласніцкія капліцы ў Вялікім Мажэйкаве і Красулях // Лідскі летапісец. 2019. № 2. С. 37-40. * Прыход у Радзівонішках // Лідскі летапісец. 2019. № 2. С. 41-53. * Астраномія ў Лукішскай турме // Наша Слова. 2019. 27 лістапада. * Лідчына да XIV стагоддзя // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 16-34. * Касцёл на крыві // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 8. * Пра трываласць беларускай рэлігійнай традыцыі // Слонімскі край. 2019. № 10. С. 14-15; № 11. С. 12-14. * Неаунія ў Дзікушскай царкве Лідскага павета ў 1925 г. // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Варшава, 2019. № 5. С. 78-90. * Амброзі Кастравіцкі // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 49-52. * Пра Фелікса Стацкевіча. Да 140-годдзя з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 11-15. * Сайту «Павет» — 20 гадоў // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 7. * LIDA einst und jetzt // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 43-61. * Сабакінцы // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 22-42. ;2018 * Генералы БНР // Наша Слова. 2018. 31 студзеня. * Дом Юрыя Іваноўскага ў Галавічполі, пабудаваны па праекце архітэктара Лявона Вітан-Дубейкаўскага // Наша Слова. 2018. 2 траўня. * Трошкі пра Кастуся Езавітава // Наша Слова. 2018. 16 траўня. * Кастусь Езавітаў і Кіпрыян Кандратовіч: крэскі да біяграфій // Лідскі Летапісец. 2018. № 1. С. 13-15. * Лідская адукацыя на пачатку XX стагоддзя // Маладосць. 2018. № 10. С. 117—125. * Дыспуты паміж уніятамі і праваслаўнымі ў школьных тэатрах першай паловы XVII ст. // Наша Слова. 2018. 14 лістапада. * Яшчэ раз пра караля Андоры // Лідскі Летапісец. 2018. № 1. С. 37-50. * Новае пра лідскую чыгунку // Лідскі Летапісец. 2018. № 2. С. 32-38. * Прыход у Турэйску // Лідскі Летапісец. 2018. № 2. С. 20-28. * Гісторык у высылцы: да біяграфіі Міхала Шымялевіча // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 8. Уклад.: А. Фядута. Мінск, 2018. С. 136—139. * Рок плывёт над Лидой (Воспоминания Владимира Крушевского) // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 8. Уклад.: А. Фядута. Мінск, 2018. С. 254—256. * Фелікс Стацкевіч // Наша Слова. 2018. 22 жніўня; 29 жніўня. * Лідская чыгунка. Дакументальная аповесць // Маладосць. 2018. № 7. С. 120—139; № 9. С. 116—122. * Іваноўскія і Валейкі // Наша Слова. 2018. 26 верасня. * Лідскі дэкан — філамат, ксёндз Дзіянісі Хлявінскі // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 7-10. * Філамат Ануфры Петрашкевіч // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 11-16. * Іншыя лідскія філаматы // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 16-17. * Горад Ліда ў лёсе ксяндза Віктара Шутовіча // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 49-51. * Новае пра Лідскія гарадскія могілкі // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 34-41. * Гротэ дэ Буко ва ўспамінах Станіслава Іваноўскага // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 10-12. * Пахаванне паўстанцаў 1863 г. каля былога фальварка Стрэліца на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 14-15. * Прыходы ў Голдаве і Бабрах // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 22-40. * Лідская павятовая 5-ці класная вучэльня ва ўспамінах Яўстаха Шалевіча // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 54-60. * Новая інфармацыя пра крыж на магіле паўстанцаў 1863 г. каля Стрэліцы і іншыя народныя мемарыялы 1863 г. на Лідчыне // Наша Слова. 2018. 5 снежня. ;2017 * Савецкая, 27, 32, 34. Функцыяналізм // Лідская газета. 2017. 5 студзеня * Вуліца Савецкая (Віленская, Сувальская) далей на поўнач // Лідская газета. 2017. 18 студзеня. * Па старонках нашай гісторыі. Вуліца Савецкая каля перакрыжавання з чыгункай // Лідская газета. 2017. 1 сакавіка. * Славойкі // Наша Слова. 2017. 12 красавіка. * Лідская Тарбут-школа // Наша Слова. 2017. 10 траўня. * Калона арханёла Рафаіла ў Жырмунах // Лідскі летапісец. 2017. № 1. С. 38. * Ліда да 1914 г. // Лідскі летапісец. 2017. № 1. С. 46-70. * Лідскі замак у 1891—1939 гг. // Лідская газета. 2017. 11 мая. * Новае з гісторыі лідскай архітэктуры // Наша Слова. 2017. 14 чэрвеня. * Паліцыя ў Лідзе // Лідская газета. 2017. 28 чэрвеня. * 400-годдзе базыльянскай кангрэгацыі ў Нагародавічах // Наша Слова. 2017. 12 ліпеня. * Грэка-каталіцкая парафія ў Нагародавічах // Лідскі Летапісец. 2017. № 2. С. 28-39. * Вузкакалейныя чыгуначныя лініі вакол Ліды // Лідскі Летапісец. 2017. № 2. С. 40-45. * З жыцця вуліцы Школьнай — сучаснай Кірава // Лідская газета. 2017. 19 ліпеня. * Лідская павятовая вучэльня // Маладосць. 2017. № 7. С. 125—132. * Выган — раён горада // Лідская газета. 2017. 6 ліпеня. * Генерал К. А. Кандратовіч ў 1916—1917 гг. // Наша лова. 2017. 3 жніўня. * Ксёндз Віктар Шутовіч і горад Ліда // Наша Слова. 2017. 30 жніўня. * Будынак Лідскай пошты — шэдэўр стылю функцыяналізму // Лідская газета. 2017. 6 верасня. * «Абрусіцелі» і дзяцінства генерала Кіпрыяна Кандратовіча // Наша Слова. 2017. 6 верасня. * Алена Скінадар з Іваноўскіх // Наша Слова. 2017. 20 верасня. * Лідскія кінатэатры // Маладосць. 2017. № 11. С. 95-104. * Генерал Кандратовіч і БНР // Наша Слова. 2017. 11 кастрычніка; 18 кастрычніка. * Грамадскі дзеяч і навуковец Іван Дрозд // Наша Слова. 2017. 25 кастрычніка. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч у Парыжы // Наша Слова. 2017. 1 лістапада. * Лідскія друкарні // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 14-16. * Школа № 1 // Лідская газета. 2017. 15 лістапада. * Браніслаў Друцкі-Падбярэскі // Наша Слова. 2017. 20 снежня. * Кнігі цэркваў Лідчыны ў XVIII ст. // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 17-19. * Прыход ў Зблянах // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 30-48. * Славойкі на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 39-40. * Тарбут-школа ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 41-42. * Прыход у Орлі. // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 22-38. ;2016 * Загадкі Тарноўскага палаца // Лідская газета. 2016. 13 студзеня. * Кароль Андоры // Лідская газета. 2016. 20 студзеня. * Старыя дамы на карце нашага горада // Лідская газета. 2016. 3 лютага. * Мінская электрастанцыя // Маладосць. 2016. № 1. С. 108—113. * Яшчэ раз пра генерала фон Гротэ дэ Буко // Наша Слова. 2016. 23 сакавіка. * Яўрэі Ліды // Маладосць 2016. № 4. С. 141—154. * Старыя дамы на карце нашага горада. На поўнач ад замка — вучылішча // Лідская газета. 2016. 27 красавіка. * 700-годдзе Літоўска-Наваградскай мітраполіі // Наша Слова. 2016. 4 траўня. * Пошта ў стылі канструктывізму // Звязда. 2016. 7 чэрвеня. * На поўнач ад замка — аўтавакзалы Ліды // Лідская газета. 2016. 15 чэрвеня. * Падарожжа па старых вуліцах // Лідская газета. 2016. 20 ліпеня. * Лідская гарадская электроўня, 1916—1939 // Маладосць. 2016. № 7. С. 131—139. * Кінематограф у Лідзе. Кінатэатр «Эдысан» // Лідская газета. 2016. 3 жніўня. * Дом Віленская, 19 і далей на поўнач // Лідская газета. 2016. 24 жніўня. * Цікавы лёс дома № 16 па вуліцы Савецкай // Лідская газета. 2016. 14 верасня. * Прыход у Дзікушках // Лідскі летапісец. 2016. № 1. С. 15-29. * Насупраць сённяшняй Савецкай, 16 // Лідская газета. 2016. 21 верасня. * Купецкая гімназія. Якой яна была? // Лідская газета. 2016. 5 лістапада. * Міхал Шымялевіч. Крэскі да біяграфіі найлепшага гісторыка горада Ліды // Лідскі летапісец. 2016. № 1. С. 45-58. * Дом па вуліцы Савецкай, 26 і вакол яго // Лідская газета. 2016. 16 лістапада. * Лідскі піярскі калегіум // Маладосць. 2016. № 11. С. 120—130. * Хто і для якіх мэтаў будаваў дом № 23 па вуліцы Савецкай і «дом з калонамі» // Лідская газета. 2016. 30 лістапада. * 13 траўня 1901 г. нарадзіўся Вітольд Пілецкі // Лідскі Летапісец. 2016. № 2. С. 15-19. * Лідскія могілкі // Лідскі Летапісец. 2016. № 2. С. 38-60. * 100 гадоў Лідскай гарадской электрастанцыі // Лідскі Летапісец. 2016. № 4. С. 10-12. * Парафіяне Лідскай, Дзікушкай, Маламажэйкаўскай і Жыжмянскай грэка-каталіцкіх цэркваў у 1829 г. // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 26-40. * Ян Карловіч // Лідскі Летапісец. 2016. № 3&nbsp;°C. 11-13. * Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 15-16. * Прыход ў Жыжме // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 20-25. * Горад Яго Каралеўскай Мосці Ліда ў другой палове XVII і ў XVIII стагоддзях // Лідскі Летапісец. 2016. № 4. С. 28-51. ;2015 * Лідчына ў 1924—1929 гг. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2015. № 1. С. 51-67; № 2. С. 26-65. * Прыгоды Сяргея Пясецкага на Лідчыне // Маладосць. 2015. № 2. С. 148—153. * Лідскія могілкі // Наша Слова. 2015. 13 траўня. * Людвік Нарбут // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 74-105. * Уніяцкі святар Адам Плаўскі // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 125—132. * Пра Міхала Шымялевіча: Крэскі да біяграфіі найлепшага гісторыка горада Ліды // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 133—165. * Пра што гавораць помнікі каля Ходараўцаў // Лідская газета. 2015. 24 чэрвеня. * Больш за 130 гадоў таму праз Ліду прайшоў першы цягнік // Лідская газета 2015. 12 жніўня. * Па справе першай беларускай школы… // Звязда. 2015. 25 жніўня. * Пачаткі беларускамоўнай адукацыі на Лідчыне // Наша Слова. 2015. 26 жніўня. * Штодзённае жыццё павятовага горада Ліда ў 1915—1918 гадах. Паводле віленскай беларускай газеты «Гоман» // Маладосць. 2015. № 8. С. 132—140. * 110 гадоў таму, выйшла першая кніга па гісторыі нашага горада // Лідскі летапісец. 2015. № 3. С. 12. * Лідчына ў люстэрку прэсы, 1930—1935 гг. // Лідскі летапісец. 2015. № 3. С. 45-84. * Будынак вясковай школкі будавалі самі сяляне // Лідская газета. 2015. 2 верасня. * Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Наша Слова. 2015. 14 кастрычніка. * Другі Вацлаў Ластоўскі // Наша Слова. 2015. 11 лістапада. * Народная паэзія Багушэвіча // Звязда. 2015. 22 снежня. * 100 гадоў першай беларускай школе на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2015. № 4. С. 7-9. * Распаўсюд вершаў Багушэвіча на Лідчыне пры канцы XIX-га ст. // Лідскі Летапісец. 2015. № 4. С. 20-21. * Рэнерты ў Лідзе // Лідскі Летапісец 2015. № 4. С. 22. * Выбітныя манахі-базіліяне часоў ліквідацыі ўніі // Biuletyn Historii Pogranicza. 2015. № 15. С. 65-89. ;2014 * Ліда на старых выявах. Вуліцы Крывая і Замкавая // Лідская газета. 2014. 25 студзеня. * Генерал Яўген фон Гротэ дэ Буко // Лідскі Летапісец. 2014. № 1. С. 59-64. * Лідчына да 1914 г. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2014. № 1. С. 30-58. * Датаванне пабудовы царквы ў Малым Мажэйкаве // Białoruskie Zeszyty Historyczne. № 40. Białystok,, 2013. № 40. С. 226—232. * Маламажэйкаўскі святар айцец Леў Савіцкі // Маладосць. 2014. № 1. С. 120—129. * Генерал Кандратовіч: два імгненні вечнасці // Наша Слова. 2014. 19 сакавіка. * Ліда на старых выявах. На Выгане вырасла Вялікая Ліда // Лідская газета. 2014. 12 красавіка. * Стыль функцыяналізму ў Лідзе да 1939 г. // Наша Слова. 2014. 7 траўня; 14 траўня; 21 траўня. * Багушэвіч на Лідчыне пры канцы 19-га ст. // Наша Слова. 2014. 4 чэрвеня. * Першая Сусветная і Ліда // Маладосць. 2014. № 7. С. 92-98. * Ліда перад паўстаннем 1863 года // Запісы таварыства аматараў беларускай гісторыі імя Вацлава Ластоўскага. Вып. 3. Рыга, 2014. С. 63-85. * Адукацыя ў Лідзе ў першай палове XX стагоддзя // Лідская газета. 2014. 15 ліпеня. * Водгук ваенных падзей у Лідзе // Лідская газета. 2014. 29 ліпеня. * Горад на старых выявах. Установы горада // Лідская газета. 2014. 9 верасня. * Горад на старых выявах. Фарны касцёл // Лідская газета. 2014. 16 верасня. * 20-ці годдзе аднаўлення дзейнасці грэка-каталіцкай царквы ў Лідзе // Наша Слова. 2014. 24 верасня. * Ліда ў 1936—1939 гг. // Лідскі Летапісец. 2014. № 2. С. 25-94. * Прафесар Баброўскі і скасаванне ўніяцкай царквы // Наша Слова. 2014. 9 ліпеня. * Уладзіслаў Абрамовіч // Наша Слова. 2014. 1 кастрычніка. * «Народ, які абуджаецца, не патрабуе нянек» // Звязда. 2014. 4 лістапада. * «Лідская рэвалюцыя» 1936 года // Arche. 2014. № 7-8. С. 318—333. * Кароль Андоры з-пад Ліды // Маладосць. 2014. № 10. С. 114—125. * Ліда ад пачатку Першай сусветнай вайны да нямецкай акупацыі // Лідская газета. 2014. 22 лістапада. * Жыццё дала… чыгунка // Звязда. 2014. 30 снежня. * Лідчына ў люстэрку прэсы, 1913—1923 // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 37-81. * 20-ці годдзе аднаўлення дзейнасці грэка-каталіцкай царквы ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 9-10. * Рэдактар — краязнавец. 105 гадоў з дня нараджэння Ўладзіслава Абрамовіча // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 22-25. * Тодар Нарбут — папулярызатар найноўшых дасягненняў прыродазнаўства // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 12-13. * «Лідская рэвалюцыя» 1936 г. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 47-62. * Лідскія цэрквы да 1939 г. // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 63-79. * Жыццё святара Адама Плаўскага // Актуальныя праблемы гістарычнай навукі і адукацыі: зб. навук. арт. Гродна, 2014. С. 54-64. ;2013 * Паўстанне 1863 года на Лідчыне. Перад паўстаннем // Лідскі Летапісец. 2013. № 1. С. 40-58. * Ліда на старых выявах. Замак у 1915—1918 гг. // Лідская газета. 2013. 5 студзеня; 12 сакавіка. * Аляксандра Нарбут: жанчына-акадэмік у XVIII стагоддзі // Через гендерное равенство — к участию в общественной и политической жизни общества: материалы II Республиканской научн.-практ. конф. 15 июня 2012 г. / Мозырь, 2012. С. 177—179. * Каменныя магілы і камяні-следавікі Лідчыны. // Запісы таварыства аматараў беларускай гісторыі імя Вацлава Ластоўскага. Вып. 1. Мінск, 2013. С. 34-41. * Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. Перад паўстаннем // Наша Слова. 2013. 23 студзеня; 30 студзеня; 6 лютага; 13 лютага; 20 лютага. * Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. За нашу і вашу свабоду // Наша Слова. 2013. 13 сакавіка; 20 сакавіка; 27 сакавіка; 3 красавіка; 10 красавіка * Яўген фон Гротэ дэ Буко — першы кіраўнік беларускага руху ў Лідзе // Наша Слова. 2013. 20 сакавіка * Гайцюнішкі // Маладосць 2013. № 2. С. 114—118. * Фарны касцёл у Лідзе: да 690-годдзя заснавання Ліды // Наша вера. 2013. № 4. С. 12-15. * Пасля паўстання // Паўстанне 1863 г. на Беларусі і Кастусь Каліноўскі. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі (Менск, 23 сакавіка 2013 г.). Мінск, 2013. С. 5-12. * Горад на старых выявах. Замак у 1920—1930 гадах // Лідская газета. 2013. 18 красавіка * Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. Заканчэнне, вынікі і наступствы // Наша Слова. 2013. 12 чэрвеня; 19 чэрвеня. * Ліда на старых выявах. Рыначная плошча // Лідская газета. 2013. 8 чэрвеня; 5 ліпеня. * Вайна 1812 г. на Лідчыне // Мірскі замак у кантэксце падзелаў Рэчы Паспалітай і вайны 1812 г. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі (г.п. Мір, 16 чэрвеня 2012 г.). Мінск, 2013. С. 127—141. * Ліда на старых выявах. Вуліца Віленская (зараз — Савецкая) // Лідская газета. 2013 20 ліпеня; 8 жніўня. * Жыццё павятовага горада Ліда ў 1906—1912 гг.: па матэрыялах віленскіх газет «Kurier Litewski» і «Kurier Wilenski» // Другі Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Т. 2. Kaunas, 2013. С. 95-97. * Калантаі і Зельзін // Маладосць. 2013. № 7. С. 124—131. * Віктар Басяцкі // Наша Слова. 2013. 21 жніўня. * Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. За нашу і вашу свабоду // Лідскі Летапісец. 2013. № 2. С. 48-73. * Калонія дзяржаўных дамоў у Лідзе (1920-я — 1930-я гг.) // Лідскі Летапісец. 2013. № 2. С. 74-78. * Сябар ТБШ Міхал Шымялевіч // Наша Слова. 2013. 18 верасня. * Ліда на старых выявах. Вуліца Каменская (зараз — Ленінская): якой яна была? // Лідская газета. 2013. 3 кастрычніка; 12 лістапада. * Царква ў Мураванцы // Лідскі Летапісец. 2013. № 3. С. 75-103. * Пра галоўнага лідскага боўдзілу XX ст. // Лідскі Летапісец. 2013. № 4. С. 73-74. * Лідскія касцёлы. Фарны касцёл, касцёл Піяраў, Кармеліцкі касцёл // Лідскі Летапісец. 2013. № 4. С. 36-54. * Род Путкамераў // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 5. 2013. С. 302—313. ;2012 * Размова са старым шляхціцам // Наша Слова. 2012. 18 студзеня; 25 студзеня; 1 лютага; 8 лютага; 15 лютага. * Праўду ў яміну не закапаеш, або шукайце і знойдзеце // Маладосць. 2012. № 2. С. 96-100. * Касцёл у Начы // Наша Слова. 2012. 4 красавіка. * Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2012. № 1. С. 30-39. * Размова са старым шляхціцам // Лідскі Летапісец. 2012. № 2. С. 51-61. * Сляды герояў Шэкспіра ў Беларусі і на Лідчыне // Лідская газета. 2012. 10 красавіка * Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Наша Слова. 2012. 10 траўня; 16 траўня. * Вайна 1812 г. у Літве і на Лідчыне // Наша Слова. 2012. 13 чэрвеня; 20 чэрвеня; 27 чэрвеня; 4 ліпеня 2012. * Таямнічыя замкі Лідчыны // Маладосць. 2012. № 6. С. 97-100. * Вітольд Карлавіч Цэраскі // Гістарычны альманах. Т. 17. 2011. С. 101—124. * Пагадненне 1392 г. у Востраве пад Лідай // Лідская газета. 2012. 11 верасня. * След старадаўняга палаца ў Дайнаве // Лідская газета. 2012. 6 кастрычніка. * Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Сучасны стан беларускага краязнаўства і валанцёрскі рух. Матэрыялы Рэспубліканская навукова-практычнай канферэнцыі 16 красавіка 2012 г. Мінск, 2012. С. 173—186. * Ліда на старых выявах // Лідская газета. 2012. 1 лістапада. * Аляксандра Нарбут: жанчына-акадэмік // Лідская газета. 2012. 13 лістапада * Вайна 1812 г. у Літве і на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2012. № 3. С. 29-48. * Цэзары Каменскі // Наша Слова. 2012. 14 лістапада; 2012. 21 лістапада. * Ліда на старых выявах. Замак на пачатку XX ст. // Лідская газета. 2012. 15 снежня. * Пачатак будаўніцтва гімназіі імя гетмана Караля Хадкевіча ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2012. № 4. С. 32-36. ;2011 * Антоні Гарэцкі: забыты паэт // Наша Слова. 2011 2 лютага. * Funkcjonalizm w lidzkiej architekturze // Ziemia Lidzka. 2011. № 2. * Паўстанне 1830—1831 гг. // Наша Слова. 2011. 11 траўня; 18 траўня; 25 траўня; 1 чэрвеня; 8 чэрвеня. * Селішчы і гарадзішчы гістарычнай Лідчыны // Наша Слова. 2011. 6 ліпеня. * Архітэктура нацыянальнага рамантызму на Лідчыне // Наша слова. 2011. 14 верасня; 21 верасня. * «Жыў аднойчы рыцар…», або сляды герояў Шэкспіра ў старажытнай Беларусі // Маладосць. 2011. № 9. С. 121—126. * След вялікай каметы 1811 г. у сусветнай культуры // Роднае слова. 2011. № 10. С. 88-92. * Антоні Гарэцкі — забыты паэт // Ад Лідскіх муроў. № 7. 2011. С. 194—200. * Нагародавічы // Наша Слова. 2011. 7 снежня. * Аляксандра Нарбут — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 4. 2011. Мінск. С. 6-16. * Крыніцы для вывучэння гісторыі калоніі дзяржаўных дамоў у Лідзе (1920-я — 1930-я гг.) // Гістарычная ўрбаністыка: асновы метадалогіі і крыніцазнаўчая база: зб. навук. арт. Гродна, 2011. С. 362—366. * Дайноўскі і Радуньскі замкі гістарычнай Лідчыны. Нататкі краязнаўцы // Румлёўскія старонкі: Помнікі гісторыі, прыроды і культуры паміж турыстычнай прывабнасцю і навуковай цікавасцю: матэрыялы IV адкрытай рэгіян. навук.-практ. канф. па праблемах рэгіяналістыкі і краязнаўства «Румлёўскія чытанні» (Гродна, 18 лют. 2011 г.). Гродна, 2011. С. 39-45. * Паўстанне 1830—1831 гг. Да 180-х угодкаў // Лідскі летапісец. 2011. № 4. С. 18-28. ;2010 * Лідская Дайнова // Наша Слова. 2010. 2 чэрвеня. * Ксёндз Дзіянісій Хлявінскі, філамат // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы). 2010. С. 172—175. * Радуньскі замак // Наша Слова. 2010. 23 чэрвеня. * Каменныя магілы Лідчыны // Наша Слова. 2010. 15 ліпеня. * Камяні-следавікі Лідчыны // Наша Слова. 2010. 1 верасня; 8 верасня. * Капліца на Лідскім чыгуначным вакзале // Наша Слова. 2010. 13 кастрычніка. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч: крэскі да жыцця // Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 2. 2010. С. 81-105. * Літоўскія прыгоды шэксьпіраўскіх пэрсанажаў // ARCHE. 2010. № 10. С. 145—156. * Прамысловасць горада Ліда ў 1920-30-я гг. // Працэсы ўрбанізацыі ў Беларусі ў XIX — пачатку XXI ст.: зб. навук. арт. Гродна, 2010. С. 181—188. ;2009 * Марцін Пачобут-Адляніцкі // Наша Слова. 2009. 4 сакавіка; 11 сакавіка. * Занатоўкі да біяграфіі міністра БНР генерала Кандратовіча // Наша Слова. 2009. 1 красавіка. * Скасаванне уніі на Лідчыне // Царква. 2009. № 1. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч. 150 гадоў з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2009. № 1-2. С. 24-27. * Ян Снядэцкі // Наша Слова. 2009. 20 траўня; 2009. 27 траўня; 3 чэрвеня. * Вітольд Карлавіч Цэраскі. Да 160-тых угодкаў з дня нараджэння // Наша Слова. 2009. 22 ліпеня; 29 ліпеня; 5 жніўня; 12 жніўня; 19 жніўня. * Ціхаў Гаўрыіл Андрыянавіч // Наша Слова. 2009. 25 лістапада; 2 снежня; 9 снежня; 16 снежня; 23 снежня. * Гараджанін эпохі Асветніцтва (Францішак Нарвойш) // Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі. Зборнік навуковых артыкулаў. Гродна, 2009. С. 208—214. * Ліквідацыя грэка-каталіцкай царквы на Лідчыне // Хрысціянства у гістарычным лёсе беларускага народа. Ч. 1. Гродна: ГрДУ, 2009. С. 333—339. * Царква ў Дзікушках на Лідчыне // Хрысціянства у гістарычным лёсе беларускага народа. Ч. 2. Гродна : ГрДУ, 2009. С. 311—316. * Ян Снядэцкі (1756—1830) — навуковец і асветнік гістарычнай Літвы // Гістарычны альманах. Т. 15. 2009. С. 75-88. * Аляксандра Нарбут з Ліды — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // 3-я Нефёдаўскія чытанні. Беларускае мастацтва: гісторыя і сучаснасць. ВКЛ у гісторыі Беларусі. Т. III. Мінск. 2009. С. 120—124. * Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзе заснавання горада: матэрыялы рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі (Ліда, 3 кастрычніка 2008 г.). Ліда, 2009. С. 44-48. ;2008 * Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Граф Дэрбі // Наша Слова. 2008. 30 ліпеня; 6 жніўня. * Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Генры Персі Хотспур // Наша Слова. 2008. 27 жніўня. * Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Джон Бафорт // Наша Слова. 2008. 15 кастрычніка. * У пошуках знакамітага Вострава //Лідская газета. 2008. 11 лістапада. * Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. Пачатак // Наша слова. 2007. 2 траўня. * Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. Заканчэнне // Наша слова. 2007. 13 чэрвеня. * Крэскі да біяграфіі генерала К. Кандратовіча // Наша слова. 2007. 10 кастрычніка. * Астранамічная абсерваторыя ў Гародні // Наша Слова. 2008. 16 студзеня. * Астраномія ў Віленскім універсітэце // Наша Слова. 2008. 27 лютага. * Аляксандра Нарбутоўна, лідзянка — акадэмік Берлінскай акадэміі // Наша Слова. 2008. 9 красавіка * Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Гістарычны альманах. 2007. Т. 13. С. 109—118. ;2000—2007 * Miejsce zawarcia ugody ostrowskiej 1392 r. // Ziemia Lidzka. 2007. № 2. * Каталіцкае Свята Божага нараджэння ў Лідзе // Наша слова. 2006. 27 снежня. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч // Лідскі летапісец. 2005. № 4. С. 12-26. * Паданні вёскі Бабры // Наша Слова. 2005. 17 жніўня. * Гісторыя парафіі ў Ішчалне. 490 гадоў Ішчалнянскай парафіі // Наша Слова. 2005. 15 чэрвеня. * Гайцюнішкі // Наша Слова. 2005. 19 кастрычніка. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч на службе БНР // Наша Слова. 2004. 17 сакавіка. * Грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква у Лідзе і Лідскім павеце // Наша слова. 2003. 26 лістапада. * Міністр БНР, генерал Кіпрыян (Цыпрыян) Кандратовіч // Наша слова. 2002. 10 сакавіка; 17 сакавіка. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч // Спадчына. 2002. № 1. С. 161—166. * Лідзяне XX стагоддзя // Лідскі летапісец. 2002. № 2. С. 9-11. * Lidzianie XX wieku // Ziemia Lidzka. 2001. № 1. * Kościół greko-katolicki w Lidzie i Ziemi Lidzkiej // Ziemia Lidzka. 2001. № 1. * Мажэйкаўскія сядзібна-паркавыя комплексы // Спадчына. 2001. № 1-2. С. 206—212. * Архітэктура Лідчыны. Готыка // Лідскі Летапісец. 2000. № 3. С. 32-34. * Камень-следавік ў в. Бабры // Лідскі Летапісец. 2000. № 1. С. 24. * Сонечны гадзіньнік у в. Ішчална // Спадчына. 2000. № 2. С. 139—141. * Сонечны гадзіньнік у вёсцы Ішчална // Лідскі Летапісец. 1999. № 4. С. 21. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * «Павет» Леаніда Лаўрэша // Лідскі летапісец. — 2001. — № 3. — С. 1. * Лявон Лаўрэш, рэдактар аднаго з найбольш грунтоўных краязнаўчых сайтаў «Pawet» // Наша слова. — 2008. — 27 лютага. * ''Суднік С.'' Лідскія беларускамоўныя сайты // Наша слова. — 2008. — 10 снежня. * Леаніду Лаўрэшу — 50 // Наша слова. — 2013. — 27 лютага. — С. 1 * ''[[Святлана Валянцінаўна Марозава|Марозава С. В.]]'' [http://pawet.net/ns/2013/09/%E2%84%96_09_%281108%29.html#_Toc349758332 Мае адкрыцці Леаніда Лаўрэша] // Наша слова. — 2013. — 27 лютага. — С. 7. * ''Марозава С. В.'' Мае адкрыцці Леаніда Лаўрэша // Лідская газета. — 2013. — 28 лютага. — С. 4. * ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/100996534/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2013_1_61_ Сфера навуковых зацікаўленняў лідскага краязнаўца Леаніда Лаўрэша] // Лідскі летапісец. — 2013. — № 1 (61). — С. 23—24. * [https://www.academia.edu/100996534/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2013_1_61_ Спіс важнейшых публікацый Л. Л. Лаўрэша] // Лідскі летапісец. — 2013. — № 1 (61). — С. 24—26. * ''Чэмер М.'' [http://nastgaz.by/?p=3487 Астраномія — навука светапоглядная] // Настаўніцкая газета. — 2013. — 20 мая. * ''Шчарбачэвіч Ніна.'' [http://zviazda.by/wp-content/uploads/2014/09/30ver-15.indd_.pdf Леанід Лаўрэш: «Кожная знаходка — нагода для радасці»] // Звязда № 185 (27795) 30 верасня 2014 г. * [https://www.livelib.ru/review/815259-vandalin-shukevich-belaruski-arheolag-i-krayaznatsa-leanid-laresh Леанід Лаўрэш. «Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца» — рецензия elefant] // livelib.ru — 2017. — 29 мая. * {{Cite web|url=http://tv-lida.by/2018/03/05/on-ne-predstavlyaet-svoej-zhizni-bez-istorii-i-literatury/|title=Он не представляет своей жизни без истории и литературы — Лидское телерадиообъединение|website=web.archive.org|date=2018-06-10|access-date=2024-04-26|archive-date=10 чэрвеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180610031555/http://tv-lida.by/2018/03/05/on-ne-predstavlyaet-svoej-zhizni-bez-istorii-i-literatury/|url-status=bot: unknown}} // Ліда-ТБ * ''Ціхаміраў Андрэй''. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/006/%D1%80%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83__%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88._%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85._1812,_1831,_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html Абуджэнне рэгіянальнай гісторыі?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200226145603/http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/006/%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83:_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85._1812,_1831,_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html |date=26 лютага 2020 }}. Рэцэнзія на кнігу «Паўстанчы дух. 1812, 1831, 1863 гады на Лідчыне». — 2018. — 3 красавіка. * ''Сяргей Чыгрын''. [https://czasopis.pl/ljeanid-lauresz-haczu-realizavac-raniej-zadumanaje/ Леанід Лаўрэш: «Хачу рэалізаваць раней задуманае…»] // Czasopis. — 2019. — № 9(327). — С. 16—18. * ''Сяргей Чыгрын''. Гісторыка-краязнаўчы сайт «Павет» працуе 20 гадоў {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230406171039/https://www.racyja.com/kultura/gistoryka-krayaznauchy-sajt-pavet-p/ |date=6 красавіка 2023 }} * Героі Шэксьпіра ў Лідзкім замку. 9 будынкаў аднаго з найстарэйшых гарадоў Беларусі * Краўцэвіч Аляксандр. «Шпацыры па старой Лідзе»: выдатны дапаможнік для турыстаў і даследчыкаў! * ''Комягина Ольга'' Небанальная история Лиды. Как связаны Петр I и тараканы, «непатрэбныя» туалеты и министр {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200526073143/https://news.tut.by/culture/674768.html |date=26 мая 2020 }} // TUT.BY * ''Трефилов Сергей'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/0077/%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B4%D0%B5.html Секреты улицы Советской в Лиде: Своя «Американка», Фарный костел с соломенной крышей и казино] // Комсомольская Правда * [http://zviazda.by/be/news/20200304/1583301603-shpacyry-pa-staroy-lidze Шпацыры па старой Лідзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200306091737/http://zviazda.by/be/news/20200304/1583301603-shpacyry-pa-staroy-lidze |date=6 сакавіка 2020 }} // Маладосць * Что пишут лидские авторы и где их почитать: Леонид Лавреш // Принёманские вести. — 2022. — 3 марта. — С. 4. * [https://www.livelib.ru/review/2997811-shpatsyry-pa-staroj-lidze-leanid-laresh Леанід Лаўрэш. Шпацыры па старой Лідзе — рецензия Osman_Pasha] // livelib.ru — 2022. — 1 кастрычніка. * ''Марозава С. В.'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/5/%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D1%83_-_60_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E.html Леаніду Лаўрэшу — 60 гадоў // Наша слова.pdf № 9 (61), 1 сакавіка 2023.] * ''Чыгрын Сяргей''. Плён працы Леаніда Лаўрэша // Краязнаўчая газета. 2023. 3 сакавіка. * ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/98903404/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A1_%D0%92_%D0%9B%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2023_64_%D1%81 Людзі культуры Гродзеншчыны: Леанід Лаўрэш.] — Гродна : ЮрСаПрынт, 2023. * ''Чыгрын Сяргей''. Кніга, прысвечаная лідскаму краязнаўцу // Краязнаўчая газета. № 25(942), ліпень 2023. * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|ЛАЎРЭШ Леанід Лявонцьевіч|146—147}} * ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/104730167/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_1_101_ Пра Леаніда Лаўрэша. 60 гадоў з дня нараджэння] // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 27-43. * [https://www.academia.edu/127871351/%D0%9E%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B4%D0%BE_%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9_%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D1%82%D1%8C_%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8_2024_17_1304_25_%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%A1_1_4 От солнечных часов до многочисленных открытий в истории нашего города: путь лидского исследователя Леонида Лавреша] // Принемансие вести. — 2024. — 25 апреля. — С. 1; 4. * ''Суднік Станіслаў''. Вынік шматгадовай працы // Наша слова.pdf № 42 (146), 16 кастрычніка 2024. * ''Грынкевіч Яраслаў''. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/5_3c/%D1%81%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D1%83_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5.html Сустрэча з пісьменнікам у роднай школе] // Наша слова.pdf № 48 (152), 27 лістапада 2024. * ''Зенюкевіч Тамара''. [https://www.academia.edu/145813034/%D0%97%D0%B5%D0%BD%D1%8E%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0_%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_1_210_6_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2026 'Чарговая гісторыя, сабраная па дробках'. Сустрэча з лідскім пісьменнікам] // Наша слова.pdf № 1 (210), 6 студзеня 2026. * ''Штых Ала''. [https://www.academia.edu/146240043/%D0%A8%D1%82%D1%8B%D1%85_%D0%90%D0%BB%D0%B0_%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D1%83_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D1%80%D0%BD%D1%96_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_3_212_21_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2026 Сустрэча з пісьменнікам у лідскай кавярні 'Моманты'] // Наша слова.pdf № 3 (212), 21 студзеня 2026. * ''Кішык Ю. Н.'' [https://www.academia.edu/162473826/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%BA_%D0%AE_%D0%9D_%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D0%B0_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_ Рэцэнзія на кнігу Леаніда Лаўрэша "Шпацыры па старой Лідзе"] // Наша слова.pdf № 5 (214), 4 лютага 2026. *[https://www.radiomaria.by/news/2650-shto-pachytats-farny-kastsjol-u-lidze Радыё Марыя. Што пачытаць? "Фарны касцёл у Лідзе"] == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лаўрэш Леанід Лявонцьевіч}} [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] 7ur4qlomu80h699ay2dcou6qhyg3eeg 0 169618 5142258 5122545 2026-05-16T09:22:14Z JerzyKundrat 174 5142258 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Церабунь |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Клейнікаўскі }} '''Церабу́нь'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Cierabuń}}, {{lang-ru|Теребунь}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Клейнікаўскі сельсавет|Клейнікаўскага сельсавета]]. Размешчана за 16 км на паўночны захад ад [[Брэст]]а, 8 км ад чыгуначнай станцыі Матыкалы. За 0,5 км на захад ад вёскі ўпадае ў [[Буг]] рака [[Лясная (рака)|Лясная]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Пагранічнік» (цэнтр — [[Клейнікі|а.г. Клейнікі]]). == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вёска вядома з [[16 стагоддзе|16 ст.]] як велікакняжацкае сяло ў Берасцейскім старостве і ваяводстве [[ВКЛ]]. Пад [[1566]] г. пазначана ў інвентары як маёнтак Гноенскага. У [[1583]] годзе (па іншых звестках у [[1585]]) пабудаваны з каменю Троіцкі касцёл. У 17 ст. радавы маёнтак князёў [[Шуйскія|Шуйскіх]]. У [[1609]] годзе князем [[Ян Шуйскі|Іванам Шуйскім]] пабудавана праваслаўная мураваная царква са званіцай. [[Войцех Шуйскі]] (1730—1792), староста нежынскі, які быў у шлюбе з Анеляй Шуйскай (дачкой берасцейскага харунжага [[Ігнацы Шуйскі|Ігнацыя Шуйскага]] — далёкага сваяка Войцеха) меў у вёсцы «прыгожы каменны палац» і сад<ref>''Гладышчук, А. А.'' Нямцэвічы. Сапраўдныя гісторыі : гісторыка-дакументальны нарыс / А. А. Гладышчук. — Мінск : Литература и Искусство, 2009. с. 25. : іл.</ref>. Пасля 3-га падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з [[1797]] года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з [[1801]] года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях. У [[Вайна 1812 года|Айчынную вайну 1812 года]] пры пераправе цераз [[Лясная (рака)|р. Лясная]] каля вёсак [[Клейнікі]], [[Вістычы]] і Церабунь адбылася бітва, у выніку якой загінулі 2 тыс. французскіх і 1 тыс. рускіх салдат. З [[1876]] года вёска ў Матыкальскай воласці Брэсцкага павета; маёнткам валодаў граф К. Грабаў, тут меліся вінакурны завод, 2 карчмы, штогод адбывалася ярмарка. Дзейнічала царкоўна-прыходская школа. У [[1905]] годзе сяло (47 жыхароў) і маёнтак (5 жыхароў) у Матыкальскай воласці Брэсцкага павета. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польшча|Польшчы]], у Матыкальскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства. З [[1939]] года ў складзе [[БССР]]. У 1940 годзе адкрыта 7-гадовая школа. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] загінулі 6 вяскоўцаў. У сакавіку 1950 года арганізаваны калгас «Новы шлях», у які ўступілі ўсе жыхары вёскі (34 гаспадаркі). Да 8 верасня 1959 года вёска ўваходзіла ў склад [[Матыкальскі сельсавет|Матыкальскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 верасня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 11.</ref>. У 1960-я гады калгас аб’яднаўся з калгасам «Краіна Саветаў» (в. Коладна), а затым у час узбуйнення ўвайшоў у склад калгаса «Пагранічнік» (в. Клейнікі). 4 верасня 1972 года да вёскі далучана вёска [[Коладна (Брэсцкі раён)|Коладна]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. == Насельніцтва == * 27 двароў, 163 жыхары (1876) * 16 двароў, 79 жыхароў (30.9.1921) * 32 двары, 117 жыхароў (1940) * 130 жыхароў (1959) * 93 жыхары (1970) * 99 гаспадарак, 180 жыхароў (1997) * 88 гаспадарак, 171 жыхар (2005) == Інфраструктура == * Базавая школа * Аддзяленне сувязі == Славутасці == * Троіцкі касцёл * Царква Параскевы Пятніцы * [[Сядзіба Грабоўскіх (Церабунь)|Сядзіба Грабоўскіх]] * Стаянка-1 перыяду мезаліту (9-5-е тысячагоддзі да н.э.; в. Коладна), на марэннай узвышанасці — {{ГККРБ 4|113В000349}} * Стаянка-2 перыяду мезаліту (9-5-е тысячагоддзі да н.э.; в. Коладна), за 0,2 км ад в. [[Шумакі]], на схіле марэннай узвышанасці — {{ГККРБ 4|113В000350}} === Страчаная спадчына === * [[Церабуньскі замак|Замак Шуйскіх]] (другая палова XVII ст.). Разабраны ў 1862 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} * Гладышчук, А. А. Нямцэвічы. Сапраўдныя гісторыі : гісторыка-дакументальны нарыс / А. А. Гладышчук. — Мінск : Литература и Искусство, 2009. — 288 с. : іл. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/cerabuny.html Церабунь] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/terebun/index.htm Церабунь] на «Глобусе Беларусі» {{Клейнікаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Клейнікаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Церабунь| ]] k3ezq82nliyyibbvv42oiuzhhywvemp 0 172745 5142241 5013222 2026-05-16T07:55:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142241 wikitext text/x-wiki {{Электрадынаміка}} '''Ураўне́нні Ма́ксвела''' — [[сістэма ўраўненняў]] у [[Дыферэнцыяльнае ўраўненне|дыферэнцыяльнай]] або [[інтэгральнае ўраўненне|інтэгральнай]] форме, якія апісваюць [[электрамагнітнае поле]] і яго сувязь з [[Электрычны зарад|электрычнымі зарадамі]] і [[Электрычны ток|токамі]] ў [[вакуум]]е і [[суцэльнае асяроддзе|суцэльных асяроддзях]]. Разам з выразам для [[Сіла Лорэнца|сілы Лорэнца]], што задае меру ўздзеяння электрамагнітнага поля на зараджаныя часціцы, ураўненні Максвела ўтвараюць поўную сістэму ўраўненняў [[Класічная фізіка|класічнай]] [[Электрадынаміка|электрадынамікі]], якую часам называюць ''ураўненнямі Максвела — Лорэнца''. Ураўненні, сфармуляваныя [[Джэймс Клерк Максвел|Джэймсам Клеркам Максвелам]] на аснове назапашаных к сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] эксперыментальных вынікаў, адыгралі ключавую ролю ў развіцці ўяўленняў [[Тэарэтычная фізіка|тэарэтычнай фізікі]] і аказалі моцны, у некаторых выпадках вырашальны, уплыў не толькі на ўсе вобласці [[Фізіка|фізікі]], непасрэдна звязаныя з [[электрамагнетызм]]ам, але і на многія пазнейшыя фундаментальныя тэорыі, прадмет якіх не зводзіўся да электрамагнетызму (адным з самых яскравых прыкладаў тут можа служыць [[спецыяльная тэорыя адноснасці]]). == Гісторыя == [[Файл:James Clerk Maxwell.jpg|міні|справа|Джэймс Клерк Максвел]] Ураўненні, сфармуляваныя [[Джэймс Клерк Максвел|Джэймсам Клеркам Максвелам]], узніклі на аснове шэрага важных эксперыментальных адкрыццяў пачатку [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]. У [[1820]] годзе [[Ганс Хрысціян Эрстэд]] [[Вопыт Эрстэда|выявіў]]<ref>Эрстэд Г. Х. «Вопыты, якія адносяцца да дзеяння электрычнага канфлікту на магнітную стрэлку»</ref>, што гальванічны ток, які прапускаецца праз провад, прымушае адхіляцца магнітную стрэлку [[компас]]а. Гэта адкрыццё прыцягнула шырокую ўвагу навукоўцаў таго часу. У тым жа 1820 [[Жан-Батыст Біё|Біё]] і [[Фелікс Савар|Савар]] эксперыментальна знайшлі выраз<ref>J.-B. Biot and F. Savart, [http://www.ampere.cnrs.fr/ice/ice_page_detail.php?lang=fr&type=text&bdd=ampere&table=ampere_text&bookId=7&typeofbookDes=Textessci&pageOrder=71&facsimile=off&search=no Note sur le Magnétisme de la pile de Volta]. — Annales Chim. Phys. — vol. 15. — pp. 222—223 (1820)</ref> для спароджанай токам [[Магнітная індукцыя|магнітнай індукцыі]] ([[Закон Біё — Савара — Лапласа|закон Біё — Савара]]), і [[Андрэ Мары Ампер]] выявіў, што [[Сіла Ампера|ўзаемадзеянне]] на адлегласці ўзнікае таксама паміж двума [[праваднік]]амі, па якіх прапускаецца [[Электрычны ток|ток]]. Ампер ўвёў тэрмін «[[Электрадынаміка|электрадынамічны]]» і выказаў гіпотэзу, што прыродны [[магнетызм]] звязаны з існаваннем у [[магніт]]ах кругавых токаў<ref>{{Кніга|аўтар=Марио Льоцци|загаловак=История физики|месца=М.|выдавецтва=Мир|старонак=464|старонкі=253-257}}</ref>. Уплыў току на магніт, выяўлены Эрстэдам, прывёў [[Майкл Фарадэй|Майкла Фарадэя]] да ідэі аб тым, што павінен існаваць і адваротны ўплыў магніта на токі. Пасля працяглых эксперыментаў, ў [[1831]] годзе, Фарадэй адкрыў, што магніт, які перамяшчаецца каля правадніка, спараджае ў правадніку [[электрычны ток]]. Гэта з’ява была названа [[Электрамагнітная індукцыя|электрамагнітнай індукцыяй]]. Фарадэй увёў паняцце «поля сіл» — пэўнага асяроддзя, якое знаходзіцца паміж [[Электрычны зарад|зарадамі]] і токамі. Яго разважанні насілі якасны характар, але яны аказалі вялікі ўплыў на даследаванні Максвела. Пасля адкрыццяў Фарадэя стала ясна, што старыя мадэлі электрамагнетызму (Ампера, Пуасона і інш.) няпоўныя. Неўзабаве з’явілася тэорыя [[Вільгельм Эдуард Вебер|Вебера]], заснаваная на дальнадзеянні. Аднак на той момант уся [[фізіка]], акрамя [[Закон сусветнага прыцягнення|тэорыі прыцягнення]], мела справу толькі з блізкадзеючымі сіламі ([[оптыка]], [[тэрмадынаміка]], [[механіка суцэльных асяроддзяў]] і інш.). [[Карл Фрыдрых Гаус|Гаус]], [[Георг Фрыдрых Бернхард Рыман|Рыман]] і шэраг іншых навукоўцаў выказвалі здагадкі, што [[святло]] мае электрамагнітную прыроду, так што тэорыя электрамагнітных з’яў таксама павінна быць блізкадзеючай. Гэты прынцып стаў істотнай асаблівасцю тэорыі Максвела. У сваім знакамітым «Трактаце аб электрычнасці і магнетызме» ([[1873]]) Максвел пісаў<ref>{{Кніга |аўтар=Максвелл Дж.К. |загаловак=Избранные сочинения по теории электромагнитного поля |месца=М. |выдавецтва=ГИТТЛ |год=1952 |старонкі=349 |старонак=687}}</ref>: <blockquote> Прыступаючы да вывучэння працы Фарадэя, я выявіў, што яго метад разумення з’яў таксама быў матэматычным, хоць і не прадстаўленым у форме звычайных матэматычных знакаў. Я таксама знайшоў, што гэты метад можна выказаць у звычайнай матэматычнай форме і такім чынам параўнаць з метадамі прафесійных матэматыкаў. </blockquote> Замяняючы фарадэеўскі тэрмін «поле сіл» на паняцце «напружанасць поля», Максвел зрабіў яго ключавым аб’ектам сваёй тэорыі<ref>{{Кніга |аўтар=Максвелл Дж.К. |загаловак=Избранные сочинения по теории электромагнитного поля |месца=М. |выдавецтва=ГИТТЛ |год=1952 |старонкі=632 |старонак=687}}</ref>: <blockquote> Калі мы прымем гэта асяроддзе ў якасці гіпотэзы, я лічу, што яно павінна займаць выдатнае месца ў нашых даследаваннях, і што нам варта было б паспрабаваць сканструяваць рацыянальнае ўяўленне аб ўсіх дэталях яго дзеяння, што і было маёй пастаяннай мэтай у гэтым трактаце. </blockquote> Падобная электрадынамічнае асяроддзе стала абсалютна новым паняццем для ньютанаўскай фізікі. Апошняя вывучала ўзаемадзеянне паміж сабой матэрыяльных цел. Максвел жа запісаў ураўненні, якім павінна падпарадкоўвацца асяроддзе, якое вызначае ўзаемадзеянне зарадаў і токаў і існуе нават у іх адсутнасць. [[Файл:Electromagnetism.svg|200px|міні|справа|Электрычны ток стварае магнітную індукцыю (закон Ампера)]] Аналізуючы вядомыя эксперыменты, Максвел атрымаў сістэму ўраўненняў для электрычнага і магнітнага палёў. У [[1855]] годзе ў сваім самым першым артыкуле «Аб фарадэевых сілавых лініях»<ref>''Максвелл Дж. К.'' «О фарадеевых силовых линиях» у кнізе Максвелл Дж. К. Избранные сочинения по теории электромагнитного поля. — М.: ГИТТЛ, 1952. — С. 11—88. — 687 с.</ref> («On Faraday’s Lines of Force»<ref>{{артыкул|аўтар =Maxwell J. C.|загаловак =On Faraday's Lines of Force|спасылка =http://blazelabs.com/On%20Faraday's%20Lines%20of%20Force.pdf|выданне =Transactions of the Cambridge Philosophical Society|год =1856|том =10|нумар =1|старонкі =155—229}}</ref>) ён упершыню запісаў у дыферэнцыяльнай форме сістэму ўраўненняў электрадынамікі, але не ўводзячы яшчэ ток зрушэння. Такая сістэма ўраўненняў апісвала ўсе вядомыя на той час эксперыментальныя дадзеныя, але не дазваляла звязаць паміж сабой зарады і токі і прадказаць [[Электрамагнітная хваля|электрамагнітныя хвалі]]<ref name="Shapiro">{{артыкул|аўтар = Шапиро И. С.|загаловак =К истории открытия уравнений Максвелла |спасылка =http://ufn.ru/ufn72/ufn72_10/Russian/r7210f.pdf|выданне = УФН|год =1972|том = 108|нумар = 2|старонкі = 319-333}}</ref>. Упершыню ток зрушэння быў ​​уведзены Максвелам у працы «Аб фізічных сілавых лініях»<ref>Максвелл Дж. К. «О физических силовых линиях» у кнізе Максвелл Дж. К. Избранные сочинения по теории электромагнитного поля. — М.: ГИТТЛ, 1952. — С. 107—177. — 687 с.</ref> («On Physical Lines of Force»<ref>{{артыкул|аўтар =Maxwell J. C.|загаловак =On Physical Lines of Force|спасылка =http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b8/On_Physical_Lines_of_Force.pdf|выданне =Philosophical Magazine|тып =Ser. 4|год =1861,1862|том =11,13|старонкі =161—175, 281—291, 338—347; 12—23, 85—95}}</ref>), якая складаецца з чатырох частак і была апублікавана ў 1861—1862 гадах. Абагульняючы [[Сіла Ампера|закон Ампера]], Максвел ўводзіць [[ток зрушэння, электрадынаміка|ток зрушэння]], імаверна, каб звязаць токі і зарады [[Ураўненне непарыўнасці|ўраўненнем непарыўнасці]], якое ўжо было вядома для іншых [[Фізічная велічыня|фізічных велічынь]]<ref name="Shapiro"/>. Такім чынам, у гэтым артыкуле фактычна была завершана фармулёўка поўнай сістэмы ўраўненняў электрадынамікі. У артыкуле [[1864]] «Дынамічная тэорыя электрамагнітнага поля»<ref>Максвелл Дж. К. «Динамическая теория электромагнитного поля» ў кнізе Максвелл Дж. К. Избранные сочинения по теории электромагнитного поля. — М.: ГИТТЛ, 1952. — С. 251—316. — 687 с.</ref> («A dynamical theory of the electromagnetic field»<ref>{{cite journal|author =Maxwell J. C.|title =A dynamical theory of the electromagnetic field|url =http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/19/A_Dynamical_Theory_of_the_Electromagnetic_Field.pdf|journal =Philosophical Transactions of the Royal Society of London|year =1865|volume =155|pages =459—512}}</ref>) разгледжана сфармуляваная раней сістэма ўраўненняў з 20 скалярных ураўненняў для 20 скалярных невядомых. У гэтым артыкуле Максвел ўпершыню сфармуляваў паняцце [[Электрамагнітнае поле|электрамагнітнага поля]] як фізічнай рэальнасці, якая мае ўласную энергію і канечны час распаўсюджвання, які і вызначае з’яву запазнення ​​электрамагнітнага ўзаемадзеяння<ref name="Shapiro"/>. [[Файл:Induction1.jpg|200px|міні|справа|Пераменны паток магнітнага поля стварае электрычнае поле (закон Фарадэя)]] Аказалася, што не толькі ток, але [[электрычнае поле]], якое змяняецца з часам, (ток зрушэння) спараджае [[магнітнае поле]]. У сваю чаргу, згодна з законам Фарадэя, пераменнае магнітнае поле зноў спараджае электрычнае. У выніку, у пустой прасторы можа распаўсюджвацца [[электрамагнітная хваля]]. З ураўненняў Максвела вынікала, што яе хуткасць роўная [[Хуткасць святла|хуткасці святла]], таму Максвел зрабіў выснову аб электрамагнітнай прыродзе святла. Частка фізікаў выступіла супраць тэорыі Максвела (асабліва шмат пярэчанняў выклікала канцэпцыя току зрушэння). [[Герман Людвіг Фердынанд Гельмгольц|Гельмгольц]] прапанаваў сваю тэорыю, кампрамісную ў адносінах да мадэлей Вебера і Максвела, і даручыў свайму вучню [[Генрых Герц|Генрыху Герцу]] правесці яе эксперыментальную праверку. Аднак вопыты Герца адназначна пацвердзілі слушнасць тэорыі Максвел Максвел не ўжываў [[Вектар (матэматыка)|вектарных]] абазначэнняў і запісваў свае ўраўненні ў досыць грувасткім кампанентным выглядзе. У сваім трактаце <ref>''Maxwell J. C.'' A Treatise on Electricity And Magnetism, 1873</ref> ён, акрамя таго, часткова выкарыстаў кватэрніённую фармулёўку. Сучасная форма ўраўненняў Максвела з’явілася каля [[1884]] пасля работ [[Олівер Хэвісайд|Хэвісайда]], Герца і [[Джазая Уілард Гібс|Гібса]]. Яны не толькі перапісалі сістэму Максвела ў вектарным выглядзе, але і сіметрызавалі яе, перафармуляваўшы ў тэрмінах поля і пазбавіўшыся ад [[Электрычны патэнцыял|электрычнага]] і магнітнага патэнцыялаў, істотных у тэорыі Максвела, бо лічылі, што гэтыя функцыі з’яўляюцца толькі непатрэбнымі дапаможнымі матэматычнымі абстракцыямі<ref>{{cite book | title = Oliver Heaviside: the life, work, and times of an electrical genius of the Victorian age | last = Paul J. Nahin | publisher = JHU Press | year = 2002 | isbn = 9780801869099 | pages = 108–112 | url = http://books.google.com/books?id=e9wEntQmA0IC&pg=PA109}}</ref>. Цікава, што сучасная фізіка падтрымлівае Максвела, але не падзяляе негатыўнае стаўленне яго ранніх паслядоўнікаў да патэнцыялаў. Электрамагнітны патэнцыял выконвае важную ролю ў [[Квантавая фізіка|квантавай фізіцы]] і праяўляецца як фізічна вымяраемая велічыня ў некаторых эксперыментах, напрыклад, у [[Эфект Ааронава — Бома|эфекце Ааронава — Бома]]<ref>{{cite journal |author=Aharonov, Y; Bohm, D |year=1959 |title=Significance of electromagnetic potentials in quantum theory |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1959-07-15_115_2/page/n263 |journal=[[Physical Review]] |volume=115 |pages=485–491 |doi=10.1103/PhysRev.115.485 | issn = 0031-899X}}</ref>. Сістэма ўраўнанняў у фармулёўцы Герца і Хэвісайда некаторы час называлася ўраўненнямі Герца — Хэвісайда<ref>''Nahin P. J.'' [http://books.google.com/books?id=e9wEntQmA0IC&pg=PA111&dq=nahin+hertz-heaviside+maxwell-hertz&ei=R3c4SpePAojElQSWt-i8BQ#PPA112,M1 Oliver Heaviside: the life, work, and times of an electrical genius of the Victorian age]. — JHU Press. — pp. 108—112. — ISBN 978-0-8018-6909-9</ref>. [[Эйнштэйн]] у класічным артыкуле «Да электрадынамікі цел у руху» <ref name="Einstein">''Einstein A.'' Zur Elektrodynamik bewegter Körper Ann Phys. — 1905. — Bd 17. — S. 891. Пераклад на рускую мову: ''Эйнштейн А.'' [http://path-2.narod.ru/02/03/kedt.pdf К электродинамике движущихся тел]</ref> назваў іх ураўненнямі Максвела — Герца. Часам у літаратуры сустракаецца таксама назва ўраўненні Максвела — Хэвісайда<ref>{{cite book|title = Modern nonlinear optics|author = Myron Evans| publisher = John Wiley and Sons | year = 2001| isbn = 9780471389316 | page = 240 | url = http://books.google.com/books?id=9p0kK6IG94gC&pg=PA240&dq=maxwell-heaviside+equations&lr=&as_brr=0&ei=wXc4SqfQHZ-OkATL2pi9BQ}}</ref>. Ураўненні Максвела адыгралі важную ролю пры ўзнікненні [[Спецыяльная тэорыя адноснасці|спецыяльнай тэорыі адноснасці]] (СТА). Джозэф Лармор ([[1900]])<ref>''Larmor J.'' Aether and matter. — Cambridge. — 1900. — p. 162—193.</ref> і незалежна ад яго [[Хендрык Лорэнц]] ([[1904]] год)<ref>''Lorentz H. A.'' Electromagnetic Phenomena in a System Moving with any Velocity Smaller than that of Light. — Amst. Proc. — V. 6. — P. 809; 1904. — V. 12. — P. 986.</ref> знайшлі пераўтварэнні каардынат, часу і электрамагнітных палёў, якія пакідаюць ўраўненні Максвелла інварыянтнымі пры пераходзе ад адной [[інерцыяльная сістэма адліку|інерцыяльнай сістэмы адліку]] да іншай. Гэтыя пераўтварэнні адрозніваліся ад пераўтварэнняў Галілея [[Класічная механіка|класічнай механікі]] і, з падачы [[Анры Пуанкарэ]]<ref>''Poincare H.'' Sur la dynainique de l’electron. — Comptes Rendues, Acad. Sci. — Paris. — 1905. — V. 140. — P. 1504.</ref>, сталі называцца [[пераўтварэнні Лорэнца|пераўтварэннямі Лорэнца]]. Яны сталі матэматычным падмуркам [[спецыяльная тэорыя адноснасці|спецыяльнай тэорыі адноснасці]]. Распаўсюджванне [[Электрамагнітная хваля|электрамагнітных хваль]] з [[Хуткасць святла|хуткасцю святла]] першапачаткова тлумачылася як ўзбурэнне (хваляванне) некаторага асяроддзя, так званага [[Эфір (фізіка)|эфіру]]<ref>Паули В. Теория Относительности. — М.: Наука. — С. 13-17.</ref>. Рабіліся шматлікія спробы выявіць рух Зямлі адносна эфіру, аднак яны нязменна давалі адмоўны вынік{{efn|Выключэннем сталі эксперыменты Мілера на гары Маунт Вільсан. У далейшым паўтор гэтых эксперыментаў іншымі даследчыкамі на больш дакладнай апаратуры эфекту не выявіў. Гл. [http://www.ufn.ru/ru/articles/1932/1/g Паўтарэнні вопыту Майкельсона]}}. Таму [[Анры Пуанкарэ]] выказаў гіпотэзу аб прынцыповай немагчымасці выявіць падобны рух (прынцып адноснасці). Яму ж належыць пастулат аб незалежнасці хуткасці святла ад хуткасці яго крыніцы і вывад (разам з Лорэнцам), зыходзячы са сфармуляванага так прынцыпу адноснасці, дакладнага выгляду пераўтварэнняў Лорэнца (пры гэтым былі паказаны і [[група (алгебра)|групавыя]] ўласцівасці гэтых пераўтварэнняў). Гэтыя дзве гіпотэзы (пастулаты) ляглі і ў аснову артыкула [[Альберт Эйнштэйн|Альберта Эйнштэйна]] ([[1905]] год)<ref name="Einstein" />. З іх дапамогай ён таксама вывеў пераўтварэнні Лорэнца і зацвердзіў іх агульнафізічны сэнс, асабліва падкрэсліўшы магчымасць іх прымянення для пераходу з любой [[інерцыяльная сістэма адліку|інерцыяльных сістэм адліку]] ў любую іншую інерцыяльную. Гэта праца фактычна адзначыла сабой пабудову [[спецыяльная тэорыя адноснасці|спецыяльнай тэорыі адноснасці]]. У СТА пераўтварэнні Лорэнца адлюстроўваюць агульныя ўласцівасці прасторы і часу, а [[Эфір (фізіка)|мадэль эфіру]] аказваецца непатрэбнай. Электрамагнітныя палі з’яўляюцца самастойнымі аб’ектамі, існуючымі нароўні з матэрыяльнымі часціцамі. Класічная электрадынаміка, заснаваная на ўраўненнях Максвелла, ляжыць у аснове шматлікіх прыкладанняў [[Электратэхніка|электра]]- і радыётэхнікі, ЗВЧ і [[Оптыка|оптыкі]]. На сённяшні дзень не выяўлена ні аднаго эфекту, які патрабаваў бы перайначвання ўраўненняў. Яны аказваюцца дастасавальнымі і ў квантавай механіцы, калі разглядаецца рух, напрыклад, зараджаных часціц ў знешніх электрамагнітных палях. Таму ўраўненні Максвелла з’яўляюцца асновай мікраскапічнага апісання электрамагнітных уласцівасцей рэчыва. Ураўненні Максвелла запатрабаваныя таксама ў [[астрафізіка|астрафізіцы]] і [[касмалогія|касмалогіі]], бо многія [[Планета|планеты]] і [[Зорка|зоркі]] маюць [[магнітнае поле]]. Магнітнае поле вызначае, у прыватнасці, ўласцівасці такіх аб’ектаў, як [[пульсар]]ы і [[квазар]]ы. На сучасным узроўні разумення ўсё фундаментальныя часціцы з’яўляюцца квантавымі ўзбуджэннямі («квантамі») розных палёў. Напрыклад, [[фатон]] — гэта квант электрамагнітнага поля, а [[электрон]] — квант [[спінарнае поле|спінарнага поля]]<ref>Берестецкий, В. Б., Лифшиц, Е. М., Питаевский, Л. П. Квантовая электродинамика. — Издание 4-е, исправленное. — М.: Физматлит, 2002. — 720 с. — («Теоретическая физика», том IV). — ISBN 5-9221-0058-0</ref>. Таму палявы падыход, прапанаваны Фарадэем і істотна развіты Максвелам, з’яўляецца асновай сучаснай фізікі фундаментальных часціц, у тым ліку яе [[Стандартная мадэль|стандартнай мадэлі]]. Гістарычна трохі раней ён адыграў важную ролю ў з’яўленні квантавай механікі ў [[Ураўненне Шродзінгера|фармулёўцы Шродзінгера]] і наогул адкрыцці квантавых ураўненняў, якія апісваюць рух часціц, у тым ліку і рэлятывісцкіх ([[ураўненне Клейна — Гордана]], [[ураўненне Дзірака]]), хоць першапачаткова аналогія з ураўненнямі Максвела тут бачылася хутчэй толькі ў агульнай ідэі, тады як пасля аказалася, што яе можна разумець як больш канкрэтную і дэталёвую (як гэта апісана вышэй). Таксама палявы падыход, які у цэлым узыходзіць да Фарадэя і Максвела, стаў цэнтральным ў тэорыі гравітацыі (у тым ліку ў [[Агульная тэорыя адноснасці|АТА]]). == Запіс ураўненняў Максвела і сістэмы адзінак == Запіс большасці ўраўненняў у фізіцы не залежыць ад выбару сістэмы адзінак. Аднак у [[Электрадынаміка|электрадынаміцы]] гэта не так. У залежнасці ад выбару сістэмы адзінак ва ўраўненнях Максвела ўзнікаюць розныя каэфіцыенты (канстанты). Міжнародная сістэма адзінак ([[СІ (міжнародная сістэма адзінак вымярэння)|СІ]]) з’яўляецца стандартам у тэхніцы і выкладанні, аднак спрэчкі сярод [[фізік]]аў аб яе перавагах і недахопах у параўнанні з сіметрычнай гаусавай сістэмай адзінак ([[СГС]]) не сціхаюць<ref>{{кніга | аўтар = Л. Б. Окунь | частка = Приложение I | загаловак = Физика элементарных частиц | месца = М. | выдавецтва = Наука | год = 1984 }}</ref>. Перавага сістэмы СГС ў электрадынаміцы заключаецца ў тым, што ўсе палі ў ёй маюць адну [[размернасць фізічнай велічыні|размернасць]], а ўраўненні, на думку многіх навукоўцаў, запісваюцца прасцей і натуральней<ref name="Sivukh">{{артыкул|аўтар=Д. В. Сивухин|загаловак=О международной системе физических величин|спасылка=http://ufn.ru/ru/articles/1979/10/h/|мова=ru|выданне=УФН|год=1979|том=129|нумар=10|старонкі=335}}</ref>. Таму СГС працягвае прымяняцца ў навуковых публікацыях па электрадынаміцы і ў выкладанні [[Тэарэтычная фізіка|тэарэтычнай фізікі]], напрыклад, у [[Курс тэарэтычнай фізікі Ландау і Ліфшыца|курсе тэарэтычнай фізікі Ландау і Ліфшыца]]. Але для ўжывання на практыцы многія прынятыя ў СГС адзінкі вымярэння нязручныя, бо ці не маюць назвы, як безразмерныя, ці вызначаны неадназначна і адрозніваюцца ў розных пашырэннях сістэмы СГС. Сістэма ж СІ стандартызавана і лепш самаўзгоднена, на гэтай сістэме пабудавана ўся сучасная [[метралогія]]<ref name="Karsh">{{артыкул|аўтар=С. Г. Каршенбойм|загаловак=Фундаментальные физические константы: роль в физике и метрологии и рекомендованные значения|спасылка=http://ufn.ru/ru/articles/2005/3/c/|мова=ru|выданне=УФН|год=2005|том=175|нумар=3|старонкі=271}}</ref>. Акрамя таго, сістэма СІ звычайна выкарыстоўваецца ў курсах агульнай фізікі. У сувязі з гэтым усе суадносіны, калі яны па-рознаму запісваюцца ў сістэмах СІ і СГС, далей прыводзяцца ў двух варыянтах. Часам (напрыклад, у «[[Фейнманаўскія лекцыі па фізіцы|Фейнманаўскіх лекцыях па фізіцы]]», а таксама ў сучаснай [[Квантавая тэорыя поля|квантавай тэорыі поля]]) ужываецца сістэма адзінак, у якой [[хуткасць святла]], [[Электрычная пастаянная|электрычная]] і [[магнітная пастаянная]] прымаюцца за адзінку (<math>c = \varepsilon_0 = \mu_0 = 1</math>). У такой сістэме ўраўненні Максвела запісваюцца наогул без каэфіцыентаў, усе палі маюць аднолькавую размернасць, а ўсе патэнцыялы — сваю аднолькавую. Такая сістэма асабліва зручная ў каварыянтнай чатырохмернай фармулёўцы законаў электрадынамікі праз [[4-патэнцыял]] і [[Тэнзар электрамагнітнага поля|4-тэнзар электрамагнітнага поля]]. == Дыферэнцыяльная форма == Ураўненні Максвела прадстаўляюць сабой у вектарным запісе сістэму з чатырох ураўненняў, якая зводзіцца ў кампанентным прадстаўленні да васьмі (два вектарныя ураўненні ўтрымліваюць па тры кампаненты кожнае, плюс два скалярныя{{efn|Яны змяшчаюць дывергенцыі вектарных палёў, якія з’яўляюцца [[скалярная велічыня|скалярамі]].}}) лінейных дыферэнцыяльных ураўненняў ў [[частковая вытворная|частковых вытворных]] першага парадку для 12 кампанент чатырох вектарных функцый (<math>\mathbf{D},\;\mathbf{E},\;\mathbf{H},\;\mathbf{B}</math>): {| class="standard" | width="100%" |- ! width="%15"| <center>Назва</center> ! width="%25"| <center>[[СГС]]</center> ! width="%25"| <center>[[СІ (міжнародная сістэма адзінак вымярэння)|СІ]]</center> ! width="%35"| <center>Прыкладнае апісанне словамі</center> |- ! [[Тэарэма Гауса|Закон Гауса]] | : <math>\nabla\cdot\mathbf{D}=4\pi \rho</math> | : <math>\nabla\cdot\mathbf{D}= \rho</math> | [[Электрычны зарад]] з’яўляецца крыніцай [[электычная індукцыя|электрычнай індукцыі]]. |- ! [[Тэарэма Гауса|Закон Гауса для магнітнага поля]] | : <math>\nabla\cdot\mathbf{B}=0</math> | : <math>\nabla\cdot\mathbf{B}=0</math> | Не існуе [[магнітны манаполь|магнітных зарадаў]]{{efn|name="monopol"|Калі свабодныя магнітныя [[магнітны манаполь|манаполі]] будуць эксперыментальна выяўлены, то ў закон Гауса для магнітнага поля трэба будзе ўвесці шчыльнасці магнітных зарадаў, а ў закон індукцыі Фарадэя — шчыльнасці іх токаў.}}. |- ! [[Электрамагнітная індукцыя|Закон індукцыі Фарадэя]] | : <math>\nabla\times\mathbf{E}=-\frac{1}{c}\,\frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t}</math> | : <math>\nabla\times\mathbf{E}=-\frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t}</math> | Змяненне [[магнітная індукцыя|магнітнай індукцыі]] спараджае віхравое [[электрычнае поле]]{{efn|name="monopol"}}. |- ! [[Тэарэма аб цыркуляцыі магнітнага поля]] | : <math>\nabla\times\mathbf{H}=\frac{4\pi}{c} \mathbf{j}+\frac{1}{c}\frac{\partial\mathbf{D}}{\partial t}</math> | : <math>\nabla\times\mathbf{H}= \mathbf{j}+\frac{\partial\mathbf{D}}{\partial t}</math> | [[Электрычны ток]] і змяненне [[электрычная індукцыя|электрычнай індукцыі]] спараджаюць віхравое [[магнітнае поле]]. |} Тоўстым шрыфтам у далейшым абазначаюцца [[Вектар (матэматыка)|вектарныя]] велічыні, курсівам — [[скаляр]]ныя. Уведзеныя абазначэнні: * <math>\rho\ </math> — шчыльнасць старонняга [[электрычны зарад|электрычнага зараду]] (у адзінках СІ — [[Кулон (адзінка вымярэння)|Кл]]/[[Метр|м]]³); * <math>\mathbf{j}</math> — [[шчыльнасць электрычнага току]] (шчыльнасць току праводнасці) (у адзінках СІ — [[Ампер (адзінка вымярэння)|А]]/м²); у найпрасцейшым выпадку — калі ток спараджаецца адным тыпам носьбітаў зараду, яна выражаецца проста як <math>\mathbf{j}=\mathbf{u}\rho_1</math>, дзе <math>\mathbf{u}</math> — (сярэдняя) хуткасць руху гэтых носьбітаў у наваколлі дадзенага пункта, <math>\rho_1</math> — шчыльнасць зараду гэтага тыпу носьбітаў (яна ў агульным выпадку не супадае з <math>\rho</math>){{efn|Напрыклад, у правадніку звычайна прысутнічаюць носьбіты зараду як мінімум двух тыпаў рознага знака, таму сумарная шчыльнасць зараду ў правадніку можа раўняцца нулю, а ток, тым не менш, можа быць (і тады яго шчыльнасць будзе ненулявая).}}; у агульным выпадку гэта выраз трэба усярэдніць па розных тыпах носьбітаў; * <math>c\,</math> — [[хуткасць святла]] ў вакууме (299792458 м/с); * <math>\mathbf E</math> — [[напружанасць электрычнага поля]] (у адзінках СІ — [[Вольт|В]]/м); * <math>\mathbf H</math> — [[напружанасць магнітнага поля]] (у адзінках СІ — А/м); * <math>\mathbf D</math> — [[электрычная індукцыя]] (у адзінках СІ — Кл/м²); * <math>\mathbf B</math> — [[магнітная індукцыя]] (у адзінках СІ — [[Тэсла (адзінка вымярэння)|Тл]] = [[Вебер (адзінка вымярэння)|Вб]]/м² = кг•с⁻²•А⁻¹); * <math>\nabla </math> — дыферэнцыяльны [[аператар набла]], які ў дэкартавых каардынатах {{math|(''x'', ''y'', ''z'')}} мае выгляд: : <math>\nabla := \left(\frac{\partial}{\partial x},\frac{\partial}{\partial y},\frac{\partial}{\partial z}\right),</math> пры гэтым: * <math>\nabla\times \mathbf{E} \equiv \mathrm{rot}\,\mathbf{E} </math> азначае [[Ротар (матэматыка)|ротар]] вектара, * <math>\nabla\cdot\mathbf{E}\equiv\mathrm{div}\,\mathbf{E}</math> азначае [[Дывергенцыя (матэматыка)|дывергенцыю]] вектара. Прыведзеныя вышэй ураўненні Максвела не ўтвараюць яшчэ поўнай сістэмы ўраўненняў [[Электрамагнітнае поле|электрамагнітнага поля]], бо яны не ўтрымліваюць уласцівасцей асяроддзя, у яком узбуджана [[электрамагнітнае поле]]. Суадносіны, якія звязваюць велічыні <math>\mathbf{E}</math>, <math>\mathbf{B}</math>, <math>\mathbf{D}</math>, <math>\mathbf{H}</math> і <math>\mathbf{j}</math> і ўлічваюць індывідуальныя ўласцівасці асяроддзя, называюцца матэрыяльнымі ўраўненнямі. == Інтэгральная форма == Пры дапамозе [[формула Гауса — Астраградскага|формул Астраградскага — Гауса]] і [[Тэарэма Стокса|Стокса]] дыферэнцыяльным ураўненням Максвела можна надаць форму інтэгральных ураўненняў: {| class="standard" | width="100%" |- ! width="%15"| <center>Назва</center> ! width="%25"| <center>[[СГС]]</center> ! width="%25"| <center>[[СІ (міжнародная сістэма адзінак вымярэння)|СІ]]</center> ! width="%35"| Прыкладнае апісанне словамі |- ! [[Тэарэма Гауса|Закон Гауса]] | : <math>\oint_s\mathbf{D}\cdot d\mathbf{s}=4\pi Q</math> | : <math>\oint_s\mathbf{D}\cdot d\mathbf{s}= Q</math> | [[Паток вектарнага поля|Паток]] электрычнай індукцыі праз замкнёную паверхню <math>s</math> прапарцыянальны велічыні свабоднага зараду, які знаходзіцца ў акружаным паверхняю <math>s</math> аб’ёме <math>v.</math> |- ! [[Тэарэма Гауса|Закон Гауса для магнітнага поля]] | : <math>\oint_s\mathbf{B}\cdot d\mathbf{s}=0</math> | : <math>\oint_s\mathbf{B}\cdot d\mathbf{s}=0</math> | [[Магнітны паток|Паток магнітнай індукцыі]] праз замкнёную паверхню роўны нулю ([[магнітны манаполь|магнітныя зарады]] не існуюць). |- ! [[Электрамагнітная індукцыя|Закон індукцыі Фарадэя]] | : <math>\oint_l\mathbf{E}\cdot d\mathbf{l}=</math> <math>-\frac{1}{c}\frac{d}{d t}\int_s \mathbf{B}\cdot d\mathbf{s}</math> | : <math>\oint_l\mathbf{E}\cdot d\mathbf{l}=</math> <math>-\frac{d}{d t}\int_s\mathbf{B}\cdot d\mathbf{s}</math> | Змяненне [[Магнітны паток|патоку магнітнай індукцыі]] праз незамкнёную паверхню <math>s,</math> узятае з адваротным знакам, прапарцыянальнае цыркуляцыі электрычнага поля на замкнёным контуры <math>l</math>, які з’яўляецца мяжой паверхні <math>s</math>. |- ! [[Тэарэма аб цыркуляцыі магнітнага поля]] | : <math>\oint_l\mathbf{H}\cdot d\mathbf{l}=</math> <math>\frac{4\pi}{c} I+\frac{1}{c}\frac{d}{d t}\int_s\mathbf{D}\cdot d\mathbf{s}</math> | : <math>\oint_l\mathbf{H}\cdot d\mathbf{l}=</math> <math>I+\frac{d}{d t}\int_s\mathbf{D}\cdot d\mathbf{s}</math> | Поўны электрычны ток свабодных зарадаў і змяненне патоку электрычнай індукцыі праз незамкнёную паверхню <math>s,</math> узятыя ў суме, прапарцыянальныя цыркуляцыі магнітнага поля на замкнёным контуры <math>l</math>, які з’яўляецца мяжой паверхні <math>s</math>. |} [[Файл:Volumen en un campo electrico2.png|200px|міні|Паток электрычнага поля праз замкнёную паверхню]] Уведзеныя абазначэнні: * <math>s\ </math> — двухмерная замкнёная ў выпадку тэарэмы Гауса паверхня, якая абмяжоўвае аб’ём <math>v\ </math>, і адкрытая паверхня ў выпадку законаў Фарадэя і Ампера — Максвелла (яе мяжой з’яўляецца замкнёны контур <math>l\ </math>). * <math>Q=\int_v \rho\, dv\ </math> — [[электрычны зарад]], заключаны ў абмежаваным паверхняй <math>s\ </math> аб’ёме <math>v\ </math> (у адзінках СІ — Кл); * <math>I=\int_s \mathbf{j}\cdot d\mathbf{s}\ </math> — [[электрычны ток]], які праходзіць праз паверхню <math>s\ </math> (у адзінках СІ — А). Пры інтэграванні па замкнёнай паверхні вектар элемента плошчы <math>d\mathbf{s}</math> накіраваны з аб’ёму вонкі. Арыентацыя <math>d\mathbf{s}</math> пры інтэграванні па незамкнутай паверхні вызначаецца напрамкам правага вінта, які «ўкручваецца» пры павароце ў кірунку абыходу контурнага інтэграла па <math>d\mathbf{l}</math>. Апісанне законаў Максвела словамі, напрыклад, закона Фарадэя, нясе адбітак традыцыі, бо спачатку пры кантралюемым змяненні магнітнага патоку рэгістравалася ўзнікненне электрычнага поля (дакладней [[Электрарухальная сіла|электрарухальнай сілы]]). У агульным выпадку ва ўраўненнях Максвела (як у дыферэнцыяльнай, так і ў інтэгральнай форме) вектарныя функцыі <math>\mathbf{E}, \mathbf{B}, \mathbf{D}, \mathbf{H}</math> з’яўляюцца раўнапраўнымі невядомымі велічынямі, якія вызначаюцца ў выніку рашэння ўраўненняў. == Сіла Лорэнца == {{Галоўны артыкул|Сіла Лорэнца}} Пры рашэнні ўраўненняў Максвела размеркаванні зарадаў <math>\rho\,</math> і токаў <math>\mathbf{j}</math> часта лічацца зададзенымі. З улікам [[межавыя ўмовы для электрамагнітнага поля|межавых умоў]] і [[#матэрыяльныя ўраўненні|матэрыяльных ураўненняў]] гэта дазваляе вызначыць [[напружанасць электрычнага поля]] <math>\mathbf{E}</math> і [[Магнітная індукцыя|магнітную індукцыю]] <math>\mathbf{B}</math>, якія, у сваю чаргу, вызначаюць сілу, якая дзейнічае на пробны зарад <math>q\,</math>, што рухаецца з хуткасцю <math>\mathbf{u}</math>. Гэтая сіла называецца ''[[Сіла Лорэнца|сілай Лорэнца]]'': {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\mathbf{F}=q\,\mathbf{E}+\frac{q}{c}\,[\mathbf{u}\times\mathbf{B}]</math> | : <math>\mathbf{F}=q\,\mathbf{E}+q\,[\mathbf{u}\times\mathbf{B}]</math> |} Электрычны складнік сілы накіраваны па электрычнаму полю (калі <math>q>0\,</math>), а магнітны — перпендыкулярны хуткасці зарада і магнітнай індукцыі. Упершыню выраз для сілы, якая дзейнічае на зарад у [[Магнітнае поле|магнітным полі]] (электрычная кампанента была вядомая), атрымаў ў [[1889]] годзе [[Олівер Хэвісайд|Хэвісайд]]<ref>{{Кніга|аўтар =Болотовский Б. М.|загаловак =Оливер Хевисайд|месца =М.|спасылка =http://vivovoco.rsl.ru/VV/BOOKS/HEAVISIDE/CONTENT.HTM|выдавецтва =Наука|год =1985|старонак =260|старонкі =43-44|archive-url =https://web.archive.org/web/20070927233731/http://vivovoco.rsl.ru/VV/BOOKS/HEAVISIDE/CONTENT.HTM|archive-date =27 верасня 2007}}</ref><ref>O. Haviside, [http://en.wikisource.org/wiki/Electromagnetic_effects_of_a_moving_charge «On the Electromagnetic Effects due to the Motion of Electrification through a Dielectric»], Phil.Mag. S.5 '''27''', p. 324, 1889.</ref> за тры гады да [[Хендрык Лорэнц|Хендрыка Лорэнца]], які вывеў выраз для гэтай сілы ў [[1892]] годзе. У больш складаных сітуацыях у [[Класічная фізіка|класічнай]] і [[Квантавая фізіка|квантавай фізіцы]] ў выпадку, калі пад дзеяннем электрамагнітных палёў свабодныя зарады перамяшчаюцца і змяняюць значэнні палёў, неабходна рашэнне самаўзгодненай сістэмы з ураўненняў Максвелла і [[ураўненні руху|ўраўненняў руху]], якія ўключаюць сілы Лорэнца. Атрыманне дакладнага аналітычнага рашэння такой поўнай сістэмы звычайна спалучана з вялікімі цяжкасцямі. == Размерныя канстанты ва ўраўненнях Максвела == У гаусавай сістэме адзінак [[СГС]] усе палі маюць аднолькавую размернасць, і ва ўраўненнях Максвела фігуруе адзіная [[Фундаментальныя фізічныя пастаянныя|фундаментальная канстанта]] <math>c\,</math>, якая мае размернасць хуткасці і цяпер называецца [[Хуткасць святла|хуткасцю святла]] (іменна роўнасць гэтай канстанты хуткасці распаўсюджвання святла дала Максвелу падставы для гіпотэзы аб электрамагнітнай прыродзе святла<ref>Карцев В. П. «Приключения великих уравнений», М.: Знание, 1986.</ref>). У [[СІ (міжнародная сістэма адзінак вымярэння)|сістэме адзінак СІ]], каб звязаць [[Электрычная індукцыя|электрычную індукцыю]] і [[напружанасць электрычнага поля]] ў [[вакуум]]е, уводзіцца [[электрычная пастаянная]] <math>\varepsilon_0</math>: : <math>\mathbf{D}=\varepsilon_0\mathbf{E}.</math> [[Магнітная пастаянная]] <math>\mu_0\,</math> з’яўляецца такім жа каэфіцыентам прапарцыянальнасці для магнітнага поля ў ''вакууме'': : <math>\mathbf{B}=\mu_0\mathbf{H}</math> Назвы ''электрычная пастаянная'' і ''магнітная пастаянная'' зараз стандартызаваныя<ref name="CODATA">Mohr, Peter J.; Taylor, Barry N.; Newell, David B. (2008). [http://physics.nist.gov/cuu/Constants/codata.pdf CODATA Recommended Values of the Fundamental Physical Constants: 2006]. Rev. Mod. Phys. 80: 633—730. doi:10.1103/RevModPhys.80.633.</ref>. Раней для гэтых велічынь таксама выкарыстоўваліся, адпаведна, назвы дыэлектрычная і магнітная пранікальнасці вакууму. [[Хуткасць]] [[Электрамагнітнае выпраменьванне|электрамагнітнага выпраменьвання]] ў [[вакуум]]е ([[хуткасць святла]]) у [[СІ]] ўзнікае пры вывадзе [[Хвалевае ўраўненне|хвалевага ўраўнення]]: <center><math>c=\frac{1}{\sqrt{\varepsilon_0\mu_0}}.</math></center> У сістэме адзінак СІ, у якасці ''дакладных'' размерных канстант вызначаны хуткасць святла ў вакууме <math>c\ </math> і магнітная пастаянная <math>\mu_0\ </math>. Праз іх выражаецца электрычная пастаянная <math>\varepsilon_0</math>. Прынятыя значэнні<ref>[http://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Category?view=html&Universal.x=83&Universal.y=14 Значэнні фізічных пастаянных]</ref> хуткасці святла, электрычнай і магнітнай пастаянных прыведзены ў табліцы: {| class="standard" align="center" width="100%" ! <center>Сімвал</center> ! <center>Назва</center> ! <center>Лікавае значэнне</center> ! <center>Адзінкі вымярэння СІ</center> |- |- | : <math>c\ </math> | : Пастаянная хуткасці святла | : <math>299\;792\;458</math> (дакладна) | : [[метр|м]]/[[Секунда|с]] |- | : <math>\mu_0=4\pi\times 10^{-7}\ </math> | : Магнітная пастаянная | : <math> 1{,}256\;637\;06\dots\times 10^{-6}</math> | : [[Генры (адзінка вымярэння)|Гн]]/м |- | : <math>\varepsilon_0=1/(\mu_0 c^2)</math> | : Электрычная пастаянная | : <math> 8{,}854\;187\;82\dots\times 10^{-12}</math> | : [[Фарад|Ф]]/м |} Часам ўводзіцца велічыня, так званае «[[хвалевае супраціўленне]]», або «імпеданс» [[вакуум]]у: <center><math>Z_0=\sqrt{\frac{\mu_0}{\varepsilon_0}}=\mu_0 c = 119,916\;983\;2\;\pi \approx 376,730\;313\;461\;77 \approx 120\pi</math> [[Ом]].</center> ''Прыбліжанае'' значэнне для <math>Z_0\ </math> атрымліваецца, калі для хуткасці святла прыняць значэнне <math>c=3\cdot 10^8</math> м/c. У сістэме [[СГС]] <math>Z_0=1\ </math>. Гэта велічыня мае сэнс адносіны амплітуд напружанасцей электрычнага і магнітнага палёў плоскай [[электрамагнітная хваля|электрамагнітнай хвалі]] ў вакууме. == Ураўненні Максвела ў асяроддзі == Каб атрымаць поўную сістэму ўраўненняў [[Электрадынаміка|электрадынамікі]], да сістэмы ўраўненняў Максвела неабходна дадаць матэрыяльныя ўраўненні, якія звязваюць велічыні <math>\mathbf{j}</math>, <math>\mathbf{H}</math>, <math>\mathbf{D}</math>, <math>\mathbf{E}</math>, <math>\mathbf{B}</math>, у якіх улічаныя індывідуальныя ўласцівасці асяроддзя. Спосаб атрымання матэрыяльных ураўненняў даюць малекулярныя тэорыі [[палярызацыя дыэлектрыкаў|палярызацыі]], [[намагнічанасць]] і [[электраправоднасць|электраправоднасці]] асяроддзя, якія выкарыстоўваюць ідэалізаваныя мадэлі асяроддзя. Прымяняючы да іх ураўненні [[Класічная механіка|класічнай]] або [[Квантавая механіка|квантавай механікі]], а таксама метады [[Статыстычная фізіка|статыстычнай фізікі]], можна ўстанавіць сувязь паміж [[Вектар (матэматыка)|вектарамі]] <math>\mathbf{j}</math>, <math>\mathbf{H}</math>, <math>\mathbf{D}</math> з аднаго боку і <math>\mathbf{E}</math>, <math>\mathbf{B}</math> з іншага боку. === Звязаныя зарады і токі === [[Файл:Polarization and magnetization.svg|300px|міні|справа|''Злева:'' Сукупнасць мікраскапічных дыполяў у асяроддзі ўтварае адзін макраскапічны дыпольны момант і эквівалентная двум зараджаным з процілеглым знакам пласцінам на мяжы. Пры гэтым унутры асяроддзя ўсё зарады скампенсаваныя; ''Справа:'' Сукупнасць мікраскапічных цыркулярных токаў у асяроддзі эквівалентная макраскапічнаму току, які цыркулюе ўздоўж мяжы. Пры гэтым унутры асяроддзя ўсё токі скампенсаваныя.]] Пры прыкладанні [[Электрычнае поле|электрычнага поля]] да дыэлектрычнага матэрыялу кожная з яго [[Малекула|малекул]] ператвараецца ў мікраскапічны дыполь. Пры гэтым дадатныя [[Ядро атама|ядры атамаў]] трохі ссоўваюцца ў кірунку поля, а [[электронная абалонка|электронныя абалонкі]] ў процілеглым кірунку. Акрамя гэтага, малекулы некаторых рэчываў першапачаткова маюць дыпольны момант. Дыпольныя малекулы імкнуцца арыентавацца ў кірунку поля. Гэты эфект завецца [[палярызацыя дыэлектрыкаў|палярызацыяй дыэлектрыкаў]]. Такое зрушэнне звязаных зарадаў малекул ў аб’ёме эквівалентнае з’яўленню некаторага размеркавання зарадаў на паверхні, хоць усе малекулы, уцягнутыя ў працэс палярызацыі застаюцца нейтральнымі (гл. малюнак). Падобным чынам адбываецца і магнітная палярызацыя ([[Магнетызм|намагнічванне]]) у матэрыялах, у якіх атамы і малекулы маюць [[Магнітны момант|магнітныя моманты]], звязаныя са [[спін]]ам і [[Момант імпульсу|арбітальным момантам]] ядраў і [[электрон]]аў. Вуглавыя моманты атамаў можна прадставіць у выглядзе цыркулярных токаў. На мяжы матэрыялу сукупнасць такіх мікраскапічных токаў эквівалентная макраскапічным токам, якія цыркулююць ўздоўж паверхні, нягледзячы на тое, што рух зарадаў ў асобных магнітных дыполях адбываецца толькі ў мікрамаштабе (звязаныя токі). Разгледжаныя мадэлі паказваюць, што хоць вонкавае [[электрамагнітнае поле]] дзейнічае на асобныя атамы і малекулы, яго паводзіны ў многіх выпадках можна разглядаць спрошчана ў макраскапічным маштабе, ігнаруючы дэталі мікраскапічнай карціны. У асяроддзі вонкавыя электрычныя і магнітныя палі выклікаюць палярызацыю і намагнічванне рэчыва, якія макраскапічна апісваюцца адпаведна [[палярызацыя дыэлектрыкаў|вектарам палярызацыі]] <math>\mathbf P</math> і [[Намагнічанасць|вектарам намагнічанасці]] <math>\mathbf M</math> рэчыва, а на мікраўзроўні абумоўлены з’яўленнем звязаных зарадаў <math>\rho_b\ </math> і токаў <math>\mathbf{j}_b</math>. У выніку поле ў асяроддзі аказваецца сумай знешніх палёў і палёў, выкліканых звязанымі зарадамі і токамі. {| class="standard" align="center" | width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\rho_b=-\nabla\cdot\mathbf{P}</math> : <math>\mathbf{j}_b = c \nabla\times\mathbf{M} + \frac{\partial\mathbf{P}}{\partial t}</math> | : <math>\rho_b = -\nabla\cdot\mathbf{P}</math> : <math>\mathbf{j}_b = \nabla\times\mathbf{M} + \frac{\partial\mathbf{P}}{\partial t}</math> |} [[Палярызацыя дыэлектрыкаў|Палярызацыя]] <math>\mathbf P</math> і [[намагнічанасць]] рэчыва <math>\mathbf M</math> звязаны з вектарамі напружанасці і індукцыі электрычнага і магнітнага поля наступнымі суадносінамі: {| class="standard" align="center" | width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\mathbf{D}=\mathbf{E}+4\pi \mathbf{P}</math> : <math>\mathbf{B}=\mathbf{H}+4\pi \mathbf{M}</math> | : <math>\mathbf{D}=\varepsilon_0\mathbf{E}+\mathbf{P}</math> : <math>\mathbf{B}=\mu_0(\mathbf{H}+\mathbf{M})</math> |} Таму, выражаючы вектары <math>\mathbf{D}</math> і <math>\mathbf{H}</math> праз <math>\mathbf{E}</math>, <math>\mathbf{B}</math>, <math>\rho_b\ </math> і <math>\mathbf{j}_b</math>, можна атрымаць матэматычна эквівалентную сістэму ўраўненняў Максвела: {| class="standard" align="center" | width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\nabla\cdot\mathbf{E}=4\pi[\rho_f+\rho_b]</math> | : <math>\nabla\cdot\mathbf{E}= \frac{1}{\varepsilon_0}[\rho_f+\rho_b]</math> |- | : <math>\nabla\cdot\mathbf{B}=0</math> | : <math>\nabla\cdot\mathbf{B}=0</math> |- | : <math>\nabla\times\mathbf{E}=-\frac{1}{c}\,\frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t}</math> | : <math>\nabla\times\mathbf{E}=-\frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t}</math> |- | : <math>\nabla\times\mathbf{B}=\frac{4\pi}{c} [\mathbf{j}_b+\mathbf{j}_f]+\frac{1}{c}\frac{\partial\mathbf{E}}{\partial t}</math> | : <math>\nabla\times\mathbf{B}= \mu_0[\mathbf{j}_b+\mathbf{j}_f]+\frac{1}{c^2}\frac{\partial\mathbf{E}}{\partial t}</math> |} Індэксам <math>f\ </math> тут пазначаны свабодныя зарады і токі. Ураўненні Максвела ў такой форме з’яўляюцца фундаментальнымі, у тым сэнсе, што яны не залежаць ад мадэлі электрамагнітнай будовы рэчыва. Падзел зарадаў і токаў на свабодныя і звязаныя дазваляе «схаваць» у <math>\rho_b\ </math>, <math>\mathbf{j}_b</math>, а затым у <math>\mathbf{P}, \mathbf{M}</math> і, такім чынам, у <math>\mathbf{D},\mathbf{B}</math> складаны мікраскапічны характар ​​электрамагнітнага поля ў асяроддзі. === Матэрыяльныя ўраўненні === Матэрыяльныя ўраўненні ўстанаўліваюць сувязь паміж <math>\mathbf{D},\mathbf{H}</math> і <math>\mathbf{E},\mathbf{B}</math>. Пры гэтым улічваюцца індывідуальныя ўласцівасці асяроддзя. На практыцы ў матэрыяльных ураўненнях звычайна выкарыстоўваюцца эксперыментальна вызначаныя каэфіцыенты (залежныя ў агульным выпадку ад частаты электрамагнітнага поля), якія сабраны ў розных даведніках [[Фізічная велічыня|фізічных велічынь]]<ref>Напрыклад, {{кніга | загаловак = Таблицы физических величин | адказны = акад. И. К. Кикоин | месца = М. | выдавецтва = Атомиздат | год = 1976 }}</ref>. * У слабых [[Электрамагнітнае поле|электрамагнітных палях]], якія параўнальна павольна змяняюцца ў прасторы і ў [[час]]е, у выпадку [[Ізатрапія|ізатропных]], [[Ферамагнетык|неферамагнітных]] і [[Сегнетаэлектрычнасць|несегнетаэлектрычных]] асяроддзяў справядліва прыбліжэнне, у якім [[палярызавальнасць]] і [[намагнічанасць]] лінейна залежаць ад прыкладзеных палёў: {| class="standard" align="center" | width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\mathbf{P}=\chi_e\mathbf{E}</math> : <math>\mathbf{M}=\chi_m\mathbf{H}</math> | : <math>\mathbf{P}=\varepsilon_0\chi_e\mathbf{E}</math> : <math>\mathbf{M}=\chi_m\mathbf{H},</math> |} дзе ўведзеныя безразмерныя канстанты: <math>\chi_e\ </math> — [[дыэлектрычная ўспрымальнасць]] і <math>\chi_m\ </math> — [[магнітная ўспрымальнасць]] рэчыва (у сістэме адзінак [[СІ]] гэтыя канстанты ў <math>4\pi\ </math> разоў большыя, чым у гаусавай сістэме [[СГС]]). Адпаведна, матэрыяльныя ўраўненні для электрычнай і магнітнай індукцыі запісваюцца ў наступным выглядзе: {| class="standard" align="center" | width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\mathbf{D}=\varepsilon\mathbf{E}=(1+4\pi\chi_e)\mathbf{E}</math> : <math>\mathbf{B}=\mu\mathbf{H}=(1+4\pi\chi_m)\mathbf{H}</math> | : <math>\mathbf{D}=\varepsilon_0\varepsilon\mathbf{E}=\varepsilon_0(1+\chi_e)\mathbf{E}</math> : <math>\mathbf{B}=\mu_0\mu\mathbf{H}=\mu_0(1+\chi_m)\mathbf{H},</math> |} дзе <math>\varepsilon\ </math> — [[адносная дыэлектрычная пранікальнасць]], <math>\mu\ </math> — [[магнітная пранікальнасць|адносная магнітная пранікальнасць]]. Размерныя велічыні <math>\varepsilon_0\varepsilon</math> (у адзінках [[СІ]] — [[Фарад|Ф]]/[[Метр|м]]) і <math>\mu_0\mu</math> (у адзінках СІ — [[Генры (адзінка вымярэння)|Гн]]/м), якія ўзнікаюць у сістэме [[СІ]], называюцца ''[[дыэлектрычная пранікальнасць|абсалютная дыэлектрычная пранікальнасць]]'' і ''[[Магнітная пранікальнасць|абсалютная магнітная пранікальнасць]]'' адпаведна. * У правадніках існуе сувязь паміж [[Шчыльнасць току|шчыльнасцю току]] і [[Напружанасць электрычнага поля|напружанасцю электрычнага поля]], якая у добрым прыбліжэнні выражаецца [[Закон Ома|законам Ома]]: <center><math>\mathbf{j}=\sigma\mathbf{E},</math></center> дзе <math>\sigma</math> — [[Электрычная праводнасць|удзельная праводнасць]] асяроддзя (у адзінках СІ — [[Ом (адзінка вымярэння)|Ом]]⁻¹•м⁻¹). * У [[анізатрапія|анізатропным]] асяроддзі <math>\varepsilon</math>, <math>\mu</math> і <math>\sigma</math> з’яўляюцца тэнзарамі <math>\hat\varepsilon</math>, <math>\hat\mu</math> і <math>\hat\sigma</math>. У [[Сістэма каардынат|сістэме каардынат]] галоўных восей іх можна апісаць [[дыяганальная матрыца|дыяганальнымі матрыцамі]]. У гэтым выпадку, сувязь паміж напружанасцямі палёў і індукцыямі мае розныя каэфіцыенты па кожнай каардынаце. Напрыклад, у сістэме [[СІ]]: <center><math> \begin{array}{lll} D_x = \varepsilon_{0}\varepsilon_{xx}\,E_x,~~~~~ & D_y = \varepsilon_{0}\varepsilon_{yy}\,E_y,~~~~~ & D_z = \varepsilon_{0}\varepsilon_{zz}\,E_z, \\ [3mm] B_x = \mu_0\mu_{xx}\,H_x,~~~~~ & B_y = \mu_0\mu_{yy}\,H_y,~~~~~ & B_z = \mu_0\mu_{zz}\,H_z. \end{array}</math></center> * Хоць для шырокага класа рэчываў лінейнае прыбліжэнне для слабых палёў выконваецца з высокай дакладнасцю, у агульным выпадку залежнасць паміж <math>\mathbf{D},\mathbf{H}</math> і <math>\mathbf{E},\mathbf{B}</math> можа быць [[Лінейная функцыя|нелінейнай]]. У гэтым выпадку пранікальнасці асяроддзя не з’яўляюцца пастаяннымі, а залежаць ад велічыні поля ў дадзенай кропцы. Акрамя таго, больш складаная сувязь паміж <math>\mathbf{D},\mathbf{H}</math> і <math>\mathbf{E},\mathbf{B}</math> назіраецца ў асяроддзях з прасторавай або часавай [[дысперсія святла|дысперсіямі]]. У выпадку прасторавай дысперсіі токі і [[электрычны зарад|зарады]] ў дадзенай кропцы прасторы залежаць ад велічыні поля не толькі ў той жа кропцы, але і ў суседніх кропках. У выпадку часавай дысперсіі палярызацыя і намагнічанасць асяроддзя не вызначаюцца толькі велічынёй поля ў дадзены момант часу, а залежаць таксама ад велічыні палёў у папярэднія моманты часу. У самым агульным выпадку нелінейных і неаднародных асяроддзяў з дысперсіяй, матэрыяльныя ўраўненні ў сістэме СІ прымаюць інтэгральны выгляд: <center><math> \mathbf{P}(\mathbf{r}, t) = \varepsilon_0 \int_v\!\int\limits_{-\infty}^t \hat{\chi}_e (\mathbf{r},\mathbf{r}' ,t-t', \mathbf{E}, \mathbf{H})\, \mathbf{E}(\mathbf{r}', t')\, d t' d^3\mathbf{r}';</math></center> <center><math>\mathbf{M}(\mathbf{r}, t) = \int_v\!\int\limits_{-\infty}^t \hat{\chi}_m (\mathbf{r},\mathbf{r}', t-t', \mathbf{E}, \mathbf{H})\, \mathbf{H}(\mathbf{r}', t')\, d t' d^3\mathbf{r}'.</math></center>. Аналагічныя ўраўненні атрымліваюцца ў гаусавай сістэме [[СГС]] (калі фармальна прыняць <math>\varepsilon_0=1</math>). === Ураўненні ў ізатропных і аднародных асяроддзях без дысперсіі === У ізатропных і аднародных асяроддзях без дысперсіі ўраўненні Максвела прымаюць наступны выгляд: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\nabla\cdot\mathbf{E}=4\pi\,\frac{\rho}{\varepsilon}</math> : <math>\nabla\cdot\mathbf{B}=0</math> : <math>\nabla\times\mathbf{E}=-\frac{1}{c}\frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t}</math> : <math>\nabla\times\mathbf{B}=\frac{4\pi}{c}\,\mu\,\mathbf{j}+\frac{\varepsilon\mu}{c}\frac{\partial\mathbf{E}}{\partial t}</math> | : <math>\nabla\cdot\mathbf{E}=\frac{\rho}{\varepsilon\varepsilon_0}</math> : <math>\nabla\cdot\mathbf{B}=0</math> : <math>\nabla\times\mathbf{E}=-\frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t}</math> : <math>\nabla\times\mathbf{B}={\mu\mu_0}\mathbf{j}+\frac{\varepsilon\mu}{c^2}\frac{\partial\mathbf{E}}{\partial t}</math> |} У аптычным дыяпазоне частот замест дыэлектрычнай пранікальнасці <math>\varepsilon</math> выкарыстоўваецца [[паказчык праламлення]] <math>n=\sqrt{\varepsilon\mu}</math>, які паказвае адрозненне хуткасці распаўсюджвання [[монахраматычнае выпраменьванне|монахраматычнай светлавой хвалі]] ў асяроддзі ад хуткасці святла ў вакууме. Пры гэтым ў [[Бачнае выпраменьванне|аптычным дыяпазоне]] дыэлектрычная пранікальнасць звычайна прыкметна меншая чым на нізкіх частотах, а магнітная пранікальнасць большасці аптычных асяроддзяў практычна роўная адзінцы. Паказчык праламлення большасці празрыстых матэрыялаў складае ад 1 да 2, дасягаючы 5 у некаторых [[паўправаднік]]оў<ref>[http://refractiveindex.info/ Refractive index database]</ref>. У вакууме і дыэлектрычная, і магнітная пранікальнасці роўныя адзінцы: <math>\varepsilon=\mu=1</math>. Ураўненні Максвелла ў лінейным асяроддзі з’яўляюцца лінейнымі адносна палёў <math>(\mathbf{E},\mathbf{B})</math> і свабодных зарадаў і токаў <math>(\rho,\mathbf{j})</math>, таму справядлівы [[прынцып суперпазіцыі]]: <blockquote> Калі размеркавані зарадаў і токаў<math>(\rho_1,\mathbf{j}_1)</math> ствараюць электрамагнітнае поле з кампанентамі<math>(\mathbf{E}_1,\mathbf{B}_1)</math>, а іншыя размеркаванні <math>(\rho_2,\mathbf{j}_2)</math> ствараюць, адпаведна, поле <math>(\mathbf{E}_2,\mathbf{B}_2)</math>, то сумарнае поле, якое ствараецца крыніцамі <math>(\rho_1+\rho_2,\mathbf{j}_1+\mathbf{j}_2)</math>, будзе роўнае <math>(\mathbf{E}_1+\mathbf{E}_2,\mathbf{B}_1+\mathbf{B}_2)</math>. </blockquote> Пры распаўсюджванні электрамагнітных палёў у лінейным асяроддзі пры адсутнасці зарадаў і токаў сума любых асобных рашэнняў ураўненняў Максвела таксама будзе іх рашэннем. === Межавыя ўмовы === У многіх выпадках неаднароднае асяроддзе можна прадставіць у выглядзе сукупнасці кавалкава-непарыўных аднародных абласцей, раздзеленых бесканечна тонкімі межамі. Пры гэтым можна рашаць ураўненні Максвела ў кожнай вобласці асобна, а пасля «сшыць» атрыманыя рашэнні на межах. У прыватнасці, пры разглядзе рашэння ў канечным аб’ёме неабходна ўлічваць ўмовы на межах аб’ёму з навакольнай бясконцай прасторай. Межавыя ўмовы атрымліваюцца з ураўненняў Максвела гранічным пераходам. Для гэтага прасцей за ўсё скарыстаць ураўненні Максвелла ў інтэгральнай форме. Выбіраючы ў другой пары ўраўненняў контур інтэгравання ў выглядзе прамавугольнай рамкі бясконца малой вышыні так, каб рамка перасякала мяжу падзелу двух асяроддзяў, можна атрымаць наступную сувязь паміж кампанентамі поля ў дзвюх абласцях, якія прымыкаюць да мяжы<ref>Стрэттон Дж. А. Теория электромагнетизма. — М.-Л.: ГИТТЛ, 1948. — С. 42-45. — 539 с. — 8000 экз.</ref>: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>(\mathbf{E}_1-\mathbf{E}_2)\times \mathbf{n}_{1-2} = \mathbf 0</math>, : <math>(\mathbf{H}_1-\mathbf{H}_2)\times \mathbf{n}_{1-2} = \frac{4\pi}{c}\mathbf{j}_s</math>, | : <math>(\mathbf{E}_1-\mathbf{E}_2)\times \mathbf{n}_{1-2} = \mathbf 0</math>, : <math>(\mathbf{H}_1-\mathbf{H}_2)\times \mathbf{n}_{1-2} = \mathbf{j}_s</math>, |} дзе <math>\mathbf{n}_{1-2}</math> — адзінкавы вектар нармалі да паверхні, які накіраваны з асяроддзя 1 у асяроддзе 2 і мае размернасць, адваротную даўжыні, <math>\mathbf{j}_s</math> — шчыльнасць паверхневых ''свабодных'' токаў уздоўж мяжы (гэта значыць не уключаючы ''звязаных токаў'' намагнічвання, якія складваюцца на мяжы асяроддзя з мікраскапічных малекулярных і іншых падобных токаў). Першую межавую ўмову можна вытлумачыць як непарыўнасць на мяжы абласцей тангенцыяльных кампанент напружанасцей электрычнага поля (з другой вынікае, што тангенцыяльныя кампаненты напружанасці магнітнага поля непарыўныя толькі пры адсутнасці паверхневых токаў на мяжы). Аналагічным чынам, выбіраючы вобласць інтэгравання ў першай пары інтэгральных ураўненняў у выглядзе [[цыліндр]]а бясконца малой вышыні, які перасякае мяжу падзелу так, што яго [[утваральная лінія|ўтваральныя]] [[перпендыкулярнасць|перпендыкулярныя]] мяжы падзелу, можна атрымаць: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>(\mathbf{D}_1-\mathbf{D}_2)\cdot \mathbf{n}_{1-2} = -4\pi\rho_s</math>, : <math>(\mathbf{B}_1-\mathbf{B}_2)\cdot \mathbf{n}_{1-2} = 0</math>, | : <math>(\mathbf{D}_1-\mathbf{D}_2)\cdot \mathbf{n}_{1-2} = -\rho_s</math>, : <math>(\mathbf{B}_1-\mathbf{B}_2)\cdot \mathbf{n}_{1-2} = 0</math>, |} дзе <math>\rho_s\ </math> — паверхневая шчыльнасць свабодных зарадаў (гэта значыць, што яна не ўключае ў сябе звязаных зарадаў, якія ўзнікаюць на мяжы асяроддзя з-за дыэлектрычнай палярызацыі самога асяроддзя). Гэтыя межавыя ўмовы паказваюць непарыўнасць нармальнай кампаненты вектару магнітнай індукцыі (нармальная кампанента электрычнай індукцыі непарыўная толькі пры адсутнасці на мяжы паверхневых зарадаў). З ураўнення непарыўнасці можна атрымаць межавую ўмову для токаў: <center><math>(\mathbf{j}_1-\mathbf{j}_2)\cdot \mathbf{n}_{1-2} = \frac{\partial}{\partial t}\rho_s</math>,</center> Важным асобным выпадкам з’яўляецца мяжа падзелу [[дыэлектрык]]а і [[Звышправоднасць|ідэальнага правадніка]]. А раз ідэальны праваднік мае бесканечную [[Электрычная праводнасць|праводнасць]], [[электрычнае поле]] ўнутры яго роўнае нулю (інакш яно спараджала б бесканечную [[шчыльнасць току]]). Тады ў агульным выпадку зменных палёў з ураўненняў Максвела вынікае, што і магнітнае поле ў правадніку роўнае нулю. У выніку тангенцыяльная кампанента электрычнага і нармальная магнітнага поля на мяжы з ідэальным правадніком роўныя нулю: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\mathbf{E}_1\times \mathbf{n}_{1-2} = \mathbf 0</math>, : <math>\mathbf{H}_1\times \mathbf{n}_{1-2} = \frac{4\pi}{c}\mathbf{j}_s</math>, : <math>\mathbf{D}_1 \cdot \mathbf{n}_{1-2} = -4\pi\rho_s</math>, : <math>\mathbf{B}_1\cdot \mathbf{n}_{1-2} = 0</math>, | : <math>\mathbf{E}_1\times \mathbf{n}_{1-2} = \mathbf 0</math>, : <math>\mathbf{H}_1\times \mathbf{n}_{1-2} = \mathbf{j}_s</math>, : <math>\mathbf{D}_1\cdot \mathbf{n}_{1-2} = -\rho_s</math>, : <math>\mathbf{B}_1\cdot \mathbf{n}_{1-2} = 0</math>, |} == Законы захавання == Ураўненні Максвела ўтрымліваюць у сабе законы захавання [[Электрычны зарад|зараду]] і [[энергія электрамагнітнага поля|энергіі электрамагнітнага поля]]. === Ураўненне непарыўнасці === Крыніцы палёў (<math>\rho,~\mathbf{j}</math>) не могуць быць зададзены адвольным чынам. Прымяняючы аперацыю [[дывергенцыя, матэматыка|дывергенцыі]] да чацвёртага ўраўнення (закон Ампера-Максвела) і выкарыстоўваючы першае ўраўненне (закон Гаўса), можна атрымаць [[ураўненне непарыўнасці]] для зарадаў і токаў: <center><math>\nabla\cdot\mathbf{j}+\frac{\partial\rho}{\partial t}=0.</math></center> {{Hider| title = ''Вывад ураўнення непарыўнасці'' | content = <!-------------------------------------------------------------------------------------> [[Дывергенцыя, матэматыка|Дывергенцыя]] ад [[ротар, матэматыка|ротара]] роўная нулю, таму для чацвёртага ўраўнення Максвела (Закон Ампера-Максвела) у сістэме [[СІ]] маем: <center> <math> 0=\nabla\cdot[\nabla\times \mathbf{H}] = \nabla\cdot\mathbf{j}+\frac{\partial \nabla\cdot \mathbf{D}}{\partial t}= \nabla\cdot\mathbf{j} + \frac{\partial \rho}{\partial t}, </math> </center> дзе ў апошняй роўнасці падстаўлена першае ўраўненне (Закон Гауса). <!-------------------------------------------------------------------------------------> |frame-style = border: 1px solid rgb(200,200,200); | title-style = color: black; background-color: rgb(255,255,221); font-weight: bold; text-align: left;| content-style = color: black; background-color: white; text-align: left; | hidden=1 }} Гэта ўраўненне пры дапамозе інтэгральнай [[Формула Гауса — Астраградскага|тэарэмы Астраградскага — Гауса]] можна запісаць у наступным выглядзе: <center><math>\oint_s \mathbf{j}\cdot d\mathbf{s} = - \frac{d}{d t}\int_v \rho\, dv.</math></center> У левай частцы ўраўнення знаходзіцца поўны ток, што працякае праз замкнёную паверхню <math>s\ </math>. У правай частцы — змяненне з часам зараду ўнутры аб’ёму <math>v\ </math>. Такім чынам, змяненне зараду ўнутры аб’ёму магчыма толькі пры яго прытоку або адтоку праз паверхню <math>s\ </math>, якая абмяжоўвае аб’ём. Ураўненне непарыўнасці, раўназначнае [[Закон захавання зараду|закону захавання зараду]], выходзіць далёка за межы [[Класічная электрадынаміка|класічнай электрадынамікі]], застаючыся справядлівым і ў квантавай тэорыі. Таму гэта ўраўненне само па сабе можа быць паложана ў аснову электрамагнітнай тэорыі. Тады, напрыклад, ток зрушэння (вытворная па часе электрычнага поля) павінен абавязкова прысутнічаць у законе Ампера. З ураўненняў Максвелла для [[ротар, матэматыка|ротараў]] і ўраўнення непарыўнасці з дакладнасцю да адвольных функцый, незалежных ад часу, вынікаюць законы Гауса для электрычнага і магнітнага палёў. <!------------------- <center><math>\frac{\partial }{\partial t} (\nabla\mathbf{D}-\rho)=0,~~~~~~~~~~~~~ \frac{\partial }{\partial t} \nabla\mathbf{B}=0,</math></center> -------------------> === Закон захавання энергіі === {{Гл. таксама|Тэарэма Пойнтынга}} Калі дамножыць трэцяе ўраўненне Максвела ў дыферэнцыяльнай форме (закон Фарадэя) [[скалярны здабытак|скалярна]] на <math>\mathbf H</math>, а чацвёртае (закон Ампера — Максвела) — на <math>-\mathbf E</math> і скласці вынікі, можна атрымаць [[Тэарэма Пойнтынга|тэарэму Пойнтынга]]: <center><math>\nabla\cdot\mathbf{S}+\frac{\partial}{\partial t}\left(w_E+w_H\right)=-\mathbf{E}\mathbf{j},</math></center> дзе <center> {| class="standard" | width="75%" |- !width="50%"|[[СГС]]|| width="50%"|[[СІ]] |- | : <math>\mathbf{S}=\frac{c}{4\pi}\mathbf E \times\mathbf H</math> : <math>w_E = \frac{1}{8\pi}\,\mathbf{E}\cdot\mathbf{D}</math> : <math>w_H = \frac{1}{8\pi}\,\mathbf{H}\cdot\mathbf{B}</math> | : <math>\mathbf{S}=\mathbf E \times\mathbf H</math> : <math>w_E = \frac{1}{2}\,\mathbf{E}\cdot \mathbf{D}</math> : <math>w_H = \frac{1}{2}\,\mathbf{H}\cdot\mathbf{B}</math> |} </center> {{Hider|title = ''Вывад тэарэмы Пойнтынга'' |content = <!-------------------------------------------------------------------------------------> Пры дапамозе трэцяга і чацвёртага ўраўнення Максвела ў дыферэнцыяльнай форме, у сістэме [[СІ]] можна атрымаць: <center><math>\mathbf{E}\cdot[\nabla\times\mathbf{H}] = \mathbf{E}\mathbf{j} + \mathbf{E}\cdot \frac{\partial \mathbf{D}}{\partial t},~~~~~~~~~~~~~ \mathbf{H}\cdot[\nabla\times\mathbf{E}] = -\mathbf{H}\cdot \frac{\partial \mathbf{B}}{\partial t}.</math></center> Розніца левых частак ураўненняў згортваецца па наступнай формуле вектарнага аналізу (вытворная здабытку): <center> <math> \nabla\cdot[\mathbf{E}\times\mathbf{H}]=\mathbf{H}\cdot[\nabla\times\mathbf{E}]-\mathbf{E}\cdot[\nabla\times\mathbf{H}]. </math> </center> У лінейных, але, магчыма, неізатропных асяроддзях, паміж напружаннямі і індукцыямі існуе лінейная сувязь. Напрыклад, для электрычнага поля <math>\mathbf{D}=\varepsilon_0\,\hat{\varepsilon}\cdot\mathbf{E} </math>. Калі <math>\hat{\varepsilon}</math> — [[сіметрычная матрыца]], якая не залежыць ад часу, то: <center> <math>\mathbf{E}\cdot \frac{\partial \mathbf{D}}{\partial t} = \varepsilon_0\, \mathbf{E}\cdot\hat{\varepsilon}\cdot\frac{\partial \mathbf{E}}{\partial t} =\frac{\varepsilon_0}{2}\,\frac{\partial (\mathbf{E}\cdot\hat{\varepsilon}\cdot\mathbf{E})}{\partial t} =\frac{1}{2}\frac{\partial (\mathbf{E}\cdot\mathbf{D})}{\partial t}. </math> </center> Аналагічна для магнітнага поля. <!-------------------------------------------------------------------------------------> |frame-style = border: 1px solid rgb(200,200,200); | title-style = color: black; background-color: rgb(255,255,221); font-weight: bold; text-align: left;| content-style = color: black; background-color: white; text-align: left; | hidden=1 }} Вектар <math>\mathbf{S}</math> называецца [[вектар Пойнтынга|вектарам Пойнтынга]] (вектарам шчыльнасці патоку электрамагнітнай энергіі) і вызначае колькасць электрамагнітнай энергіі, якая пераносіцца праз адзінку плошчы ў адзінку часу. Інтэграл вектара Пойнтынга па сячэнні хвалі, якая распаўсюджваецца, вызначае яе моц. Важна адзначыць, што, як упершыню паказаў [[Олівер Хэвісайд|Хэвісайд]], фізічны сэнс патоку энергіі мае толькі бязвіхравая частка вектара Пойнтынга. Віхравая частка, [[дывергенцыя, матэматыка|дывергенцыя]] якой роўная нулю, не звязана з пераносам энергіі. Заўважым, што Хэвісайд атрымаў выраз для закона захавання незалежна ад Пойнтынга. У рускамоўнай літаратуры вектар Пойнтынга часта называецца таксама «вектарам Умава — Пойнтынга». Велічыні <math>w_E\ </math> і <math>w_H\ </math> вызначаюць аб’ёмныя шчыльнасці энергіі, адпаведна, электрычнага і магнітнага палёў. Пры адсутнасці токаў і звязаных з імі страт тэарэма Пойнтынга з’яўляецца [[ураўненне непарыўнасці|ўраўненнем непарыўнасці]] для энергіі электрамагнітнага поля. Праінтеграваўшы яго ў гэтым выпадку па некаторым замкнёным аб’ёме і скарыстаўшы [[формула Гауса — Астраградскага|тэарэму Астраградскага — Гауса]], можна атрымаць [[закон захавання энергіі]] для [[Электрамагнітнае поле|электрамагнітнага поля]]: <center><math>\oint_s\mathbf{S}\cdot d\mathbf{s}+\frac{d}{dt}\int_v(w_E+w_H)\,dv=0.</math></center> Гэта ўраўненне паказвае, што пры адсутнасці ўнутраных страт змяненне энергіі электрамагнітнага поля ў аб’ёме адбываецца толькі за кошт магутнасці [[Электрамагнітнае выпраменьванне|электрамагнітнага выпраменьвання]], што пераносіцца праз мяжу гэтага аб’ёму. Вектар Пойнтынга звязаны з імпульсам электрамагнітнага поля<ref>Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — С. 112—113. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7</ref>: <center><math> \mathbf{p} = \frac{1}{c^2}\int \mathbf{S}\,dv,</math></center> дзе інтэграванне праводзіцца па ўсёй прасторы. [[Электрамагнітная хваля]], паглынаючыся або адлюстроўваючыся ад некаторай паверхні, перадае ёй частку свайго [[імпульс]]у, што праяўляецца ў форме [[Ціск электрамагнітнага выпраменьвання|светлавога ціску]]. Эксперыментальна гэты эфект ўпершыню назіраўся [[Пётр Мікалаевіч Лебедзеў|П. Н. Лебедзевым]] ў [[1899]] годзе. == Патэнцыялы == === Скалярныя і вектарныя патэнцыялы === Закон Фарадэя і закон Гауса для магнітнай індукцыі выконваюцца тоесна, калі электрычнае і магнітнае палі выразіць праз ''скалярны'' <math>\varphi</math> і ''вектарны'' <math>\mathbf{A}</math> патэнцыялы<ref>Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — С. 69-76,95-96. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7</ref>: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\mathbf{E}=-\nabla \varphi-\frac{1}{c}\,\frac{\partial\mathbf{A}}{\partial t}</math> : <math>\mathbf{B}=\nabla\times\mathbf{A}</math> | : <math>\mathbf{E}=-\nabla \varphi - \frac{\partial \mathbf{A}}{\partial t}</math> : <math>\mathbf{B}=\nabla\times\mathbf{A}</math> |} {{Hider|title = ''Доказ'' |content = <!-------------------------------------------------------------------------------------> Калі магнітнае поле роўнае [[ротар, матэматыка|ротару]] [[вектарны патэнцыял электрамагнітнага поля|вектарнага патэнцыялу]], то дывергенцыя аўтаматычна роўная нулю: <center><math>\nabla\cdot\mathbf{B}= \nabla\cdot[\nabla\times\mathbf{A}]=[\nabla\times\nabla]\cdot\mathbf{A} = 0.</math></center> Падстаўляючы выраз для напружанасці электрычнага поля ў закон Фарадэя, напрыклад, у сістэме [[СІ]], атрымліваем: <center><math>\nabla\times\mathbf{E} =\nabla\times\left(-\nabla \varphi - \frac{\partial \mathbf{A}}{\partial t}\right) = -\nabla\times \frac{\partial \mathbf{A}}{\partial t} = -\frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t}.</math></center> <!-------------------------------------------------------------------------------------> |frame-style = border: 1px solid rgb(200,200,200); | title-style = color: black; background-color: rgb(255,255,221); font-weight: bold; text-align: left;| content-style = color: black; background-color: white; text-align: left; | hidden=1 }} Пры дадзеных электрычным <math>\mathbf{E}</math> і магнітным <math>\mathbf{B}</math> палях, [[электрычны патэнцыял|скалярны]] і [[вектарны патэнцыял электрамагнітнага поля|вектарны]] патэнцыялы вызначаны неадназначна. Калі <math>\psi\ </math> — адвольная функцыя каардынат і часу, то наступнае пераўтварэнне не зменіць значэнне палёў: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\mathbf{A} \rightarrow \mathbf{A} +\nabla \psi</math> : <math>\varphi \rightarrow \varphi - \frac{1}{c}\,\frac{\partial \psi}{\partial t}</math> | : <math>\mathbf{A} \rightarrow \mathbf{A} +\nabla \psi</math> : <math>\varphi \rightarrow \varphi - \frac{\partial \psi}{\partial t}.</math> |} Падобныя пераўтварэнні іграюць важную ролю ў [[Квантавая электрадынаміка|квантавай электрадынаміцы]] і ляжаць у аснове лакальнай [[калібравальная сіметрыя|калібравальнай сіметрыі]] [[Электрамагнітнае ўзаемадзеянне|электрамагнітнага ўзаемадзеяння]]. Лакальная калібравальная сіметрыя ўводзіць залежнасць ад каардынат і часу ў фазу глабальнай калібравальнай сіметрыі, якая, у сілу [[Тэарэма Нётэр|тэарэмы Нётэр]], прыводзіць да [[Закон захавання зараду|закона захавання зараду]]. Неадназначнасць вызначэння патэнцыялаў аказваецца зручнай для накладання на іх дадатковых умоў, так званай [[каліброўка вектарнага патэнцыялу|каліброўкі]]. Дзякуючы гэтаму, ўраўненні электрадынамікі прымаюць прасцейшы выгляд. Разгледзім, напрыклад, ураўненні Максвелла ў аднародных і ізатропных асяроддзях з дыэлектрычнай (<math>\varepsilon</math>) і магнітнай (<math>\mu\ </math>) пранікальнасцямі. Для дадзеных <math>\varphi</math> і <math>\mathbf{A}</math> заўсёды можна падабраць такую ​​функцыю <math>f</math>, каб выконвалася ''калібравальная ўмова Лорэнца''<ref>Стрэттон Дж. А. Теория электромагнетизма. — М.-Л.: ГИТТЛ, 1948. — С. 34-35. — 539 с. — 8000 экз.</ref>: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\nabla\cdot\mathbf{A} + \frac{\varepsilon\mu}{c}\,\frac{\partial \varphi}{\partial t} = 0</math> | : <math>\nabla\cdot\mathbf{A} + \frac{\varepsilon\mu}{c^2}\,\frac{\partial \varphi}{\partial t} = 0.</math> |} У гэтым выпадку тыя ўраўненні Максвела, што засталіся, ў аднародных і ізатропных асяроддзях можна запісаць у наступным выглядзе: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\square\phi = -4\pi\,\frac{\rho}{\varepsilon}</math> : <math>\square\mathbf{A} = -\frac{4\pi}{c}\,\mu\,\mathbf{j}</math> | : <math>\square\phi = -\frac{\rho}{\varepsilon\varepsilon_0}</math> : <math>\square\mathbf{A} = -\mu\mu_0\,\mathbf{j},</math> |} дзе <math>\square</math> — [[аператар Д’Аламбера]], які і ў сістэме [[СГС]], і ў сістэме [[СІ]] мае выгляд: <center><math> \square = \Delta -\frac{\varepsilon\mu}{c^2}\frac{\partial^2}{\partial t^2}.</math></center> Такім чынам, 8 ураўненняў Максвела для кампанент электрамагнітнага поля (2 вектарныя і 2 скалярныя) пры дапамозе патэнцыялаў можна звесці да 4 ураўненняў (скалярнага для <math>\varphi</math> і вектарнага для <math>\mathbf{A}</math>). Рашэнні гэтых ураўненняў для кропкавага зараду, які рухаецца адвольным чынам, называюцца [[патэнцыялы Ліенара — Віхерта|патэнцыяламі Ліенара — Віхерта]]<ref name="ReferenceA">Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — С. 215—218. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7</ref>. Можна ўвесці і іншыя [[каліброўка вектарнага патэнцыялу|каліброўкі]]. Так, для рашэння шэрагу задач зручнай аказваецца [[каліброўка вектарнага патэнцыялу|кулонаўская каліброўка]]: <center><math>\nabla\cdot\mathbf{A} = 0</math></center> У гэтым выпадку: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\Delta\phi = -4\pi\,\frac{\rho}{\varepsilon}</math> : <math>\square\mathbf{A} = -\frac{4\pi}{c}\,\mu\,\mathbf{j}_\bot</math> | : <math>\Delta\phi = -\frac{\rho}{\varepsilon\varepsilon_0}</math> : <math>\square\mathbf{A} = -\mu\mu_0\,\mathbf{j}_\bot,</math> |}, дзе <math>\mathbf{j}_\bot</math> — саленаідальная частка току (<math>\nabla\mathbf\cdot{j}_\bot=0</math>). Першае ўраўненне апісвае імгненнае (без запазнення) дзеянне кулонаўскай сілы, бо кулонаўская каліброўка неінварыянтная адносна [[пераўтварэнні Лорэнца|пераўтварэнняў Лорэнца]]. Пры гэтым энергію кулонаўскага ўзаемадзеяння можна аддзяліць ад астатніх узаемадзеянняў, што спрашчае квантаванне поля ў [[гамільтанава сістэма|гамільтанавым фармалізме]]<ref>{{Кніга|аўтар =Гинзбург В. Л.|загаловак = Теоретическая физика и астрофизика |месца = М.|выдавецтва =Наука |год = 1981|старонак =503|старонкі =12}}</ref>. Вектарны патэнцыял іграе вялікую ролю ў электрадынаміцы і ў [[Квантавая тэорыя поля|квантавай тэорыі поля]], аднак для даследавання працэсаў распаўсюджвання электрамагнітных хваль пры адсутнасці токаў і зарадаў яго ўвядзенне часта не прыводзіць да спрашчэння сістэмы, а зводзіцца да простай замены вектараў электрычнага і магнітнага поля на іншы аналагічны вектар, які апісваецца тымі ж ураўненнямі. Так, для гарманічных палёў вектарны патэнцыял будзе проста прапарцыянальны электрычнаму полю (скалярны патэнцыял пры гэтым можна прыняць роўным нулю). === Вектары Герца === * У [[1887]] годзе [[Генрых Герц]] прапанаваў замест непасрэднага рашэння '''ўраўненняў Максвела''' для двух вектарных функцый электрычнага і магнітнага палёў або скалярнага і вектарнага патэнцыялаў перайсці да новай адзінай вектарнай функцыі, якая цяпер носіць назву ''электрычнага вектара Герца'' <math>{\mathbf\Pi}^e</math> і дазваляе ў некаторых выпадках спрасціць рашэнне электрадынамічных задач, зводзячы іх да рашэння скалярнага хвалевага ўраўнення. {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\varphi=-\nabla\cdot\mathbf{\Pi}^e,</math> : <math>\mathbf{A}=\frac{\varepsilon\mu}{c}\frac{\partial\mathbf{\Pi}^e}{\partial t},</math> | : <math>\varphi=-\nabla\cdot\mathbf{\Pi}^e,</math> : <math>\mathbf{A}=\frac{\varepsilon\mu}{c^2}\frac{\partial \mathbf{\Pi}^e}{\partial t},</math> |- | : <math>\mathbf {E}^e = \nabla(\nabla\cdot \mathbf{\Pi}^e) - \frac{\mu\varepsilon}{c^2} \frac{\partial^2 \mathbf{\Pi}^e}{\partial t^2},</math> : <math>\mathbf {B}^e = \frac{\mu\varepsilon}{c} \nabla\times \frac{\partial \mathbf{\Pi}^e}{\partial t}.</math> | : <math>\mathbf {E}^e = \nabla(\nabla\cdot \mathbf{\Pi}^e) - \frac{\mu\varepsilon}{c^2} \frac{\partial^2 \mathbf{\Pi}^e}{\partial t^2},</math> : <math>\mathbf {B}^e = \frac{\mu\varepsilon}{c^2} \nabla\times \frac{\partial \mathbf{\Pi}^e}{\partial t}.</math> |} Заўважым, што скалярны <math>\varphi</math> і вектарны <math>\mathbf{A}</math> патэнцыялы, выражаныя праз вектар Герца, аўтаматычна задавальняюць [[каліброўка вектарнага патэнцыялу|калібравальнай умове Лорэнца]]. Вектар Герца ўлічвае ўсе палі, звязаныя са свабоднымі зарадамі і іх токамі. Падстаўляючы выразы для палёў праз электрычны вектар у два апошнія ўраўненні Максвела, можна атрымаць<ref>Стрэттон Дж. А. Теория электромагнетизма. — М.-Л.: ГИТТЛ, 1948. — С. 37-40. — 539 с. — 8000 экз.</ref><ref>''Essex E. A.'' Hertz vector potentials of electromagnetic theory. — [[American Journal of Physics]]. — 45. — 1977. — 1099—1101.</ref>: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\Delta \mathbf {\Pi}^e - \frac{\varepsilon\mu}{c^2}\frac{\partial^2{\mathbf {\Pi}^e}}{\partial t^2} =- \frac{4\pi}{\varepsilon}\mathbf{P}_f ,</math> : <math>\Delta \mathbf {\Pi}^e - \frac{\mu}{c^2}\frac{\partial^2{\mathbf {\Pi}^e}}{\partial t^2} =- \frac{4\pi}{\varepsilon} \left[\mathbf {P}+\mathbf{P}_f\right].</math> | : <math>\Delta \mathbf {\Pi}^e - \frac{\varepsilon\mu}{c^2}\frac{\partial^2{\mathbf {\Pi}^e}}{\partial t^2} =- \frac{1}{\varepsilon\varepsilon_0}\mathbf {P}_f,</math> : <math>\Delta \mathbf {\Pi}^e - \frac{\mu}{c^2}\frac{\partial^2{\mathbf {\Pi}^e}}{\partial t^2} =- \frac{1}{\varepsilon\varepsilon_0} \left[\mathbf {P}+\mathbf {P}_f\right].</math> |} Тут уведзены вектар палярызацыі свабодных зарадаў і токаў: <center><math>\mathbf j_f = \frac{\partial }{\partial t} {\mathbf P}_f,~~~~~~~~~~~~~~~~ \rho_f = - \nabla\cdot {\mathbf P}_f,</math></center> (пры гэтым ураўненне непарыўнасці для зараду выконваецца аўтаматычна). Такім чынам, электрычны вектар Герца вызначаецца хвалевымі ўраўненнямі, у правай частцы якіх стаіць палярызавальнасць, абумоўленая свабоднымі, альбо свабоднымі і звязанымі зарадамі, г. зн. электрычнымі дыпольнымі момантамі. * У [[1901]] годзе парны электрычнаму вектару Герца магнітны вектар, які таксама традыцыйна называюць іменем Герца, увёў італьянскі фізік [[Аўгуста Рыгі]]<ref>A. Nisbet, «Hertzian electromagnetic potentials and associated gauge transformations», Proc. of the Royal Soc. of London. Ser. A., 231, #1185, 250—263, 1955.</ref>. {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\varphi=0,</math> : <math>\mathbf{A}=\nabla\times\mathbf{\Pi}^m,</math> | : <math>\varphi=0,</math> : <math>\mathbf{A}=\frac{1}{c}\nabla\times\mathbf{\Pi}^m,</math> |- | : <math>\mathbf {D}^m = -\frac{\varepsilon\mu}{c} \nabla\times \frac{\partial \mathbf{\Pi}^m}{\partial t},</math> : <math>\mathbf {H}^m = \nabla\times[\nabla\times \mathbf{\Pi}^m] .</math> | : <math>\mathbf {D}^m = -\frac{\varepsilon\mu}{c^2} \nabla\times \frac{\partial \mathbf{\Pi}^m}{\partial t},</math> : <math>\mathbf {H}^m = \nabla\times[\nabla\times \mathbf{\Pi}^m] .</math> |} А раз палі, якія апісваюцца магнітным вектарам Герца, не залежаць ад свабодных зарадаў і токаў, а [[магнітны манаполь|магнітныя манаполі]] не выяўлены, то патэнцыялы задавальняюць каліброўцы Лорэнца ў выраджаным выглядзе — так званай [[каліброўка вектарнага патэнцыялу|кулонаўскай каліброўцы]] (<math>\varphi=0</math>, <math>\nabla\cdot\mathbf{A}=0</math>). Аналагічным чынам можна атрымаць ураўненні для магнітнага патэнцыялу Герца, падстаўляючы выражаныя праз яго палі ў трэцяе і чацвёртае ўраўненні Максвела без току: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\Delta \mathbf {\Pi}^m - \frac{\varepsilon\mu}{c^2}\frac{\partial^2{\mathbf {\Pi}^m}}{\partial t^2} = 0,</math> : <math>\Delta \mathbf {\Pi}^m - \frac{\varepsilon}{c^2}\frac{\partial^2{\mathbf {\Pi}^m}}{\partial t^2} =- \frac{4\pi}{\mu} \mathbf {M} .</math> | : <math>\Delta \mathbf {\Pi}^m - \frac{\varepsilon\mu}{c^2}\frac{\partial^2{\mathbf {\Pi}^m}}{\partial t^2} =0,</math> : <math>\Delta \mathbf {\Pi}^m - \frac{\varepsilon}{c^2}\frac{\partial^2{\mathbf {\Pi}^m}}{\partial t^2} =- \frac{1}{\mu} \mathbf {M}.</math> |} Дзеянне вонкавых магнітных палёў, звязаных са знешнімі крыніцамі, можна ўлічыць, па аналогіі з электрычным вектарам Герца, увядзеннем у правыя часткі дадатковай магнітнай палярызацыі <math>\mathbf {M}_f</math>. Такім чынам, вылучаецца два тыпы электрамагнітных палёў, якія выражаюцца праз электрычны і магнітны патэнцыялы Герца, а адвольнае поле можна прадставіць у выглядзе сумы такіх палёў. Палі, якія выражаюцца праз электрычны вектар Герца, носяць назву палёў электрычнага тыпу або папярочна-магнітных <nowiki>(TM)</nowiki> палёў, бо магнітнае поле для іх артаганальнае кірунку вектара Герца. Адпаведна, палі, якія выражаюцца праз магнітны вектар Герца, называюць палямі магнітнага тыпу або папярочна-электрычнымі палямі <nowiki>(TE)</nowiki>, электрычнае поле ў якіх артаганальнае спараджаючаму вектару Герца. Палі TM можна прадставіць як палі, якія спараджаюцца размеркаванымі ў прасторы электрычнымі дыполямі, а палі TE, адпаведна, магнітнымі. Вектарныя патэнцыялы Герца, у сваю чаргу, у многіх выпадках можна выразіць праз скалярныя патэнцыялы. === Патэнцыялы Дэбая === У электрадынаміцы шырока выкарыстоўваюцца скалярныя патэнцыялы, прапанаваныя [[Петэр Іозеф Вільгельм Дэбай|Дэбаем]]<ref>{{артыкул|аўтар=P. Debye|загаловак=Der Lichtdruck auf Kugeln von beliebigem Material|мова=de|выданне=[[Annalen der Physik]]|год=1909|том=30|старонкі=57—136}}</ref>. Хвалевае ўраўненне ўяўляе сабой сістэму трох звязаных скалярных ураўненняў, якія распадаюцца на тры скалярных ураўненні Гельмгольца толькі ў [[Прамавугольная сістэма каардынат|дэкартавай сістэме каардынат]]. Дзеля зручнасці пошуку рашэнняў, адпаведных межавым ўмовам, пажадана выбіраць каардынатныя сістэмы, каардынатныя паверхні якіх блізкія або супадаюць з паверхнямі меж. Адзін з падыходаў да рашэння вектарнага ўраўнення Гельмгольца заключаецца ва ўвядзенні скалярных функцый <math>\psi\,</math>, якія задавальняюць скалярнае хвалевае ўраўненне Гельмгольца, і праз якія затым можна выразіць вектарныя палі<ref>Стрэттон Дж. А. Теория электромагнетизма. — М.-Л.: ГИТТЛ, 1948. — С. 345—348. — 539 с. — 8000 экз.</ref>: : <math>\nabla^2 {\psi}+ k^2 \psi=0. </math> : <math>{\mathbf M}_\psi=\nabla\times ({\mathbf f}\psi),</math> : <math>{\mathbf N}_\psi = \frac{1}{k}\nabla\times\nabla \times({\mathbf f}\psi),</math> : <math>{\mathbf L}_\psi=\nabla\psi.</math> Тут <math>\mathbf f</math> — некаторая вектарная функцыя каардынат. Вектар <math>{\mathbf L}_\psi</math>, апісвае патэнцыяльную частку поля і яго можна прыняць роўным нулю пры адсутнасці свабодных зарадаў. Калі для некаторай артаганальнай каардынатнай сістэмы існуе функцыя <math>{\mathbf f}({\mathbf r})</math>, прапарцыянальная каардынатнаму вектару, то адвольнае вектарнае поле, якое адпавядае вектарнаму ўраўненню Гельмгольца ў гэтай сістэме, можна прадставіць у выглядзе сумы вектарных функцый, прапарцыянальных вектарам <math>{\mathbf M}_\psi</math> і <math>{\mathbf N}_\psi</math>. Як вынікае з ураўненняў Максвела, электрычнаму полю, прапарцыянальнаму <math>{\mathbf M}_\psi</math>, адпавядае магнітнае поле тыпу <math>{\mathbf N}_\psi</math> і наадварот. Пры гэтым вектарныя патэнцыялы <math>{\mathbf f}\psi</math> адпавядаюць вектарам Герца. У гэтым выпадку поле, прапарцыянальнае <math>{\mathbf M}_\psi</math>, [[нармаль]]нае вектару <math>{\mathbf f}</math>, таму яго кампаненты з’яўляюцца тангенцыяльнымі да адпаведнай <math>{\mathbf f}</math> каардынатнай паверхні. Калі межы ў задачы, што рашаецца, супадаюць з адной з такіх каардынатных паверхняў, то задавальненне межавых ўмоў істотна спрашчаецца. Такое прадстаўленне магчыма толькі для абмежавага мноства артаганальных каардынатных сістэм<ref>{{артыкул|аўтар=R. Janaswamy|загаловак=A note on the {TE/TM} decomposition of electromagnetic fields in three dimensional homogeneous space|мова=en|выданне=[[IEEE Transactions on Antennas and Propagation]]|год=2004|том=52|старонкі=2474—2476}}</ref>. У [[прамавугольная сістэма каардынат|дэкартавай сістэме каардынат]] у якасці вектара <math>{\mathbf f}</math> можа выступаць любы каардынатны вектар. Адпаведныя рашэнні ўяўляюць сабой плоскія хвалі. Для [[цыліндрычная сістэма каардынат|цыліндрычнай сістэмы каардынат]] <math>{\mathbf f}={\mathbf i}_z</math>, для [[Сферычная сістэма каардынат|сферычнай]] <math>{\mathbf f}={\mathbf r}</math>. Акрамя таго, такое прадстаўленне магчыма ў канічнай, а таксама адносна восі <math>z</math> ў [[Цыліндрычныя парабалічныя каардынаты|парабалічнай]] і [[Эліптычныя каардынаты|эліптычнай]] цыліндрычных сістэмах каардынат. === Вектары Рымана — Зільберштэйна === Калі ўвесці [[Камплексны лік|камплексны]] вектар Рымана — Зільберштэйна <math>\mathbf F</math> і камплексна спалучаны яму вектар <math>\mathbf F^*</math><ref>{{артыкул|аўтар=L. Silberstein|загаловак=Electromagnetische Grundgleichungen in bivectorieller Behandlung|мова=de|выданне=[[Annalen der Physik]]|год=1907|том=22|старонкі=579}}</ref><ref name="Birula">{{артыкул|аўтар=I. Bialynicky-Birula|загаловак=Photon wave function|мова=en|выданне=[[Progress in Optics]]|год=1996|том=36|старонкі=245—294}}</ref><ref>Стрэттон Дж. А. Теория электромагнетизма. — М.-Л.: ГИТТЛ, 1948. — С. 40—42. — 539 с. — 8000 экз.</ref>: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\mathbf F=\frac{1}{\sqrt{8\pi}}\left[\sqrt{\epsilon}\mathbf E+i\sqrt{\mu}\mathbf H\right],</math> | : <math>\mathbf F=\frac{1}{\sqrt{2}}\left[\sqrt{\varepsilon\varepsilon_0}\mathbf E+i\sqrt{\mu\mu_0}\mathbf H\right],</math> <!---------------- |- | : <math>\mathbf F^*=\frac{1}{\sqrt{8\pi}}\left[\sqrt{\epsilon}\mathbf E-i\sqrt{\mu}\mathbf H\right],</math> : <math>\mathbf E=\frac{\sqrt{2\pi}}{\sqrt{\varepsilon}}\left[\mathbf F+\mathbf F^*\right],</math> : <math>\mathbf H=-\frac{i\sqrt{2\pi}}{\sqrt{\mu}}\left[\mathbf F-\mathbf F^*\right],</math> | : <math>\mathbf F^*=\frac{1}{\sqrt{2}}\left[\sqrt{\varepsilon\varepsilon_0}\mathbf E-i\sqrt{\mu\mu_0}\mathbf H\right],</math> : <math>\mathbf E=\frac{1}{\sqrt{2\varepsilon\varepsilon_0}}\left[\mathbf F+\mathbf F^*\right],</math> : <math>\mathbf H=-\frac{i}{\sqrt{2\mu\mu_0}}\left[\mathbf F-\mathbf F^*\right],</math> ----------------> |} то ўраўненні Максвелла зводзяцца да двух: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\nabla\cdot \mathbf{F}=\sqrt{\frac{2\pi}{\varepsilon}}\rho,</math> : <math>\nabla\times \mathbf{F}=i\sqrt{2\pi\mu}\mathbf{j}+i\frac{\sqrt{\varepsilon\mu}}{c}\frac{\partial \mathbf F}{\partial t}.</math> | : <math>\nabla\cdot \mathbf{F}=\sqrt{\frac{1}{2\varepsilon\varepsilon_0}}\rho,</math> : <math>\nabla\times \mathbf{F}=i\sqrt{\frac{\mu\mu_0}{2}}\mathbf{j}+i\frac{\sqrt{\varepsilon\mu}}{c}\frac{\partial \mathbf F}{\partial t}.</math> |} Пры адсутнасці іншых зарадаў і токаў застаецца толькі другое ўраўненне (першае з-за роўнасці [[дывергенцыя, матэматыка|дывергенцыі]] [[ротар, матэматыка|ротара]] нулю ў гэтым выпадку задавальняецца аўтаматычна з дакладнасцю да незалежнай ад часу кампаненты): <center> <math>\nabla\times \mathbf F= i\frac{\sqrt{\varepsilon\mu}}{c}\frac{\partial \mathbf F}{\partial t}.</math> </center> У адрозненне ад хвалевага ўраўнення, якое атрымліваецца ў гэтым выпадку для вектараў поля або патэнцыялу, апошняе вектарнае дыферэнцыяльнае ўраўненне мае першы, а не другі парадак і таму ў шэрагу выпадкаў можа быць прасцейшым для рашэння. Для гарманічнага поля з залежнасцю <math>\mathbf F= \mathbf F^\pm e^{\pm i\omega t}</math> вектар <math>\mathbf F</math> з’яўляецца [[уласны вектар|уласным вектарам]] аператара [[ротар, матэматыка|ротара]]: <center> <math>\nabla\times\mathbf F^\pm=\mp k\mathbf F^\pm.</math> </center> Пры выбранай нарміроўцы <math>\mathbf F</math> мае сэнс [[камплексная амплітуда|камплекснай амплітуды]] электрамагнітнага поля, а яго квадрат модуля <center> <math>w=|\mathbf F|^2\equiv\mathbf F^*\mathbf F=w_E+w_H</math> </center> мае сэнс шчыльнасці энергіі поля. [[Вектар Пойнтынга]]: <center> <math>\mathbf S=-\frac{ic}{\sqrt{\varepsilon\mu}}{\mathbf F}^*\times{\mathbf F}.</math> </center> Вектары <math>\mathbf F</math> і <math>\mathbf F^*</math> можна інтэрпрэтаваць як [[хвалевая функцыя|хвалевыя функцыі]] цыркулярна палярызаваных [[фатон]]аў<ref name="Birula"/>. == Каварыянтная фармулёўка == З сучаснага пункту гледжання, чатырохмерная каварыянтная фармулёўка электрадынамікі, і ў прыватнасці — запіс ураўненняў Максвела ў такім выглядзе, з’яўляецца фізічна найбольш фундаментальнай. Практычна яна прыводзіць, акрамя відавочнай каварыянтнасці, да значна большай кампактнасці ўраўненняў, а значыць пэўнай прыгажосці і ў шэрагу выпадкаў зручнасці, і больш арганічна і прама ўключае ў сябе адзінства [[Электрамагнітнае поле|электрамагнітнага поля]]. Пад каварыянтнай фармулёўкай разумеюць два прама і непасрэдна звязаныя варыянты, якія, аднак, адрозніваюцца: [[Лорэнц-каварыянтнасць|Лорэнц-каварыянтная]] фармулёўка ў плоскай [[Прастора-час|прасторы-часе]] [[Прастора Мінкоўскага|Мінкоўскага]] і [[агульная каварыянтнасць|агульнакаварыянтная]] фармулёўка для агульнага выпадку скрыўлення прасторы-часу (якая звычайна разглядаецца ў кантэксце [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]]). Другі варыянт адрозніваецца ад першага тым, што [[метрычны тэнзар|метрыка]] прасторы-часу ў ім не сталая (што можа азначаць як прысутнасць [[Гравітацыя|гравітацыі]], так і проста выкарыстанне шырэйшага класа каардынат, напрыклад, адпаведных неінерцыяльным [[Сістэма адліку|сістэмам адліку]]), і шмат у чым зводзіцца да замены звычайных вытворных па (чатырохмерных) каардынатах на [[каварыянтная вытворная|каварыянтныя вытворныя]] (у значнай частцы выпадкаў гэта зводзіцца да механічнай замены першых на другія). Акрамя іншага, другі варыянт дазваляе даследаваць узаемадзеянне электрамагнітнага поля з гравітацыяй. * Ніжэй спачатку разгледжаны (як больш просты) першы варыянт — варыянт лорэнц-каварыянтнай фармулёўкі ў плоскай прасторы-часе. === Чатырохмерныя вектары === Пры каварыянтным запісе ўраўненняў электрадынамікі ажыццяўляецца пераход ад трохмерных вектараў і скаляраў да чатырохмерных вектараў ([[4-вектар]]ы). Незалежна ад [[Сістэма адзінак|сістэмы адзінак]], чатырохмерныя каардынаты (4-вектар каардынат, у кампаненты якога ўваходзяць час і трохмерныя прасторавыя каардынаты), вытворная па гэтых каардынатах (4-вытворная) і [[шчыльнасць току]] вызначаюцца наступным чынам{{efn|Тут і ніжэй выкарыстоўваюцца найбольш ужывальныя ў сучаснай літаратуры пагадненні (аб нумарацыі каардынат, сігнатуры метрыкі т.п.), якія наогул кажучы могуць быць выбраны і трохі іначай, што сустракаецца ў літаратуры.}}: <center><math>x^\alpha=(ct, ~\mathbf{r})=(ct,x,y,z), </math></center> <center> <math>\partial_\alpha=\frac{\partial }{\partial x^\alpha}=\Bigl(\frac{1}{c}\,\frac{\partial}{\partial t}, ~\nabla\Bigr)=\Bigl(\frac{1}{c}\,\frac{\partial}{\partial t},\frac{\partial}{\partial x},\frac{\partial}{\partial y},\frac{\partial}{\partial z}\Bigr),</math></center> <center><math>j^\alpha=\rho \frac{dx^\alpha}{dt}=(c\rho, ~\mathbf{j})=(c\rho,j_x,j_y,j_z). </math></center> Індэкс 4-вектара прымае значэнні <math>\alpha=0,1,2,3\ </math>. У кампанентным запісе вектара спачатку ідзе нулявая кампанента, затым — прасторавыя. Напрыклад, час роўны <math>t=x^0/c\ </math>, а шчыльнасць зараду <math>\rho=j^0/c\ </math>. У выніку гэтых азначэнняў, [[закон захавання зараду]] ў каварыянтнай форме прымае наступны выгляд: <center> <math>\partial_\alpha j^\alpha=0. </math> </center> Тут выкарыстоўваецца наступнае правіла ([[правіла Эйнштэйна]]): калі індэкс паўтараецца, то ў формуле маецца на ўвазе сумаванне ад 0 да 3. {{Hider| title = ''Прыклад'' | content = <!-------------------------------------------------------------------------------------> Прыведзенае вышэй ураўненне з'яўляецца кампактным запісам ураўнення непарыўнасці: <center> <math>\partial_0 j^0+\partial_1 j^1+\partial_2 j^2+\partial_3 j^3= \frac{\partial \rho}{\partial t}+\nabla\mathbf{j}=0. </math> </center> <!-------------------------------------------------------------------------------------> |frame-style = border: 1px solid rgb(200,200,200); | title-style = color: black; background-color: rgb(255,255,221); font-weight: bold; text-align: left;| content-style = color: black; background-color: white; text-align: left; | hidden=1 }} Увядзем 4-вектар патэнцыялу, які мае ў сістэмах [[СГС]] і [[СІ]] наступныя кампаненты: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>A^\alpha = (\varphi, ~~\mathbf{A})</math> : <math>A_\alpha = (\varphi, -\mathbf{A})</math> | : <math>A^\alpha = (\varphi/c, ~~\mathbf{A})</math> : <math>A_\alpha = (\varphi/c, -\mathbf{A})</math> |} Пры каварыянтным запісе мае значэнне, дзе стаіць індэкс у 4-вектара. Калі індэкс знаходзіцца ўнізе, то такі вектар называецца каварыянтным вектарам (або кавектарам), і яго прасторавыя кампаненты маюць адваротны знак у параўнанні з кампанентамі 4-вектара. Узняцце і апусканне індэксаў праводзіцца пры дапамозе [[метрычны тэнзар|метрычнага тэнзара]] <math>A_\alpha=g_{\alpha\beta}A^\beta\ </math>, які ў чатырохмернай [[прастора Мінкоўскага|прасторы Мінкоўскага]] мае дыяганальны выгляд з сігнатурай:<math>g_{\alpha\beta}=g^{\alpha\beta}={\rm diag}(1,-1,-1,-1)\ </math>. З дапамогай такога вызначэння 4-вектара патэнцыялу, калібравальную ўмову Лорэнца ў каварыянтнай форме можна запісаць наступным чынам: <center> <math>\partial_\alpha A^\alpha=0. </math> </center> Калі гэта ўмова выконваецца, то ўраўненні Максвела для патэнцыялаў у вакууме пры наяўнасці зарадаў і токаў прымаюць выгляд: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\partial^2 A^\alpha = \frac{4\pi}{c}\,j^\alpha</math> | : <math>\partial^2 A^\alpha = \mu_0\,j^\alpha</math>, |} дзе <math>\partial^2</math> — [[аператар Даламбера]] з адваротным знакам: <center> <math>\partial^2 = \partial_\alpha\partial^\alpha = -\square = \frac{1}{c^2} \frac{\partial^2}{\partial t^2} - \Delta. </math> </center> Нулявая кампанента ўраўненняў Максвела для 4-вектара патэнцыялу адпавядае ўраўненню для <math>\varphi</math>, а прасторавая — для <math>\mathbf{A}</math>. === Тэнзар электрамагнітнага поля === Вызначым каварыянтны тэнзар электрамагнітнага поля пры дапамозе вытворнай ад 4-вектара патэнцыялу<ref>Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — С. 88-90. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7</ref><ref>Müller-Kirsten H. J. W. Electrodynamics: An Introduction Including Quantum Effects. — Singapore: World Scientific, 2004. — P. 398,399. — 522 p. — ISBN 981-238-807-9</ref>: <center><math>F_{\alpha\beta}=\partial_\alpha A_\beta - \partial_\beta A_\alpha.</math></center> Яўна гэты антысіметрычны тэнзар (<math>F_{\alpha\beta} =-F_{\beta\alpha}\ </math>) можна прадставіць у наступным выглядзе: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>F_{\alpha\beta}=\left(\begin{matrix} 0 & E_x & E_y & E_z \\ -E_x & 0 & -B_z & B_y \\ -E_y & B_z & 0 & -B_x \\ -E_z & -B_y & B_x & 0 \end{matrix}\right),</math> | : <math>F_{\alpha\beta}=\left(\begin{matrix} 0 & E_x/c & E_y/c & E_z/c \\ -E_x/c & 0 & -B_z & B_y \\ -E_y/c & B_z & 0 & -B_x \\ -E_z/c & -B_y & B_x & 0 \end{matrix}\right).</math> |} Часавыя кампаненты тэнзара складаюцца з кампанент [[Напружанасць электрычнага поля|напружанасці электрычнага поля]], а прасторавыя — магнітнага, што можна запісаць наступным чынам: <math>F_{\alpha\beta}=(\mathbf{E},\mathbf{B})</math>. У тэнзары электрамагнітнага поля з верхнімі індэксамі змяняецца знак у нулявых кампанент (гэта значыць перад кампанентамі электрычнага поля): <math>F^{\alpha\beta}=(-\mathbf{E},\mathbf{B})</math>. Выкарыстоўваючы азначэнне тэнзара электрамагнітнага поля, нескладана праверыць выкананне наступнай тоеснасці: <center><math>\partial_\alpha F_{\beta \gamma}+\partial_\beta F_{\gamma\alpha}+\partial_\gamma F_{\alpha \beta}=0.</math></center> Яго можна перапісаць ў кампактнейшым выглядзе, увёўшы дуальны тэнзар электрамагнітнага поля: <center><math>\partial_\alpha \tilde{F}^{\alpha \beta} = 0, \qquad \tilde{F}^{\alpha \beta} =\frac{1}{2}\epsilon^{\alpha\beta\gamma\delta}\, F_{\gamma\delta},</math></center> дзе <math>\epsilon^{\alpha\beta\gamma\delta}\ </math> — антысіметрычны [[сімвал Леві-Чывіты]] (<math>\epsilon^{0123}=1\ </math>). Гэта ўраўненне з’яўляецца каварыянтным запісам закона Гауса для магнітнага поля і закона электрамагнітнай індукцыі Фарадэя. Кампаненты дуальнага тэнзара <math>\tilde{F}_{\alpha\beta}</math> атрымліваюцца з тэнзара <math>F_{\alpha\beta}\,</math>, у выніку перастаноўкі электрычнага і магнітнага палёў<ref>Müller-Kirsten H. J. W. Electrodynamics: An Introduction Including Quantum Effects. — Singapore: World Scientific, 2004. — P. 399. — 522 p. — ISBN 981-238-807-9</ref>: <math>\tilde{F}_{\alpha\beta}=(\mathbf{B},-\mathbf{E})</math>, <math>\tilde{F}^{\alpha\beta}=(-\mathbf{B},-\mathbf{E})</math>. Поўная сістэма ўраўненняў Максвела ў каварыянтнай форме мае выгляд: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\partial_\alpha \tilde{F}^{\alpha \beta} = 0</math> : <math>\partial_\alpha F^{\alpha \beta}=\frac{4\pi}{c}j^\beta,</math> | : <math>\partial_\alpha \tilde{F}^{\alpha \beta} = 0</math> : <math>\partial_\alpha F^{\alpha \beta}=\mu_0\,j^\beta.</math> |} Па індэксу <math>\alpha\ </math>, які ўваходзіць у формулу двойчы, праводзіцца сумаванне ад 0 да 3, а ў правай частцы другога ўраўнення знаходзіцца 4-вектар току. Нулявая кампанента гэтага ўраўнення адпавядае закону Гауса, а прасторавыя — закону Ампера — Максвела. Пры дапамозе тэнзара электрамагнітнага поля можна атрымаць законы пераўтварэнняў кампанент электрычнага і магнітнага палёў пры іх вымярэнні адносна розных [[інерцыяльная сістэма адліку|інерцыяльных сістэм адліку]]<ref>Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — С. 90-91. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7</ref><ref>Müller-Kirsten H. J. W. Electrodynamics: An Introduction Including Quantum Effects. — Singapore: World Scientific, 2004. — P. 403. — 522 p. — ISBN 981-238-807-9</ref>: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math> E'_y = \gamma\, \left(E_y - {u \over c} \,B_z\right),~~~ E'_z = \gamma\,\left(E_z + {u \over c} \,B_y\right),</math> : <math> B'_y = \gamma\,\left(B_y + {u \over c}\, E_z\right),~~~ B'_z = \gamma\,\left(B_z - {u \over c} \,E_y\right),</math> | : <math>E'_y = \gamma\,(E_y - u \,B_z),~~~ E'_z = \gamma\,(E_z + u \, B_y),</math> : <math>B'_y = \gamma\,\left(B_y + {u \over c^2}\,E_z\right),~~ B'_z = \gamma\,\left(B_z - {u \over c^2}\,E_y\right),</math> |} дзе «штрыхаваныя» велічыні вымяраюцца адносна [[Сістэма адліку|сістэмы адліку]], якая рухаецца ўздоўж восі <math>x\,</math>, з хуткасцю <math>u\,</math>, адносна сістэмы, у якой вымяраюцца «не штрыхаваныя» кампаненты палёў, а <math>\gamma=1/\sqrt{1-u^2/c^2}</math> — [[Лорэнц-фактар|множнік ​​Лорэнца]]. Кампаненты палёў уздоўж напрамку адноснага руху інерцыяльных сістэм адліку застаюцца нязменнымі: <math>E'_x = E_x,~~B'_x = B_x</math>. Ураўненні Максвела ў [[вакуум]]е інварыянтныя адносна [[пераўтварэнні Лорэнца|пераўтварэнняў Лорэнца]]. Гэта паслужыла адным са штуршкоў да стварэння [[Спецыяльная тэорыя адноснасці|спецыяльнай тэорыі адноснасці]]. Электрычнае і магнітнае палі розным чынам змяняюцца пры інверсіі восей прасторавай сістэмы каардынат. Электрычнае поле з’яўляецца палярным вектарам, а магнітнае — аксіяльным вектарам. Можна пабудаваць дзве інварыянтныя адносна пераўтварэнняў Лорэнца велічыні: <center> <math>F_{\alpha\beta}F^{\alpha\beta}=\mathrm{inv} \qquad \varepsilon^{\alpha\beta\gamma\delta}F_{\alpha\beta}F_{\gamma\delta}=\mathrm{inv}.</math> </center> Першы інварыянт з’яўляецца [[скаляр]]ам, а другі — [[псеўдаскаляр]]ам, гэта значыць змяняе свой ​​знак пры інверсіі каардынатных восей. === Лагранжыян === [[Дзеянне (фізічная велічыня)|Дзеянне]] <math>S\ </math> і [[лагранжыян]] (функцыя Лагранжа) <math>L\ </math> для пробнага зараду, які рухаецца ў вонкавым электрамагнітным полі ў сістэме [[СГС]] і [[СІ]] маюць выгляд<ref>Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — С. 70-73. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7</ref><ref name="ReferenceB">Müller-Kirsten H. J. W. Electrodynamics: An Introduction Including Quantum Effects. — Singapore: World Scientific, 2004. — P. 428. — 522 p. — ISBN 981-238-807-9</ref>: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>S = \int(-mc\,ds ~-~ \frac{q}{c} \,A_\alpha\, dx^\alpha)</math> : <math>L= - mc^2\sqrt{1-\frac{\mathbf{u^2}}{c^2}} + \frac{q}{c}\, \mathbf{A}\cdot\mathbf{u}-q\varphi</math> | : <math>S = \int(-mc\,ds ~-~ q \,A_\alpha\, dx^\alpha)</math> : <math>L= - mc^2\sqrt{1-\frac{\mathbf{u^2}}{c^2}} + q\, \mathbf{A}\cdot\mathbf{u}-q\varphi</math> |} дзе: * <math>m\ </math> — маса часціцы (у адзінках СІ — кг); * <math>\mathbf{u}</math> — яе хуткасць (у адзінках СІ — м/с); * <math>q\ </math> — зарад часціцы (у адзінках СІ — [[Кулон (адзінка вымярэння)|Кл]]); * <math>ds=\sqrt{dx_\alpha dx^\alpha}</math> — 4-х інтэрвал. Ураўненні руху зараду пад уздзеяннем [[Сіла Лорэнца|сілы Лорэнца]] ў каварыянтным запісе маюць выгляд: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>mc \frac{d^2x^\alpha}{ds^2} = \frac{q}{c}\, F^{\alpha\beta}\, \frac{dx_\beta}{ds}</math> | : <math>mc \frac{d^2x^\alpha}{ds^2} = q\, F^{\alpha\beta}\, \frac{dx_\beta}{ds}.</math> |} Ураўненні Максвела атрымліваюцца з [[прынцып найменшага дзеяння|прынцыпу найменшага дзеяння]], у якім дынамічнымі зменнымі з’яўляюцца 4-х патэнцыялы электрамагнітнага поля <math>A^\alpha\ </math>. Пры гэтым выкарыстоўваецца наступны каварыянтны выраз для [[Дзеянне (фізічная велічыня)|дзеяння]]<ref name="ReferenceB"/><ref>Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — С. 102. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7</ref>: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>S = -\frac{1}{16\pi c} \int F_{\alpha\beta}F^{\alpha\beta}\, d^4x - \frac{1}{c^2} \int A_\alpha\,j^\alpha\,d^4x</math> | : <math>S = -\frac{1}{4\mu_0} \int F_{\alpha\beta}F^{\alpha\beta}\, d^4x - \int A_\alpha\,j^\alpha\,d^4x,</math> |} дзе інтэграванне ажыццяўляецца па інварыянтным 4-аб’ёме <math>d^4x=c\,dt\,dv</math>. === Запіс пры дапамозе дыферэнцыяльных форм === {{Галоўны артыкул|Дыферэнцыяльныя формы ў электрамагнетызме}} Ураўненні Максвела ў каварыянтнай форме, як і вектарнае прадстаўленне ў трохмернай прасторы, можна запісаць у «бязіндэкснай форме». Для гэтага ўводзіцца аперацыя вонкавага здабытку <math>\wedge</math>, якая мае ўласцівасць антысіметрычнасці <math>\mathrm{d}x^\alpha\wedge \mathrm{d}x^\beta=-\mathrm{d}x^\beta\wedge \mathrm{d}x^\alpha</math>. Вонкавы здабытак дазваляе запісваць згорнутыя па ўсіх індэксах выразы з антысіметрычнымі тэнзарамі, такімі як <math>F_{\alpha\beta}\ </math>. Пры гэтым узнікаюць аб’екты, якія называюцца [[дыферэнцыяльная форма|дыферэнцыяльнымі формамі]] (ці проста формамі)<ref>''Болибрух А. А.'' [http://www.mccme.ru/dubna/2001/material/bol1.pdf Уравнения Максвелла и дифференциальные формы], МЦНМО, 2002.</ref>. 1-форма патэнцыялу поля вызначаецца наступным чынам (па індэксу <math>\alpha\ </math> — сума ад 0 да 3): <center> <math> \mathrm{A} = A_\alpha \mathrm{d}x^\alpha\ . </math> </center> З 1-формы, пры дапамозе аперацыі вокавага дыферэнцыявання <math>\mathrm{d}\ </math>, атрымліваецца 2-форма электрамагнітнага поля (ці 2-форма Фарадэя): <center> <math> \mathrm{F} = \mathrm{d}\,\mathrm{A} = \mathrm{d}A_\alpha \wedge \mathrm{d}x^\alpha = \partial_\beta A_\alpha ~\mathrm{d}x^\beta \wedge \mathrm{d}x^\alpha = \frac{1}{2} F_{\alpha\beta} ~\mathrm{d}x^\alpha\wedge \mathrm{d}x^\beta. </math> </center> Аперацыя вонкавага дыферэнцыявання мае ўласцівасць <math>\mathrm{d}^2=0\ </math>, што прыводзіць да закона Гауса для магнітнага поля і закону Фарадэя: <center> <math> \mathrm{d}\,\mathrm{F} = \mathrm{d}^2\,\mathrm{A} = \frac{1}{2}\,\partial_\gamma F_{\alpha\beta}\,\mathrm{d}x^\gamma \wedge \mathrm{d}x^\alpha \wedge \mathrm{d}x^\beta = \frac{1}{6}\,(\partial_\gamma F_{\alpha\beta}+\partial_\alpha F_{\beta\gamma}+\partial_\beta F_{\gamma\alpha})~ \mathrm{d}x^\alpha \wedge \mathrm{d}x^\beta \wedge \mathrm{d}x^\gamma = 0. </math> </center> Для запісу астатніх ураўненняў Максвела ўводзіцца дуальная да <math>\mathrm{F}\ </math> 2-форма <math>^*\mathrm{F}\ </math>, якая таксама называецца 2-формай Максвела<ref>Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж. Гравитация. — М.: Мир, 1977. — Т. 1. — С. 195,196. — 474 с.</ref>: <center> <math> ~^*\mathrm{F} = \frac{1}{2}\, \tilde{F}_{\alpha\beta} ~ \mathrm{d}x^\alpha \wedge \mathrm{d}x^\beta= \frac{1}{4}\, F^{\alpha\beta} \,\epsilon_{\alpha\beta\gamma\delta}~ \mathrm{d}x^\gamma \wedge \mathrm{d}x^\delta, </math> </center> і 3-форма току: <center> <math> ^*\mathrm{J} = -\frac{1}{3!}\,j^{\alpha} \,\epsilon_{\alpha\beta\gamma\delta}~ \mathrm{d}x^\beta \wedge \mathrm{d}x^\gamma \wedge \mathrm{d}x^\delta, </math> </center> дзе <math>\epsilon_{\alpha\beta\gamma\delta}\ </math> — абсалютны антысіметрычны [[сімвал Леві-Чывіты]] (<math>\epsilon_{0123}=-1\ </math>). Згортка з сімвалам Леві-Чывіты вонкавага здабытку дыферэнцыялаў называецца [[Зорка Ходжа|аператарам зоркі Ходжа]]. У гэтых абазначэннях ураўненні Максвелла ў сістэмах СГС і СІ прымаюць наступны выгляд<ref>Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж. Гравитация. — М.: Мир, 1977. — Т. 1. — С. 153—155. — 474 с.</ref>: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\mathrm{d}\,\mathrm{F}=0,</math> : <math>\mathrm{d}^*\mathrm{F}=\frac{4\pi}{c}\,^*\mathrm{J},</math> | : <math>\mathrm{d}\,\mathrm{F}=0,</math> : <math>\mathrm{d}^*\mathrm{F}=\mu_0\,^*\mathrm{J}.</math> |} {{Hider| title = ''Доказ'' | content = <!-------------------------------------------------------------------------------------> Каб паказаць эквівалентнасць гэтых ураўненняў ураўненням Максвела, неабходна запісаць іх у трохмернай вектарнай форме. У гэтым выпадку, у сістэме СГС, ток і 2-форма Максвела маюць выгляд: <center> <math> ^*\mathrm{J}=c\rho\mathrm{d}v-\mathbf{j}\mathrm{d}\mathbf{s}\wedge \mathrm{d}t\, c,~~~~~~~~~~~~~~~~~ ^*\mathrm{F}= \mathbf{E}\mathrm{d}\mathbf{s}-\mathbf{B}\mathrm{d}\mathbf{r} \wedge \mathrm{d}t\,c, </math> </center> дзе <math>\mathrm{d}v=\mathrm{d}x\wedge\mathrm{d}y\wedge\mathrm{d}z</math> — трохмерны аб'ём, а <math>\mathrm{d}\mathbf{s}=(\mathrm{d}y\wedge\mathrm{d}z,~\mathrm{d}z\wedge\mathrm{d}x, \mathrm{d}x\wedge\mathrm{d}y)</math> — вектар плошчы паверхні ў трохмернай прасторы. А раз: <center> <math> \mathrm{d}^*\mathrm{F}=(\nabla\mathbf{E})\mathrm{d}v +\Bigl( \frac{1}{c}\frac{\partial\mathbf{E}}{\partial t}- \nabla\times\mathbf{B}\Bigr) \mathrm{d}\mathbf{s} \wedge \mathrm{d}t\,c. </math> </center> то, з улікам ураўненняў Максвела ў дыферэнцыяльнай форме, атрымаем <math>^*\mathrm{J}\ </math>. <!-------------------------------------------------------------------------------------> |frame-style = border: 1px solid rgb(200,200,200); | title-style = color: black; background-color: rgb(255,255,221); font-weight: bold; text-align: left;| content-style = color: black; background-color: white; text-align: left; | hidden=1 }} З улікам тоеснасці <math>\mathrm{d}^2=0\ </math>, апошняе ўраўненне Максвела, запісанае пры дапамозе дыферэнцыяльных форм, адразу прыводзіць да [[ураўненне непарыўнасці|ураўнення непарыўнасці]] ([[закон захавання зараду|закону захавання зараду]]) : <center> <math> \mathrm{d}^*\mathrm{J}=0\ . </math> </center> У такой форме ўраўненні Максвела застаюцца справядлівымі і на адвольнай 4-мернай мнагастайнасці, напрыклад, у скрыўленнай прасторы-часе [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]]. У гэтым выпадку, у суадносінах дадаткова з’яўляецца [[Вызначнік (алгебра)|вызначнік]] метрычнага тэнзара <math>g</math>. Напрыклад, для току і вонкавага дыферэнцыявання: <center> <math> ^*\mathrm{J} = -\frac{1}{3!}\,j^{\alpha} \sqrt{-g}\,\epsilon_{\alpha\beta\gamma\delta}~ \mathrm{d}x^\beta \wedge \mathrm{d}x^\gamma \wedge \mathrm{d}x^\delta, ~~~~~~~~~~~~~~ \mathrm{d}^*\mathrm{F} = \frac{1}{4}\,F^{\alpha\beta}_{~~;\alpha}\sqrt{-g}\,\epsilon_{\beta\gamma\delta\eta}~ \mathrm{d}x^\gamma \wedge \mathrm{d}x^\delta \wedge \mathrm{d}x^\eta. </math> </center> === Агульнакаварыянтны запіс у кампанентах === На адвольнай 4-мернай мнагастайнасці, гэта значыць, у агульным выпадку яна можа ўключаць і [[Прастора-час|прастору-час]] ненулявое крывізны (а таксама адвольных чатырохмерных каардынат, уключаючы выпадкі неінерцыяльных сістэм адліку) [[электрадынаміка]] можа быць сфармулявана і ў звычайных індэксных абазначэннях. У асноўным рэцэпт пераходу ад выпадку нулявой крывізны прасторы-часу і лорэнцавых сістэм адліку ў ім, падрабязна апісанага вышэй, да агульнага выпадку заключаецца ў замене звычайных вытворных па каардынатах на [[каварыянтная вытворная|каварыянтныя вытворныя]], ўлік таго, што метрыка ў гэтым выпадку не сталая і не мае спецыяльнага лорэнцавага выгляду (гэта значыць практычна адвольная), а таксама пры інтэграванні — напрыклад, пры запісе [[Дзеянне (фізічная велічыня)|дзеяння]] — ўлік таго, што метрыка ўваходзіць у элемент аб’ёму (праз множнік <math>\sqrt{-g}</math> — корань з мінус вызначніка метрыкі). == Спінарная фармулёўка == Ураўненні Максвелла можна запісаць у [[спінар]]най форме: <math>\partial_{\lambda \dot \sigma} f_{\dot \mu}^{\dot \sigma} + \partial_{\dot \mu \sigma} f_{\lambda}^{\sigma} = 2s_{\dot \lambda \mu}</math>, <math>\partial_{\lambda \dot \sigma} f_{\dot \mu}^{\dot \sigma} - \partial_{\dot \mu \sigma} f_{\lambda}^{\sigma} = 0</math>, дзе [[спінар]] другога рангу <math>f</math> вызначаецца ўраўненнем <math>f_{\lambda \mu}=\frac{1}{2}(\partial_{\lambda \dot \sigma} \varphi_{\mu}^{\dot \sigma}+\partial_{\mu \sigma} \varphi_{\sigma}^{\dot \sigma})</math>, <math>\varphi_{\mu \nu}</math> — чатырохмерны патэнцыял у форме спінара другога рангу, <math>\partial_{\mu \nu}</math> — аператар чатырохмернага градыента ў спінарнай форме, <math>s_{\mu \nu}</math> — [[шчыльнасць току]] ў спінарнай форме<ref>Ван дер Варден Б. Л. Метод теории групп в квантовой механике, М., Едиториал УРСС, 2004, ISBN 5-354-00700-3</ref><ref>Румер Ю. Б. Спинорный анализ, М., НКТП, 104 стр.</ref>. == Спектральнае прадстаўленне == У [[Электрадынаміка|электрадынаміцы]] вялікае значэнне маюць [[гарманічныя ваганні]]. Такія палі можна прадставіць у выглядзе: <center> <math>\mathbf{E}(\mathbf{r},t)=\frac{1}{2}\left[\tilde{\mathbf{E}}(\mathbf{r})e^{-i\omega t}+ \mbox{c. c.}\right]=\Re[\tilde{\mathbf{E}}(\mathbf{r})e^{-i\omega t}], </math> </center> <center> <math>\mathbf{H}(\mathbf{r},t)=\frac{1}{2}\left[\tilde{\mathbf{H}}(\mathbf{r})e^{-i\omega t}+\mbox{c. c.}\right]=\Re[\tilde{\mathbf{H}}(\mathbf{r})e^{-i\omega t}]. </math> </center> дзе <math>\omega\ </math> — [[частата]] ваганняў поля. Пазначэнне «c. c.» азначае камплекснае спалучэнне папярэдняга складніка. У некаторых работах каэфіцыент {{Дроб|1|2}} у азначэнні гарманічных амплітуд не выкарыстоўваецца, што прыводзіць да адпаведнай мадыфікацыі ўсіх выразаў, якія залежаць ад гэтага азначэння. У літаратуры таксама часта сустракаецца выбар адваротнага знака ў камплекснай экспаненце. Разгледжаны тут варыянт адпавядае прынятаму ў [[Квантавая фізіка|квантавай тэорыі]] ў [[прадстаўленне Шродзінгера|прадстаўленні Шродзінгера]]. Усярэдненыя за перыяд шчыльнасці энергіі электрычнага і магнітнага поля роўныя, адпаведна: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\mathbf{S}=\frac{c}{16\pi}\left[{\tilde{\mathbf{E}}^*}\times{\tilde{\mathbf{H}}}+{\tilde{\mathbf{E}}}\times{\tilde{\mathbf{H}}^*}\right],</math> : <math>\langle w_E\rangle = \frac{\tilde{\varepsilon}}{16\pi}\,|\tilde{\mathbf{E}}|^2,</math> : <math>\langle w_H\rangle = \frac{\tilde{\mu}}{16\pi}\,|\tilde{\mathbf{H}}|^2.</math> | : <math>\mathbf{S}=\frac{1}{4}\left[{\mathbf{E}^*}\times{\tilde{\mathbf{H}}}+{\tilde{\mathbf{E}}}\times{\tilde{\mathbf{H}}^*}\right],</math> : <math>\langle w_E\rangle = \frac{\varepsilon_0\tilde{\varepsilon} |{\tilde{\mathbf{E}}}|^2}{4},</math> : <math>\langle w_H\rangle = \frac{\mu_0\tilde{\mu} |\tilde{\mathbf{H}}|^2}{4}.</math> |} Выкарыстоўваючы [[пераўтварэнне Фур'е]], на гарманічныя ваганні можна раскласці палі з адвольнай часовай залежнасцю. <center> : <math>\mathbf{E}(r,t)=\int\limits_{-\infty}^{\infty}\!\tilde {\mathbf{E}}(\mathbf{r},\omega)e^{-i\omega t} \frac{d\omega}{2\pi},</math> : <math>\mathbf{H}(r,t)=\int\limits_{-\infty}^{\infty}\!\tilde {\mathbf{H}}(\mathbf{r},\omega)e^{-i\omega t} \frac{d\omega}{2\pi}.</math> </center> Пераход да спектральных кампанент дазваляе засяродзіцца на каардынатнай залежнасці палёў. Ураўненні Максвела для спектральных кампанент у аднародных асяроддзях пры гэтым прымаюць выгляд: {| class="standard" align="center" width="70%" |- ! width="%35"| <center>[[СГС]]</center> ! width="%35"| <center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\nabla\cdot\tilde{\mathbf{E}}=\frac{4\pi\tilde {\rho}}{\tilde{\varepsilon}},</math> | : <math>\nabla\cdot\tilde{\mathbf{E}}= \frac{\tilde{\rho}}{\varepsilon_0\tilde{\varepsilon}},</math> |- | : <math>\nabla\cdot\tilde{\mathbf{B}}=0,</math> | : <math>\nabla\cdot\tilde{\mathbf{B}}=0,</math> |- | : <math>\nabla\times\tilde{\mathbf{E}}=i\frac{\omega}{c}\tilde{\mathbf{B}},</math> | : <math>\nabla\times\tilde{\mathbf{E}}=i\omega\tilde{\mathbf{B}},</math> |- | : <math>\nabla\times\tilde{\mathbf{B}}=-i\tilde{\varepsilon}\tilde{\mu}\frac{\omega}{c}\left[1+i\frac{4\pi \tilde{\sigma}}{\omega\tilde{\varepsilon}}\right]\tilde{\mathbf{E}}.</math> | : <math>\nabla\times\tilde{\mathbf{B}}= -i\tilde{\varepsilon}\tilde{\mu}\frac{\omega}{c^2}\left[1+i\frac{\tilde{\sigma}}{\omega\varepsilon_0\tilde{\varepsilon}}\right]\tilde{\mathbf{E}}.</math> |} Дыэлектрычная і магнітная пранікальнасці асяроддзя ў спектральным прадстаўленні звязаны з успрымальнасцямі [[#матэрыяльныя ўраўненні|матэрыяльных ураўненняў]] у інтэгральным прадстаўленні Фур’е-пераўтварэннем: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\tilde{\varepsilon}(\omega)=1+4\pi\int\limits_{-\infty}^{\infty}\!\chi_e(\tau)e^{i\omega\tau}d\tau,</math> : <math>\tilde{\mu}(\omega)=1+4\pi\int\limits_{-\infty}^{\infty}\!\chi_m(\tau)e^{i\omega\tau}d\tau.</math> | : <math>\tilde{\varepsilon}(\omega)=1+\int\limits_{-\infty}^{\infty}\!\chi_e(\tau)e^{i\omega\tau}d\tau,</math> : <math>\tilde{\mu}(\omega)=1+\int\limits_{-\infty}^{\infty}\!\chi_m(\tau)e^{i\omega\tau}d\tau.</math> |} == Ураўненні без свабодных зарадаў і токаў == Пры адсутнасці свабодных зарадаў і токаў <math>\rho=0\,</math>, <math>\mathbf{j}=0</math>, у ізатропных і аднародных асяроддзях без дысперсіі ўраўненні Максвела прымаюць наступны выгляд: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\nabla\cdot\mathbf{E}=0,~~~~~~~~~~~~~~~ \nabla\cdot\mathbf{B}=0,</math> : <math>\nabla\times\mathbf{E}=-\frac{1}{c}\frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t},~~~~~~ \nabla\times\mathbf{B}=\frac{\varepsilon\mu}{c}\frac{\partial\mathbf{E}}{\partial t},</math> | : <math>\nabla\cdot\mathbf{E}=0,~~~~~~~~~~~~~ \nabla\cdot\mathbf{B}=0,</math> : <math>\nabla\times\mathbf{E}=-\frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t},~~~~~~ \nabla\times\mathbf{B}=\frac{\varepsilon\mu}{c^2}\frac{\partial\mathbf{E}}{\partial t}.</math> |} Рашэннямі гэтых ураўненняў з’яўляецца напружанасць электрычнага поля <math>\mathbf{E}</math> і магнітная індукцыя <math>\mathbf{B}</math>. Дыэлектрычная <math>\varepsilon</math> і магнітная <math>\mu</math> пранікальнасці вызначаюцца ўласцівасцямі асяроддзя. Для вакууму <math>\varepsilon=1</math>, <math>\mu=1\,</math>. === [[Хвалевае ўраўненне]] === Ураўненні Максвела з’яўляюцца дыферэнцыяльнымі ўраўненнямі першага парадку па каардынатах і часу. Аднак у другой пары ў кожнае ўраўненне ўваходзяць абедзве невядомыя вектарныя функцыі <math>\mathbf{E}</math> і <math>\mathbf{B}</math>. Пры адсутнасці зарадаў і токаў можна перайсці да ўраўненняў другога парадку, кожнае з якіх залежыць толькі ад аднаго, электрычнага або магнітнага поля: <center> <math> \Delta\mathbf{E}-\frac{\varepsilon\mu}{c^2}\frac{\partial^2\mathbf E}{\partial t^2}=0, ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ \Delta\mathbf{B}-\frac{\varepsilon\mu}{c^2}\frac{\partial^2\mathbf B}{\partial t^2}=0. </math> </center> Такія ўраўненні называюцца [[хвалевае ўраўненне|хвалевымі]]. {{Hider| title = ''Вывад хвалевага ўраўнення'' | content = <!-------------------------------------------------------------------------------------> Бяром [[ротар, матэматыка|ротар]] ад закона Фарадэя, і выкарыстоўваючы закон Ампера-Максвела, атрымліваем (у сістэме [[СІ]]): : <math>\nabla\times[\nabla\times\mathbf E]=\nabla\times\left(-\frac{\partial\mathbf B}{\partial t}\right)=-\frac{\partial}{\partial t}[\nabla\times\mathbf B]=-\frac{\varepsilon\mu}{c^2}\frac{\partial^2\mathbf E}{\partial t^2}.</math> З іншага боку, раскрываючы двайны вектарны здабытак, маем: : <math>\nabla\times[\nabla\times\mathbf E]=\nabla\,(\nabla\cdot\mathbf E)-\Delta\mathbf E = -\Delta\mathbf E,</math> бо [[дывергенцыя, матэматыка|дывергенцыя]] электрычнага поля ў вакууме роўная нулю. Прыраўноўваючы гэтыя два выразы, атрымліваем хвалевае ўраўненне для электрычнага поля. Аналагічна атрымліваецца хвалевае ўраўненне для магнітнага поля. <!-------------------------------------------------------------------------------------> |frame-style = border: 1px solid rgb(200,200,200); | title-style = color: black; background-color: rgb(255,255,221); font-weight: bold; text-align: left;| content-style = color: black; background-color: white; text-align: left; | hidden=1 }} У [[каліброўка Лорэнца|лорэнцаўскай каліброўцы]] пры адсутнасці зарадаў і токаў хвалевае ўраўненне задавальняюць таксама вектарны і скалярны патэнцыялы: <center><math> \Delta\varphi-\frac{\varepsilon\mu}{c^2}\frac{\partial^2\varphi}{\partial t^2}=0, ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ \Delta\mathbf{A}-\frac{\varepsilon\mu}{c^2}\frac{\partial^2\mathbf A}{\partial t^2}=0. </math> </center> Велічыня <math>c/\sqrt{\varepsilon\mu}</math>, якая ўваходзіць у хвалевыя ўраўненні, вызначае хуткасць распаўсюджвання электрамагнітных палёў у асяроддзі. Яе максімальнае значэнне <math>c</math> дасягаецца ў вакууме, калі <math>\varepsilon=1</math> і <math>\mu=1\,</math>. === [[Ураўненне Гельмгольца]] === Няхай <math>\omega</math> — [[кругавая частата]] гарманічнага сігналу і залежнасць ад часу выбрана ў выглядзе <math>e^{-i\omega t}\,</math>. Пры адсутнасці электрычных зарадаў у асяроддзі, ураўненне Гельмгольца прымае выгляд: <center> <math>\Delta\mathbf E+k^2\mathbf E= 0,~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~\Delta\mathbf B+k^2\mathbf B= 0,</math> </center> дзе <math>k^2=\mu\varepsilon\frac{\omega^2}{c^2}</math>. == Некаторыя дакладныя рашэнні == === Поле кропкавага зарада ў руху === Калі зарад рухаецца з пастаяннай хуткасцю <math>\mathbf{u}</math>, то вакол яго ўзнікае магнітнае поле <math>\mathbf{B}</math>, а напружанасць электрычнага перастае быць сферычна сіметрычнай<ref>Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — С. 128—130. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7</ref>: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\mathbf{E}=\frac{Q}{\varepsilon}\, \frac{\mathbf{r}}{r^3}\, \frac{1-u^2/c^2}{(1-[\mathbf{n}\times\mathbf{u}]^2/c^2)^{3/2}}</math> : <math>\mathbf{B}=\frac{\varepsilon\mu}{c}\,[\mathbf{u}\times \mathbf{E}]</math> | : <math>\mathbf{E}=\frac{Q}{4\pi\varepsilon\varepsilon_0}\, \frac{\mathbf{r}}{r^3}\, \frac{1-u^2/c^2}{(1-[\mathbf{n}\times\mathbf{u}]^2/c^2)^{3/2}}</math> : <math>\mathbf{B}=\frac{\varepsilon\mu}{c^2}\,[\mathbf{u}\times \mathbf{E}]</math> |} Адзінкавы вектар <math>\mathbf{n}=\mathbf{r}/r</math> накіраваны ад зарада да кропкі вымярэння напружанасці поля. <math>r\,</math> — модуль вектара <math>\mathbf r</math>. Няхай <math>\theta\,</math> — вугал паміж вектарамі <math>\mathbf{u}</math> і <math>\mathbf{n}</math>, тады <math>[\mathbf{n}\times\mathbf{u}]^2=u^2\sin^2\theta</math>. Пры фіксаванай адлегласці ад зараду [[напружанасць электрычнага поля]] мінімальная ў кропках, якія знаходзяцца на лініі руху зараду. Максімальнае значэнне дасягаецца ў плоскасці, якая праходзіць праз зарад перпендыкулярна яго хуткасці. Магнітная індукцыя, па ўласцівасці вектарнага здабытку, перпендыкулярная хуткасці і электрычнаму полю. Раз зарад рухаецца, то ў фіксаванай кропцы прасторы электрычнае і магнітнае палі змяняюцца з часам. Яны задавальняюць ураўненні Максвела з шчыльнасцю зараду і току, прапарцыянальных [[дэльта-функцыя|дэльта-функцыі Дзірака]]: <center><math>\rho(\mathbf{r})=Q\delta(\mathbf{r}-\mathbf{r}_0),~~~~~~~~~~~ \mathbf{j}(\mathbf{r})=\mathbf{u}\,\rho(\mathbf{r})</math></center> дзе <math>\mathbf{r}_0</math> — бягучае становішча зараду. На пробны зарад <math>q\,</math>, які рухаецца ў той жа сістэме адліку, дзейнічае [[сіла Лорэнца]]. Яна можа быць атрымана пры дапамозе [[пераўтварэнні Лорэнца|пераўтварэнняў Лорэнца]] з [[Закон Кулона|закона Кулона]] і прынцыпу інварыянтавасці зараду<ref>Берклеевский курс физики. Том 2. Парселл Э. Электричество и магнетизм. — М.: Наука, 1971.</ref>. У гэтым сэнсе магнітнае поле па сваёй прыродзе з’яўляецца рэлятывісцкім эфектам. Калі кропкавы зарад рухаецца з [[паскарэнне]]м, то поле, што ствараецца ім, залежыць не толькі ад хуткасці, але і ад паскарэння. Складнік поля, які залежыць ад паскарэння, адпавядае выпраменьванню электрамагнітнай хвалі<ref name="ReferenceA"/>. === Плоскія электрамагнітныя хвалі === * Дапусцім, што [[напружанасць электрычнага поля]] і [[магнітная індукцыя]] з’яўляюцца адвольнымі функцыямі наступнай камбінацыі каардынат і часу: <center><math>\mathbf{E}(\mathbf r, t)=\mathbf{E}\Bigl(\mathbf{n}\mathbf{r}-\frac{c}{\sqrt{\varepsilon\mu}} t\Bigr), ~~~~~~~~~~~~~~~ \mathbf{B}(\mathbf r, t)=\mathbf{B}\Bigl(\mathbf{n}\mathbf{r}-\frac{c}{\sqrt{\varepsilon\mu}} t\Bigr),</math></center> дзе <math>\mathbf{n}</math> — некаторы пастаянны вектар. У гэтым выпадку <math>\mathbf{E}</math> і <math>\mathbf{B}</math> задавальняюць ураўненні Максвела пры адсутнасці зарадаў і токаў, калі паміж імі існуе наступная сувязь: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>\mathbf{B}=\sqrt{\varepsilon\mu}\,[\mathbf{n}\times\mathbf{E}]</math> | : <math>\mathbf{B}=\frac{\sqrt{\varepsilon\mu}}{c}\,[\mathbf{n}\times\mathbf{E}]</math> |} і яны перпендыкулярныя вектару <math>\mathbf{n}</math>, які павінен быць адзінкавым: <center> <math> \mathbf{n}\mathbf{E}=0,~~~~~~~~~~~~~~~\mathbf{n}\mathbf{B}=0,~~~~~~~~~~~~~~~\mathbf{n}^2=1. </math> </center> {{Hider| title = ''Вывад рашэння для плоскай хвалі'' | content = <!-------------------------------------------------------------------------------------> Калі напружанасць электрычнага поля залежыць ад каардынат і часу ў выглядзе наступнай іх камбінацыі <math>u=\mathbf{n}\mathbf{r}-c t/\sqrt{\varepsilon\mu}</math>, то для вытворнай <math>j\ </math>-тай кампаненты вектара <math>\mathbf{E}</math> па <math>i\ </math>-тай каардынаце і часу можна запісаць: <center> <math> \nabla_i E_j = \frac{\partial E_j}{\partial r_i} = \frac{d E_j}{du}\,\frac{\partial u}{\partial r_i} = n_i E_j ,~~~~~~~~~~~~~~~~ \frac{\partial E_j}{\partial t} = -\frac{c}{\sqrt{\varepsilon\mu}} \frac{d E_j}{du}, </math> </center> і аналагічна для магнітнай індукцыі. Таму ўраўненні Максвелла пры адсутнасці зарадаў і токаў прымаюць выгляд (сістэма [[СІ]]): <center> <math> \frac{d(\mathbf{n}\mathbf{E})}{du} = 0,~~~~~~~~ \frac{d(\mathbf{n}\mathbf{B})}{du} = 0,~~~~~~~~ \frac{d}{du}\bigl([\mathbf{n}\times \mathbf{E}] - \frac{c}{\sqrt{\varepsilon\mu}}\mathbf{B}\bigr)= 0,~~~~~~~~ \frac{d}{du}\bigl([\mathbf{n}\times \mathbf{B}] + \frac{\sqrt{\varepsilon\mu}}{c} \mathbf{E}\bigr)= 0. </math> </center> Інтэгруючы гэтыя суадносіны па <math>u\,</math>, і апускаючы канстанты інтэгравання, якія адпавядаюць пастаянным палям, атрымліваем: <center> <math>\mathbf{n}\mathbf{E} = 0,~~~~~~~~~ \mathbf{n}\mathbf{B} = 0,~~~~~~~~~ \mathbf{B} = \frac{\sqrt{\varepsilon\mu}}{c}\,[\mathbf{n}\times \mathbf{E}],~~~~~~~~~ \mathbf{E}= -\frac{c}{\sqrt{\varepsilon\mu}}\, [\mathbf{n}\times \mathbf{B}]. </math> </center> Падстаўляючы чацвёртае ўраўненне ў трэцяе, атрымліваем <math>\mathbf{n}^2=1</math>. <!-------------------------------------------------------------------------------------> |frame-style = border: 1px solid rgb(200,200,200); | title-style = color: black; background-color: rgb(255,255,221); font-weight: bold; text-align: left;| content-style = color: black; background-color: white; text-align: left; | hidden=1 }} Фізічны сэнс рашэння ў выглядзе плоскай хвалі заключаецца ў наступным. Выберам вось <math>z\ </math> дэкартавай сістэмы каардынат так, каб вектар <math>\mathbf{n}</math> быў накіраваны ўздоўж яе. Тады электрычныя і магнітныя палі хвалі залежаць ад каардынаты <math>z\ </math> і часу <math>t\ </math> наступным чынам: <center> <math> \mathbf{E}(z, t)=\mathbf{E}\Bigl(z-\frac{c}{\sqrt{\varepsilon\mu}} t\Bigr), ~~~~~~~~~~~~~~~ \mathbf{B}(z, t)=\mathbf{B}\Bigl(z-\frac{c}{\sqrt{\varepsilon\mu}} t\Bigr), </math> </center> Дапусцім, што ў пачатковы момант часу <math>t=0\ </math> напружанасць поля з’яўляецца адвольнай вектарнай функцыяй <math>z\ </math>. З цягам часу гэта функцыя будзе зрушвацца ў прасторы ўздоўж восі <math>z\ </math> з хуткасцю <math>c/\sqrt{\varepsilon\mu}</math>. У электрамагнітнай хвалі ў агульным выпадку напружанасць поля можа быць адвольнай неперыядычнай функцыяй <math>u=\mathbf{n}\mathbf{r}-c t/\sqrt{\varepsilon\mu}</math>. Напрыклад, рашэнне ў выглядзе плоскай хвалі можа апісваць электрамагнітны імпульс, лакалізаваны ўздоўж напрамку руху. У плоскасці, перпендыкулярнай <math>\mathbf{n}</math>, электрамагнітныя палі не змяняюцца, што азначае, што ў гэтай плоскасці плоская хваля не абмежавана і мае плоскі [[фазавы фронт]] (іменна таму хваля называецца '''плоскай'''). Электрычнае і магнітнае палі пры распаўсюджванні плоскай хвалі ўвесь час застаюцца перпендыкулярнымі вектару <math>\mathbf{n}</math>, таму такія хвалі называюць «папярочнымі» або «трансверсальнымі». Вектары <math>\mathbf{E}</math> і <math>\mathbf{B}</math>, па ўласцівасці вектарнага здабытку, таксама перпендыкулярныя адзін аднаму. <math>\bullet</math> Шчыльнасці энергіі электрычнага і магнітнага поля ў плоскай хвалі роўныя адна адной: {| class="standard" align="center" width="75%" |- !width="50%"|<center>[[СГС]]</center>|| width="50%"|<center>[[СІ]]</center> |- | : <math>w_E=w_H = \frac{\varepsilon}{8\pi}\, \mathbf{E}^2</math> | : <math>w_E=w_H = \frac{\varepsilon\varepsilon_0}{2} \, \mathbf{E}^2</math> |} [[Вектар Пойнтынга]] (шчыльнасць патоку энергіі), незалежна ад сістэмы адзінак, звязаны з поўнай шчыльнасцю энергіі наступным чынам: <center> <math> \mathbf{S}=\frac{c}{\sqrt{\varepsilon\mu}}\, \mathbf{n}\, (w_E+w_H). </math> </center> Гэтыя суадносіны адпавядаюць ураўненням сувязі імпульсу і энергіі для [[Бязмасавыя часціцы|бязмасавай часціцы]] ў [[Спецыяльная тэорыя адноснасці|рэлятывісцкай тэорыі]]. Аднак хуткасць <math>c/\sqrt{\varepsilon\mu}</math> ў асяроддзі меншая, чым хуткасць святла ў вакууме <math>c\,</math>. [[Файл:Circular.Polarization.Circularly.Polarized.Light And.Linearly.Polarized.Light.Comparison.svg|280px|міні|справа|Цыркулярна і лінейна палярызаваная плоская электрамагнітная хваля]] Плоскія і папярочныя хвалі з’яўляюцца матэматычнымі абстракцыямі. Рэальныя хвалі канечнай [[Апертура (оптыка)|апертуры]] з-за эфекту [[дыфракцыя|дыфракцыі]] можна лічыць плоскімі і папярочнымі толькі ў некаторым прыбліжэнні. <math>\bullet</math> Важны асобны выпадак рашэння ў выглядзе плоскіх хваль узнікае, калі напружанасці палёў з’яўляюцца гарманічнымі перыядычнымі функцыямі. Выберам каардынатную вось <math>z\,</math>, уздоўж хвалевага вектара <math>\mathbf{k}</math>. Тады вектар электрычнага поля (як, зрэшты, і магнітнага) будзе ляжаць у плоскасці <math>(x,y)\,</math>, г. зн. <math>\mathbf{E}=(E_x,E_y,0)</math>. Калі па кожнай праекцыі ў гэтай плоскасці электрычнае поле здзяйсняе перыядычныя ваганні, то такую ​​хвалю называюць монахраматычнай плоскай хваляй: <center> <math> E_x=a\, \cos(\omega t-\mathbf{k}\mathbf{r}+\phi_1),~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ E_y=b\, \cos(\omega t-\mathbf{k}\mathbf{r}+\phi_2). </math> </center> Параўнанне з агульным рашэннем для плоскай хвалі прыводзіць да наступнай сувязі паміж вектарам <math>\mathbf{k}</math> і канстантай <math>\omega\,</math>, якая называецца [[Закон дысперсіі|ўраўненнем дысперсіі]]: <center> <math> \mathbf{k}= \mathbf{n}\, \frac{\sqrt{\varepsilon\mu}}{c}\,\omega,~~~~~~~~~~~~~\mathbf{k}^2 = \frac{\varepsilon\mu}{c^2}\,\omega^2. </math> </center> У гэтым выпадку, вектар <math>\mathbf{k}</math> называецца [[хвалевы вектар|хвалевым вектарам]], а <math>\omega\,</math> — [[Кругавая частата|кругавой частатой]] монахраматычнай электрамагнітнай хвалі. Модуль хвалевага вектара і кругавая частата звязаны з даўжынёй хвалі <math>\lambda\,</math> і яе частатой <math>\nu\,</math> наступным чынам: <center> <math> k = \frac{2\pi}{\lambda},~~~~~~~~~\omega=2\pi\nu,~~~~~~~~~~~\lambda\nu = \frac{c}{\sqrt{\varepsilon\mu}}. </math> </center> Канстанты <math>\phi_1\,</math> і <math>\phi_2\,</math> з’яўляюцца зрухамі фазы, а <math>a\,</math> і <math>b\,</math> — амплітудамі ваганняў уздоўж кожнай восі. У фіксаванай кропцы прасторы (<math>\mathbf{k}\mathbf{r}=\mathrm{const}</math>) вектар электрычнага поля, у агульным выпадку, апісвае ў плоскасці <math>(x,y)\ </math> [[эліпс]], таму такія хвалі называюцца эліптычна палярызаванымі. Іх асобным выпадкам з’яўляюцца хвалі, палярызаваныя па крузе. Выраджаны ў прамую эліпс адпавядае ваганням напружанасці поля ўздоўж адной прамой у плоскасці <math>(x,y)\ </math>. Такія хвалі называюцца лінейна палярызаванымі. Аналагічная сітуацыя з вектарам магнітнай індукцыі, які ўвесь час перпендыкулярны напружанасці электрычнага поля. == Сувязь з іншымі тэорыямі == Ураўненні Максвела цалкам сумяшчальныя з прынцыпамі [[Спецыяльная тэорыя адноснасці|спецыяльнай тэорыі адноснасці]]. Яны таксама дастасавальныя пры мікраскапічным апісанні рэчыва, калі зараджаныя часціцы падпарадкоўваюцца прынцыпам [[Квантавая механіка|квантавай механікі]], а [[электрамагнітнае поле]] застаецца [[Класічная фізіка|класічным]] (не квантавым). У гэтым выпадку квантавыя аб’екты (напрыклад, [[электрон]]ы) апісваюцца [[Ураўненне Шродзінгера|ўраўненнем Шродзінгера]] або [[Ураўненне Дзірака|ўраўненнем Дзірака]], аднак патэнцыялы [[Электрамагнітнае ўзаемадзеянне|электрамагнітнага ўзаемадзеяння]] ў гэтых ураўненнях вызначаюцца класічнымі ўраўненнямі Максвела. Тым не менш, існуюць з’явы, для апісання якіх патрэбна больш паслядоўнае аб’яднанне палявога падыходу Фарадэя — Максвелла з прынцыпамі квантавай механікі. Яно ажыццяўляецца пры дапамозе метадаў [[Квантавая тэорыя поля|квантавай тэорыі поля]] ў [[Квантавая электрадынаміка|квантавай электрадынаміцы]]. У гэтым выпадку форма ўраўненняў Максвела (лагранжыян) застаецца нязменнай, аднак палі становяцца аператарамі, а ўраўненні Максвелла — аператарнымі [[Ураўненне Гейзенберга|ўраўненнямі Гейзенберга]]. Рашэнне падобных ураўненняў прыводзіць да з’яўлення новых эфектаў, якія адсутнічаюць у класічнай тэорыі поля. Гэтыя эфекты істотныя, у прыватнасці, у наступных фізічных сітуацыях: * Звышмоцныя палі (<math>E \sim m_e^2c^3/e\hbar</math>≈1.32×10¹⁸ В/м, дзе <math>m_e\ </math> — маса электрона, <math>e\ </math> — яго зарад, <math>\hbar</math> — [[пастаянная Планка]]) — [[Механічная работа|работа]] такога поля на [[Комптанаўская даўжыня хвалі|комптанаўскай даўжыні хвалі]] электрона роўная па парадку велічыні [[энергія спакою|энергіі спакою]] электрона, што прыводзіць да самаадвольнай генерацыі электрон-пазітронных пар з вакууму ([[эфект Швінгера]])<ref>{{артыкул|аўтар=Schwinger J.|загаловак=On gauge invariance and vacuum polarization|мова=en|выданне=Phys. Rev. Lett.|год=1951|том=82|старонкі=664}}</ref>. У выніку ўзнікае эфектыўнае ўзаемадзеянне [[фатон]]аў, якое адсутнічае ў класічнай электрадынаміцы і прыводзіць да эфектыўнай змены лагранжыяна поля (напрыклад, на нізкаэнергетычнай граніцы поле апісваецца лагранжыянам Гейзенберга — Эйлера<ref>{{артыкул|аўтар=Heisenberg W., Euler H.|загаловак=Folgerungen aus der Dlracschen Theorie des Positrons|мова=de|выданне=Z. Phys.|год=1936|том=98|старонкі=714}}</ref>). * Звышслабыя палі, з энергіяй <math>\sim\hbar\omega</math>, дзе <math>\omega\ </math> — частата поля (гл. [[формула Планка]]). У гэтым выпадку становяцца прыкметнымі асобныя кванты электрамагнітнага поля — [[фатон]]ы. * Для апісання эфектаў паглынання і выпускання святла атамамі і малекуламі. * Для апісання некласічных, напрыклад, [[сціснуты стан поля|сціснутых станаў поля]]<ref>А. В. Белинский, А. С. Чиркин {{З|ФЭ|http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3613.html|загаловак=Сжатое состояние}}</ref>. * На малых адлегласцях, параўнальных з [[Комптанаўская даўжыня хвалі|комптанаўскай даўжынёй хвалі]] [[электрон]]а, <math>\lambda_e=\hbar/m_ec</math> ≈ 3,86×10⁻¹³ м, калі ў выніку вакуумных эфектаў мадыфікуецца, напрыклад, [[закон Кулона]]. == Аксіяматычны падыход == Гістарычна ўраўненні Максвела ўзніклі ў выніку абагульнення розных эксперыментальных адкрыццяў. Аднак з аксіяматычнага пункту гледжання іх можна атрымаць пры дапамозе наступнай паслядоўнасці крокаў<ref>Парселл Э. Берклеевский курс физики. — М.: Наука. — Т. II. Электричество и магнетизм. — С. 149—181.</ref>: * Пастуліруюцца: ** [[закон Кулона]] (сіла <math>\mathbf{F}</math>, якая дзейнічае на пробны зарад <math>q\,</math>, з боку нерухомага зарада <math>Q\,</math>); ** інварыянтнасць зараду ў розных інерцыяльных сістэмах адліку; ** [[прынцып суперпазіцыі]]. * Пры дапамозе [[пераўтварэнні Лорэнца|пераўтварэнняў Лорэнца]] атрымліваецца значэнне для вектара сілы <math>\mathbf{F}</math>, якая дзейнічае на пробны зарад, з боку зарада <math>Q\,</math>, які раўнамерна рухаецца з хуткасцю <math>\mathbf{u}</math>. Атрыманае значэнне супадае з [[Сіла Лорэнца|сілай Лорэнца]]. * [[Дывергенцыя, матэматыка|Дывергенцыя]] і [[ротар, матэматыка|ротар]], вылічаныя ад электрычнага (<math>\mathbf{E}</math>) і магнітнага (<math>\mathbf{B}</math>) складнікаў сілы, даюць ураўненні Максвела для кропкавага зарада. З дапамогай прынцыпу суперпазіцыі яны запісваюцца для адвольнага размеркавання зарадаў і токаў. У заключэнне пастуліруецца прыдатнасць гэтых ураўненняў і да паскоранага руху зарадаў. Другі падыход заснаваны на лагранжавым фармалізме<ref>Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7</ref>. Пры гэтым пастуліруецца, што электрамагнітнае поле апісваецца лінейным узаемадзеяннем чатырохмернага патэнцыялу <math>A^\alpha\,</math>, з чатырох-вектарам электрычнага току <math>j^\alpha\,</math>, а свабодны лагранжыян прапарцыянальны інварыянтнай згортцы квадрата тэнзара электрамагнітнага поля <math>F^{\alpha\beta}\,</math>. Як у першым, так і ў другім падыходзе лічацца ўстаноўленымі прынцыпы [[Тэорыя адноснасці|тэорыі адноснасці]]. Хоць гістарычна яна ўзнікла на аснове ўраўненняў Максвела і другога пастулата Эйнштэйна, вядомы ўзыходзячы да работ Ігнатоўскага<ref>''von W. v. Ignatowsky'' «Einige allgemeine Bemerkungen zum Relativitätsprinzip» Verh. d. Deutsch. Phys. Ges. 12, 788-96, 1910 ([http://synset.com/ru/Игнатовский_1910 рускі пераклад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702070802/http://synset.com/ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_1910 |date=2 ліпеня 2017 }})</ref>, Франка і Ротэ<ref>''von Philipp Frank'' und ''Hermann Rothe'' «Über die Transformation der Raumzeitkoordinaten von ruhenden auf bewegte Systeme» Ann. der Physik, Ser. 4, Vol. 34, No. 5, 1911, pp. 825—855 ([http://synset.com/ru/Франк_Роте_1911 рускі пераклад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140829234711/http://synset.com/ru/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA_%D0%A0%D0%BE%D1%82%D0%B5_1911 |date=29 жніўня 2014 }})</ref> аксіяматычны спосаб пабудовы [[Спецыяльная тэорыя адноснасці|СТА]], які не выкарыстоўвае пастулата аб інварыянтнай хуткасці святла і ўраўненняў Максвела. У абодвух аксіяматычных падыходах атрымліваюцца ўраўненні Максвела ў вакууме пры наяўнасці свабодных зарадаў. Пашырэнне гэтых ураўненняў на [[Электрадынаміка суцэльных асяроддзяў|электрадынаміку суцэльных асяроддзяў]] патрабуе далейшага прыцягнення розных мадэльных уяўленняў аб структуры рэчыва. == Адзінасць рашэнняў ураўненняў Максвела == Ураўненні Максвела з’яўляюцца [[дыферэнцыяльнае ўраўненне ў частковых вытворных|дыферэнцыяльнымі ўраўненнямі ў частковых вытворных]]. Таму для іх рашэння неабходна задаць [[пачатковыя і межавыя ўмовы]]. Пры фіксаваных функцыях шчыльнасці зарада і току для нестацыянарных палёў рашэнне будзе адзінае. Гэты факт фармулюецца ў выглядзе тэарэмы<ref>Стрэттон Дж. А. Теория электромагнетизма. — М.-Л.: ГИТТЛ, 1948. — С. 429—430. — 539 с. — 8000 экз.</ref><ref>''Никольский В. В., Никольская Т. И.'' Электродинамика и распространение радиоволн. М.: Наука, 1989. — C. 128—130</ref><ref>X. L. Zhou «On independence, completeness of Maxwell’s equations and uniqueness theorems in electromagnetics» Progress In Electromagnetics Research, PIER 64, 117—134, '''2006''' [http://ceta.mit.edu/PIER/pier64/08.06061302.Zhou.pdf pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100602133223/http://ceta.mit.edu/PIER/pier64/08.06061302.Zhou.pdf |date=2 чэрвеня 2010 }}</ref>: <blockquote> Калі напружанасці электрычнага і магнітнага палёў зададзены ў пачатковы момант часу <math>t=0</math> у кожнай кропцы некаторай вобласці прасторы <math>v</math> і на працягу ўсяго часу <math>t\ge 0</math> зададзены тангенцыяльныя (датычныя) складнікі напружанасці электрычнага або магнітнага поля на мяжы гэтай вобласці <math>s</math>, то існуе адзінае рашэнне ўраўненняў Максвела. </blockquote> {{Hider| title = ''Доказ'' | content = <!-------------------------------------------------------------------------------------> Няхай электрычная і магнітная індукцыі звязаны з напружанасцямі палёў пры дапамозе наступных матэрыяльных ураўненняў: <center> <math> \mathbf{D}(\mathbf{r}, t)=\hat{\varepsilon}(\mathbf{r})\cdot\mathbf{E}(\mathbf{r}, t), ~~~~~~~~~~~~~~~~~ \mathbf{B}(\mathbf{r}, t)=\hat{\mu}(\mathbf{r})\cdot\mathbf{H}(\mathbf{r}, t), </math> </center> дзе <math>\hat{\varepsilon}(\mathbf{r})</math> і <math>\hat{\mu}(\mathbf{r})</math> — дадатна вызначаныя, сіметрычныя, стацыянарныя матрыцы. Калі пры дадзеных пачатковых і межавых умовах існуюць два розныя рашэнні, то наступныя велічыні будуць адрознівацца ад нуля: <center> <math> \mathbf{e}(\mathbf{r}, t)=\mathbf{E}_2(\mathbf{r}, t)-\mathbf{E}_1(\mathbf{r}, t), ~~~~~~~~~~~~~~~~~ \mathbf{h}(\mathbf{r}, t)=\mathbf{H}_2(\mathbf{r}, t)-\mathbf{H}_1(\mathbf{r}, t), </math> </center> дзе індэксам пазначаны нумар рашэння. А раз пачатковыя і межавыя ўмовы зададзены (аднолькавыя для абодвух магчымых рашэнняў), то: <center> <math> \mathbf{e}(\mathbf{r}, 0)=\mathbf{h}(\mathbf{r}, 0)=0,~~~~~~~~~~~~~~~ [\mathbf{e}_\tau(\mathbf{r}, t) \cup \mathbf{h}_\tau(\mathbf{r}, t)]\Big|_s=0. </math> </center> Першыя суадносіны адпавядаюць пачатковым умовам, а другія — межавым умовам на паверхні <math>s</math>, дзе <math>\mathbf{e}=\mathbf{e}_n+\mathbf{e}_\tau</math>. (Індэкс <math>n</math> — нармальны складнік да паверхні, а <math>\tau</math> — датычная. Аналагічна для <math>\mathbf{h}</math>). Падстаноўка функцый <math>\mathbf{e}(\mathbf{r}, t)</math> і <math>\mathbf{h}(\mathbf{r}, t)</math> ва ўраўненні Максвела для ротараў прыводзіць да наступных ўраўненняў: <center> <math> k\,\nabla\times\mathbf{e}=-\frac{\partial (\hat{\mu}\cdot\mathbf{h})}{\partial t}, ~~~~~~~~~~~~~~~~~ k\,\nabla\times\mathbf{h}=\frac{\partial (\hat{\varepsilon}\cdot\mathbf{e})}{\partial t}, </math> </center> дзе каэфіцыент <math>k</math> роўны <math>c</math> ў сістэме [[СГС]] і адзінцы ў сістэме [[СІ]]. Калі адно з рознасных палёў <math>\mathbf{e}</math> або <math>\mathbf{h}</math> роўна нулю, то ў сілу нулявых пачатковых умоў, адпаведна, з першага або другога ўраўнення вынікае роўнасць нулю нявызначанага рознаснага поля, адпаведна, <math>\mathbf{h}</math> або <math>\mathbf{e}</math>, і адзінасць у гэтых прыватных выпадках даказаная. Дапусцім, што не роўныя нулю абодва рознасныя палі. Калі першае ўраўненне дамножыць на <math>\mathbf{h}</math>, а другое на <math>\mathbf{e}</math>, і адняць адно ад другога, атрымаецца наступны выраз: <center><math>-2k\,\nabla\cdot(\mathbf{e}\times\mathbf{h})= \frac{\partial (\mathbf{e}\cdot\hat{\varepsilon}\cdot\mathbf{e})}{\partial t} +\frac{\partial (\mathbf{h}\cdot\hat{\mu}\cdot\mathbf{h})}{\partial t}. </math></center> Гэты выраз можна праінтэграваць па аб'ёме <math>v</math>, і прымяніць [[Тэарэма Гауса|тэарэму Гауса]]: <center><math>-2k\oint_s [\mathbf{e}\times\mathbf{h}]\,d\mathbf{s} = \frac{d}{d t} \int_v (\mathbf{e}\cdot\hat{\varepsilon}\cdot\mathbf{e}+\mathbf{h}\cdot\hat{\mu}\cdot\mathbf{h})\, dv.</math></center> Тангенцыяльныя (датычныя) да паверхні <math>s</math> кампаненты вектараў <math>\mathbf{e}_\tau</math> або \<math>\mathbf{h}_\tau</math> пры любым <math>t\ge 0</math> роўныя нулю (межавыя ўмовы), таму роўны нулю і інтэграл па паверхні. Такім чынам: <center><math>\frac{d}{d t} \int_v (\mathbf{e}\cdot\hat{\varepsilon}\cdot\mathbf{e}+\mathbf{h}\cdot\hat{\mu}\cdot\mathbf{h})\, dv = 0.</math></center> Атрыманыя суадносіны інтэгруюцца па часе. А раз у пачатковы момант часу <math>t=0</math> функцыі <math>\mathbf{e}(\mathbf{r}, 0)=\mathbf{h}(\mathbf{r}, 0)=0</math>, то канстанта інтэгравання роўная нулю, і пры любым <math>t</math>: <center><math>\int_v (\mathbf{e}\cdot\hat{\varepsilon}\cdot\mathbf{e}+\mathbf{h}\cdot\hat{\mu}\cdot\mathbf{h})\,dv = 0.</math></center> Падінтэгральная функцыя з'яўляецца дадатна вызначанай (заўсёды большая або роўная нулю). Інтэграл ад такой функцыі роўны нулю толькі ў тым выпадку, калі падінтэгральная функцыя тоесна роўная нулю. Такім чынам, у любы момант часу ўнутры аб'ёму <math>\mathbf{e}(\mathbf{r}, t)=0</math> і <math>\mathbf{h}(\mathbf{r}, t)=0</math>. Таму рашэнні супадаюць. <!-------------------------------------------------------------------------------------> |frame-style = border: 1px solid rgb(200,200,200); | title-style = color: black; background-color: rgb(255,255,221); font-weight: bold; text-align: left;| content-style = color: black; background-color: white; text-align: left; | hidden=1 }} Для адзінасці рашэння ўраўненняў Максвела замест задання тангенцыяльных кампанент поля можна патрэбаваць выканання на мяжы ўмовы імпеданснага тыпу <center><math>\left(\mathbf{E}_\tau - Z [\mathbf{n}\times \mathbf{H}]\right)\Big|_s=0,</math></center> дзе імпеданс <math>Z</math> выбраны так, каб выключыць прыток энергіі звонку. Такая ўмова дазваляе сфармуляваць тэарэму адзінасці і ў неабмежаваным выпадку, пры гэтым імпедансная ўмова ператвараецца ва ўмову выпраменьвання Зомерфельда на бесканечнасці. Для гарманічных у часе працэсаў адзінасць рашэння задачы без пачатковых умоў забяспечваецца як заўгодна малым паглынаннем энергіі ўнутры аб’ёму <math>v</math> ці яе ўцечкай праз паверхню <math>s</math> (якія выключаюць уласныя ваганні на рэчаісных [[рэзананс]]ных частотах). У стацыянарных задачах [[Электрастатыка|электрастатыкі]] і [[Магнітастатыка|магнітастатыкі]] адзінае рашэнне для сталых палёў вызначаецца толькі межавымі ўмовамі. == Лікавае рашэнне ўраўненняў Максвела == З развіццём вылічальнай тэхнікі стала магчымым развязваць многія задачы электрадынамікі лікавымі метадамі<ref>{{cite book|last=Chew W. C., Jin J., Michielssen E., Song J.|title=Fast and Efficient Algorithms in Computational Electromagnetics |url=https://archive.org/details/fastefficientalg0000unse|publisher=Artech House |year=2001|isbn=1-58053-152-0}}</ref>, якія дазваляюць вызначыць размеркаванне электрамагнітнага поля пры зададзеных пачатковых і межавых умовах, выкарыстоўваючы алгарытмы, заснаваныя на ўраўненнях Максвела. Асноўнымі метадамі з’яўляюцца праекцыйныя, у якіх рашэнне праецыруецца на які-небудзь зручны функцыянальны базіс, і дыскрэтызацыйныя — вобласць прасторы разбіваецца на мноства малых канечных абласцей. * У праекцыйным метадзе Бубнова — Галёркіна<ref>''Никольский В. В., Никольская Т. И.'' Электродинамика и распространение радиоволн. М.: Наука, 1989. — C. 416—436</ref> рашэнне межавой задачы разглядаецца ў выглядзе прыбліжанага канечнага разлажэння па базісных функцыях. Пасля падстаноўкі раскладання ў зыходныя ўраўненні з улікам патрабавання артаганальнасці [[невязка|невязкі]], якая атрымліваецца, абраным базісным функцыям атрымліваецца сістэма лінейных ураўненняў для каэфіцыентаў раскладання. Для [[камп’ютар]]ных разлікаў часцей прымяняюцца больш універсальныя дыскрэтызацыйныя метады: * [[Метад канечных элементаў]] (FEM), які выкарыстоўваецца для рашэння шырокага класа задач, што зводзяцца да ўраўненняў ў частковых вытворных. У тэорыі электрамагнетызму часцей выкарыстоўваецца для разліку задач электрастатыкі, магнітастатыкі, распаўсюджвання хваль і квазістацыянарных з’яў<ref>{{Кніга|аўтар =Сильвестер П. и Феррари Р.|загаловак = Метод конечных элементов для радиоинженеров и инженеров-электриков|месца = М.|выдавецтва = Мир |год = 1986|старонак =336}}</ref><ref>{{cite book|last=Monk, P.|title=Finite Element Methods for Maxwell's Equations |publisher=Clarendon Press, Oxford |year=2003}}</ref>. У метадзе канечных элементаў вобласць прасторы, у якой шукаецца рашэнне, разбіваецца на вялікую колькасць простых дыскрэтных элементаў, звычайна, але не абавязкова, трохвугольнай (у двухмерным выпадку) або тэтраэдрычнай формы (у трохмерным выпадку). Форма і шчыльнасць элементаў прыстасоўваюцца да патрабаванняў задачы. Паводзіны асобных элементаў разглядаюцца як вынік лінейнага ўзаемадзеяння суседніх вузлоў рашоткі разбіцця пад дзеяннем знешніх сіл і апісваюцца матрычнымі ўраўненнямі. Рашэнне задачы зводзіцца, такім чынам, да рашэння разрэджаных сістэм вялікага ліку лінейных матрычных ураўненняў. Метад рэалізаваны ў многіх камерцыйных і свабодных праграмных пакетах (гл. артыкул [[Метад канечных элементаў]]). * [[Метад канечных рознасцей]] у часавай вобласці (FDTD) для знаходжання часавых і спектральных залежнасцей<ref>{{cite book|last=Taflove A. and Hagness S. C.|title=Computational Electrodynamics: The Finite-Difference Time-Domain Method|publisher=Artech House |year=2005}}</ref><ref>{{cite book|last=Jin, J.|title=The Finite Element Method in Electromagnetics|edition=2nd |publisher=Wiley-IEEE Press|year=2002|isbn=0-47143-818-9}}</ref> быў распрацаваны спецыяльна для рашэння ўраўненняў Максвела, у якіх змена электрычнага і магнітнага поля ў часе залежыць ад змены, адпаведна, магнітнага і электрычнага поля ў прасторы. У рамках гэтага метаду вобласць прасторы і часавы прамежак падвяргаюцца раўнамернай дыскрэтызацыі з заданнем пачатковых умоў. Атрыманыя з ураўненняў Максвела канечна-рознасныя ўраўненні развязваюцца ў кожны наступны момант часавай сеткі, пакуль не будзе атрымана рашэнне пастаўленай задачы на ўсім патрэбным часавым прамежку. == Гл. таксама == * [[Электрадынаміка]] * [[Квантавая электрадынаміка]] * [[Джэймс Клерк Максвел]] * [[Тэорыя Янга — Мілса]] * [[Закон электрамагнітнай індукцыі Фарадэя]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{Wikisource|en:Author:James Clerk Maxwell}} ;Гістарычныя публікацыі * {{Кніга|аўтар = Максвелл Дж. К.|загаловак = Статьи и речи|месца = М.|спасылка =http://ivanik3.narod.ru/linksMaksvStatyRechy.html |выдавецтва = Наука |год = 1968|старонак =423}} * {{артыкул|аўтар =Maxwell J. C.|загаловак =A dynamical theory of the electromagnetic field|спасылка =http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/19/A_Dynamical_Theory_of_the_Electromagnetic_Field.pdf|выданне =Philosophical Transactions of the Royal Society of London|год =1865|том =155|старонкі =459—512}} * ''Maxwell J. C.'', [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=537_M46T_1873_VOL._1 A Treatise on Electricity And Magnetism — Volume 1 — 1873] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070627013509/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=537_M46T_1873_VOL._1 |date=27 чэрвеня 2007 }} — Posner Memorial Collection — Carnegie Mellon University * ''Maxwell J. C.'', [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=537_M46T_1873_VOL._2 A Treatise on Electricity And Magnetism — Volume 2 — 1873] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070627013446/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=537_M46T_1873_VOL._2 |date=27 чэрвеня 2007 }} — Posner Memorial Collection — Carnegie Mellon University * {{артыкул|аўтар =Maxwell J. C.|загаловак =On Physical Lines of Force|спасылка =http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b8/On_Physical_Lines_of_Force.pdf|выданне =Philosophical Magazine|тып =Ser. 4|год =1861,1862|том =11,13|старонкі =161—175, 281—291, 338—347; 12—23, 85—95}} * {{артыкул|аўтар =Maxwell J. C.|загаловак =On Faraday's Lines of Force|спасылка =http://blazelabs.com/On%20Faraday's%20Lines%20of%20Force.pdf|выданне =Transactions of the Cambridge Philosophical Society|год =1856|том =10|нумар =1|старонкі =155—229}} ;Гісторыя развіцця * {{Кніга|аўтар =Болотовский Б. М.|загаловак = Оливер Хевисайд|месца = М.|спасылка =http://vivovoco.rsl.ru/VV/BOOKS/HEAVISIDE/CONTENT.HTM|выдавецтва = Наука |год = 1985|старонак =260}} * {{Кніга|аўтар =Карцев В. П.|загаловак = Максвелл (Жизнь замечательных людей)|месца = М.|выдавецтва = Молодая гвардия |год = 1976|старонак =336}} * {{Кніга|аўтар =Карцев В. П.|загаловак = Приключения великих уравнений|месца = М.|спасылка =http://n-t.ru/ri/kr/pu.htm|выдавецтва = Знание |год = 1986|старонак =288}} * {{артыкул|аўтар = Шапиро И. С.|загаловак =К истории открытия уравнений Максвелла |спасылка =http://ufn.ru/ufn72/ufn72_10/Russian/r7210f.pdf|выданне = УФН|год =1972|том = 108|нумар = 2|старонкі = 319-333}} * {{Кніга|аўтар =Купер Л.|загаловак = Физика для всех. т.1|месца = М.|арыгінал =''Leon N. Cooper'' An Introduction to the Meaning and Structure of Phisics, 1968,1970|спасылка =http://www.log-in.ru/books/19216/|выдавецтва = Мир|год = 1973}} ;Агульныя курсы фізікі * {{Кніга|аўтар =Астахов А. В., Широков Ю. М.|загаловак = Курс физики, Т. II, Электромагнитное поле |месца = М.|выдавецтва =Наука |год = 1980|старонак =360}} * {{Кніга|аўтар =Баскаков С. И.|загаловак = Основы электродинамики |месца = М.|выдавецтва =Сов. радио |год = 1973|старонак =248}} * {{Кніга|аўтар =Калашников С. Г.|загаловак = Электричество (Общий курс физики, т. 2). |месца = М.|выдавецтва = Физматлит, 6-е изд. |год = 2003|isbn = 5-9221-0312-1|старонак =624}} * ''Матвеев А. Н.'' Электричество и магнетизм. — М.: Высшая школа, 1983. * ''Никольский В. В., Никольская Т. И.'' Электродинамика и распространение радиоволн. М.: Наука, 1989. * ''Пеннер Д. И., Угаров В. А.'' Электродинамика и специальная теория относительности. М.: Просвещение, 1980. * ''Парселл Э.'' Электричество и магнетизм. Берклеевский курс физики. Том 2. М.: Наука, 1971. * [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Tonnela1962ru.djvu ''Тоннела М. А.'' Основы электромагнетизма и теории относительности. М.: ИЛ, 1962.] * ''Фейнман Р., Лейтон Р., Сэндс М.'' Фейнмановские лекции по физике. Том 5. Электричество и магнетизм. М.: Мир, 1965 * ''Фейнман Р., Лейтон Р., Сэндс М.'' Фейнмановские лекции по физике. Том 6. Электродинамика. М.: Мир, 1966 ;Курсы тэарэтычнай фізікі * ''Баранов А. М., Овчинников С. Г., Золотов О. А., Паклин Н. Н., Титов Л. С.'' [http://www.kirensky.ru/zdoc/lectures_sgo/electrodyn.pdf Теоретическая физика: Электродинамика. Электродинамика сплошных сред. Учебное пособие по курсу «Электродинамика и основы электродинамики сплошных сред»]{{Недаступная спасылка}} // СФУ, Красноярск, 2008. — 198 с. * {{Кніга|аўтар =Джексон Дж.|загаловак = Классическая электродинамика|месца = М.|выдавецтва = Мир |год = 1965}} * {{Кніга|аўтар =Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М.|загаловак = Теория поля (Теоретическая физика, т. II)|месца = М.|выдавецтва = Физматлит |год = 2003|isbn = 5-9221-0056-4|старонак =536}} * {{Кніга|аўтар =Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М.|загаловак = Электродинамика сплошных сред (Теоретическая физика, т. VIII)|месца = М.|выдавецтва = Физматлит|год = 2005|isbn = 5-9221-0123-4|старонак =656}} * {{Кніга|аўтар =Батыгин В. В., Топтыгин И. Н.|загаловак = Современная электродинамика. Часть 1. Микроскопическая теория|месца = М.|выдавецтва = НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика»|год = 2005|isbn = 5-93972-492-2|старонак =736}} * {{Кніга|аўтар =Топтыгин И. Н.|загаловак = Современная электродинамика. Часть 2. Теория электромагнитных явлений в веществе|месца = М.|выдавецтва = НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика»|год = 2005|isbn = 5-93972-493-0|старонак =848}} * {{Кніга|аўтар =Тамм И. Е.|загаловак = Основы теории электричества|месца = М.|выдавецтва = Наука |год = 1989}} * ''Фущич В. И., Никитин А. Г.'' Симметрия уравнений Максвелла. — Киев: Наук. думка, 1983. — C. 200. * ''Болибрух А. А.'' [http://www.mccme.ru/dubna/2001/material/bol1.pdf Уравнения Максвелла и дифференциальные формы]. — МЦНМО, 2002. ;Рашэнні ўраўненняў Максвела * {{Кніга|аўтар =Баландин М. Ю., Шурина Э. П.|загаловак = Векторный метод конечных элементов: Учебное пособие |месца = Новосибирск |спасылка =http://window.edu.ru/window_catalog/files/r41184/nstu145.pdf |выдавецтва = НГТУ |год = 2001 |старонак =69}} * ''Вайнштейн Л. А.'' Электромагнитные волны. — М.: Радио и связь, 1988. * ''Вонсовский С. В.'' Магнетизм. Магнитные свойства диа-, пара-, ферро-, антиферро-, и ферримагнетиков. — М.: Наука, 1971. * ''Гинзбург В. Л.'' Распространение электромагнитных волн в плазме. — 2-е изд. — М.: Наука, 1967. * {{Кніга|аўтар =Сильвестер П. и Феррари Р. |загаловак = Метод конечных элементов для радиоинженеров и инженеров-электриков |месца = М. |выдавецтва = Мир |год = 1986|старонак =336}} == Спасылкі == * [http://elementy.ru/trefil/24 Уравнения Максвелла (Научный портал «Элементы большой науки»)] {{Нарматыўны кантроль}} {{Выдатны артыкул|Фізіка}} {{Артыкул года|2013}} [[Катэгорыя:Электрадынаміка]] [[Катэгорыя:Дыферэнцыяльныя ўраўненні ў частковых вытворных]] [[Катэгорыя:Фізічныя законы і ўраўненні]] sda5nxi7y5hu4mcv2zd9jdgnb8gfcbd 0 175207 5142181 5056495 2026-05-16T01:30:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142181 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Уладзімір Рыгоравіч Ванееў | арыгінальнае імя = | партрэт = Уладзімір Рыгоравіч Ванееў.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Старшыня Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта|Старшыня Менскага гарадскога савета]] | парадак = | перыядпачатак = кастрычнік [[1937]] | перыядканец = жнівень [[1938]] | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = [[Народны камісарыят гандлю БССР|Народны камісар гандлю БССР]] | парадак_2 = | перыядпачатак_2 = [[28 ліпеня]] [[1938]] | перыядканец_2 = сакавік [[1941]] | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = [[Нохім Гіршавіч Гурэвіч|Нохім Гурэвіч]] | пераемнік_2 = | тытул_3 = Намеснік старшыні [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] | парадак_3 = | перыядпачатак_3 = [[7 сакавіка]] [[1939]] | перыядканец_3 = сакавік [[1941]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | тытул_4 = 3-ці сакратар ЦК КП(б)Б | парадак_4 = | перыядпачатак_4 = [[26 сакавіка]] [[1941]] | перыядканец_4 = [[12 кастрычніка]] [[1941]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = [[Рыгор Барысавіч Эйдзінаў|Рыгор Эйдзінаў]] | пераемнік_4 = [[Уладзімір Нічыпаравіч Малін|Уладзімір Малін]] }} '''Уладзімір Рыгоравіч Ванееў''' ({{ДН|6|8|1896}}, в. {{#statements:P19}}, [[Вяцкая губерня]] — {{ДС|12|10|1941}}, [[Вязьма]]) — савецкі дзяржаўны служачы. Кіраваў арганізацыяй савецкага падполля і партызанскага руху ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] за часамі [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Біяграфія == За часамі [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе патрапіў на вайну, ваяваў на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]]<ref name="БС">{{кніга|аўтар=|частка=Ванеев Владимир Григорьевич|загаловак=Биографический справочник|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Мн.|выдавецтва=«Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки|год=1982|том=5|старонкі=100|старонак=737|серыя=|isbn=|тыраж=}}</ref>. У войску далучыўся да камуністычнага руху. У лютым 1917 года пад [[Бабруйск]]ам даведаўся аб перамозе [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]]. Вёў сярод салдат актыўную прапаганду ідэй [[бальшавізм]]у. У пачатку 1918 года ўступіў у [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]], удзельнічаў у [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайне]]<ref name="БС"/>. У 1921 годзе вярнуўся ў родную вёску і арганізаваў там камуністычную ячэйку з парабкаў і беднаты. Быў абраны старшынёй Кацельніцкага гарсавета. Паступіў у [[Усесаюзная прамысловая акадэмія|Прамысловую акадэмію]] ў [[Масква|Маскве]], але скончыць навучанне не паспеў, у 1933 годзе яго прызначылі начальнікам палітычнага аддзела [[саўгас]]а ў [[Заходне-Сібірскі край|Заходне-Сібірскім краі]]. Член [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] у 1927—1929 гадах. У 1937 годзе паводле распараджэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК ВКП(б)]] прызначаны на пасаду старшыні [[Старшыня Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта|Менскага гарадскога савета]]<ref name="БС" />. Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] з 1937 года<ref name="БС" />. Кіруе будаўніцтвам абарончых рубяжоў і ваенных прадпрыемстваў. 28 ліпеня 1938 года прызначаны на пасаду [[Народны камісарыят гандлю БССР|народнага камісара гандлю БССР]]<ref>{{артыкул|аўтар= |загаловак= Інфармацыйнае паведамленне аб пасяджэнні першай сэссіі Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання 28 ліпеня 1938 года|спасылка= https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Zviazda.zip/1938-174a.pdf|мова= |выданне= [[Звязда (газета)|Звязда]]|тып= |год= 1938|том= |нумар= 174|старонкі= 1|doi= |issn= |archive-date= 22 мая 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210522040857/https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Zviazda.zip/1938-174a.pdf}}</ref>, з сакавіка 1939 намеснік старшыні [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]]<ref name="БС" />. З сакавіка 1941 года — сакратар [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б)Б]]<ref name="БС" />. Займаўся [[мабілізацыя]]й ваеннаслужачых, арганізацыяй эвакуацыі насельніцтва, вывазам у тыл дакументаў, матэрыяльных каштоўнасцяў і абсталявання. Адступіў з [[Мінск]]а перад прыходам нямецкіх войскаў, працягваў дзейнасць [[Магілёў|Магілёве]], [[Віцебск]]у, [[Гомель|Гомелі]]. Ванееў кіраваў арганізацыяй партызанскага руху на тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Паводле яго загаду ў тыл праціўніка былі адпраўленыя будучыя буйныя арганізатары і кіраўнікі партызанскага руху: [[Васіль Захаравіч Корж|Васіль Корж]], [[Ціхан Піменавіч Бумажкоў|Ціхан Бумажкоў]], [[Фёдар Рыгоравіч Маркаў|Фёдар Маркаў]], [[Мінай Піліпавіч Шмыроў|Мінай Шмыроў]], [[Аляксей Яўхімавіч Кляшчоў|Аляксей Кляшчоў]]<ref>[http://www.molodguard.ru/heroes233.htm «Партией призванный», С.Родионов] {{ref-ru}}</ref> і многія іншыя. 23 ліпеня 1941 года быў прызначаны [[брыгадны камісар|брыгадным камісарам]], членам [[ваенны савет|Ваеннага савета]] {{нп3|19-я армія, СССР|19-й арміі|ru|19-я армия (СССР)}} [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]]<ref name="БС" />, удзельнічаў у абарончых баях пад [[Віцебск]]ам, [[Смаленск]]ам, [[Вязьма]]й. Трапіў у акружэнне. Пры прарыве акружэння быў на чале адной з ударных груп. 12 кастрычніка 1941 года загінуў у баі. == Узнагароды == 16 верасня 1943 года за заслугі ў арганізацыі партызанскага руху ў Беларусі, гераізм і мужнасць, праяўленыя ў барацьбе з ворагам, Уладзімір Ванееў пасмяротна быў узнагароджаны [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]]. == Ушанаванне памяці == Імем Уладзіміра Ванеева названы [[Вуліца Ванеева (Мінск)|вуліца]] і [[Плошча Ванеева (Мінск)|плошча]] ў [[Мінск]]у<ref name="БС"/><ref>[http://minsk.gov.by/ru/streets/view/30 Улица Ванеева на Официальный интернет-портале Минского горисполкома] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150722014305/http://minsk.gov.by/ru/streets/view/30 |date=22 ліпеня 2015 }} {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/1262/|ВАНЕЕЎ, Уладзімір Рыгоравіч}} * [http://www.warmuseum.by/copy_news_1155/events/~group=~year=2011~page=3~id=570 Памятная старонка на сайце Беларускага Дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай Вайны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120422130337/http://www.warmuseum.by/copy_news_1155/events/~group=~year=2011~page=3~id=570 |date=22 красавіка 2012 }} {{ref-ru}} * [http://mk.by/2009/04/07/7199/ Артыкул пра У. Р. Ванеева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171219082635/http://mk.by/2009/04/07/7199/ |date=19 снежня 2017 }} ў газеце [[Минский Курьер]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ванееў Уладзімір Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Народныя камісары гандлю БССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баі]] [[Катэгорыя:Трэція сакратары ЦК КП(б)Б]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіраўскай вобласці]] 655en14pyplxb4f7cpcy2vrs2anzijg 0 179805 5141874 5112368 2026-05-15T13:20:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141874 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Тэльмінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Брэсцкі раён]] |Уключае = 12 населеных пунктаў |Сталіца = [[Тэльмы 1|Тэльмы-1]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]], </br>[[22 сакавіка]] [[1962]] |Скасаванне = [[3 чэрвеня]] [[1957]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 4119 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Location_Telmy_selsovet_Brest_raion.svg |Часаваыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Тэ́льмінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Тэльмы-1]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Збірагскі сельсавет|Збірагскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 3 чэрвеня 1957 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Чэрнеўскі сельсавет (Брэсцкі раён)|Чэрнеўскага сельсавета]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r957b0005850&q_id=5378887|title=Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета депутатов трудящихся от 3 июня 1957 года № 344 «О частичном изменении в административно-территориальном делении сельских Советов Брестского и Пинского районов и Домачевского поселкового Совета Брестского района»|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=dead}}</ref>, які 22 сакавіка 1962 года перайменаваны ў Тэльмінскі, цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Тэльмы-1<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 сакавіка 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. 8 мая 1970 года ў склад сельсавета з [[Вычулкаўскі сельсавет|Вычулкаўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Булькова (Брэсцкі раён)|Булькава]], [[Вычулкі]], [[Падбулькова]], [[Шчэбрын]] і [[Ямна (Брэсцкі раён)|Ямна]], а ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Братылава]], [[Бярдычы]], [[Валоскі]], [[Вітошкі]], [[Вялікая Курніца]], [[Вялікія Косічы]], [[Вялюнь]], [[Гутавічы]], [[Забярэззе (Брэсцкі раён)|Забярэззе]], [[Залессе (Брэсцкі раён)|Залессе]], [[Збірагі]], [[Карабаны (Брэсцкі раён)|Карабаны]], [[Клімовічы]], [[Максімы]], [[Машчонка]], [[Селяхі (Чэрнінскі сельсавет)|Селяхі]], [[Харытоны (Брэсцкі раён)|Харытоны]], [[Чэрні]] і хутары [[Бабры (Брэсцкі раён)|Бабры]], [[Макасі]], [[Малькі (Брэсцкі раён)|Малькі]] і [[Чэрні (хутар)|Чэрні]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. 4 верасня 1972 года скасавана вёска [[Падбулькова]] (злілася з вёскай [[Булькова (Брэсцкі раён)|Булькова]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. 4 красавіка 1983 года ў склад сельсавета з [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты (вёскі [[Машчонка]], [[Новыя Задворцы]], [[Плоска (Брэсцкі раён)|Плоска]], [[Старыя Задворцы]])<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 4 красавіка 1983 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 13 (1747).</ref>. == Склад == У склад сельсавета ўваходзяць 12 населеных пунктаў: {|class=standard |+ ! Населены пункт ! Статус ! Каардынаты |- | [[Булькова (Брэсцкі раён)|Булькова]]|| вёска || {{coord|52|7|17|N|23|55|52|E|display=inline}} |- | [[Буякі (Брэсцкі раён)|Буякі]]|| вёска || {{coord|52|8|43|N|23|55|18|E|display=inline}} |- | [[Вочкі]]|| вёска || {{coord|52|8|56|N|23|54|27|E|display=inline}} |- | [[Кошалева]]|| вёска || {{coord|52|8|21|N|23|51|3|E|display=inline}} |- | [[Лідымо]]|| вёска || {{coord|52|9|18|N|23|53|49|E|display=inline}} |- | [[Малыя Косічы]]|| вёска || {{coord|52|7|35|N|23|49|50|E|display=inline}} |- | [[Смолін]]|| вёска || {{coord|52|8|30|N|23|52|16|E|display=inline}} |- | '''[[Тэльмы 1]]''' || вёска || |- | [[Тэльмы 2]]|| вёска || {{coord|52|7|19|N|23|51|29|E|display=inline}} |- | [[Хабы]]|| вёска || {{coord|52|7|52|N|23|54|36|E|display=inline}} |- | [[Шэбрын]]|| вёска || {{coord|52|5|59|N|23|53|42|E|display=inline}} |- | [[Ямна (Брэсцкі раён)|Ямна]]|| вёска || {{coord|52|5|45|N|23|50|7|E|display=inline}} |} На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 13 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|17}}</ref>. Скасаваныя населеныя пункты на тэрыторыі сельсавета<ref>[https://etalonline.by/document/?regnum=d908b0012812&q_id=5387126 Решение Брестского областного Совета депутатов от 21.12.2007 № 84 «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Брестского района»]</ref>: * [[Вычулкі]] * [[Новыя Задворцы]] * [[Плоска (Брэсцкі раён)]] * [[Старыя Задворцы]] == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3010 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 86,6 % — [[беларусы]], 7,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 4,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 4119 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Тэльмінскі сельсавет}} {{Брэсцкі раён}} [[Катэгорыя:Тэльмінскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1957 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1962 годзе]] symtljbze2pqonpv91uyz18e8z3262b 0 184148 5142140 4014607 2026-05-15T23:28:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142140 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Уладзімір Лукіч Верхавец''' ({{ДН|23|5|1931}}, в. [[Літвінкі (Кобрынскі раён)|Літвінкі]], [[Кобрынскі раён]] — {{ДС|2|6|2003}}<ref>[http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/2480-23-may-dr-verhavec/2480-23-may-dr-verhavec 23 мая 2021 г. — 90 гадоў з дня нараджэння Уладзіміра Лукіча Верхаўца (1931–2003), дзяржаўнага дзеяча, выдатніка адукацыі Рэспублікі Беларусь]</ref>) — дзяржаўны дзеяч БССР<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Верховец Владимир Лукич |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 111 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкі настаўніцкі інстытут імя А. С. Пушкіна]] (1953), [[Мінская вышэйшая партыйная школа|ВПШ пры ЦК КПСС]] (1970). З 1953 года на камсамольскай працы ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. З 1962 года 2-і сакратар Столінскага РК КПБ, з 1963 сакратар парткама вытворчага кіравання, 1-ы сакратар РК КПБ у Драгічыне. З 1970 года 1-ы сакратар Кобрынскага РК КПБ, сакратар Брэсцкага абкама КПБ, з 1980 старшыня Дзяржаўнага камітэта БССР па прафтэхадукацыі<ref name="БС"/>. З 1993 года правацаў метадыстам Рэспубліканскага інстытута прафесійнай адукацыі. Кандыдат у члены ЦК КПБ з 1981. Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] (1980—1990)<ref name="БС"/>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ордэн «Знак Пашаны»|ордэнамі «Знак пашаны»]], [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (двойчы), [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|Кастрычніцкай Рэвалюцыі]], медалямі<ref>[https://ikobrin.ru/kobrin-130.php Яны кіравалі горадам і раёнам]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|134946|Верхавец Уладзімір Лукіч}} * [http://pto70.ripo.unibel.by/RUKOVODSTVO%20PTO/Verhovec_V.html Верховец Владимир Лукич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120207054404/http://pto70.ripo.unibel.by/RUKOVODSTVO%20PTO/Verhovec_V.html |date=7 лютага 2012 }} {{ref-ru}} * [http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/2480-23-may-dr-verhavec/2480-23-may-dr-verhavec?tmpl=component&print=1 23 мая 2021 г. — 90 гадоў з дня нараджэння Уладзіміра Лукіча Верхаўца (1931—2003), дзяржаўнага дзеяча, выдатніка адукацыі Рэспублікі Беларусь // Краязнаўства Берасцейшыны] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Верхавец Уладімір Лукіч}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы БССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 11-га склікання]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары райкамаў КПБ]] [[Катэгорыя:Сакратары Брэсцкага абкама КПБ]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кобрынскім раёне]] ppegzyrvmf3uhlsxf0alu017vnw0ww3 0 184363 5142114 4712154 2026-05-15T20:47:41Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5142114 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Мікола Сергіевіч |Арыгінал імя = |Жанчына = |Фота = |Памер = |Подпіс = |Імя пры нараджэнні = |Псеўданімы = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = |Гады актыўнасці = |Кірунак = |Жанр = |Мова твораў = |Мова2 = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Узнагароды = {{Ордэн Айчыннай вайны 2 ступені}} |Апісанне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Сайт = }} {{Цёзкі2|Сергіевіч}} '''Мікола Сергіевіч''' (поўн. — '''Мікалай Антонавіч Сергіевіч'''; {{ДН|3|9|1921}}, в. [[Залессе (Салігорскі раён)|Залессе]], {{МН|Салігорскі раён|у Салігорскім раёне|}}, [[Мінская вобласць]] - 7 снежня 2000) — [[празаік]], нарысіст, [[драматург]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У [[1934]] закончыў сем класаў сярэдняй школы і паступіў у [[Мінскі хіміка-тэхнічны тэхнікум]], пасля заканчэння якога ў [[1937]]—[[1939]] вучыўся ў [[Аршанскі настаўніцкі інстытут|Аршанскім настаўніцкім інстытуце]]. У [[1939]]—[[1941]] працаваў у [[Глоданкі|Глоданскай]] сямігадовай школе [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]]. У [[1941]] завочна скончыў факультэт мовы і літаратуры [[Магілёўскі педагагічны інстытут|Магілеўскага педагагічнага інстытута]]. У [[1941]]—[[1942]] сувязны партызанскага атрада ў [[Старобінскі раён|Старобінскім раёне]] Мінскай вобласці. У [[1942]]—[[1944]] партызан, рэдактар старобінскай падпольнай газеты «[[Савецкі патрыёт]]», [[1944]]—[[1945]] рэдактар гэтай жа, ужо не падпольнай газеты. У [[1945]]—[[1951]] загадваў аддзелам, быў адказным сакратаром, намеснікам рэдактара ў рэдакцыі «[[Настаўніцкая газета|Настаўніцкай газеты]]», у [[1951]]—[[1952]] загадчыкам аддзела ў рэдакцыі газеты «[[Звязда (1917)|Звязда]]», у [[1952]]—[[1953]] карэспандэнтам па Беларусі газет «[[Комсомольская правда]]», у [[1953]]—[[1955]] — «[[Известия]]». У 1955 годзе добраахвотна пайшоў старшынёй калгаса «Чырвоны пуцілавец» (в. [[Прусы (Салігорскі раён)|Прусы]] Салігорскага раёна). У [[1960]]—[[1981]] працаваў у рэдакцыі часопіса «[[Народная асвета (часопіс)|Народная асвета]]». З [[1981]] на творчай працы. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з 1957 г. Жыў у вёсцы [[Лістападавічы]] Салігорскага раёна. == Узнагароды == Узнагароджаны [[ордэн Айчыннай вайны|ордэнам Айчыннай вайны]] 2-й ступені і медалямі. == Творчасць == Першыя нарысы М. Сергіевіча з'явіліся ў рэспубліканскім друку ў [[1947]]. Аўтар кніг нарысаў «На роднай зямлі» ([[1956]]), «Нашы будні» ([[1957]]) і «Будні калгасныя» ([[1959]]), «Вясковыя навіны», аповесці «Першая вясна». Яму ж належаць п'есы «Райскія пэўні», «Спалох у вялікімі доме», камедыя «Смех і… толькі» (паст. у 1975 Маладзечанскім народным тэатрам). {{зноскі}} == Літаратура == * Сергіевіч Мікола // Беларускія пісьменнікі: Біябібліягр. слоўн. У 6 т. Т. 5. Пестрак — Сяўрук / Б 43 Ін-т літ. імя Я. Купалы АН Беларусі; Беларус. Энцыкл.; Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны. Пад рэд. А. В. Мальдзіса; Рэдкал.: І. Э. Багдановіч і інш. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 301. — 480 с ISBN 5-85700-168-4 * [http://slounik.org/81328.html Сергіевіч Мікола] / {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1917—1990)}} * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сергіевіч Мікола (Мікалай Антонавіч)||348}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130321}} * [https://bellit.info/nekropal/ramanau-stankjevich.html Некропаль] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сергіевіч Мікола}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Салігорскім раёне]] [[Катэгорыя:драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі газеты «Настаўніцкая газета»]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Народная асвета»]] mcho0a01bxk3eh271sf6z9ea4fa74g7 0 185571 5142147 4666015 2026-05-16T00:05:45Z Surajr7 165596 5142147 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Andrea Solario - La Vierge au coussin vert (Madonna of the Green Cushion) 1507-10.jpeg|thumb|right|[[Андрэа Саларыа]]. Мадонна з зялёнай падушкай (каля [[1507]], [[Луўр]]).]] '''Харчаванне''' — сукупнасць працэсаў паступлення, ператраўлівання, усмоктвання і засваення арганізмам харчовых рэчываў; састаўная частка [[абмен рэчываў|абмену рэчываў]]. Атрыманыя хімічныя злучэнні ўжываюцца арганізмам для росту, жыццядзейнасці і ўзнаўлення. == Гл. таксама == * [[Харчаванне ў Вялікім Княстве Літоўскім]] * [[Харчаванне беларусаў у Расійскай імперыі]] == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 576 с.: іл. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фізіялагічныя працэсы]] [[Катэгорыя:Фізіялогія харчавання]] [[Катэгорыя:Дыеталогія]] [[Катэгорыя:Харчаванне| ]] bc84dg1d1h2w1xrtj6rjrzj24tucn8e 0 192322 5141884 5141810 2026-05-15T13:58:42Z M.L.Bot 261 афармленне 5141884 wikitext text/x-wiki {{Картка мовы праграмавання |name = C# |logo = |paradigm = [[Шматпарадыгмавая мова праграмавання|шматпарадыгмавая]]: [[Структураванае праграмаванне|структураваная]], [[Імператыўнае праграмаванне|імператыўная]], [[Аб’ектна-арыентаванае праграмаванне|аб’ектна-арыентаваная]], [[Функцыйнае праграмаванне|функцыйная]] [[Абагульненае праграмаванне|абагульненая]] |year = [[2000]] |designer = [[Microsoft]] |typing = [[Статычная тыпізацыя (мовы праграмавання)|статычная]], [[Дынамічная тыпізацыя (мовы праграмавання)|дынамічная]],<ref name="dynamic">{{cite web |url = http://code.msdn.microsoft.com/csharpfuture/Release/ProjectReleases.aspx?ReleaseId=1686 |title = New features in C# 4.0 |first = Mads |last = Torgersen |date = October 27, 2008 |publisher = [[Microsoft]] |access-date = October 28, 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120103195731/http://code.msdn.microsoft.com/csharpfuture/Release/ProjectReleases.aspx?ReleaseId=1686 |archive-date = 3 студзеня 2012 |url-status = dead }}</ref> [[Строгая тыпізацыя (мовы праграмавання)|строгая]], [[Намінатыўная тыпізацыя (мовы праграмавання)|намінатыўная]] |implementations = [[Microsoft Visual C Sharp|Visual C#]], [[.NET Framework]], [[Mono, праграмнае забеспячэнне|Mono]], [[DotGNU]] |influenced_by = [[C++]],<ref name="influenced by CPP">{{cite journal |last = Naugler |first = David |date=May 2007 |title = C# 2.0 for C++ and Java programmer: conference workshop |journal = Journal of Computing Sciences in Colleges |volume = 22 |issue = 5 |quote = Although C# has been strongly influenced by Java it has also been strongly influenced by C++ and is best viewed as a descendant of both C++ and Java. }}</ref> [[Eiffel, мова праграмавання|Eiffel]], [[Java (мова праграмавання)|Java]],<ref name="influenced by CPP" /> [[Modula-3]], [[Object Pascal]],<ref name="influenced by op">{{cite web |url = http://www.computerworld.com.au/article/261958/a-z_programming_languages_c_/?pp=7 |title = The A-Z of Programming Languages: C# |date = October 1, 2008 |publisher = [[Computerworld]] |first = Naomi |last = Hamilton |access-date = February 12, 2010 |quote = We all stand on the shoulders of giants here and every language builds on what went before it so we owe a lot to C, C++, Java, Delphi, all of these other things that came before us. (Anders Hejlsberg) |archive-url = https://web.archive.org/web/20100324124903/http://www.computerworld.com.au/article/261958/a-z_programming_languages_c_/?pp=7 |archive-date = 24 сакавіка 2010 |url-status = dead }}</ref> [[ML]], [[Icon, мова праграмавання|Icon]], [[Haskell, мова праграмавання|Haskell]], [[Cω]], [[F Sharp|F#]] |influenced = [[D, мова праграмавання|D]], [[F Sharp|F#]], [[Java (мова праграмавання)|Java]],<ref name="influenced">{{cite web |url = http://www.barrycornelius.com/papers/java5/onefile/ |title = Java 5 catches up with C# |date = December 1, 2005 |publisher = University of Oxford Computing Services |first = Barry |last = Cornelius |access-date = June 18, 2009 |quote = In my opinion, it is C# that has caused these radical changes to the Java language. (Barry Cornelius) }}</ref> [[Kotlin]], [[Monkey, мова праграмавання|Monkey]], [[Nemerle]], [[Vala]] |license = [[Common Language Runtime|CLR]] пад прыватнаўласніцкай, [[Mono, праграмнае забеспячэнне|Mono]] кампілятар пад падвойнай [[GPLv3]] і [[MIT License|MIT/X11]], бібліятэкі пад [[LGPL]]v2, [[DotGNU]] пад падвойнай [[GPL]] і [[LGPL]]v2 |file_ext = .cs |website = <!-- Not to be confused with the website of [[Microsoft Visual C Sharp]] --> |wikibooks = C Sharp Programming }} '''C#''' (вымаўляецца ''сі шарп'') — [[шматпарадыгмавая мова праграмавання]], якая ахоплівае [[Строгая тыпізацыя, праграмаванне|строга тыпізаванае]], [[імператыўнае праграмаванне|імператыўнае]], [[дэкларатыўнае праграмаванне|дэкларатыўнае]]<!--e.g. attributes-->, [[функцыйнае праграмаванне|функцыйнае]], [[працэдурнае праграмаванне|працэдурнае]], [[абагульненае праграмаванне|абагульненае]], [[аб'ектна-арыентаванае праграмаванне|аб’ектна-арыентаванае]] і кампанентна-арыентаванае праграмаванне. Распрацавана фірмай [[Microsoft]] у межах ініцыятывы [[.NET]], пазней зацверджана як стандарт [[Ecma International|Ecma]] (ECMA-334) і [[ISO]] (ISO/IEC 23270:2006). C# — адна з [[Мова праграмавання|моў праграмавання]], спраектаваных для [[Common Language Infrastructure]]. C# пабудавана на сінтаксісе і семантыцы C++, дазваляе праграмістам на мове C атрымаць перавагі платформы .NET і CLR (common language runtime).<ref>[http://msdn.microsoft.com/en-us/magazine/cc301520.aspx C++ -> C#: What You Need to Know to Move from C++ to C#]</ref> C# нацэлена быць простай, сучаснай, аб’ектна-арыентаванай мовай агульнага прызначэння.<ref name="ECMA-334">{{cite book |url= http://www.ecma-international.org/publications/files/ECMA-ST/Ecma-334.pdf |title= C# Language Specification |publisher= [[Ecma International]] |edition= 4th |date=June 2006 |access-date= January 26, 2012 }}</ref> Каманду распрацоўшчыкаў узначальвае [[Андэрс Хейлсберг]]. Станам на лістапад 2022 года, самая апошняя стабільная версія мовы — C# 11.0, выпушчаная ў 2022 годзе ў складзе .NET 7.0.<ref>[https://devblogs.microsoft.com/dotnet/welcome-to-csharp-11/ «Welcome to C# 11». November 11, 2022.]</ref><ref>[https://devblogs.microsoft.com/dotnet/announcing-net-7/ «Announcing .NET 7 — the Fastest .NET Yet». November 11, 2022.]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Праектныя мэты == Стандарт ECMA пералічвае наступныя мэты распрацоўкі C#:<ref name="ECMA-334"/> * Мова праграмавання C# прызначана быць простай, сучаснай, аб’ектна-арыентаванай мовай агульнага прызначэння. * Мова, а значыць і яе рэалізацыі, павінны забяспечваць падтрымку такіх прынцыпаў распрацоўкі праграм, як строгая праверка тыпаў, праверка межаў масіваў, выяўленне спробаў выкарыстаць неініцыялізаваныя зменныя, і аўтаматычную зборку смецця. Надзейнасць праграм, іх даўгавечнасць, і прадукцыйнасць працы праграміста важныя. * Мова прызначана для выкарыстання ў распрацоўцы праграмных кампанентаў, прыдатных да разгортвання ў размеркаваных асяроддзях. * Пераноснасць [[Зыходны код|зыходнага коду]] вельмі важная, як і мабільнасць праграмістаў, асабліва тых праграмістаў, якія ўжо знаёмы з [[C (мова праграмавання)|C]] і [[C++]]. * Падтрымка [[інтэрнацыяналізацыя і лакалізацыя|інтэрнацыяналізацыі]] вельмі важная. * C# прызначана быць зручнай для напісання праграм як для гасцявых, так і ўбудаваных сістэм, пачынаючы ад вельмі буйных, што выкарыстоўваюць складаныя аперацыйныя сістэмы, да вельмі дробных, якія маюць толькі вызначаныя функцыі. * Хоць праграмы на C# прызначаны быць эканамічнымі ў дачыненні да патрабаванняў памяці і вылічальнай магутнасці, сама мова не прызначана для прамога спаборніцтва ў прадукцыйнасці і памеры з Сі ці асэмблерам. == Назва == [[Файл:Treblecsharp5.svg|thumb|100px|right|[[До-дыез|Нота до-дыез]]]] Назва «C sharp» натхнёна музычнай натацыяй, дзе дыез ({{lang-en|sharp}}) паказвае, што пазначаная нота павінна гучаць на паўтона вышэй.<ref>{{cite web |url= http://www.jameskovacs.com/blog/CNETHistoryLesson.aspx |title= C#/.NET History Lesson |first= James |last= Kovacs |date= September 7, 2007 |access-date= June 18, 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090306073219/http://jameskovacs.com/blog/CNETHistoryLesson.aspx |archive-date= 6 сакавіка 2009 |url-status= dead }}</ref> Гэта падобна на назву мовы [[C++]], дзе «++» азначае, што пераменная мусіць быць павялічана на 1. Знак «дыез» таксама нагадвае [[Тыпаграфічная лігатура|лігатуру]] з чатырох сімвалаў «+» (у рашотцы два на два), паглыбляючы меркаванне, што мова з’яўляецца прырашчэннем C++. З-за тэхнічных абмежаванняў на адлюстраванне (стандартныя шрыфты, браўзеры і да т.п.) і дзякуючы таму факту, што знака «дыез» (♯) няма на стандартнай клавіятуры, быў выбраны сімвал рашоткі (#) для прадстаўлення знака «дыез» у назве мовы праграмавання.<ref name="MS CSharp FAQ">{{cite web |url= http://msdn.microsoft.com/vcsharp/previous/2002/FAQ/default.aspx |title= Microsoft C# FAQ |publisher= [[Microsoft]] |access-date= March 25, 2008 }}</ref> Гэта пагадненне адлюстравана ў спецыфікацыях мовы C# ECMA-334.<ref name="ECMA-334"/> Аднак, калі гэта дарэчна (напрыклад, у рэкламе ці ў мастацтве<ref>{{cite web |url= http://www.microsoft.com/presspass/images/gallery/boxshots/web/visual-c-sharp03.jpg |title= Visual C#.net Standard |date= September 4, 2003 |publisher= [[Microsoft]] |format= JPEG |access-date= June 18, 2009 }}</ref>), Майкрасофт ужывае музычны знак. Суфікс быў ужыты для некалькіх моў платформы .NET, якія з’яўляюцца варыянтамі існых моў, уключна з [[J Sharp|J#]] (мова платформы .NET, створаная Майкрасофт як вытворная ад Java 1.1), [[A Sharp|A#]] (з [[Ада (мова праграмавання)|Ады]]), і функцыйнай мовай [[F Sharp|F#]].<ref name="MS FSharp FAQ">{{cite web |url= http://research.microsoft.com/en-us/um/cambridge/projects/fsharp/faq.aspx |title= F# FAQ |publisher= Microsoft Research |access-date= June 18, 2009 }}</ref> Першапачатковая рэалізацыя [[EiffelStudio|Eiffel for .NET]] называлася Eiffel#,<ref>{{cite web |url= http://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms973898.aspx |title= Full Eiffel on the .NET Framework |date=June 2002 |first1= Raphael |last1= Simon |first2= Emmanuel |last2= Stapf |first3= Bertrand |last3= Meyer |publisher= [[Microsoft]] |access-date= June 18, 2009 }}</ref> цяпер назва не ўжываецца, паколькі мова [[Eiffel, мова праграмавання|Eiffel]] падтрымліваецца поўнасцю. Суфікс таксама быў ужыты ў назвах праграмных бібліятэк, такіх як [[Gtk Sharp|Gtk#]] (абгортка для [[GTK+]] і іншых бібліятэк [[GNOME]]), [[Cocoa Sharp|Cocoa#]]. == Гісторыя == У час распрацоўкі платформы .NET Framework, былі напісаны бібліятэкі класаў з выкарыстаннем сістэмы кампіляцыі кіраванага коду пад назвай ''Simple Managed C'' (SMC).<ref>{{cite web |url= http://blogs.msdn.com/jasonz/archive/2007/11/23/couple-of-historical-facts.aspx |title= Couple of Historical Facts |first= Jason |last= Zander |date= November 24, 2008 |access-date= February 23, 2009 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.learnitonweb.com/Articles/ReadArticle.aspx?contId=4&page=1 |title= C# 3.0 New Features |access-date= June 9, 20010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081219032344/http://www.learnitonweb.com/Articles/ReadArticle.aspx?contId=4&page=1 |archive-date= 19 снежня 2008 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://aspadvice.com/blogs/rbirkby/archive/2006/11/28/What-language-was-ASP.Net-originally-written-in_3F00_.aspx |title= What language was ASP.Net originally written in? |date= November 28, 2006 |first= Scott |last= Guthrie |author-link= Scott Guthrie |access-date= February 21, 2008 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110707175837/http://aspadvice.com/blogs/rbirkby/archive/2006/11/28/What-language-was-ASP.Net-originally-written-in_3F00_.aspx |archive-date= 7 ліпеня 2011 |url-status= dead }}</ref> У студзені 1999, [[Андэрс Хейлсберг]] сабраў каманду, каб стварыць новую мову, якая на той час звалася Cool, што расшыфроўваецца як «C-like Object Oriented Language».<ref name="computerworld2008">{{cite web |url= http://www.computerworld.com.au/article/261958/-z_programming_languages_c |title= The A-Z of Programming Languages: C# |first= Naomi |last= Hamilton |publisher= [[Computerworld]] |date= October 1, 2008 |access-date= October 1, 2008 }}</ref> У Майкрасофт разглядалі магчымасць захаваць назву «Cool» у якасці канчатковай назвы мовы, але вырашылі не рабіць гэтага з меркаванняў гандлёвых марак. Да таго часу, як праект .NET быў публічна абвешчаны ў ліпені 2000 на [[Professional Developers Conference]], мова была перайменавана ў C#, а бібліятэкі класаў і рантайм [[ASP.NET]] былі партаваны на C#. Галоўным канструктарам і вядучым архітэктарам C# у Майкрасофт з’яўляецца [[Андэрс Хейлсберг]]. Раней ён удзельнічаў у распрацоўцы [[Turbo Pascal]], [[Embarcadero Delphi]] (да гэтага CodeGear Delphi, Inprise Delphi і Borland Delphi), і [[Visual J++]]. У інтэрв’ю і тэхнічных дакументах ён сцвярджае, што недахопы большасці шырокаўжываных моў праграмавання (г.зн. [[C++]], [[Java (мова праграмавання)|Java]], [[Embarcadero Delphi|Delphi]] і [[Smalltalk]]) прывялі да стварэння [[Common Language Runtime]] (CLR), што, у сваю чаргу, вызначыла дызайн мовы C#. [[Джэймс Гослінг]], стваральнік мовы праграмавання [[Java (мова праграмавання)|Java]], і [[Біл Джой]], сузаснавальнік [[Sun Microsystems]], пачынальніка Java, назвалі C# «імітацыяй» Java; Гослінг далей сказаў, што «[C#] свайго роду Java з выдаленай надзейнасцю, прадукцыйнасцю і бяспекай.»<ref name="gosling">{{cite web |url= http://news.cnet.com/2008-1082-817522.html |title= Why Microsoft's C# isn't |author= Wylie Wong |publisher= CNET: CBS Interactive |year= 2002 |access-date= November 14, 2009 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://news.cnet.com/2010-1071-831385.html | title = Microsoft's blind spot | author=[[Bill Joy]] | publisher = cnet.com | date = February 7, 2002 | access-date = January 12, 2010 }}</ref> Клаус Крэфт і Анжэліка Лангер (аўтары кнігі C++ streams) заявілі ў сваім блогу, што «Java і C# амаль ідэнтычныя мовы праграмавання. Нуднае паўтарэнне, якому бракуе інавацый»<ref name="kreft-langer">{{cite web |url=http://www.artima.com/weblogs/viewpost.jsp?thread=6543 |title=After Java and C# - what is next? |author=Klaus Kreft and Angelika Langer |year=2003 |access-date=June 18, 2013 }}</ref>, «Наўрад ці нехта будзе сцвярджаць, што Java ці C# — рэвалюцыйныя мовы праграмавання, якія змянілі спосаб, якім мы пішам праграмы» і «C# пазычыў шмат у Java — і наадварот. Цяпер, калі C# падтрымлівае абгорткі ({{lang-en|boxing}}) і разгорткі ({{lang-en|unboxing}}), мы будзем мець вельмі падобную функцыю ў Java»<ref>{{cite web |access-date= January 12, 2010 |date= July 3, 2003 |publisher= artima.com |title= After Java and C# - what is next?|author= Klaus Kreft and Angelika Langer |url= http://www.artima.com/weblogs/viewpost.jsp?thread=6543 }}</ref>. У ліпені 2000 года Андэрс Хейлсберг сказаў, што C# «не клон Java» і «нашмат бліжэй да C++» у сваім дызайне<ref name="JohnOsborn">{{Cite document |last= Osborn |first= John |date= August 1, 2000 |url= http://windowsdevcenter.com/pub/a/oreilly/windows/news/hejlsberg_0800.html |title= Deep Inside C#: An Interview with Microsoft Chief Architect Anders Hejlsberg |publisher= O'Reilly Media |access-date= November 14, 2009 }}</ref>. Ад выдання C# 2.0 у лістападзе 2005, мовы C# і Java развіваліся па больш разбежных траекторыях, становячыся менш падобнымі. Адно з першых галоўных разыходжанняў з’явілася з даданнем джэнерыкаў ({{lang-en|generics}}) у абедзве мовы, з абсалютна рознымі рэалізацыямі. C# выкарыстоўвае матэрыялізацыю ({{lang-en|reification}}), каб прадставіць «першакласныя» аб’екты джэнерыкаў, якія можна ўжываць як любы іншы клас, з генерацыяй кода падчас загрузкі класа.<ref>{{cite web | url = http://msdn.microsoft.com/en-us/library/512aeb7t.aspx | title = Generics (C# Programming Guide) | publisher = Microsoft| access-date = March 21, 2011}}</ref> Насупраць, джэнерыкі ў Java — па-сутнасці асаблівасць сінтаксісу мовы, яны не ўплываюць на генераваны байт-код, таму што [[кампілятар]] выконвае сціранне тыпу ({{lang-en|type erasure}}) на інфармацыі аб тыпе джэнерыка пасля таго, як упэўніўся ў яе правільнасці.<ref>{{cite web | access-date = March 21, 2011 | date = July 5, 2004 | first = Gilad | last = Bracha | publisher = Sun Microsystems | title = Generics in the Java Programming Language | url = http://java.sun.com/j2se/1.5/pdf/generics-tutorial.pdf }}</ref> Далей C# дадала некалькі асноўных магчымасцяў, каб дастасаваць праграмаванне ў функцыянальным стылі, што прывяло да выпуску пашырэння [[Language Integrated Query|LINQ]] у C# 3.0, з падтрымкаю лямбда-выразаў ({{lang-en|lambda expression}}), метадаў пашырэння ({{lang-en|extension method}}), і ананімных тыпаў.<ref>{{cite web | url = http://msdn.microsoft.com/en-us/library/bb308959.aspx | title = LINQ: .NET Language-Integrated Query|author=Don Box and Anders Hejlsberg | publisher = Microsoft | date = February 2007 | access-date = March 21, 2011}}</ref> Гэтыя магчымасці дазваляюць праграмістам на C# выкарыстоўваць тэхнікі функцыянальнага праграмавання, такія як замкненні ({{lang-en|closures}}), калі іх прымяненне мэтазгодна. Пашырэнні LINQ і функцыянальны імпарт дапамагаюць распрацоўшчыкам паменшыць колькасць «шаблоннага» коду, які ўключаны ў такія агульныя задачы, як запыт да базы звестак, разбор xml-файла, ці пошук у структуры дадзеных, пераносячы акцэнт на дзейную логіку праграмы, што дапамагае палепшыць чытэльнасць і суправаджальнасць.<ref>{{cite web | url = http://blog.abodit.com/2010/04/why-functional-programming-is-better-linq-c-sharp-than-procedural-code/ | title = Why functional programming and LINQ is often better than procedural code | last = Mercer | first = Ian | publisher = abodit.com | date = April 15, 2010 | access-date = March 21, 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110711124734/http://blog.abodit.com/2010/04/why-functional-programming-is-better-linq-c-sharp-than-procedural-code/ | archive-date = 11 ліпеня 2011 | url-status = dead }}</ref> C# мела талісман, званы Эндзі (у гонар Андэрса Хейлсберга). Не ўжываецца з 29 студзеня 2004 г.<ref>{{cite web |url=http://blogs.msdn.com/b/danielfe/archive/2004/01/29/64429.aspx |title=Andy Retires |work=Dan Fernandez's Blog |publisher=Blogs.msdn.com |date=January 29, 2004 |access-date=October 4, 2012}}</ref> C# была першапачаткова пададзена на разгляд падкамітэту ISO JTC 1/SC 22<ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/iso_technical_committee.html?commid=45202 |title=Technical committees - JTC 1/SC 22 - Programming languages, their environments and system software interfaces |publisher=ISO |access-date=October 4, 2012 }}</ref> як ISO/IEC 23270:2003,<ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=36768 |title=ISO/IEC 23270:2003 - Information technology - C# Language Specification |publisher=Iso.org |date=August 23, 2006 |access-date=October 4, 2012}}</ref> які цяпер зняты. Пазней ухвалена ў рамках ISO/IEC 23270:2006.<ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_ics/catalogue_detail_ics.htm?csnumber=42926 |title=ISO/IEC 23270:2006 - Information technology - Programming languages - C# |publisher=Iso.org |date=January 26, 2012 |access-date=October 4, 2012}}</ref> == Версіі == Цягам свайго развіцця, мова C# прайшла праз некалькі версій: {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Версія ! rowspan="2" | [[Common Language Runtime|CLR]]<ref name="clr">{{cite web|url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/8bs2ecf4%28v=vs.110%29.aspx|title=Common Language Runtime (CLR)|access-date=2013-11-26|version=.NET Framework 4.5|publisher=Microsoft|website=[[Microsoft Developer Network]]}}</ref> ! colspan="3" | Спецыфікацыі мовы ! rowspan="2" | Дата ! rowspan="2" | [[.NET Framework]] ! rowspan="2" | [[Visual Studio]] |- ! [[Ecma International|ECMA]] ! [[ISO/IEC]] ! [[Microsoft]] |- | C# 1.0 | 1.0 | rowspan="2"|[http://www.ecma-international.org/publications/files/ECMA-ST-WITHDRAWN/ECMA-334,%202nd%20edition,%20December%202002.pdf Снежань 2002] | rowspan="2"|[http://www.techstreet.com/cgi-bin/pdf/free/378672/ISO+IEC+23270-2003.pdf Красавік 2003] | [http://download.microsoft.com/download/a/9/e/a9e229b9-fee5-4c3e-8476-917dee385062/CSharp%20Language%20Specification%20v1.0.doc Студзень 2002] | Студзень 2002 |[[.NET Framework version history#.NET Framework 1.0|.NET Framework 1.0]] |[[Visual Studio .NET|Visual Studio .NET 2002]] |- | C# 1.2 | 1.1 | [http://download.microsoft.com/download/5/e/5/5e58be0a-b02b-41ac-a4a3-7a22286214ff/csharp%20language%20specification%20v1.2.doc Кастрычнік 2003] | Красавік 2003 |[[.NET Framework 1.1]] |[[Visual Studio .NET 2003]] |- | [[C Sharp 2.0|C# 2.0]] | 2.0 | [http://www.ecma-international.org/publications/files/ECMA-ST/Ecma-334.pdf Чэрвень 2006] | [http://standards.iso.org/ittf/PubliclyAvailableStandards/c042926_ISO_IEC_23270_2006(E).zip Верасень 2006] | [http://download.microsoft.com/download/9/8/f/98fdf0c7-2bbd-40d3-9fd1-5a4159fa8044/csharp%202.0%20specification_sept_2005.doc Верасень 2005]{{ref label|Microsoft|A|A}} | Лістапад 2005 |[[.NET Framework 2.0]] |[[Visual Studio 2005]] |- | [[C Sharp 3.0|C# 3.0]] | 2.0<br />2.0 SP1 | — {{ref label|ISO|B|B}} | — {{ref label|ISO|B|B}} | [http://download.microsoft.com/download/3/8/8/388e7205-bc10-4226-b2a8-75351c669b09/CSharp%20Language%20Specification.doc Жнівень 2007] | Лістапад 2007 | [[.NET Framework 2.0]] (За выняткам пашырэнняў LINQ/Query)<ref name="danielmoth1">{{cite web |url=http://www.danielmoth.com/Blog/using-c-30-from-net-20.aspx |title=Using C# 3.0 from .NET 2.0 |publisher=Danielmoth.com |date=May 13, 2007 |access-date=October 4, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120929075553/http://www.danielmoth.com/Blog/Using-C-30-From-NET-20.aspx |archive-date=29 верасня 2012 |url-status=dead }}</ref><br /> [[.NET Framework 3.0]] (За выняткам пашырэнняў LINQ/Query)<ref name="danielmoth1"/><br /> [[.NET Framework 3.5]] |[[Visual Studio 2008]]<br />[[Visual Studio 2010]] |- | [[C Sharp 4.0|C# 4.0]] | 4.0{{ref label|ClrVersion4|C|C}} | — {{ref label|ISO|B|B}} | — {{ref label|ISO|B|B}} | [http://www.microsoft.com/downloads/details.aspx?displaylang=en&FamilyID=dfbf523c-f98c-4804-afbd-459e846b268e Красавік 2010] | Красавік 2010 |[[.NET Framework 4.0|.NET Framework 4]] |[[Visual Studio 2010]] |- | [[C Sharp 5.0|C# 5.0]] | 4.5{{ref label|ClrVersion45|D|D}} | — {{ref label|ISO|B|B}} | — {{ref label|ISO|B|B}} | [http://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=7029 Чэрвень 2013] | Жнівень 2012 |[[.NET Framework 4.5]] |[[Visual Studio 2012]] |} {| |- |{{note label|Microsoft|A|A}} Дакумент спецыфікацый Microsoft C# 2.0 утрымлівае толькі новыя магчымасці 2.0. Старэйшыя магчымасці гл. у спецыфікацыі 1.2 вышэй. |- |{{note label|ISO|B|B}} Няма спецыфкацый ECMA ці ISO/IEC для C# 3.0, 4.0 ці 5.0. |- |{{note label|ClrVersion4|C|C}} Не было версіі CLR 3.0. |- |{{note label|ClrVersion45|D|D}} У дакументацыі CLR апісваецца як 4.5, але <tt>Environment.Version</tt> паказвае 4.0.<ref name="CsInDepth3">{{Cite book|last=Skeet|first=Jon|page=559|title=C# in Depth|edition=3rd|isbn=9781617291340|publisher=Manning Publications Co.|publication-date=September 2013}}</ref> |} {| class="wikitable" |+ Падсумаванне версій |- ! !! C# 2.0 !! C# 3.0 !! C# 4.0 !! C# 5.0 <ref>{{cite web|last=Hejlsberg|first=Anders|title=Future directions for C# and Visual Basic|url=http://channel9.msdn.com/Events/BUILD/BUILD2011/TOOL-816T|work=C# lead architect|publisher=Channel 9|access-date=September 21, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110923171150/http://channel9.msdn.com/Events/BUILD/BUILD2011/TOOL-816T|archive-date=23 верасня 2011|url-status=dead}}</ref> !! Будучыня |- !Дададзены<br />функцыі |valign="top"| * Джэнерыкі * Частковыя тыпы * Ананімныя метады * Ітэратары * Абнульвальныя тыпы * Прыватныя сетары (уласцівасці) * Канверсія груп метадаў (дэлегаты) * Каварыянтнасць і контр-варыянтнасць * Статычныя класы |valign="top"| * Няяўна тыпізаваныя лакальныя зменныя * Ініцыялізатары аб’ектаў і калекцый * Аўтаматычна рэалізаваныя ўласцівасці * Ананімныя тыпы * Метады пашырэнняў * Выразы-запыты * Лямбда-выразы * Дрэвы выразаў * Частковыя метады |valign="top"| * Дынамічнае звязванне * Іменаваныя і апцыянальныя аргументы * Каварыянтнасць і контр-варыянтнасць джэнерыкаў * Убудаваныя тыпы interop («NoPIA») |valign="top"| * Асінхронныя метады * Атрыбуты інфармацыі абанентаў |valign="top"| ; C# 5.0 * Кампілятар-як-паслуга ([[Microsoft Roslyn|Roslyn]]) ; C# 6.0 * Імпарт членаў тыпу ў прастору імён * Сціслы сінтаксіс для першасных канструктараў * Толькі-чытаныя ўласцівасці * Выразы ўласцівасцей (лямбды ўласцівасцей) * Выразы метадаў * Масівы параметраў для інтэрфейсаў IEnumerable * Сціслая праверка на нуль * Множныя вяртаныя велічыні * Інтэрфейс тыпу канструктара |} == Сінтаксіс == C# мае наступны сінтаксіс: * Для пазначэння канца выраза ўжываецца кропка з коскай. * Фігурныя дужкі выкарыстоўваюцца для групавання выразаў. Выразы звычайна групуюцца ў метады (функцыі), метады ў класы, класы ў прасторы імён. * Пераменныя прызначаюцца з ужываннем знака роўнасці, а параўноўваюцца з ужываннем двух паслядоўных знакаў роўнасці. * Квадратныя дужкі выкарыстоўваюцца з масівамі, як для аб’яўлення, так і для таго, каб атрымаць значэнне ў пазіцыі з дадзеным індэксам. === Адрозныя магчымасці === <!--: ''Note: The following description is based on the language standard and other documents listed in the «[[#External links|External links]]» section.''--> Паводле дызайну, C# — гэта мова праграмавання, якая найбольш проста адлюстроўвае ляжачую ў аснове агульную моўную інфраструктуру ({{lang-en|Common Language Infrastructure, CLI}}).<ref>{{cite book|title=Visual Studio 2010 and .NET 4 Six-in-One|year=2010|publisher=Wrox Press|isbn=0470499486}}</ref> Большасць яе ўбудаваных тыпаў адпавядае тыпам-значэнням, рэалізаваным фрэймворкам CLI. Аднак, спецыфікацыі мовы не гавораць пра патрабаванні да генерацыі коду кампілятарам, г.зн., не гаворыцца, што кампілятар C# мусіць мець на мэце Common Language Runtime, ці генераваць агульную прамежкавую мову ({{lang-en|Common Intermediate Language, CIL}}), ці генерыраваць іншы спецыфічны фармат. Тэарэтычна, кампілятар C# можа генераваць [[машынны код]], як традыцыйныя кампілятары C++ ці [[Фартран]]а. Вось некаторыя заўважныя магчымасці C#, якія адрозніваюць яе ад C і C++ (і Java, дзе пазначана): * C# падтрымлівае няяўнае аб’яўленне строга тыпізаваных пераменных з ключавым словам ''var'', і няяўна тыпізаваных масіваў з ключавым словам ''new[]'', за якім ідзе ініцыялізатар калекцыі. * Метапраграмаванне праз атрыбуты C# з’яўляецца часткаю мовы. Многія з гэтых атрыбутаў дублююць функцыянальнасць платформазалежных дырэктыў прэпрацэсараў GCC і VisualC++. * Як у C++, і ў адрозненне ад Java, праграмісты на C# мусяць выкарыстоўваць ключавое слова ''virtual'', каб дазволіць метадам быць перавызначанымі ў падкласах. * ''Метады пашырэння'' ў C# дазваляюць праграмістам ужываць статычныя метады так, быццам гэта метады з табліцы метадаў класа, дазваляючы праграмістам дадаваць да аб’екта метады, якія, паводле іх адчування, мусяць быць у аб’екта і яго вытворных. * Тып ''dynamic'' дазваляе звязванне метаду падчас выканання, дазваляючы выклік метаду як у [[JavaScript]] і складанне аб’екта ў час выканання. * C# мае падтрымку строга тыпізаваных указальнікаў на функцыю праз ключавое слова ''delegate''. * Падобна наяўным у фрэймворку Qt псеўда-C++ ''сігнал'' і ''слот'', C# мае семантычныя сродкі, якія спецыфічна атачаюць падзеі ў стылі публікацыя-падпіска, хаця C# выкарыстоўвае дэлегаты для гэтага. * C# прапануе падобныя на Java ''сінхранізаваныя'' выклікі метадаў праз атрыбут [MethodImpl(MethodImplOptions.Synchronized)], і мае падтрымку ўзаемна-выключных замыканняў з дапамогай ключавога слова ''lock''. * Мова C# не дазваляе аб’яўляць глабальныя пераменныя і функцыі. Усе метады і члены павінны быць аб’яўлены ў класах. Статычныя члены публічных класаў могуць замяняць глабальныя пераменныя і функцыі. * Лакальныя пераменныя не могуць зацяняць пераменныя вонкавага блока, у адрозненне ад C і C++. * Прасторы імёнаў у C# прадстаўляюць такі ж самы ўзровень ізаляцыі коду, як і пакункі ў Java ({{lang-en|package}}) ці прасторы імёнаў у C++ ({{lang-en|namespace}}); правілы і магчымасці вельмі падобныя на пакунак Java. * C# падтрымлівае строгі булеўскі тып ({{lang-en|bool}}). Выразы, якія прымаюць умовы, такія як ''while'' і ''if'', патрабуюць такі тып выразу, які рэалізуе аператар ''true'', такі як булеўскі тып. У той час як C++ таксама мае булеўскі тып, апошні можа быць свабодна канверсаваны ў і з цэлалікавага тыпу, і такія выразы, як ''if(a)'' патрабуюць толькі, каб ''a'' можна было ператварыць у булеўскі тып, дазваляючы ''a'' быць цэлалікавым ці ўказальнікам. C# забараняе такі падыход, калі «цэлы лік азначае true ці false», засноўваючыся на меркаванні, што патрабаванне да праграміста выкарыстоўваць выразы, якія вяртаюць дакладна булеўскі тып, засцерагае ад пэўнага тыпу праграмісцкіх памылак, распаўсюджаных у C ці C++, такіх як <code>1=if (a = b)</code> (ужыванне прысвойвання <code>=</code> замест роўнасці <code>==</code>). * У C#, указальнікі на адрасы ў памяці могуць быць ужытыя толькі ўнутры блока, асобна пазначанага як ''небяспечны'' (''unsafe''), а праграмы з небяспечным кодам патрабуюць адпаведных дазволаў на запуск. Доступ да аб’ектаў у большасці выпадкаў адбываецца праз бяспечныя спасылкі на аб’ект, якія заўжды ўказваюць на «жывы» аб’ект, ці маюць строга вызначанае значэнне ''null''; немагчыма атрымаць спасылку на «мёртвы» аб’ект (апрацаваны працэдурай зборкі смецця), ці на выпадковы блок памяці. Небяспечны ўказальнік можа ўказваць на экзэмпляр тыпу значэнне, масіў, радок, ці блок памяці, размешчаны ў стэку. Код без пазнакі «небяспечны» можа захоўваць і змяняць указальнікі праз тып <code>System.IntPtr</code>, але не можа разымяноўваць іх. * Кіраваная памяць не можа быць яўна вызвалена; замест гэтага, працуе аўтаматычная зборка смецця. Зборка смецця вырашае праблему ўцечкі памяці ({{lang-en|memory leak}}), вызваляючы праграміста ад адказнасці за вызваленне памяці, якая больш не патрэбна. * У дадатак да канструкцыі <code>try...catch</code> для апрацоўкі выключэнняў C# мае канструкцыю <code>try...finally</code>, якая гарантуе выкананне коду ў блоку <code>finally</code> незалежна ад таго, здарылася выключэнне ці не. * Множнае наследаванне не падтрымліваецца, але клас можа рэалізоўваць любую колькасць інтэрфейсаў. Гэта было праектнае рашэнне галоўнага архітэктара мовы, каб пазбегнуць ускладнення і спрасціць архітэктурныя патрабаванні ва ўсёй CLI. Пры рэалізацыі некалькіх інтэрфейсаў, якія ўтрымліваюць метад з аднолькавай сігнатурай, C# дазваляе праграмісту рэалізаваць кожны метад у залежнасці ад таго, праз які інтэрфейс гэты метад будзе выкліканы, ці, падобна Java, дазваляе праграмісту рэалізаваць метад адзін раз, і мець адзіны выклік пры звароце праз любы з інтэрфейсаў класа. * C#, у адрозненне ад Java, падтрымлівае перагрузку аператараў. Толькі тыя аператары, што найчасцей перагружаюць у C++, могуць быць перагружаны ў C#. * C# больш тыпабяспечная, чым C++. Прадвызначаны толькі тыя пераўтварэнні тыпаў, якія лічацца бяспечнымі, напрыклад, пашырэнне цэлых лікаў. Патрабаванне дзейнічае ў часе кампіляцыі, цягам JIT-кампіляцыі, і ў некаторых выпадках у часе выканання. Няма няяўных пераўтварэнняў ні паміж булеўскім і цэлалікавым тыпамі, ні паміж членамі пералічэння і цэлымі лікамі (за выключэннем літарала 0, які можа быць няяўна пераўтвораны ў любы тып пералічэння). Кожнае вызначанае карыстальнікам пераўтварэнне павінна быць яўна пазначана як яўнае ці няяўнае, у адрозненне ад прадвызначана няяўных капіравальнага канструктара і аператара пераўтварэння ў C++. * C# мае яўную падтрымку каварыянтрасці і контр-варыянтнасці ў абагульненых тыпах, у адрозненне ад C++, якая ў пэўнай ступені падтрымлівае контр-варыянтнасць проста праз семантыку вяртаных віртуальнымі метадамі тыпаў. * Члены пералічэння змяшчаюцца ў іх уласны абсяг бачнасці ({{lang-en|scope}}). * C# прадстаўляе ўласцівасці як [[сінтаксічны цукар]] для распаўсюджанага выпадку, калі пара метадаў, аксесар ({{lang-en|getter}}) і мутатар ({{lang-en|setter}}) інкапсулююць аперацыі над адным атрыбутам класа. Не трэба пісаць залішнія сігнатуры метадаў для рэалізацыі гетара і сэтара, а доступ да ўласцівасці можна атрымаць праз сінтаксіс атрыбута, замест даўжэйшых выклікаў метадаў. * У C# няма правераных выключэнняў ({{lang-en|checked exceptions}}), у адрозненне ад Java. Гэта было свядомае рашэнне, заснаванае на меркаваннях маштабавальнасці і версіявальнасці.<ref>{{cite web | url = http://www.artima.com/intv/handcuffs.html | title = The Trouble with Checked Exceptions | first1=Bill | last1=Venners | first2=Bruce | last2=Eckel | date = August 18, 2003 | access-date = March 30, 2010 }}</ref> * Хоць C# у першую чаргу імператыўная мова, у версіі 2.0 прапанавана абмежаваная падтрымка функцыянальнага праграмавання праз першакласныя функцыі і замкненні ў форме ананімных дэлегатаў. C# 3.0 пашырыла падтрымку функцыянальнага праграмавання увядзеннем легкаважнага сінтаксісу для лямбда-выразаў, метадаў пашырэння (афорданс для модуляў), і сінтаксісу разумення спісаў ({{lang-en|list comprehension}}) у форме мовы «разумення запытаў». == Агульная сістэма тыпаў == C# мае ''ўніфікаваную сістэму тыпаў''. Гэта сістэма мае назву «агульная сістэма тыпаў» ({{lang-en|Common Type System}}, скарочана CTS).<ref name="insidecsharpp2ch4">{{cite book| last = Archer| first = Tom| title = Inside C#| year = 2001| publisher = Microsoft Press|location=Redmond, Washington|isbn=0-7356-1288-9|chapter=Part 2, Chapter 4: The Type System}}</ref> Уніфікаваная сістэма тыпаў падразумявае, што ўсе тыпы, уключаючы прымітывы, такія як цэлыя лікі, з’яўляюцца падкласамі класа <code>System.Object</code>. Напрыклад, кожны тып наследуе метад <code>ToString()</code>. === Катэгорыі тыпаў даных === CTS раздзяляе тыпы даных на дзве катэгорыі:<ref name="insidecsharpp2ch4" /> # Спасылачныя тыпы # Тыпы-значэнні Асобнікі тыпу-значэння не маюць ні спасылачнай тоеснасці, ні спасылачнай семантыкі параўнання — параўнанне на роўнасць і няроўнасць для тыпаў-значэнняў параўноўвае фактычнае значэнне даных у асобніку, калі адпаведныя аператары параўнання не перагружаны. Тыпы-значэнні з’яўляюцца вытворнымі ад <code>System.ValueType</code>, заўжды маюць прадвызначанае значэнне, і могуць быць заўжды створаны і скапіяваны. Сярод іншых абмежаванняў, накладзеных на тыпы-значэнні: яны не могуць быць вытворнымі адзін ад другога (але могуць рэалізоўваць інтэрфейсы), і не могуць мець яўны прадвызначаны канструктар (без параметраў). Прыкладамі тыпаў-значэнняў з’яўляюцца ўсе прымітыўныя тыпы, такія як <code>int</code> (знакавы 32-бітавы цэлы лік), <code>float</code> (32-бітавы лік з плыўной коскай IEEE), <code>char</code> (16-бітавы асобнік Унікоду), і <code>System.DateTime</code> (ідэнтыфікуе канкрэтны момант часу з дакладнасцю да нанасекундаў). Іншыя прыклады — <code>enum</code> (пералічэнні) і <code>struct</code> (вызначаныя карыстальнікам структуры). Насупраць, да спасылачных тыпаў адносіцца паняцце спасылачнай тоеснасці — кожны асобнік спасылачнага тыпу па сваёй сутнасці адрозніваецца ад любога іншага, нават калі звесткі ў абодвух асобніках адны і тыя ж. Гэта адбіваецца на прадвызначаных параўнаннях на роўнасць і няроўнасць для спасылачных тыпаў, якія правяраюць хутчэй спасылачную, чым структурную роўнасць, калі адпаведныя аператары не перагружаны (як у выпадку з <code>System.String</code>). Увогуле, не заўжды магчыма ні стварыць асобнік спасылачнага тыпу, ні скапіяваць наяўны асобнік, ці параўнаць значэнні двух наяўных асобнікаў, хаця пэўныя спасылачныя тыпы могуць прадстаўляць такія магчымасці, даючы агульнадаступны канструктар ці рэалізуючы адпаведны інтэрфейс (такі, як <code>ICloneable</code> ці <code>IComparable</code>). Прыкладамі спасылачнага тыпу з’яўляюцца <code>object</code> (першасны базавы клас для ўсіх іншых класаў C#), <code>System.String</code> (радок сімвалаў Унікоду), і <code>System.Array</code> (базавы клас для ўсіх масіваў C#). Абедзве катэгорыі можна пашыраць з дапамогай тыпаў, вызначаных карыстальнікам. === Boxing і unboxing === ''Boxing'' — аперацыя па пераўтварэнні аб’екта тыпу-значэння ў велічыню адпаведнага спасылачнага тыпу.<ref name="insidecsharpp2ch4" /> У C# гэта робіцца няяўна. ''Unboxing'' — аперацыя па пераўтварэнні велічыні спасылачнага тыпу, атрыманай папярэдняй аперацыяй boxing, у велічыню тыпу-значэння.<ref name="insidecsharpp2ch4" /> Unboxing у C# патрабуе яўнага прывядзення тыпаў ({{lang-en|type cast}}). Аб’ект тыпу T, над якім была зроблена аперацыя boxing, можа быць прыведзены толькі да тыпу T (ці абнульвальнага T).<ref>{{cite web|last=Lippert |first=Eric |url=http://blogs.msdn.com/b/ericlippert/archive/2009/03/19/representation-and-identity.aspx |title=Representation and Identity |work=Fabulous Adventures In Coding |publisher=Blogs.msdn.com |date=March 19, 2009 |access-date=October 4, 2012}}</ref> Прыклад: <syntaxhighlight lang="CSharp"> int foo1 = 42; // Value type. object bar = foo1; // foo is boxed to bar. int foo2 = (int)bar; // Unboxed back to value type. </syntaxhighlight> === Джэнерыкі === [[Абагульненае праграмаванне|Джэнерыкі]] былі дададзены ў мову C# у версіі 2.0. Джэнерыкі выкарыстоўваюць параметры тыпу, што дазваляе праектаваць класы альбо метады, якія не ўказваюць выкарыстаны тып да таго часу, пакуль не будзе створаны асобнік класа ці метаду. Галоўнай перавагай з’яўляецца тое, што можна ўжываць параметры тыпу для джэнерыкаў, каб ствараць класы і метады, якія можна выкарыстаць без выдаткаў на прывядзенне тыпаў у час выканання ці на аперацыі boxing, як паказана тут:<ref>{{cite web| title = Generics (C# Programming Guide)| url = http://msdn.microsoft.com/en-us/library/512aeb7t.aspx| publisher = Microsoft| access-date = August 7, 2011}}</ref> <syntaxhighlight lang="CSharp"> // Declare the generic class. public class GenericList<T> { void Add(T input) { } } class TestGenericList { private class ExampleClass { } static void Main() { // Declare a list of type int. GenericList<int> list1 = new GenericList<int>(); // Declare a list of type string. GenericList<string> list2 = new GenericList<string>(); // Declare a list of type ExampleClass. GenericList<ExampleClass> list3 = new GenericList<ExampleClass>(); } } </syntaxhighlight> У параўнанні з шаблонамі C++, джэнерыкі C# могуць даць палепшаную бяспеку, але ў той жа час у чымсьці абмежаваныя магчымасці.<ref>{{cite web| title = An Introduction to C# Generics | url = http://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms379564%28v=vs.80%29.aspx | publisher = Microsoft}}</ref> Напрыклад, нельга выклікаць арыфметычныя аператары над тыпамі джэнерыкаў у C#.<ref>{{cite web| title = Differences Between C++ Templates and C# Generics | url = http://msdn.microsoft.com/en-us/library/c6cyy67b.aspx | publisher = Microsoft}}</ref> == Прэпрацэсар == C# прадстаўляе «дырэктывы прэпрацэсара»<ref>{{cite web | url = http://msdn.microsoft.com/en-us/library/ed8yd1ha.aspx | title = C# Preprocessor Directives | work = C# Language Reference | publisher = [[Microsoft]] | access-date = June 18, 2009 }}</ref> (хаця не мае «сапраўднага» прэпрацэсара), заснаваныя на прэпрацэсары мовы C, якія дазваляюць праграмісту вызначаць сімвалы, але не дазваляюць макрасы. Таксама прадстаўляюцца умоўныя аператары, такія як <code>#if</code>, <code>#endif</code>, і <code>#else</code>. Дырэктывы кшталту <code>#region</code> даюць падказку тэкставаму рэдактару па згортванні коду. <syntaxhighlight lang="CSharp"> public class Foo { #region Constructors public Foo() {} public Foo(int firstParam) {} #endregion #region Procedures public void IntBar(int firstParam) {} public void StrBar(string firstParam) {} public void BoolBar(bool firstParam) {} #endregion } </syntaxhighlight> == Каментарыі == C# выкарыстоўвае двайны слэш (<code>//</code>), каб паказаць, што рэшта радка — гэта каментарый. Такі стыль каментарыяў атрыманы ў спадчыну ад [[C++]]. <syntaxhighlight lang="CSharp"> public class Foo { // a comment public static void Bar(int firstParam) {} // also a comment } </syntaxhighlight> Шматрадковы каментарый можна пачаць слэшам і зорачкай (<code>/*</code>) і закончыць зорачкай і слэшам (<code>*/</code>). Гэта спадчына стандартнай мовы C. <syntaxhighlight lang="CSharp"> public class Foo { /* A Multi-Line comment */ public static void Bar(int firstParam) {} } </syntaxhighlight> == Сістэма XML-дакументацыі == Сістэма дакументацыі ў C# падобная на [[Javadoc]] у Java, але заснавана на [[Extensible Markup Language|XML]]. У цяперашні час кампілятар C# падтрымлівае два метады дакументавання. Аднарадковыя дакументацыйныя каментарыі, такія як шырока распаўсюджаныя ў згенераваным [[Microsoft Visual Studio|Visual Studio]] кодзе, уяўляюць сабой радок, што пачынаецца з <code>///</code>. <syntaxhighlight lang="CSharp"> public class Foo { /// <summary>A summary of the method.</summary> /// <param name="firstParam">A description of the parameter.</param> /// <remarks>Remarks about the method.</remarks> public static void Bar(int firstParam) {} } </syntaxhighlight> Шматрадковыя дакументацыйныя каментарыі, хоць былі вызначаны ў спецыфікацыях мовы ў версіі 1.0, не падтрымліваліся да выпуску [[.NET Framework|.NET]] 1.1.<ref>{{cite web | url = http://blogs.msdn.com/ansonh/archive/2006/09/11/750056.aspx | title = C# XML documentation comments FAQ | first = Anson | last = Horton | date = September 11, 2006 | access-date = December 11, 2007 }}</ref> Гэтыя каментарыі пачынаюцца з слэша і дзвюх зорачак (<code>/**</code>) і заканчваюцца дзвюма зорачкамі і слэшам (<code>*/</code>).<ref name="Delimiters for Documentation Tags">{{cite web | url = http://msdn.microsoft.com/en-us/library/5fz4y783(VS.71).aspx | title = Delimiters for Documentation Tags | date = January 1, 1970 GMT | work = C# Programmer's Reference | publisher = [[Microsoft]] | access-date = June 18, 2009 }}</ref> <syntaxhighlight lang="CSharp"> public class Foo { /** <summary>A summary of the method.</summary> * <param name="firstParam">A description of the parameter.</param> * <remarks>Remarks about the method.</remarks> */ public static void Bar(int firstParam) {} } </syntaxhighlight> Заўвага: ёсць некаторыя строгія крытэрыі датычна прабелаў і XML-дакументацыі пры выкарыстанні тэхнікі слэш-зорачка-зорачка (<code>/**</code>). Гэты блок коду: <syntaxhighlight lang="CSharp"> /** * <summary> * A summary of the method.</summary>*/ </syntaxhighlight> утварае XML-каментарый, які адрозніваецца ад выніку гэтага блока:<ref name="Delimiters for Documentation Tags"/> <syntaxhighlight lang="CSharp"> /** * <summary> A summary of the method.</summary>*/ </syntaxhighlight> Сінтаксіс дакументацыйных каментарыяў і іх [[XML]]-разметка вызначаны ў ненарматыўным дадатку да стандарту C# [[Ecma International|ECMA]]. Гэты ж стандарт таксама вызначае правілы апрацоўкі такіх каментарыяў і іх пераўтварэнне ў звычайны [[XML]]-дакумент, з дакладнымі правіламі адлюстравання ідэнтыфікатараў [[Common Language Infrastructure|CLI]] на звязаныя з імі элементы дакументацыі. Гэта дазваляе любому інтэграванаму асяроддзю распрацоўкі на C# ці іншаму інструменту знаходзіць дакументацыю для любога сімвала ў кодзе пэўным, цалкам вызначаным чынам. == Бібліятэкі == Спецыфікацыі мовы C# апісваюць мінімальны набор тыпаў і бібліятэк класаў, на даступнасць якіх разлічвае кампілятар. На практыцы, C# найчасцей ужываецца з якой-небудзь рэалізацыяй [[Common Language Infrastructure]] (CLI), што стандартызавана як ECMA-335 ''Common Language Infrastructure (CLI)''. == Прыклад «Hello, world» == Ніжэй прыведзена вельмі простая праграма на C#, версія класічнага прыкладу «[[Hello world]]»: <syntaxhighlight lang="CSharp"> using System; class Program { static void Main() { Console.WriteLine("Hello, world!"); } } </syntaxhighlight> Вынікам запуску праграмы будзе вывад на кансоль наступнага тэксту: Hello, world! Кожны радок праграмы мае прызначэнне: <syntaxhighlight lang="CSharp"> using System; </syntaxhighlight> Гэты радок гаворыць кампілятару ўжываць <code>System</code> у якасці магчымага прэфікса для тыпаў, выкарыстаных у зыходным кодзе. У гэтым выпадку, калі кампілятар бачыць ужыванне тыпу <code>Console</code> ніжэй у зыходным кодзе, ён спрабуе знайсці тып з назваю <code>Console</code>, спярша ў бягучай зборцы, потым ва ўсіх зборках, на якія яна спасылаецца. Пры гэтым кампілятару не ўдаецца знайсці такі тып, таму што насамрэч назва тыпу <code>System.Console</code>. Тады кампілятар спрабуе адшукаць тып з назваю <code>System.Console</code>, ужыўшы прэфікс <code>System</code> з сцверджання <code>using</code>, і гэтым разам паспяхова. Сцверджанне <code>using</code> дазваляе праграмісту вызначыць усе магчымыя прэфіксы, якія будуць выкарыстаны ў час кампіляцыі, замест выкарыстання поўнай назвы штораз. <syntaxhighlight lang="CSharp"> class Program </syntaxhighlight> Гэта вызначэнне [[Клас (праграмаванне)|класа]]. Усё, што ідзе далей паміж парай фігурных дужак, апісвае клас <code>Program</code>. <syntaxhighlight lang="CSharp"> static void Main() </syntaxhighlight> Гэты радок аб’яўляе метад класа, з якога пачынаецца выкананне праграмы. Рантайм .NET выклікае метад <code>Main</code>. (Заўвага: <code>Main</code> можна таксама выклікаць з іншага месца праграмы, як любы іншы метад, напрыклад з іншага метаду класа <code>Program</code>.) Ключавое слова <code>static</code> робіць метад даступным без стварэння асобніка класа <code>Program</code>. Уваходны пункт <code>Main</code> кожнай кансольнай праграмы мусіць быць аб’яўлены як <code>static</code>. Іначай, праграма будзе патрабаваць асобнік, а асобнік — праграму. Каб пазбегнуць гэтай невырашальнай цыклічнай залежнасці, кампілятар C# пры апрацоўцы кансольнай праграмы (кшталту апісанай вышэй) паведамляе пра памылку, калі няма метаду <code>static Main</code>. Ключавое слова <code>void</code> азначае, што метад <code>Main</code> не вяртае ніякага значэння. <syntaxhighlight lang="CSharp"> Console.WriteLine(«Hello, world!»); </syntaxhighlight> Гэты радок піша вывад. <code>Console</code> — гэта статычны клас у прасторы назваў <code>System</code>. Ён прадстаўляе кансольным праграмам інтэрфейс да стандартных патокаў уводу, вываду і памылак. Праграма выклікае метад <code>WriteLine</code>, які выводзіць на кансоль радок, пазначаны ў якасці параметра, <code>"Hello world!"</code>. Прыклад з [[Графічны інтэрфейс карыстальніка|графічным інтэрфейсам карыстальніка]]: <syntaxhighlight lang="CSharp"> using System.Windows.Forms; class Program { static void Main() { MessageBox.Show("Hello, world!"); } } </syntaxhighlight> Гэты прыклад падобны на папярэдні, з той розніцай, што генеруе дыялогавае вакно, якое ўтрымлівае паведамленне «Hello, world!», замест таго, каб пісаць яго ў кансоль. == Стандартызацыя і ліцэнзаванне == У жніўні 2000 г. Microsoft Corporation, [[Hewlett-Packard]] і Intel Corporation выступілі сумеснымі спонсарамі падання спецыфікацый C#, гэтаксама Common Language Infrastructure (CLI), ва ўстанову стандартызацыі [[Ecma International]]. У снежні 2001 ECMA выпусціла ECMA-334 ''Спецыфікацыі мовы C#''. C# стала стандартам [[International Organization for Standardization|ISO]] ў 2003 (ISO/IEC 23270:2003 — ''Information technology — Programming languages — C#''). Раней ECMA прыняла эквівалентныя спецыфікацыі як 2-е выданне C# у снежні 2002. У чэрвені 2005 ECMA зацвердзіла 3-е выданне спецыфікацый C# і абнавіла ECMA-334. Сярод дапаўненняў — частковыя класы, ананімныя метады, абнульвальныя тыпы і [[Абагульненае праграмаванне|джэнерыкі]] (аналагічныя [[Шаблон, праграмаванне|шаблонам]] у C++). У ліпені 2005 ECMA прадставіла стандарты і адпаведныя тэхнічныя рэгламенты ў ISO/IEC JTC 1 праз т.зв. працэс Fast-Track апошняга. Гэты працэс звычайна займае 6-9 месяцаў. Вызначэнне мовы C# і агульнай моўнай інфраструктуры ({{lang-en|Common Language Infrastructure}}, CLI) стандартызаваны [[International Organization for Standardization|ISO]] і [[Ecma]], што прадстаўляе рацыянальную і недыскрымінацыйную ліцэнзійную абарону ад патэнтных прэтэнзій. Аднак, Майкрасофт выкарыстоўвае C# і CLI у сваёй бібліятэцы базавых класаў ({{lang-en|Base Class Library}}, BCL), што з’яўляецца падмуркам яе уласніцкага фрэймворку .NET і прадстаўляе разнастайныя нестандартныя класы (пашырэнні ўводу-вываду, [[Графічны інтэрфейс карыстальніка|графічны інтэрфейс]], вэб-сэрвісы і г.д.). Некаторыя выпадкі, калі патэнты Майкрасофт тычацца стандартаў, выкарыстаных у фрэймворку .NET, задакументаваны Майкрасофт, а адпаведныя патэнты даступны альбо на ўмовах RAND, альбо праз абяцанне адкрытых спецыфікацый ({{lang-en|Microsoft Open Specification Promise}}), што прадстаўляе патэнтныя правы грамадскасці,<ref>{{cite web| url = http://www.microsoft.com/interop/principles/default.mspx| title = Interoperability Principles}}</ref> але ёсць пэўныя асцярогі і спрэчкі наконт існавання дадатковых, нявызначаных аспектаў, запатэнтаваных Майкрасофт, якія могуць абмежаваць незалежныя рэалізацыі поўнага фрэймоворку. Майкрасофт пагадзілася не падаваць у суд на распрацоўшчыкаў праграм з адкрытым зыходным кодам за парушэнне патэнтаў у некамерцыйных праектах у частцы фрэймворку, што пакрыта OSP.<ref>{{cite web| url = http://www.microsoft.com/interop/principles/osspatentpledge.mspx| title = Patent Pledge for Open Source Developers}}</ref> Таксама, Майкрасофт пагадзілася не прымяняць патэнты, якія тычацца прадуктаў кампаніі [[Novell]], супраць плацежаздольных кліентаў кампаніі,<ref>{{cite web | url = http://www.microsoft.com/interop/msnovellcollab/patent_agreement.mspx | title = Patent Cooperation Agreement - Microsoft & Novell Interoperability Collaboration | date = November 2, 2006 | publisher = [[Microsoft]] | access-date = July 5, 2009 | quote = Microsoft, on behalf of itself and its Subsidiaries (collectively "Microsoft"), hereby covenants not to sue Novell's Customers and Novell's Subsidiaries' Customers for infringement under Covered Patents of Microsoft on account of such a Customer's use of specific copies of a Covered Product as distributed by Novell or its Subsidiaries (collectively "Novell") for which Novell has received Revenue (directly or indirectly) for such specific copies; provided the foregoing covenant is limited to use by such Customer (i) of such specific copies that are authorized by Novell in consideration for such Revenue, and (ii) within the scope authorized by Novell in consideration for such Revenue. }}</ref> за выключэннем спісу прадуктаў, якія не згадваюць яўна C#, .NET ці рэалізацыю .NET ад фірмы Novell ([[Mono Project]]).<ref>{{cite web | url = http://www.microsoft.com/interop/msnovellcollab/definitions2.aspx | title = Definitions | date = November 2, 2006 | publisher = [[Microsoft]] | access-date = July 5, 2009 }}</ref> Аднак, Novell сцвярджае, што Mono не парушае ніводнага патэнта Майкрасофт.<ref>{{cite web | url = http://www.novell.com/linux/microsoft/faq_opensource.html | title = Novell Answers Questions from the Community | first = Justin | last = Steinman | date = November 7, 2006 | access-date = July 5, 2009 | quote = We maintain that Mono does not infringe any Microsoft patents. }}</ref> Таксама, Майкрасофт зрабіла канкрэтнае пагадненне не ўжываць патэнтныя правы, звязаныя з браўзерным плагінам [[Moonlight]], які залежыць ад Mono, пры ўмове, што ён атрыманы ад [[Novell]].<ref name="MsCovenant">{{cite web | url = http://www.microsoft.com/interop/msnovellcollab/moonlight.mspx | title = Covenant to Downstream Recipients of Moonlight - Microsoft & Novell Interoperability Collaboration | publisher = [[Microsoft]] | quote = "Downstream Recipient" means an entity or individual that uses for its intended purpose a Moonlight Implementation obtained directly from Novell or through an Intermediate Recipient... Microsoft reserves the right to update (including discontinue) the foregoing covenant... "Moonlight Implementation" means only those specific portions of Moonlight 1.0 or Moonlight 1.1 that run only as a plug-in to a browser on a Personal Computer and are not licensed under GPLv3 or a Similar License. | date = September 28, 2007 | access-date = March 8, 2008}}</ref> == Рэалізацыі == Узорным кампілятарам мовы C# выступае [[Microsoft Visual C Sharp|Microsoft Visual C#]], зыходны код якога адкрыты.<ref>https://github.com/dotnet/roslyn</ref> Існуюць таксама іншыя кампілятары C#, часта поруч з рэалізацыяй агульнай моўнай інфраструктуры і бібліятэк класаў .NET: * Праект [[Mono, праграмнае забеспячэнне|Mono]] прадстаўляе кампілятар C# з адкрытым зыходным кодам, поўную рэалізацыю агульнай моўнай інфраструктуры ўключна з неабходнымі бібліятэкамі фрэймворка, якія апісаны ў спецыфікацыях ECMA, і амаль поўную рэалізацыю прыватнаўласніцкіх бібліятэк класаў .NET ад Майкрасофт. У версіі 4.0 Mono падтрымлівае ўсё, што ёсць у .NET 4.5, за выключэннем [[Windows Presentation Foundation|WPF]] і [[Windows Workflow Foundation|WwF]], абмежавана падтрымлівае [[Windows Communication Foundation|WCF]] і асінхронны стэк ASP.NET 4.5.<ref>{{cite web|url=http://www.mono-project.com/docs/about-mono/compatibility/ |title=Compatibility - Mono |publisher=Mono-project.com |date=December 12, 2014 |access-date=September 6, 2015}}</ref> * Праект [[DotGNU]] (зараз спынены) таксама прадстаўляе кампілятар C# з адкрытым зыходным кодам, амаль поўную рэалізацыю Common Language Infrastructure ўключна з неабходнымі бібліятэкамі фрэймворка, як апісана ў спецыфікацыях ECMA, і падмноства астатніх прыватнаўласніцкіх бібліятэк класаў .NET ад Майкрасофт да версіі .NET 2.0 (тых, што не дакументаваны ці не ўвайшлі ў спецыфікацыі ECMA, але ўключаны ў стандартную пастаўку фрэймворка .NET ад Майкрасофт). * Праект Rotor ад Майкрасофт (у цяперашні час называецца [[Shared Source Common Language Infrastructure]]) (ліцэнзаваны толькі для адукацыйных і даследчых мэт) забяспечвае рэалізацыю асяроддзя выканання CLR і кампілятара C# з агульнай кодавай базай, і падмноства неабходных для агульнай моўнай інфраструктуры бібліятэк фрэймворка, як апісана ў ECMA (да версіі C# 2.0, падтрымліваецца толькі ў [[Windows XP]]). == Гл. таксама == * [[Oxygene, мова праграмавання|Oxygene]] * [[Sing sharp|Sing#]] * [[Microsoft Visual Studio]] * [[MonoDevelop]] * [[Morfik]] * [[SharpDevelop]] * [[Turbo C Sharp]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book | title=C# Language Pocket Reference | first1=Peter | last1=Drayton | first2=Ben | last2=Albahari | first3=Ted | last3=Neward | year=2002 | publisher=O'Reilly | isbn=0-596-00429-X | url-access=registration | url=https://archive.org/details/clanguagepocketr00pete }} * {{cite book| title=Programming Microsoft Windows with C#| last=Petzold| first=Charles| year=2002| publisher=Microsoft Press| isbn=0-7356-1370-2| url-access=registration| url=https://archive.org/details/isbn_9780735613706}} == Спасылкі == * [http://go.microsoft.com/fwlink/?LinkId=199552 C# Language Specification (from MSDN)] * [http://tutorials.csharp-online.net/CSharp_Language_Specification C# Language Specification (hyperlinked, Visual C# Developer Center)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131222221450/http://tutorials.csharp-online.net/CSharp_Language_Specification |date=22 снежня 2013 }} * [http://msdn2.microsoft.com/en-us/library/67ef8sbd.aspx C# Programming Guide (MSDN)] * [http://www.microsoft.com/express/Downloads/ Download C# Express] * [http://standards.iso.org/ittf/PubliclyAvailableStandards/c042926_ISO_IEC_23270_2006(E).zip ISO C# Language Specification]. * [http://msdn.microsoft.com/en-us/vcsharp/default.aspx Microsoft Visual C# .NET] {{C Sharp}} {{Мовы праграміравання}} {{dotNET}} {{Ecma International Standards}} {{Стандарты ISO}} {{Мова праграміравання Сі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сямейства моў праграмавання C Sharp]] [[Катэгорыя:Мовы праграмавання сямейства C]] [[Катэгорыя:Мовы праграмавання платформы .NET]] [[Катэгорыя:Мовы вэб-праграмавання]] [[Катэгорыя:Мовы праграмавання высокага ўзроўню]] [[Катэгорыя:Мовы праграмавання Microsoft]] sox01w1ef2m4jeua6nadj4nj79fost0 0 192667 5142132 4723613 2026-05-15T22:01:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142132 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Уладзімір Валянцінавіч Варанкін |Арыгінал імя = Владимир Валентинович Варанкин |Выява = |Апісанне выявы = |Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Расійская імперыя}}→{{сцягафікацыя|СССР}} |Род дзейнасці = {{празаік|Расіі паводле алфавіта|СССР|Расіі XX стагоддзя|на эсперанта}}, [[эсперанталогія|эсперантолаг]] |Гады актыўнасці = |Кірунак = |Жанр = |Мова твораў = [[эсперанта]] |Вікісклад = |Вікітэка = }} '''Уладзімір Валянцінавіч Варанкін''' ({{ДН|12|11|1902|30|10}}, [[Ніжні Ноўгарад]] — {{ДС|3|10|1938}}, [[Масква]]) — савецкі гісторык, [[эсперанталогія|эсперантолаг]], [[эсперанта]]моўны пісьменнік. Член ЦК [[СЭСР]] (1921), член Лінгвістычнага камітэта [[Акадэмія эсперанта|Акадэміі эсперанта]] (1921){{sfn|Королевич|1989|с=162}}<ref name="Stepanov">''Nikolao Stepanov.'' [http://www.esperanto.mv.ru/Varankin/antauparolo.html Vladimir Varankin kaj lia libro].</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 лістапада 1902. Яго бацька, Валянцін Ягоравіч (пам. у 1921 г.), да мабілізацыі ў [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]] загадваў ашчаднай касай; маці, Ніна Андрэеўна (пам. у 1953 г.), была бібліятэкарам. Паводле адукацыі — гісторык, спецыяліст па пытаннях заходнееўрапейскай гісторыі. Быў дырэктарам Школы замежных моў (потым пераўтворанай у 2-і Маскоўскі дзяржаўны інстытут замежных моў). З 1935 г. загадваў таксама кафедрай сусветнай гісторыі ў [[Маскоўскі гісторыка-архіўны інстытут|Маскоўскім гісторыка-архіўным інстытуце]]<ref name="Stepanov"/>. З 1919 года — [[эсперантыст]]; прымаў актыўны ўдзел у савецкім эсперанта-руху{{sfn|Королевич|1989|с=162}}. Ужо ў 1920 годзе арганізаваў у [[Ніжагародская губерня|Ніжагародскай губерні]] каля 40 эсперанта-ячэек<ref name="Stepanov"/>. Калі ў чэрвені 1921 г. падчас 3-га Усерасійскага з’езда эсперантыстаў у [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]] быў створаны [[Саюз эсперантыстаў савецкіх краін]] (перайменаваны ў 1927 годзе ў [[Саюз эсперантыстаў савецкіх рэспублік]]), Варанкін быў абраны ў Цэнтральны камітэт Саюза і да канца жыцця прымаў актыўны ўдзел у працы Саюза. У другой палове 1930-х гадоў над савецкім эсперанта-рухам згусціліся хмары: практычна ўвесь склад ЦК СЭСР і мноства шараговых эсперантыстаў былі рэпрэсаваны паводле надуманага абвінавачвання ў «шпіянажы»{{sfn|Королевич|1989|с=143}}. Варанкін быў арыштаваны ноччу з 7 на 8 лютага — як «удзельнік антысавецкай трацкісцкай тэрарыстычнай арганізацыі і член так званага „Саюзнага цэнтра“ гэтай арганізацыі»<ref name="Справка">[http://historio.ru/varanki.php Справка по архивно-следственному делу № 964677], апрель 1954 г.</ref>. Далей імя Варанкіна сустракаецца ў раздзеле «Московская область. 1-я категория»<ref>[http://www.stalin.memo.ru/spiski/pg11223.htm Раздел «Московская область. 1-я категория»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160404195318/http://stalin.memo.ru/spiski/pg11223.htm |date=4 красавіка 2016 }}</ref> «Спіса асоб, падлеглых суду [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіі Вярхоўнага Суда Союза ССР]]» ад 29 верасня 1938 года, падрыхтаванага [[НКУС СССР]] и завізаванага [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіным]] и [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|В. М. Молатавым]]<ref>[http://stalin.memo.ru/spiski/pg11216.htm Спіс ад 29.09.1938] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140118160911/http://stalin.memo.ru/spiski/pg11216.htm |date=18 студзеня 2014 }} на сайце [http://stalin.memo.ru/ «Сталінскія расстрэльныя спісы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160227011328/http://stalin.memo.ru/ |date=27 лютага 2016 }}.</ref>; гэтым лёс Варанкіна быў вырашаны наперад, бо першая катэгорыя азначала «вышэйшую меру пакарання». 3 верасня 1938 г. Ваенная калегія прысудзіла Варанкіна да расстрэлу, і ў той жа дзень прысуд быў выкананы<ref name="Справка"/>. 11 мая 1957 года Варанкін быў рэабілітаваны, а крымінальная справа закрыта за адсутнасцю складу злачынства<ref name="Stepanov"/>. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == У. В. Варанкіным напісана шмат прац па [[эсперанталогія|эсперанталогіі]] — перш за ўсё, артыкулаў, якія публікаваліся ў друкаваным органе СЭСР — часопісе «Міжнародная мова». Праца ''Teorio de Esperanto'' («Тэорыя эсперанта», 1929) прысвечана даследаванню этымалогіі эсперанцкай лексікі, а таксама фанетыцы, марфалогіі і сінтаксісу мовы эсперанта{{sfn|Королевич|1989|с=162}}. У 1933 годзе ў выдавецтве ''EKKERLO'' («Выдавецкі кааператыў рэвалюцыйнай эсперанта-літаратуры», [[Амстэрдам]]) быў выдадзены раман Варанкіна '''Metropoliteno''' («Метрапалітэн»){{sfn|Varankin|1933}}. Тэмай рамана, які вылучаўся захапляльнай фабулай і майстарскімі характарыстыкамі персанажаў, паслужыла падрыхтоўка да будаўніцтва метрапалітэна ў Маскве ў 1928—1929 гг. Галоўны герой рамана — малады савецкі інжынер, камандзіраваны ў Берлін для вывучэння вопыту будаўніцтва метро. Там ён знаёміцца з жыццём і палітычнай барацьбой нямецкіх камуністаў, а таксама піша аўтабіяграфічны раман аб сваім жыцці ў Маскве перад камандзіроўкай і падзеях у Берліне{{sfn|Королевич|1989|с=162-163}}. Літаратураведы аднадушна ўключаюць Варанкіна — разам з [[Казімір Беін|Кабэ]], [[Анры Вальен|А. Вальенам]], [[Генрых Лойкен|Г. Лойкенам]], [[Аляксандр Андрэевіч Сахараў|А. А. Сахаравым]], [[Райманд Шварц|Р. Шварцам]], [[Д'юла Багі|Д. Багі]], [[Чэзара Расэці|Ч. Расэці]] — у спіс ключавых фігур, з якімі звязана станаўленне эсперанцкай прозы{{sfn|Токарев|1991|с=147}}{{sfn|Королевич|1989|с=153-154}}. У 1977 г., калі ў Капенгагене выйшла другое выданне рамана «Метрапалітэн», старшыня [[Акадэмія эсперанта|Акадэміі эсперанта]] [[Уільям Олд]] даў высокую ацэнку раману, вітаючы перавыданне «забытага шэдэўра»{{sfn|Королевич|1989|с=162}}, і дадаў раман да свайго спіса 50 найвыдатнейшых твораў, створаных на эсперанта за першыя сто гадоў яго існавання<ref name="Stepanov"/>. == Творы == === Працы па эсперанталогіі === * ''Varankin V.'' Teorio de Esperanto. — ''Moskvo:'' C. K.SEU, 1929. — 67 p. === Выданні рамана «Метрапалітэн» === * {{h|Varankin|1933|3=''Varankin V.'' Metropoliteno. — Amsterdam: EKPELO, 1933. — 200 p.}} * ''Varankin V.'' Metropoliteno. 2 eld. — Kopenhago: Thorben Kehlet, 1977. — 252 p. — ISBN 87-87089-10-6. * ''Varankin V'' Metropoliteno. — Antverpen: Thorben Kehlet — Stafeto, 1979. — 312 p. — ISBN 90-6336-016-9. (Пераклад на англійскую мову Марты Эванс) * ''Varankin V.'' Metropoliteno. — Moskva: Progreso, 1992. — 244 p. — ISBN 5-01-002952-9. (Рэпрынт выдання 1933 г.) * ''Varankin V.'' Metropoliteno. 3 eld. — Jekaterinburg: Sezonoj, 1992. — 260 p. * Варанкин В. В. Метрополитен. — М.: Импэто, 2008. — 272 с. — ISBN 87-87089-10-6. (Пераклад на рускую мову А. Аляксандрава) == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{h|Королевич|1989|3=''Королевич А. И.'' Книга об эсперанто. — К.: Наукова думка, 1989. — 256 с. — ISBN 5-12-000985-9.}} * {{h|Токарев|1991|3=''Токарев Б. В.'' Об эсперантской поэзии // Проблемы международного вспомогательного языка. — М.: Наука, 1991. — 263 с. — ISBN 5-02-016810-6 — С. 143—161.}} == Спасылкі == * [http://historio.ru/varankin-prop.php В. В. Варанкин. Методика агитации и пропаганды Эсперанто. Лекция 5-я] (1926) * [http://www/esperanto.mv.ru/Varankin/ Электроннае выданне рамана «Метрапалітэн»] (на эсперанта) * [http://metro14.jimdo.com Электроннае выданне рамана «Метрапалітэн»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160312163358/http://metro14.jimdo.com/ |date=12 сакавіка 2016 }} (на рускай мове; пераклад Э. А. Будагяна) {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Варанкін Уладзімір Валянцінавіч}} [[Катэгорыя:Эсперантысты]] [[Катэгорыя:Эсперантолагі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР]] 9j52sg3d8o53370f24uy3p1edwbppft 100 193441 5141919 5140798 2026-05-15T15:50:31Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5141919 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Дняпроўскі праезд (Мінск)|2026-05-15T12:04:38Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Прастол|2026-05-15T10:36:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дняпроўская вуліца (Мінск)|2026-05-12T08:25:23Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Выстаўка дасягненняў народнай гаспадаркі|2026-05-12T07:45:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Монтэ-Касіна|2026-05-10T09:31:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла (Лявонава)|2026-05-09T22:15:40Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сан-Джавані-Эванджэліста (Венецыя)|2026-05-09T18:29:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вуліца Лазарава (Мінск)|2026-05-09T09:46:35Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Крыштоф Мікалай Радзівіл (1590—1607)|2026-05-09T07:10:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сусветная выстаўка (1925)|2026-05-08T18:42:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вайсковыя могілкі (Дзесятнікі)|2026-05-06T16:44:33Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Праваслаўныя могілкі (Ракаў)|2026-05-06T16:04:54Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Крыжаўзвіжанская капліца (Ракаў)|2026-05-06T15:36:17Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Фрэдэрык I (кароль Даніі)|2026-05-02T04:50:10Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Муроўка са схаваным радам|2026-04-30T21:46:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Японскі сад Іль-дэ-Версаль|2026-04-28T23:19:45Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Іркуцкі завулак (Мінск)|2026-04-28T14:25:08Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Іркуцкая вуліца (Мінск)|2026-04-28T13:56:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Мінскі краёвы гістарычны музей|2026-04-28T10:42:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мсціслаўскі раённы краязнаўчы музей|2026-04-27T21:03:34Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 5vxkz688txmm7duqdflpbadbx4nnzgp 0 199026 5142231 4877041 2026-05-16T07:31:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142231 wikitext text/x-wiki '''Ура́д Арсе́ня Яцаню́ка''' — назва, пад якой вядомы першы і другі пасля [[Еўрамайдан]]у ўрад [[Украіна|Украіны]]. Паводле ўкраінскага заканадаўства урад ўзначальваецца [[Прэм’ер-міністр Украіны|прэм’ер-міністрам]] краіны, якім на перыяд з лютага 2014 г. па красавік 2016 г. быў прызначаны [[Арсеній Яцанюк]]. Новы ўрад краіны неўзабаве быў прызнаны большасцю краін міжнароднай супольнасці, у прыватнасці канцлерам [[Германія|Германіі]] [[Ангела Меркель|Ангелай Меркель]], прэм’ер-міністркай [[Латвія|Латвіі]] [[Лаймдата Страўюма|Лаймдатай Страўюма]] і прэм’ер-міністрам [[Літва|Літвы]] [[Альгірдас Буткявічус|Альгірдасам Буткявічусам]], якія [[27 лютага]] гэтага ж года афіцыйна павіншавалі Арсеня Яцанюка з прызначэннем на пасаду<ref>{{артыкул|аўтар=Афіцыйная старонка Федэральнага Ураду Германіі.|загаловак=Stabilising Ukraine's economy|арыгінал=|спасылка=http://www.bundesregierung.de/Content/EN/Artikel/2014/03/2014-02-28-lage-ukraine_en.html?nn=393830|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Нацыянальнае навінавае агенцтва Латвіі.|загаловак=PM Straujuma offers her congratulations to new government in Ukraine|арыгінал=|спасылка=http://www.leta.lv/eng/home/important/96F935E6-B3C2-4B3D-ADB2-E9B0E1750842/|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140310230623/http://www.leta.lv/eng/home/important/96F935E6-B3C2-4B3D-ADB2-E9B0E1750842/|archivedate=10 сакавіка 2014}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=The Lithuania Tribune.|загаловак=PM Butkevičius congratulates Ukraine’s new Prime Minister|арыгінал=|спасылка=http://www.lithuaniatribune.com/64288/pm-butkevicius-congratulates-ukraines-new-prime-minister-201464288/|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. У той жа дзень віцэ-прэзідэнт [[ЗША]] [[Джо Байдэн]] заявіў, што ЗША выражае падтрымку часоваму ўраду краіны на чале з Яцанюком<ref>{{артыкул|аўтар=Matthew Bodner.|загаловак=New Ukraine Government Has White House's Support, U.S. Vice President Says|арыгінал=|спасылка=http://www.themoscowtimes.com/news/article/new-ukraine-government-has-white-houses-support-us-vice-president-says/495403.html|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Associated Press.|загаловак=Joe Biden calls new Ukraine leader, pledges support|арыгінал=|спасылка=http://www.politico.com/story/2014/02/joe-biden-ukraine-prime-minister-arseniy-yatsenyuk-104069.html|аўтар выдання=|выданне=Politico|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Voice of America.|загаловак=Biden: U.S. Supports Ukraine's New Government|арыгінал=|спасылка=http://www.voanews.com/content/biden-us-supports-ukraines-new-government/1861085.html|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Reuters.|загаловак= Vice President Biden calls Ukraine PM Yatseniuk, pledges U.S. support|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Між іншым, падзеі, у выніку якіх быў сфарміраваны новы ўрад краіны, былі асуджаны [[Расія]]й як незаконны пераварот, падобныя ацэнкі выказалі таксама прадстаўнікі ўладаў на [[Крым|Крымскім паўвостраве]]. Гэта, у сваю чаргу, што стала прычынай працягу г.зв. [[Анексія Крыма Расіяй|Крымскага крызісу]], у якім актыўны ўдзел узялі прарасійскія ўладавыя структуры рэгіёна пры падтрымцы Расіі<ref>{{артыкул|аўтар=CNN.|загаловак=Demonstrators rally as Crimea crisis mounts|арыгінал=|спасылка=http://edition.cnn.com/2014/03/09/world/europe/ukraine-crisis/|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=The Independent.|загаловак=Ukraine crisis: How do you solve a problem like Crimea?|арыгінал=|спасылка=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/ukraine-crisis-how-do-you-solve-a-problem-like-crimea-9169236.html|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=The Washington Post.|загаловак=Transcript: Putin defends Russian intervention in Ukraine|арыгінал=|спасылка=http://www.washingtonpost.com/world/transcript-putin-defends-russian-intervention-in-ukraine/2014/03/04/9cadcd1a-a3a9-11e3-a5fa-55f0c77bf39c_story.html|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=BBC News.|загаловак=Ukraine crisis: Crimea parliament asks to join Russia|арыгінал=|спасылка=http://www.bbc.com/news/world-europe-26465962|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. == Утварэнне == {{Асноўны артыкул|Еўрамайдан}} У канцы лістапада [[2013]] года ў [[Кіеў|Кіеве]], а потым па ўсёй тэрыторыі краіны пачаўся шэраг антыўрадавых дэманстрацый, якія, незважаючы на некалькі перыядаў своеасаблівага згасання пратэстаў, развіліся ў буйныя антыўрадавыя выступленні. Урэшце ў выніку пратэстаў тагачасны прэзідэнт Украіны [[Віктар Януковіч]] уцёк з краіны, і [[21 лютага]] [[2014]] [[Вярхоўная Рада Украіны]], карыстаючыся вернутай на той момант Канстытуцыяй [[2004]] года, зацвердзіла імпічмент Януковіча і надала паўнамоцтвы спікера Рады і выканаўца абавязкаў прэзідэнта краіны аднаму з лідараў апазіцыі, [[Аляксандр Турчынаў|Аляксандру Турчынаву]]<ref>{{артыкул|аўтар=Радыё Свабода.|загаловак=Турчынаў выконвае абавязкі прэзідэнта Украіны|арыгінал=|спасылка=http://www.svaboda.org/content/article/25274221.html|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Упершыню ўрад быў прадстаўлены на галоўным месцы пратэстаў Еўрамайдана, Майдане Незалежнасці [[26 лютага]]<ref>{{артыкул|аўтар=BBC News.|загаловак=Ukraine crisis: Yatsenyuk is PM-designate, Kiev Maidan told|арыгінал=|спасылка=http://www.bbc.com/news/world-europe-26359150|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>, на наступны дзень склад ураду быў зацверджаны на чарговай сесіі Вярхоўнае Рады<ref name=zacjvierdzhany>{{артыкул|аўтар=Інтэрфакс-Украіна.|загаловак=Ukrainian parliament endorses new cabinet|арыгінал=|спасылка=http://en.interfax.com.ua/news/general/193222.html|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Сегодня.ua|загаловак=Рада назначила новый Кабмин|арыгінал=|спасылка=http://www.segodnya.ua/politics/pnews/yacenyuk-nazval-novyy-sostav-kabmina-499253.html|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=|archive-date=19 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019123944/https://www.segodnya.ua/politics/pnews/yacenyuk-nazval-novyy-sostav-kabmina-499253.html}}</ref>. У складзе новага ўрада не было прадугледжана ніводнае пасады для прадстаўнікоў партыі [[Украінскі дэмакратычны альянс за рэформы|УДАР]], у тым ліку і для яе лідара, [[Віталь Клічко|Віталя Клічко]]<ref>{{артыкул|аўтар=James Marson.|загаловак=Protest Leaders Pick Activists for 'Government of Unity'|арыгінал=|спасылка=http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304071004579407372408125640?mg=reno64-wsj&url=http%3A%2F%2Fonline.wsj.com%2Farticle%2FSB10001424052702304071004579407372408125640.html|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=BBC News.|загаловак=Ukraine crisis: Key players|арыгінал=|спасылка=http://www.bbc.com/news/world-europe-25910834|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>, у выніку чаго прадстаўнікі партыі адмовіліся ад фарміравання новага ўрада<ref>{{артыкул|аўтар=Harriet Salem.|загаловак=Who exactly is governing Ukraine?|арыгінал=|спасылка=http://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/who-governing-ukraine-olexander-turchynov|аўтар выдання=|выданне=The Guardian|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. У першы дзень утварэння новага ўрада 250 дэпутатаў з партый [[Бацькаўшчына (усеўкраінскае аб’яднанне)|Бацькаўшчына]], УДАР і [[УА Свабода|Свабода]] ўтварылі дэпутацкія фракцыі Эканамічнае развіццё і Суверэнная Еўрапейская Украіна<ref>{{артыкул|аўтар=Інтэрфакс-Украіна.|загаловак=250 MPs sign up to join coalition - Turchynov|арыгінал=|спасылка=http://en.interfax.com.ua/news/general/193195.html|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Новы ўрад не выказваў жадання па далучэнні Украіны да [[НАТА]]<ref>{{артыкул|аўтар=Інтэрфакс-Украіна.|загаловак=Deschytsia states new government of Ukraine has no intention to join NATO|арыгінал=|спасылка=http://en.interfax.com.ua/news/general/198372.html|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. == Склад == Ніжэй прыведзены пералік новых членаў ураду Украіны. Выканаўцы абавязкаў указаныя ''курсівам''. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- !colspan=1 bgcolor=#ADD8E6|Пасада !colspan=0,1 bgcolor=#ADD8E6|Партыя !colspan=1 bgcolor=#ADD8E6|Займае<ref name=zacjvierdzhany/><ref>{{артыкул|аўтар=Інтэрфакс-Украіна.|загаловак=Maidan nominates Yatseniuk for prime minister|арыгінал=|спасылка=http://en.interfax.com.ua/news/general/193035.html|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref> |- |[[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністр]] |Бацькаўшчына |Арсеній Яцанюк |- |Першы віцэ-прэм’ер-міністр |Незалежны |[[Віталь Ярэма]] |- |Віцэ-прэм’ер-міністр |УА Свабода |[[Аляксандр Сыч]] |- |[[Віцэ-прэм'ер-міністр Украіны|Віцэ-прэм’ер-міністр]] |Незалежны |[[Уладзімір Гройсман]] |- |[[Міністр юстыцыі Украіны|Міністр юстыцыі]] |Бацькаўшчына |[[Павел Пятрэнка]] |- |[[Міністр замежных спраў Украіны|Міністр замежных спраў]] |Незалежны |''[[Андрэй Дзяшчыца]]'' |- |[[Міністр фінансаў Украіны|Міністр фінансаў]] |Незалежны |[[Аляксандр Шлапак]] |- |[[Міністр сацыяльнай палітыкі Украіны|Міністр сацыяльнай палітыкі]] |Бацькаўшчына |[[Людміла Дзянісава]] |- |[[Міністр аховы здароўя Украіны|Міністр аховы здароўя]] |Актывісты Еўрамайдана |[[Алег Мусі]] |- |[[Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны|Міністр эканамічнага<br />развіцця і гандлю]] |Незалежны |[[Павел Шарамета]]<ref name=interfaks/> |- |[[Міністр адукацыі і навукі Украіны|Міністр адукацыі і навукі]] |Незалежны |[[Сяргей Квіт]] |- |[[Міністр культуры Украіны|Міністр культуры]] |Актывісты Еўрамайдана |[[Яўген Нішчук]]<ref name=interfaks>[http://en.interfax.com.ua/news/general/192975.html Maidan’s Council agrees candidates for ministers of culture, economy, youth and sports], Інтэрфакс-Украіна</ref> |- |rowspan=2|[[Міністр абароны Украіны|Міністр абароны]] |УА Свабода |''[[Ігар Ценюх]]'' (да 25 сакавіка) |- |Незалежны |''[[Міхаіль Коваль]]'' |- |[[Міністр унутраных спраў Украіны|Міністр унутраных спраў]] |Бацькаўшчына |[[Арсэн Авакаў]] |- |[[Міністр аграрнай палітыкі і харчавання Украіны|Міністр аграрнай палітыкі і харчавання]] |УА Свабода |[[Ігар Швайка]] |- |[[Міністр паліва і энергетыкі Украіны|Міністр паліва і энергетыкі]] |Незалежны | |[[Юрый Продан]] |- |[[Міністр экалогіі і прыродных рэсурсаў Украіны|Міністр экалогіі і прыродных рэсурсаў]] |УА Свабода |[[Андрэй Махнюк]] |- |[[Міністр інфраструктуры Украіны|Міністр інфраструктуры]] |Бацькаўшчына |[[Максім Бурбак]] |- |Міністэрства моладзі і спорту |Актывісты Еўрамайдана |[[Дзмітрый Булатаў]] |- |Сакратар Кабінета міністраў Украіны |Бацькаўшчына |[[Астап Семярак]]{{заўвага|У спісах на зацвярджэнне ўказаны як «Яўген Семярак».}} |}<noinclude> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.kmu.gov.ua Урадавы партал Украіны]{{ref-uk}}{{ref-en}}{{ref-ru}} {{Еўрамайдан}} [[Катэгорыя:Палітыка Украіны]] [[Катэгорыя:Урад Украіны]] [[Катэгорыя:Еўрамайдан]] 1ztsm0gnunttpxuk5b0okbmfm1ixsfq 0 199385 5142081 5099021 2026-05-15T20:33:54Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5142081 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Савіч}} {{Пісьменнік}} '''Францішак Андрэевіч Савіч''' ({{ДН|||1815}}<ref>{{кніга|аўтар = Алесандровіч, С.|частка = Францішак Савіч|загаловак = Слова багацце: Літ.-крытыч. артыкулы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1981|том = |старонкі = 281|старонак = 414|серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, в. [[Вяляцічы (Пінскі раён)|Вяляцічы]], [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскі павет]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|||1845}}, [[Іванопіль|мястэчка Янушпаль]]<ref name=marakou>[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19767 Савіч Францішак Андрэевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307001016/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19767 |date=7 сакавіка 2016 }} // {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|2|0|РЛ1-3|РЛ1-3}}</ref><ref name=Vaclau/>, [[Валынская губерня]]) — беларускі [[публіцыст]], удзельнік вызваленчага руху. Адзін з пачынальнікаў рэвалюцыйнага дэмакратызму на Беларусі, папярэднік [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]<ref name=main123/>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Вяляцічы (Пінскі раён)|Вяляцічы]] каля [[Пінск]]а ў сям’і ўніяцкага святара. Рана страціў бацьку. Вучыўся паспяхова, у апошнія гады адначасова з вучобай працаваў хатнім настаўнікам. [[9 чэрвеня]] [[1833]] года атрымаў за № 91 пахвальнае пасведчанне аб сканчэнні Пінскага павятовага вучылішча. Сёлета ж паступіў у [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскую медыка-хірургічную акадэмію]] на казённы кошт. На станаўленне грамадзянскіх поглядаў Ф. Савіча моцны ўплыў аказаў наглядчык Пінскай павятовай вучылішча Францішак Махніцкі<ref>{{кніга|аўтар = Ляшук В. Я., Снітко Г. М.|частка = |загаловак = Літаратурная Берасцейшчына: краязнаўчыя нарысы, партрэты, артыкулы|арыгінал = |спасылка = |адказны = В. Я. Ляшук, Г. М. Снітко|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Литература и Искусство|год = 2008 |том = |старонкі = 60|старонак = 320|серыя = |isbn = 978-985-6720-29-4|тыраж = }}</ref>. === Дэмакратычнае таварыства === {{main|Дэмакратычнае таварыства}} У акадэміі збліжаецца з украінцам Янам Загорскім. Паступова вакол іх гуртуецца кола аднадумцаў і ў [[1836]] г. сумесна з сябрамі Ф. Савіч арганізоўвае таемнае студэнцкае «Дэмакратычнае таварыства» (першапачатковая назва — «Крыж і Евангелле»<ref name=Vaclau>{{cite web| author = Вацлаў Паспаліты| date = 7 снежня 2011| url = http://mypinsk.com/2008/06/21/print:page,1,u-palone-svajjgo-zhyccja.html| title = У палоне свайго жыцця| publisher = MyPinsk.com| accessdate = 29 мая 2014| archiveurl = https://web.archive.org/web/20081119053856/http://mypinsk.com/2008/06/21/print:page,1,u-palone-svajjgo-zhyccja.html| archivedate = 19 лістапада 2008| url-status = dead}}</ref>), якое аб’ядноўвала некалькі сот чалавек. Члены таварыства лічылі сябе прадаўжальнікамі справы [[філаматы|філаматаў]] і [[філарэты|філарэтаў]]<ref>{{кніга|аўтар = Ляшук В. Я., Снітко Г. М.|частка = |загаловак = Літаратурная Берасцейшчына: краязнаўчыя нарысы, партрэты, артыкулы|арыгінал = |спасылка = |адказны = В. Я. Ляшук, Г. М. Снітко|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Литература и Искусство|год = 2008 |том = |старонкі = 61|старонак = 320|серыя = |isbn = 978-985-6720-29-4|тыраж = }}</ref>. Ф. Савіч быў абраны за сакратара і скарбніка. Неўзабаве напісаў для таварыства статут пад назвай «Прынцыпы дэмакратызму» і адозву-праклямацыю «Заўвагі аб маральнай вайне народа з дэспатызмам». Задачамі таварыства Статут абвяшчаў барацьбу з беззаконнем, аказанне дапамогі абяздоленым, уздзеянне на моладзь з мэтай выхавання сумленных і справядлівых грамадзян<ref name=Vaclau/>. Ф. Савіч адзначаў: {{Цытата|Паўстаньце ў імя растаптаных правоў чалавека!.. Сцеражыцеся, браты, пастак. Уводзяць нас у марнатраўства, называючы яго старадаўняй польскай вялікадушнасцю, насаджаюць п'янства і бяздзейнасць пад імем гасціннасці... Хочуць нас падкупіць золатам, кладучы на вагі яго дабрачыннасці, свабоду, асабістую годнасць, хто ж можа з спакойным сэрцам браць шчадроты жыцця за такую дарагую плату... Прыстасоўваючы нас да рабства, дазваляюць і загадваюць нам быць дэспатамі<ref>{{Кніга|аўтар = [[Алег Лойка|Лойка А. А.]]|частка = Францішак Савіч|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры. Дакастрычніцкі перыяд У 2 ч. Ч. 1|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1977|том = |старонкі = 84|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>}} Пра ідэі вызвалення роднага края сведчыць і тэкст Савічавае ўлёткі «Заўвагі аб маральнай вайне народа з дэспатызмам, або Якое наша становішча і што ў цяперашні час трэба рабіць людзям дабрадумным»: {{Цытата|Будзем загартоўваць дух, працаваць да канца жыцця! Хто ведае, дзе і як суджана нам памерці? Магчыма, не адзін з нас сканае пад рукою ката! Але няхай і смерць яго будзе працягам барацьбы за свабоду! I з вышыні шыбеніцы, як з высокага трона, павінен заклікаць: паўстаньце, народы! Паўстаньце ў імя растаптаных правоў чалавека!<ref name=Vaclau/>}} У гэтым часе Ф. Савіч клапоціцца аб колькасным пашырэнні таварыства: перапісвае шматлікія праклямацыі, разважанні і супрэчкі замежных аўтараў, чытае і прапагандуе вызваленчыя ідэі на таменых сходах. Член Ф. Савіча па акадэміі Мацвей Лавіцкі адзначаў, што «ў гэты час ён ужо быў другім [[Тамаш Зан (паэт)|Занам]]»<ref>{{Кніга|аўтар = Александровіч, С.|частка = Францішак Савіч|загаловак = Старонкі братняй дружбы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = 1960 |том = |старонкі = 160|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Паступова «Дэмакратычнае таварыства» набывае выразную палітычную накіраванасць. Свае аддзяленні арганізацыя мела ў розных гарадох, у тым ліку і ў [[Пінск]]у. Таварыства стала шматлікай і ўмела заканспіраванай рэвалюцыйнай арганізацыяй: прыём новых прыхільнікаў адбываўся выключна па рэкамендацыі, радавыя ўдзельнікі тайнага таварыства не ведала ўсіх членаў, для перапіскі карысталіся «сімпатычным» чарнілам, прыняты былі ўмоўныя псеўданімы і назвы: Савіч — Адам, Загорскі — Яцэк, арганізацыйнае ядро таварыства — Клевань, [[Вільня]] — матка, [[Ашмяны]] — піўная, [[Мінская губерня]] — [[стадола]], [[Віленская губерня]] — халупа і інш<ref>{{Кніга|аўтар = Алесандровіч, С.|частка = Францішак Савіч|загаловак = Слова багацце: Літ.-крытыч. артыкулы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1981|том = |старонкі = 283|старонак = 414|серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Улетку [[1837]] Ф. Савіч пазнаёміўся з польскім барацьбітом і ўдзельнікам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] [[Шыман Канарскі|Шыманам Канарскім]]. Сустрэча канспіратараў адбылася ў маёнтку Лысава (цяпер [[Маневіцкі раён]] [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]])<ref name="main123">''Кісялёў, Г. В.'' Савіч Францішак // Беларускія пісьменнікі: Біябібліягр. слоўн. У 6 т. Т. 5. Пестрак — Сяўрук / Б 43 Ін-т літ. імя Я. Купалы АН Беларусі; Беларус. Энцыкл.; Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны. Пад рэд. А. В. Мальдзіса; Рэдкал.: І. Э. Багдановіч і інш. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 217—220. — 480 с. ISBN 5-85700-168-4</ref>. Неўзабавае віленскае «Дэмакратычнае таварыства» ўступіла ў «[[Садружнасць польскага народа]]» ў якасці яго радыкальнага крыла пад назвай «Маладая Польшча». Увесну [[1838]] Ф. Савіч спрабаваў арганізаваць уласную друкарню. Каб знайсці чалавека, на імя якога можна было выпісаць з [[Жэнева|Жэневы]] друкарскую машыну, у маі 1838 у Вільню прыехаў і Шыман Канарскі, аднак тут на яго след натрапіла паліцыя. З дапамогай Ф. Савіча, Ш. Канарскі тайком выехаў з Вільні, але [[27 мая]] [[1838]] быў затрыманы паліцыяй па дарозе на Ашмяны, на паштовай станцыі Крыжоўка<ref name=ale2>{{кніга|аўтар = Алесандровіч, С.|частка = Францішак Савіч|загаловак = Слова багацце: Літ.-крытыч. артыкулы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1981|том = |старонкі = 286|старонак = 414|серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. === Ссылка === [[1 чэрвеня]] [[1838]] быў арыштаваны і Ф. Савіч за ўдзел у незаконнай арганізацыі. У зняволенні напісаў на польскай мове «Споведзь». Даследчыкі лічаць, што ў ёй адчуваецца моцны ўплыў «Кнігі народа польскага і польскага пілігрымства» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]<ref name=a62/>. Следства цягнулася больша восем месяцаў. Утрымліваўся ў Віленскім базыльянскім кляштары. Сучаснікі сведчаць, што за ўвесь час следства Ф. Савіч атрымаў 12 тысяч бізуноў, часта сядзеў у карцары<ref name=ale2/>. Допыты вёў старышня следчай камісіі князь Трубяцкі, улюбёнымі словамі якога былі: «Врешь, поросёнок!». Ф. Савіч падрабязна апісаў катаванні ў часе зняволення: {{Цытата|Трубяцкі ў часе допыту рабіўся шалёным і раз'юшаным, тузаў за валасы, біў па твары кулаком, валіў на зямлю, біў і таптаў нагамі, пакуль вязень не абліваўся крывёю.}} У лютым [[1839]] следства было скончана. {{Дата|14|2|1839|1}} высланы на [[Каўказ]] у салдаты без выслугі. Разам з іншымі арыштантамі пешшу адпраўлены ў Стаўрапаль праз [[Чарнігаў]], дзе захварэў. Там вывучаў горскія мовы, зблізіўся з палонным горцам Алі, якія даў яму рэкамендацыйныя лісты ў Тыфліс. Па выздараўленні канваяваны ў Апшэронскі пяхотны полк у Кізляры, затым у Дэрбент і нарэшце ў Тыфліс. Тут беспаспяхова спрабаваў уцячы. У маі [[1840]] знаходзіўся ў крэпасці Жыранчы на [[Каспійскае мора|Каспійскім моры]], дзе выконваў таксама і абавязкі лекара. Затым ізноў вярнуўся ў Кізляр. Тут адзін з армянскіх купцоў параіў яму ўцячы за мяжу праз таганрог і даў адрас брата. [[22 красавіка]] [[1841]] інсцэніраваў [[самагубства]] (пакінуў на беразе р. [[Церак]] адпаведную запіску і вопратку)<ref name=marakou/>. Спачатку дабраўся да Таганрога, але затым накіраваўся на Украіну, каб адтуль трапіць у [[Румынія|Румынію]]. У Балтах (Адэская губерня) захварэў і быў арыштаваны памежнай вартай. Два гады пад чужым імем прасядзеў у турме [[Ціраспаль]]. У [[1843]] адпраўлены санітарам у Чарнігаўскі батальён унутранай варты. З дапамогай фельчара, якому аказаў паслугі сваімі медыцынскімі ведамі, увесну [[1844]] зноў уцёк, дабраўся да [[Кіеў|Кіева]], адтуль накіраваў у Бярдычаў, аднак па дарозе вывіхнуў нагу і вымушаны быў пад імем доктара Гельгега затрымацца ў мястэчку Янушпаль на Жытоміршчыне. Адкрыў у мястэчку лекарскую практыку і праславіўся як надзвычай умелы лекар. У [[1845]] заслужыў поўны давер мясцовых уладаў і атрымаў замежны пашпарт. Аднак у часе эпідэміі халеры, выконваючы медыцынскія абавязкі, захварэў. Перад смерцю паспеў напісаць успаміны, якія разам са «Споведдзю» перадаў паэту А. Грозе. Гэтыя творы пазней апублікаваў Э. Геленіюш (Іваноўскі). Пахаваны ў в. [[Астрожак (Жытомірская вобласць)|Астрожак]] [[Бараніўскі раён|Баранаўскага раёна]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]] (Украіна). Магіла не захавалася<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/ramanau-stankjevich.html|title=Раманаў — Станкевіч – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-06-14}}</ref>. == Постаць == Член Ф. Савіча Мацвей Лавіцкі ўспамінаў асаблівыя рысы характару свайго паплечніка: {{Цытата|Па складзе думак быў ён вядомы з добрага боку, пры гэтым валодаў шчаслівым дарам не толькі падабацца, але і здабываць павагу кожнага, і таму знаёмыя міжволі адкрываліся перад ім... Быў ён таксама актыўным, стараўся схіліць да свайго складу думак і пераканаць у сваіх поглядах<ref>{{Кніга|аўтар = Александровіч, С.|частка = Францішак Савіч|загаловак = Старонкі братняй дружбы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = 1960 |том = |старонкі = 159|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}} == Творчасць == Творчая спадчына Ф. Савіча невялікая: гэта яго працы, напісаныя для «Дэмакратычнага таварыства»: «Прынцыпы дэмакратызму», «Заўвагі аб маральнай вайне народа з дэспатызмам», «Споведзь», мемуары і верш «Там блізко Пиньска, на шыроком полю…»<ref name=a63>{{кніга|аўтар = Ляшук В. Я., Снітко Г. М.|частка = |загаловак = Літаратурная Берасцейшчына: краязнаўчыя нарысы, партрэты, артыкулы|арыгінал = |спасылка = |адказны = В. Я. Ляшук, Г. М. Снітко|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Литература и Искусство|год = 2008 |том = |старонкі = 63|старонак = 320|серыя = |isbn = 978-985-6720-29-4|тыраж = }}</ref>. Мемуары ахопліваюць дзяцінства і юнацтва, віленскі перыяд і службу на Каўказе. Найбольшая літаратурная актыўнасць Ф. Савіча прыпадае на час вучобы ў [[Вільня|Вільні]]. Сам паэт прызнаваўся, што ў час навучання ў акадэміі крыху займаўся літаратурай, пісаў прозу і вершы, нават меркаваў, што было сярод напісанага нешта і таленавітае<ref name=a62>{{кніга|аўтар = Ляшук В. Я., Снітко Г. М.|частка = |загаловак = Літаратурная Берасцейшчына: краязнаўчыя нарысы, партрэты, артыкулы|арыгінал = |спасылка = |адказны = В. Я. Ляшук, Г. М. Снітко|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Литература и Искусство|год = 2008 |том = |старонкі = 62|старонак = 320|серыя = |isbn = 978-985-6720-29-4|тыраж = }}</ref>. Польскія гісторыкі (Б. Ліманоўскі, А. Гілер і іншыя) сведчаць, што беларускія вершы Ф. Савіча распаўсюджваліся рукапісамі па Беларусі і Украіне<ref>{{кніга|аўтар = Алесандровіч, С.|частка = Францішак Савіч|загаловак = Слова багацце: Літ.-крытыч. артыкулы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1981|том = |старонкі = 294|старонак = 414|серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, многія з іх сталі папулярнымі на Піншчыне, дзе яны бытавалі сярод сялянства, перадаваліся вусна і спяваліся як народныя<ref name=lim56/>. Э. Паўловіч успамінае, што ён верш Савіча «Там блізко Піньска…» чытаў сваім сябрам, і гэты твор зрабіў на іх моцнае ўражанне: {{Цытата|Калі скончыў той поўным мужнай сілы і прастаты верш, адным пачуццём прыяцелі паднялі тост у гонар Савіча: «За дружбу і сяброўства!»<ref>{{Кніга|аўтар = E. Pawłowicz|частка = |загаловак = Wspomnienia z nad Wilji i Niemna|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Lwow|выдавецтва = |год = 1882|том = |старонкі = 96|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>}} Творы Ф. Савіча былі апублікаваны ў наступных выданнях: * Pamiktnik… // Heleniusz E. Wspomnienia lat minionych. — T. 2. — Krakyw, 1876. * Tam blizko Pinska // Pawіowicz E. Wspomnienia z nad Wilji i Niemna. — 3 wyd. — Lwуw, 1895. * Дзе ж тое шчасце падзелася?.. // Беларуская літаратура XIX стагоддзя: Хрэстаматыя. — Мн., 1971. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Вяляцічы. Мемарыяльны знак Францішку Савічу.jpg|thumb|Помнік Францу Савічу ў в. Вяляцічы]] У роднай вёсцы паэта яму пастаўлены драўляны помнік. У гонар Францішка Савіча названая адна з вуліц [[Пінск]]а<ref name=a69>{{кніга|аўтар = Ляшук В. Я., Снітко Г. М.|частка = |загаловак = Літаратурная Берасцейшчына: краязнаўчыя нарысы, партрэты, артыкулы|арыгінал = |спасылка = |адказны = В. Я. Ляшук, Г. М. Снітко|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Литература и Искусство|год = 2008 |том = |старонкі = 69|старонак = 320|серыя = |isbn = 978-985-6720-29-4|тыраж = }}</ref>. Польская пісьменніца Вераніка Трапачынская-Огаркова ўпамінае імя Францішка Савіча ў сваім рамане «Лясныя долы»<ref name=lim56>{{артыкул|аўтар=Трапачынская-Огаркова, В.|загаловак=Беларускі паэт — друг польскага рэволюцыянера|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=[[ЛіМ]]|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1956|выпуск=|том=|нумар=31 сакавіка|старонкі=4|isbn=}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Савіч Франц Андрэевіч|[[Янка Саламевіч|Саламевіч І. У.]]|72—73}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Са́віч Франц Андрэевіч|641}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130313}} * [http://pinskhistory.by.ru/Book/21.html События в истории Пинского края] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110105190746/http://pinskhistory.by.ru/Book/21.html |date=5 студзеня 2011 }}. * [http://www.slovnyk.lviv.name/savych.htm Франц Савич (1815—1845) Там блізько Пінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110705055026/http://www.slovnyk.lviv.name/savych.htm |date=5 ліпеня 2011 }} * ''Мікола Хаўстовіч''. Лекцыі па гісторыі беларускае літаратуры / [https://web.archive.org/web/20090929042436/http://khblit.narod.ru/seminar/publicystyka.htm Публіцыстыка 30-40 гг. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Аляксандр Рыпінскі, Франц Савіч, Ігнат Храпавіцкі]. * ''[[Леанід Маракоў|Маракоў Л. У.]]'' [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19767 Савіч Францішак Андрэевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307001016/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19767 |date=7 сакавіка 2016 }} // Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. — Т. 2. — Мн.:, 2003. ISBN 985-6374-04-9 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Савіч Францішак}} [[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пінскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Жытомірскай вобласці]] m58mxd5ybyteypcfzfrg93spihmyypx 0 200359 5142115 5002738 2026-05-15T20:48:52Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5142115 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Кавалюк}} {{пісьменнік}} '''Аўгіння Трафімаўна Кавалюк''', па нараджэнні '''Сідаровіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[паэтэса]]. == Біяграфія == Нарадзілася 13 сакавіка 1934 года ў в. [[Стральцы (Мастоўскі раён)|в. Стральцы]] (цяпер — [[Мастоўскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]) ў [[Сялянства|сялянскай]] сям’і. Выхоўвалася без бацькі, які быў асуджаны як «вораг народа» і адбыў у [[ГУЛАГ]]у 15 гадоў. У 1954 годзе скончыла беларускую школу № 9 у [[Гродна]], а ў 1959 годзе — гісторыка-філалагічны факультэт [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага педагагічнага інстытута]], дзе наведвала літаратурны гурток. З 1952 года публікавалася ў раённай газеце. Першы верш быў змешчаны ў школьнай насценгазеце. Літаратурным настаўнікам быў [[Міхась Васілёк]], духоўную падтрымку мела яна і ад [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]]. Па сямейных абставінах пераехала ў [[Рыга|Рыгу]] і ў 1959—1978 гадах працавала настаўніцай у адной з рыжскіх сярэдніх школ. Да 1982 года выкладала ў Міжгаліновым інстытуце павышэння кваліфікацыі спецыялістаў народнай гаспадаркі. Удзельнічала ў культурна-асветнай рабоце сярод латвійскіх беларусаў. З 1987 года жыла ў [[Ленінград]]зе, актыўна ўдзельнічала ў грамадскім жыцці беларусаў. Аўтар зборнікаў вершаў «Белае дзіва» (1964, для дзяцей), «Маўклівыя скарбы» (1966), «Кропля бурштыну» (1974), «Імгненняў след» (1987). Перастварала з [[Латышская мова|латышскай мовы]]. Творы Аўгінні Кавалюк перакладзены на [[латышская мова|латышскую]], [[руская мова|рускую]], [[украінская мова|украінскую]] мовы. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 1993 года. Памерла 2 лістапада 2007 года ў [[Санкт-Пецярбург]]у. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [https://kamunikat.org/?pubid=18778 «Крывіцкія руны», Панізьнік Сяргей, Мінск: «Беларускі кнігазбор» 2003, ISBN 985-6730-29-5] * [http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=4788&lang=BE Адклікаюцца рэхам гады]. — Мінск: ЗБС «Бацькаўшчына», 2005. * [[Мікола Нікалаеў]]. [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=12775 У Санкт‑Пецярбургу памерла паэтэса Аўгіння Кавалюк] // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[4 лістапада]] [[2007]] == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130322}} {{DEFAULTSORT:Кавалюк Аўгіння Трафімаўна}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Санкт-Пецярбургу]] 9a8ae1imuf57ppsx8983mriwkof3guo 5142117 5142115 2026-05-15T20:49:46Z JerzyKundrat 174 5142117 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Кавалюк}} {{пісьменнік}} '''Аўгіння Трафімаўна Кавалюк''', па нараджэнні '''Сідаровіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[паэтэса]], перакладчыца. == Біяграфія == Нарадзілася 13 сакавіка 1934 года ў в. [[Стральцы (Мастоўскі раён)|в. Стральцы]] (цяпер — [[Мастоўскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]) ў [[Сялянства|сялянскай]] сям’і. Выхоўвалася без бацькі, які быў асуджаны як «вораг народа» і адбыў у [[ГУЛАГ]]у 15 гадоў. У 1954 годзе скончыла беларускую школу № 9 у [[Гродна]], а ў 1959 годзе — гісторыка-філалагічны факультэт [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага педагагічнага інстытута]], дзе наведвала літаратурны гурток. З 1952 года публікавалася ў раённай газеце. Першы верш быў змешчаны ў школьнай насценгазеце. Літаратурным настаўнікам быў [[Міхась Васілёк]], духоўную падтрымку мела яна і ад [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]]. Па сямейных абставінах пераехала ў [[Рыга|Рыгу]] і ў 1959—1978 гадах працавала настаўніцай у адной з рыжскіх сярэдніх школ. Да 1982 года выкладала ў Міжгаліновым інстытуце павышэння кваліфікацыі спецыялістаў народнай гаспадаркі. Удзельнічала ў культурна-асветнай рабоце сярод латвійскіх беларусаў. З 1987 года жыла ў [[Ленінград]]зе, актыўна ўдзельнічала ў грамадскім жыцці беларусаў. Аўтар зборнікаў вершаў «Белае дзіва» (1964, для дзяцей), «Маўклівыя скарбы» (1966), «Кропля бурштыну» (1974), «Імгненняў след» (1987). Перастварала з [[Латышская мова|латышскай мовы]]. Творы Аўгінні Кавалюк перакладзены на [[латышская мова|латышскую]], [[руская мова|рускую]], [[украінская мова|украінскую]] мовы. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 1993 года. Памерла 2 лістапада 2007 года ў [[Санкт-Пецярбург]]у. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [https://kamunikat.org/?pubid=18778 «Крывіцкія руны», Панізьнік Сяргей, Мінск: «Беларускі кнігазбор» 2003, ISBN 985-6730-29-5] * [http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=4788&lang=BE Адклікаюцца рэхам гады]. — Мінск: ЗБС «Бацькаўшчына», 2005. * [[Мікола Нікалаеў]]. [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=12775 У Санкт‑Пецярбургу памерла паэтэса Аўгіння Кавалюк] // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[4 лістапада]] [[2007]] == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130322}} {{DEFAULTSORT:Кавалюк Аўгіння Трафімаўна}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Санкт-Пецярбургу]] g7czha4a5ppyq6auonc5xite24upody 0 203375 5141891 4992455 2026-05-15T14:20:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141891 wikitext text/x-wiki [[Файл:Thermocouple0002.jpg|thumb|right|Тэрмапара з падключаным мультыметрам паказвае пакаёвую тэмпературу (у градусах Цэльсія (°C)).]] '''Тэрмапара''' — прылада для вымярэння [[тэмпература|тэмпературы]]. Складаецца з двух разнародных [[праваднік]]оў, якія злучаны паміж сабой у адной ці некалькіх кропках. Выпрацоўвае [[электрычнае напружанне]], калі тэмпература адной з кропак адрозніваецца ад астатніх частак [[Электрычны ланцуг|ланцуга]]. Тэрмапара — шырокаўжывальны тып тэмпературнага датчыка для мэтаў вымярэння і аўтаматычнага кіравання<ref name="tcs_html">{{cite web |url=http://www.temperatures.com/tcs.html |work=Temperatures.com |title=Thermocouple temperature sensors |accessdate=2007-11-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080216165303/http://www.temperatures.com/tcs.html |archivedate=16 лютага 2008 |url-status=dead }}</ref>, таксама можа пераўтвараць рознасць тэмператур у [[электрычнасць]]. Камерцыйныя тэрмапары недарагія<ref name="Ramsden2000">{{cite journal |author=Ramsden, Ed |date=September 1, 2000 |title=Temperature measurement |journal=Sensors |url=http://www.sensorsmag.com/sensors/temperature/temperature-measurement-1030 |accessdate=2010-02-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100322224826/http://www.sensorsmag.com/sensors/temperature/temperature-measurement-1030 |archivedate=22 сакавіка 2010 |url-status=dead }}</ref>, узаемазаменныя, пастаўляюцца са стандартнымі раз’ёмамі, вымяраюць шырокі дыяпазон тэмператур. У адрозненне ад большасці астатніх спосабаў вымярэння тэмпературы, тэрмапары не патрабуюць вонкавага сілкавання. Галоўнае абмежаванне тэрмапар — [[дакладнасць вымярэння|дакладнасць]]; даволі цяжка атрымаць сістэматычную памылку менш за градус Цэльсія (°C)<ref name="tctable.html">{{cite web |title=Technical Notes: Thermocouple Accuracy |work=IEC 584-2(1982)+A1(1989) |url=http://www.microlink.co.uk/tctable.html |accessdate=2010-04-28 |archive-date=28 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074406/https://www.microlink.co.uk/tctable.html |url-status=dead }}</ref>. Любы кантакт разнародных металаў дае электрычнае напружанне, залежнае ад тэмпературы. Тэрмапары для практычных вымярэнняў робяць са спецыяльных [[сплаў|сплаваў]], якія маюць вызначаныя і паўтаральныя суадносіны паміж тэмпературай і напружаннем. Для розных дыяпазонаў тэмператур прымяняюць розныя сплавы. Пры выбары тыпу тэрмапары таксама могуць быць важнымі такія ўласцівасці, як каразійная стойкасць. Калі пункт вымярэння знаходзіцца далёка ад вымяральных прыбораў, прамежкавае злучэнне можа быць зроблена праваднікамі з менш дарагога матэрыялу, чым сам датчык. Тэрмапары звычайна стандартызаваны адносна эталоннай тэмпературы 0 градусаў Цэльсія; практычныя інструменты ўжываюць электронныя метады кампенсацыі тэмпературы халоднага спаю для карэкціроўкі змены тэмпературы на клемах прыбора. Электронныя прыборы могуць таксама кампенсаваць змяненні характарыстык тэрмапары, і такім чынам паляпшаць дакладнасць вымярэнняў. Тэрмапары шырока ўжываюцца ў навуцы і прамысловасці; прымяненні ўключаюць вымярэнне тэмпературы печаў, выхлапных газаў турбін, дызельных рухавікоў і іншых прамысловых працэсаў. Тэрмапары таксама ўжываюцца як датчыкі тэмпературы ў тэрмастатах, як дэтэктары полымя ў сістэмах бяспекі газавага абсталявання. == Гл. таксама == * [[Эфект Зеебека]] * [[Балометр]] * [[Тэрмістар]] {{зноскі}} {{электроніка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Датчыкі тэмпературы]] 5z4tc3m8kylpus1qaatrc0a9au69x7h 0 212422 5141885 5141844 2026-05-15T14:11:01Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5141885 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Аляксáндр Івáнавіч Бóлсун''' ({{ВДП}}) — савецкі і беларускі [[фізік]], [[педагог]], энцыклапедыст. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]] (1967), [[дацэнт]] ([[1976]]), сябра Беларускага фізічнага таварыства (1990). == Біяграфія == Пасля заканчэння ў 1954 годзе Чачэрскай рускай сярэдняй школы паступіў на фізіка-матэматычны факультэт [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскага педынстытута]], які скончыў з адзнакай у 1959 годзе, пасля чаго працаваў на кафедры фізікі і метэаралогіі [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі]]. У 1962—1964 гадах [[аспірант]], у 1965—1967 гадах [[малодшы навуковы супрацоўнік]] лабараторыі тэарэтычнай фізікі [[Інстытут фізікі АН БССР|Інстытута фізікі АН БССР]], дзе яго навуковым кіраўніком быў [[Фёдар Іванавіч Фёдараў|Ф. І. Фёдараў]]. У 1967 годзе Болсун абараніў кандыдацкую дысертацыю. У 1967—1972 гадах загадчык навукова-галіновай рэдакцыі фізікі, матэматыкі, хіміі і астраноміі [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|выдавецтва «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя»]] («БелСЭ»). У 1972—1993 гадах на выкладчыцкай працы ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Мінскім радыётэхнічным інстытуце]] і [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскім педынстытуце]] (старэйшы выкладчык, [[дацэнт]], загадчык кафедры). У 1993—2003 гадах загадчык навукова-галіновай рэдакцыі фізіка-матэматычных і тэхнічных навук выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя» («БелЭн»). У 2004—2012 гадах [[дацэнт]] кафедры прыродазнаўчых дысцыплін [[Мінскі радыётэхнічны каледж|Мінскага Дзяржаўнага Вышэйшага Радыётэхнічнага Каледжа]]. У 1967—1975 член рэдакцыйнага савета «БелСЭ», у 1993—2004 гадах член навукова-рэдакцыйнага савета «БелЭн». Памёр 14 мая 2026 года ў Мінску.{{Няма АК}} == Навуковая дзейнасць == Асноўныя кірункі навуковай і навукова-метадычнай працы: фізіка электрамагнітных і слабых узаемадзеянняў элементарных часціц; метадычныя праблемы выкладання фізікі ў ВНУ і сярэдняй школе, распрацоўка вучэбных праграм і інтэрактыўных метадаў кантролю ведаў па курсе фізікі вышэйшай школы. Болсун займаўся таксама пытаннямі нармалізацыі беларускай фізіка-матэматычнай тэрміналогіі і ўніфікацыяй вызначэнняў (дэфініцый) фізічных велічынь; ім складзены слоўнікі (поўныя рэестры назваў энцыклапедычных артыкулаў) па фізіцы, матэматыцы, астраноміі і геадэзіі для «БелСЭ», па фізіцы і астраноміі для «БелЭн». Значнае месца ў яго працы займала навуковае рэдагаванне энцыклапедычнай, даведачнай і вучэбна-метадычнай літаратуры па фізіка-матэматычных і тэхнічных навуках. Ён прымаў непасрэдны ўдзел у стварэнні энцыклапедычных даведнікаў: «Беларусь» (1994), «Бытовая радиоэлектронная техника» (1995), «Чернобыль» (1996), «Национальная академия наук Беларуси. Персональный состав» (1998), энцыклапедыі «Автомобильные дороги Беларуси» (2002). == Публікацыі == Аўтар 50 навуковых і навукова-метадычных прац, у тым ліку вучэбных і даведачных дапаможнікаў, а таксама больш за 150 энцыклапедычных артыкулаў у «БелСЭ» і «БелЭн» па розных раздзелах фізікі, сярод каторых: # ''Болсун, А. І.'' Слоўнік фізічных і астранамічных тэрмінаў [для сярэдняй школы] / Болсун А. І., [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч Я. Н.]] — Мінск: [[Народная асвета (выдавецтва)|Народная асвета]], 1979. — 182 с. # ''Болсун, А. И.'' Краткий словарь физических терминов: [около 2000 понятий] / А. И. Болсун. — Минск: Вышэйшая школа, 1979. — 414 с; 2-е изд. — Харьков: Вища школа, 1986. — 200 с. # ''Болсун, А. И.'' Сборник задач по статистической физике: [учеб. пособие для студентов радиотехн. специальностей вузов] / Варикаш В. М., Болсун А. И., Аксенов В. В. — Минск: Вышэйшая школа, 1979. — 220 с.; 2-е изд. — Москва: Едиториал УРСС, 2004. — 224 с. # ''Болсун, А. И.'' Единицы физических величин в школе: книга для учителя / А. И. Болсун, С. Л. Вольштейн. — Минск: Народная асвета, 1983. — 95 с. # ''Болсун, А. И.'' Словарь физических и астрономических терминов: [около 1500 терминов: для среднего и старшего школьного возраста] / А. И. Болсун, Е. Н. Рапанович. — Минск: Народная асвета, 1986. — 222 с. # ''Болсун, А. И.'' Методы математической физики: учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по физ.-мат. спец. / А. И. Болсун, В. К. Гронский, А. А. Бейда. — Минск: Вышэйшая школа, 1988. — 199 с. # ''А. І. Болсун.'' Руска-беларускі фізічны слоўнік : асноўныя тэрміны: [каля 5000 тэрмінаў]. — Минск: БелЭн,1993. — 173 с. # ''Болсун, А. И.'' Физика: справочник школьника / А. И. Болсун, П. С. Габец. — Минск: БелЭн, 1998. # ''[[Павел Андрэевіч Апанасевіч|П. А. Апанасевіч]], А. І. Болсун.'' Фізіка // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16. — Мінск: БелЭн, 2003. — С. 371—372. # ''Болсун, А. И.'' Физика в экзаменационных задачах: справочник для учителей, репетиторов и абитуриентов / А. И. Болсун, Б. К. Галякевич. — 5-е изд. — Минск: БелЭн, 2004. — 446 с. # ''Болсун, А. И. ''Физика в экзаменационных вопросах и ответах: справочник для учителей, репетиторов и абитуриентов / А. И. Болсун, Б. К. Галякевич. — 6-е изд. — Москва: Айрис-пресс, 2007. — 416 с. Аўтар навукова-папулярных артыкулаў у газетах і часопісах: «Цуды без цудаў» // Чырвоная змена, № 9, 1961; Хвостатые вестницы из других миров // Знамя юности, № 41, 1961; «Аб чым расказаў фатон» // Маладосць, № 10, 1963 (разам з У. М. Траццяковым); «Солнце в одеждах радужных» // Знамя юности, № 15, 1963; «Радыёхвалі расказваюць пра Сусвет» // Бярозка, № 9, 1964; «Дзе быў Змяіны востраў» // Маладосць, № 3, 1969 (пра супрацоўнікаў Аб’яднанага інстытута ядзерных даследаванняў у Дубне); «Зося і Бронік у краіне атамаў» // Бярозка, № 10, 1976 і інш., а таксама аўтабіяграфічных успамінаў у газеце «Чачэрскі веснік»: «Чечерск послевоенный» (08.02.2013), «Школа и учителя» (15.02.2013), «Футбол, физика и лирика» (09.03.2013) і кнігі «Оглядываясь в прошлое» (Мінск, «Кавалер», 2018). == Узнагароды == * Юбілейны медаль «[[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»|За доблесную працу. У знаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння У. І. Леніна]]», 1970 год. * Стыпендыя [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], 2008 год. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Болсун Аляксандр Іванавіч||209}} * Болсун Аляксандр Іванавіч: Біяграфічная даведка // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Чачэрскага раёна. — Мінск: БЕЛТА, 2000. — С. 521. * От футбола к тайнам физики // М. М. Болсун. Чечерский след в науке. — Гомель: БелГУТ, 2014. С. 14-22. * [[Янка Саламевіч|Саламевіч, Я.]] Ад продкаў пачатак // Наша слова, № 45, 1995. * ''Юшкевіч, Э.'' Ствараецца Беларуская Савецкая Энцыклапедыя // Маладосць, № 1, 1969. С. 111—117. * Болсун А. И.: Указатель имен // Наука Беларуси в ХХ столетии. — Минск: Белорусская наука, 2001. С. 262, 265. == Спасылкі == * [http://e-catalog.nlb.by/Author/Home?author=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%83%D0%BD%2C+%D0%90.+%D0%98.+%28%D1%80%D0%BE%D0%B4.+1935%29 Болсун А. І.] у Электронным каталогу на сайце Нацыянальнай бібліятэкі РБ. * [http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=6m0a0 Болсун А. І.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305004106/http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=6m0a0 |date=5 сакавіка 2016 }} у бібліяграфічным каталогу Biblus. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Болсун Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова]] 9lbprfgkiky2j3si2p210ixxfwymftm 0 212716 5142199 4708898 2026-05-16T05:43:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142199 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Уналашка (значэнні)}} {{Востраў |Назва = Уналашка |Нацыянальная назва = en/Unalaska Island |Карта = Location map Unalaska.png |Подпіс карты = |Архіпелаг = Алеуцкія астравы |Акваторыя = Ціхі акіян |Краіна = ЗША |Рэгіён = Аляска |Раён = |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 35|lat_sec = 11.4 |lon_dir = W|lon_deg = 166|lon_min = 51|lon_sec = 45.3 |CoordScale = |Плошча = 2722 |Найвышэйшы пункт = 2036 |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = Unalaska 2.03.jpg |Подпіс выявы = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Unalaska Island }} '''Унала́шка'''{{sfn|БелЭн|2003}} ({{lang-en|Unalaska}}) — [[востраў]] з групы [[Лісіныя астравы|Лісіных астравоў]] у цэнтральнай частцы [[Алеуцкія астравы|Алеуцкіх астравоў]] ([[Аляска|штат Аляска]], [[ЗША]]). Плошча вострава 2722 км² (1051 кв. міль<ref name="geo">[https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/summary/1411520 Unalaska Island // USGS Planetary Science]((ref-en}}</ref>). Востраў гарысты, з [[ледавік]]амі і дзеючымі [[вулкан]]амі. Найвышэйшы пункт — вулкан Макушына (2036 м). Берагавая лінія звілістая, [[фіёрд]]авая. Расліннасць [[Субарктычны пояс|субарктычная]] лугавая і [[тундра]]вая. На востраве горад [[Уналашка (горад)|Уналашка]] і ваенна-марская база ЗША Датч-Харбар. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|16|Унала́шка||233|}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Унала́шка|503}} * Унала́шка // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 383. — 459 с. — 70 000 экз.{{ref-ru}} * {{крыніцы/ЭГС|Унала́шка|703}} * Уналяска (Уналашка) // Ужи — Фидель. — М. : Советская энциклопедия, 1956. — С. 231. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 44). == Спасылкі == * [http://www.igem.ru/museum/regions/ostrov-unalashka Остров Уналашка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240406091742/http://www.igem.ru/museum/regions/ostrov-unalashka |date=6 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} // Руднf-петрfuhfabxys музей [[Інстытут геалогіі рудных радовішчаў, петраграфіі, мінералогіі і геахіміі РАН|Інстытута геалогіі рудных радовішчаў, петраграфіі, мінералогіі і геахіміі РАН|]] * [https://руни.рф/Уналашка_(остров) Уналашка (остров)] // Энциклопедия Руниверсалис{{ref-ru}} * [https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/summary/1411520 Unalaska Island // USGS Planetary Science]((ref-en}}{{v|6|4|2024}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Алеуцкія астравы]] htn5suln1p55bv2rmrxuugijnivoyuy 0 214251 5142038 4889090 2026-05-15T20:01:31Z JerzyKundrat 174 5142038 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Навуць}} {{Рака |Назва = Навуць |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 3,5 км на паўночны захад ад вёскі [[Навуць (вёска)|Навуць]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 52|s_lat_min = 18|s_lat_sec = 00.00 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 55|s_lon_sec = 15.57 |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = за 3,8 км на поўдзень ад вёскі [[Пасека (Жыткавіцкі раён)|Пасека]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 05|m_lat_sec = 25.37 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 56|m_lon_sec = 25.90 |Ухіл ракі = 0,4 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гомельская вобласць |Раён = Жыткавіцкі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''На́вуць'''{{sfn|БелЭн|2000}}{{sfn|Блакітная|1994}}, '''Роў'''{{sfn|БелЭн|2000}}{{sfn|Блакітная|1994}} — [[рака]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Скрыпіца]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). == Гідраграфія == Даўжыня ракі 31 км{{sfn|БелЭн|2000}}{{sfn|Блакітная|1994}}<ref>[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Gomel/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Гомельскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141208085224/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Gomel/tabl1-2.pdf |date=8 снежня 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Плошча [[вадазбор]]у 269{{sfn|БелЭн|2000}}{{sfn|Блакітная|1994}}<ref>[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Gomel/tabl4.pdf Асноўныя характарыстыкі рачных басейнаў Гомельскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220124174422/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Gomel/tabl4.pdf |date=24 студзеня 2022 }} {{ref-ru}}</ref> км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,4 м/км. Пачынаецца ў сутоках каналаў [[Страявы канал|Страявы]] і [[Жыткавіцкі канал|Жыткавіцкі]], за 3,5 км на паўночны захад ад вёскі [[Навуць (вёска)|Навуць]], вусце за 3,8 км на поўдзень ад вёскі [[Пасека (Жыткавіцкі раён)|Пасека]]. [[Даліна]] невыразная. Рэчышча каналізавана на ўсім працягу (22 км ад вытоку{{sfn|БелЭн|2000}}{{sfn|Блакітная|1994}}). Вадазбор нізінны. Асноўны прыток — [[Рудзянецкі канал]] (злева). Выкарыстоўваецца для напаўнення сажалак рыбгаса «[[Чырвоная Зорка (рыбгас)|Чырвоная Зорка]]» і ў якасці водапрыёмніка меліярацыйных сістэм. == Флора == Воды ракі насяляюць 50 відаў водарасцей<ref>[http://elib.bspu.by/bitstream/doc/15271/1/%D0%92%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%20%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BF%D1%8F%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Современное таксономическое разнообразие фитопланктона водоёмов и водотоков национального парка «Припятский». С. 37] {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная|На́вуць, Роў|262}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|На́вуць, Роў||113}} * {{Крыніцы/ЭПБ|3|На́вуць||448}} * {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=21, 22|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:}} * {{belarusenc|slovnik/11447|НАВУЦЬ}} [[Катэгорыя:Рэкі Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Скрыпіцы]] 50n1oargny827nqz2t5690s3439l8k0 14 215990 5142120 3132749 2026-05-15T21:21:15Z DBatura 73587 5142120 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Катэгорыя:Гісторыя Каўказа]] [[Катэгорыя:Нагорны Карабах]] [[Катэгорыя:Узброеныя канфлікты на постсавецкай прасторы]] [[Катэгорыя:Войны Арменіі]] [[Катэгорыя:Войны Азербайджана]] [[Катэгорыя:Азербайджана-армянскія адносіны]] bghgio6fulpmqzp0c8jwpfc3oxmf6iw 0 216508 5142201 4727565 2026-05-16T05:59:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142201 wikitext text/x-wiki {{вікіфікацыя}} {{Судна/Пачатак |Назва = Універсальныя дэсантныя караблі тыпу «Містраль» |Выява = FS_Mistral_01.jpg |Подпіс = FS Mistral (L9013) |Арыгінал назвы = {{lang-fr|La classe Mistral}} }} {{Судна/Праект |Краіна={{сцягафікацыя|Францыя}} |Вытворцы=DCNS (company)|DCNS|en (кармавая частка, сборкa), [[Брэст (Францыя)|Брэст]],<br /> [[Alstom]] (насавая частка), [[Сен-Назар]]<br /> [[Балтыйскі завод]] (кармавая частка для двух карпусоў у Францыі, і будаўніцтва 3-га і 4-га корпуса цалкам) |Аператары = |Наступны тып = |Папярэдні тып = |Падтыпы = |Гады пабудовы = 6 кастрычніка 2004 года — цяперашні час |Гады ў ладу = |Гады ў эксплуатацыі = снежань 2005 года — цяперашні час |Запланавана = 2 + 2 |Пабудавана = 4 |Будуецца = 1 |У ладу = |У кансервацыі = |У рэзерве = |Захавана = |Адменена = |Адпраўлена на злом = |Страты = }} {{Судна/Характарыстыкі |Водазмяшчэнне = 21300 [[Тона|т]] (поўнае)<br />32300 т (лімітавае) |Даўжыня = 199 [[Метр|м]] (найвялікая) |Шырыня = 32 м (па ватэрлініі) |Вышыня = 64,3 м |Уляганне = 6,3 м (са ЗГАСАЎ) |Браняванне = не |Рухавікі = |Магутнасць = |Рухавік = |Хуткасць = 1 |Далёкасць плавання = |Аўтаномнасць плавання = |Экіпаж = }} {{Судна/Узбраенне |Навігацыйнае ўзбраенне = |Радыёлакацыйнае ўзбраенне = |Радыёэлектроннае ўзбраенне = |Тактычнае ўдарнае ўзбраенне = не |Артылерыя = [[АК-630]] |Зенітная артылерыя = |Ракетнае ўзбраенне = |Супрацьлодкавае ўзбраенне = |Минно-тарпеднае ўзбраенне = |Авіяцыйная група = }} {{Судна/Канец }} '''Універсальныя дэсантныя караблі тыпу «Містраль»''' ({{lang-fr|BPC de la classe Mistral}}) — тып [[універсальны дэсантны карабель|універсальных дэсантных караблёў]]-[[верталётаносец|верталётаносцаў]], змешчаных на ўзбраенні [[ВМС Францыі]]. Карабель здольны выконваць адразу чатыры розных задачы: дэсантаваць на сушу матарызаваныя вайсковыя часці, прымаць і абслугоўваць баявыя верталёты, быць [[камандны цэнтр|цэнтрам камандавання]] і [[плывучы шпіталь|плывучым шпіталем]]. На караблі могуць адначасова размяшчацца: 16 шматмэтавых верталётаў класа [[NHI NH90]] ці ўдарных верталётаў класа [[Eurocopter Tiger]]; 4 дэсантныя баржы; да 70 баявых машын, уключаючы 13 асноўных танкаў тыпу [[Леклерк (танк)|AMX-56 Leclerc]] ці танкавы батальён, які ўключае 40 танкаў тыпу Leclerc<ref>{{cite web |url=http://netmarine.net/bat/tcd/mistral/index.htm |title=BPC Mistral |work=netmarine.net |access-date=30 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120102030203/http://netmarine.net/bat/tcd/mistral/index.htm |archive-date=2 студзеня 2012 |url-status=dead }}</ref> і 450 салдат (кароткачасова да 900 чалавек). Для верталётаў прадугледжаны [[ангар]] плошчай 1800 квадратных метраў<ref>[http://www.netmarine.net/bat/tcd/mistral/caracter.htm BPC Mistral: Caracteristiques principales] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100417224405/http://www.netmarine.net/bat/tcd/mistral/caracter.htm |date=17 красавіка 2010 }}</ref>. Тры карабля гэтага тыпу, «[[Містраль (дэсантны карабель)|Містраль]]» ({{lang-fr|Mistral L9013}}), {{нп3|French ship Tonnerre (L9014)|Tonnerre}} ({{lang-fr|Tonnerre L9014}}) і {{нп3|French ship Dixmude (L9015)|Дысмюд}} ({{lang-fr|Dixmude L9015}}) складаюцца на ўзбраенні [[ВМС Францыі]]. Вядзецца будаўніцтва двух караблёў для [[ВМФ Расіі]] у самой Францыі ([[Кормы|кармавыя]] часткі будуюць на [[Балтыйскі завод|Балтыйскім заводзе]], у Санкт-Пецярбургу); планавалася будаўніцтва яшчэ двух караблёў непасрэдна ў Расіі, на Балтыйскім заводзе<ref name=":0">[http://vz.ru/news/2012/10/1/600581.html Будаўніцтва корпуса першага «Містралю» пачалося ў Пецярбургу]</ref>. == Узбраенне == Штатныя дэсантна-высадкавыя сродкі французскіх ДВКД тыпу Mistral: * 4 дэсантных катары тыпу CTM (Chaland de Transported Materiel); маюць даўжыню 23 м і шырыню 6,3 м. * ці 2 дэсантных катары-катамарана тыпу EDAR (Engin de Debarquement Amphibie Rapide). == Заказ ВМФ Расіі == [[Файл:Pont d'envol du PCF Mistral.jpg|left|thumb|200px|На палубе «Містралю»]] 24 снежня [[2010 год]]а [[Расія]] і Францыя абвясцілі пра заключэнне дагавора аб будаўніцтве двух верталётаносцаў «Містраль» для [[ВМФ Расіі]] на французскай верфі. Яшчэ два караблі такога тыпу мяркуецца пабудаваць [[ліцэнзаванне|па ліцэнзіі]] ў Расіі. Таксама 24 снежня таго ж года было абвешчана, што, па выніках [[Тэндар (гандаль)|тэндара]] на пастаўку верталётаносцаў, улады РФ абралі прапанову [[кансорцыум]]а, які складаецца з французскай кампаніі DCNS і расійскай Аб’яднанай суднабудаўнічай карпарацыі. [[Файл:FS Mistral 03.jpg|left|thumb|200px|Будаўніцтва «Містралю»]] [[Файл:FS Mistral 04.jpg|left|thumb|200px|Зборка «Містралю» ў майстэрні]] Паводле дамовы, першы карабель тыпу «Містраль» будзе пабудаваны на працягу 36 месяцаў пасля правядзення першага авансавага плацяжу. Другі карабель — на працягу 48 месяцаў. Расія выканае 20 % прац па будаўніцтве першага верталётаносца класа «Містраль» на верфях кампаніі STX у [[Сен-Назэр]]ы (Францыя)<ref name=autogenerated1>{{cite news |title=Першы «Містраль» для Расіі пабудуюць да пачатку 2014 гады|url=http://vz.ru/news/2010/12/24/457449.html |publisher=[[Погляд.ру]] |date=2010-12-24 |access-date=2011-02-09 }}</ref>. Пры заключэнні кантракту па «Містралях» Францыя перадала расійскаму боку ўсе тэхналогіі, якія яго цікавілі, у тым ліку сістэму SENIT-9, і яшчэ дзве іншыя<ref name=autogenerated6>{{cite news |title=РФ атрымала ўсе тэхналогіі ў рамках кантракту па «Містралі» |url=http://www.ria.ru/defense_safety/20110620/390588171.html |publisher=[[РІА Навіны]] |date=2011-06-20 |access-date=2011-09-30 }}</ref>. [[Файл:FS Mistral 02.jpg|left|thumb|200px|«Містраль» на выхадзе з порта]] Вышыня ангара дазваляе размяшчаць расійскія верталёты [[Ка-27]], [[Ка-29]] і [[Ка-52|Ка-52К]] на ангарнай палубе, што было пацверджана падчас візіту УДК «Містраль» у Санкт-Пецярбург пры выкананні тэставых пасадак верталётаў на палубу. Аднак праём у раёне ліфтаў мае недастатковую вышыню для Ка-29 і будзе павялічаны<ref name=autogenerated7>{{cite news |first=Віктар Друшлякоў, Аляксей Міхееў |title=«Містраль»: выпрабаванні на сумяшчальнасць |url=http://aviapanorama.su/2009/12/mistral-ispytaniya-na-sovmestimost/ |publisher=[[Авиапанорама]] |date=2009-06-01 |access-date=2011-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225224920/http://aviapanorama.su/2009/12/mistral-ispytaniya-na-sovmestimost/ |archive-date=25 лютага 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name=vz>[http://vz.ru/news/2011/7/26/510039.html На расійскіх «Містралях» размесцяць 16 верталётаў]</ref>. Акрамя таго, плануецца выкарыстоўваць гэты верталётаносец у паўночных шыротах, у льдах. Для гэтага запатрабуецца ўзмацніць барты карабля. Аднак гэта не пацягне сур’ёзных змен у канструкцыі і тэхнічным абсталяванні «Містралю». Расія купляе верталётаносец «Містраль» з усім навігацыйным і тэхналагічным абсталяваннем, уключаючы баявую навігацыю, але ўзбраенне і верталёты на караблі будуць расійскімі<ref name=autogenerated2>{{cite news |first=Анатоль Цёмкін, Аляксей Мікольскі |title=Расія купляе «Містраль»|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=374607 |publisher=[[Весці.ру]] |date=2010-07-05 |access-date=2011-02-09 }}</ref>. Дамова падпісана [[Ігар Сечын|Ігарам Сечыным]] і [[Ален Жупэ|Аленам Жупэ]] 25 студзеня [[2011 год]]а ў [[Сен-Назэр]]ы. Пратакол аб намерах быў падпісаны 10 чэрвеня [[2011 год]]а ў [[Парыж]]ы, падпісанне канчатковага кантракту адбылося ў рамках [[Пецярбургскі міжнародны эканамічны форум|Пецярбургскага міжнароднага эканамічнага форума]] 17 чэрвеня 2011 года. [[Файл:Mistral-photo26.jpg|left|thumb|200px|«Містраль»: выгляд узбоч]] Планавалася, што першыя два дэсантныя верталётаносныя караблі-докі (ДВКД) «Містраль», пабудаваныя на французскіх верфях для ВМФ Расіі, будуць перададзены ў склад Ціхаакіянскага флота. Пры гэтым інфраструктура вайсковых мястэчкаў і гарнізонаў [[Усходняя вайсковая акруга Расіі|Усходняй вайсковай акругі Расіі]] будзе істотна мадэрнізавана за кошт вылучаных на гэта значных сродкаў. Адмысловая ўвага будзе нададзена злучэнням, дыслакаваным на [[Курыльскія выспы|выспах Курыльскай грады]]<ref name=autogenerated9>{{cite news |title=Расія перастала глядзець на развіццё Паліў няўзброеным поглядам|url=http://www.rian.ru/politics/20110209/332471008.html|publisher=[[РІА Навіны]] |date=2011-02-09 |access-date=2011-02-09 }}</ref>. 20 чэрвеня 2011 года кіраўнік [[Рособоронэкспорт]]а Анатоль Ісайкін на міжнародным авіясалоне ў французскім [[Ле Буржэ (міжнародны авіясалон)|Ле Буржэ]] паведаміў пра планы па размяшчэнні на караблях тыпу «Містраль» ВМФ Расіі шматмэтавых баявых верталётаў [[Ка-52|Ка-52 «Алігатар»]]<ref name=autogenerated3>[http://news.mail.ru/politics/6159943/ Палітыка — У Расіі :: На «Містралях» Расія размесціць «Алігатараў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110623143002/http://news.mail.ru/politics/6159943/ |date=23 чэрвеня 2011 }}</ref>. Па інфармацыі ад генеральнага канструктара [[Камов (ААТ)]] Сяргея Міхеева, на расійскіх караблях тыпу «Містраль» будуць размяшчацца 16 верталётаў у камбінацыі 8 Ка-52К + 8 Ка-29, гэта значыць, восем баявых і восем транспартных, але гэта камбінацыя можа быць зменена ў залежнасці ад пастаўленых задач<ref name=vz/>. Найменні «[[Уладзівасток (карабель)|Уладзівасток]]» і «[[Севастопаль (УДК)|Севастопаль]]» першым двум караблям былі дадзены ў лютым [[2012 год]]а па перакласіфіцыраваным у ракетныя крэйсеры вялікім супрацьлодкавым караблям (БПК) ВМФ СССР [[Крэйсеры праекта 1134|праекта 1134]]. Планаваныя для пабудовы па ліцэнзіі ў Расіі наступныя караблі могуць атрымаць назвы гэтак жа па расійскіх гарадах «Кранштат», «Азоў», «Петрапаўлаўск» і БПК сумежных праектаў [[Вялікія супрацьлодкавыя караблі праекта 1134-А|1134-А]] і [[Вялікія супрацьлодкавыя караблі праекта 1134-Б|1134-Б]]<ref name=":1" />. 16 лютага 2012 года галоўнакамандуючы ВМФ [[Уладзімір Высоцкі]] заявіў, што французскія верталётаносцы «Містраль», якія будуюцца для ВМФ Расіі, атрымаюць асноўную [[ВПК РФ|зброю расійскай вытворчасці]]<ref name=autogenerated4>[http://lenta.ru/news/2012/02/16/mistrail/ Расійскія «Містралі» абсталююць айчынным узбраеннем]</ref>. {{цытата|Мы збіраемся паставіць ракетныя комплексы для самаабароны, каб павялічыць абароненасць сродкамі [[Проціпаветраная абарона|ППА]]. Ужыванне верталётнага складніку ўзмоцнім у плане выканання супрацьлодкавых задач. На «Містралях», якія будуюцца для ВМФ Расіі, магчыма размяшчэнне зброі з адмысловай баявой часткай расійскай распрацоўкі.}} Усе сістэмы і прылады на борце карабля будуць [[Русіфікаванне (інфарматыка)|русіфікаваныя]]. На «Містралі» будзе ўсталёўвацца расійскае і французскае абсталяванне кіравання і сувязі; DCNS неабходна будзе забяспечыць [[сумяшчальнасць]] сістэм. Частка такога абсталявання будзе ўсталявана на карабель на верфі ў Сен-Назэры, частка — на адной з расійскіх верфяў. Акрамя таго, у Сен-Назэры карабель, які будуецца, атрымае расійскія сістэмы кіравання агнём. Па дадзеных DCNS, «Містралі» для Расіі атрымаюць артылерыйскія ўстаноўкі [[АК-630]] калібра 30 міліметраў у пярэдняй частцы па правым борце і ў задняй частцы карабля па левым борце (у некаторых крыніцах у якасці ЗАУ паказваецца [[АК-306]]<ref>[http://vpk-news.ru/articles/9086 Новыя дэталі праекта «Містраль». 25.7.2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141110023325/http://vpk-news.ru/articles/9086 |date=10 лістапада 2014 }}</ref><ref>[http://russian-ships.info/boevye/mistral.htm Дэсантны верталётны карабель-майстроў. Тып Містраль]</ref>). Зенітныя ракетныя ўстаноўкі [[Гибка|3М47 «Гибка»]] будуць размешчаны спераду па правым борце і ззаду — па левым. DCNS падрыхтуе месцы для ўсталёўкі ўзбраення, у той час як самі баявыя сістэмы будуць усталяваныя на карабель ужо ў Расіі. У якасці асноўнай агляднай радыёлакацыйнай станцыі на расійскім «Містралі» будзе выкарыстоўвацца французскі радар Thales MRR-3D-NG, які працуе ў G-дыяпазоне хваль. Аналагічныя радары стаяць і на трох верталётаносцах тыпу «Містраль» у складзе ВМС Францыі.<ref name=autogenerated5>[http://lenta.ru/news/2012/07/20/mistral/ Французы расказалі пра будаўніцтва «Містраляў» для Расіі ]</ref> 28 верасня 2012 года стала вядома, што французская кампанія Sagem атрымала субкантракт ад караблебудаўнічай карпарацыі DCNS, якая з’яўляецца галаўным выканаўцам прац па кантракце з Расіяй на будаўніцтва двух верталётаносцаў «Містраль».<br /> Паводле ўмоў кантракту, Sagem вырабіць для двух расійскіх універсальных дэсантных караблёў тыпу «Містраль», якія будуюцца ў Францыі, аптронныя пошукава-прыцэльныя сістэмы Vampir NG.<br /> Пастаўка першай сістэмы для ўсталёўкі на борт першага карабля была запланавана на [[2013 год]]. Другая аналагічная сістэма павінна была быць пастаўлена праз паўгода.<br /> Sagem прыступіла да выканання атрыманага субкантракта. Інфрачырвоная пошукава-сачыльная сістэма Vampir NG звышдалёкага дзеяння забяспечвае надводным баявым караблям пасіўнае кругавое панарамнае назіранне за надводным становішчам, аўтаматычнае выяўленне, суправаджэнне і інфармаванне пра пагрозы рознага тыпу, ад супрацькарабельных ракет з насцільнай траекторыяй палёту над вадой да атакуючых хуткаходных караблёў<ref name=autogenerated11>[http://www.vz.ru/news/2012/9/28/600227.html На расійскія «Містралі» ўсталююць пошукава-прыцэльныя сістэмы Vampir NG]</ref>. Сістэма мае два рэжымы працы: * «акіянскі» рэжым для далёкага назірання ў адкрытым моры; * «прыбярэжны» рэжым для прыбярэжных акваторый<ref>{{Cite web |url=http://www.i-mash.ru/news/nov_otrasl/26210-sagem-osnastit-rossijjskie-mistrali-pricelnymi.html |title=Sagem абсталюе расійскія «Містралі» прыцэльнымі сістэмамі |access-date=15 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029193553/http://www.i-mash.ru/news/nov_otrasl/26210-sagem-osnastit-rossijjskie-mistrali-pricelnymi.html |archive-date=29 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>. {{цытата|«Пастаўка першай сістэмы для ўсталёўкі на борт першага карабля будзе ажыццёўлена ў 2013 годзе, другой — яшчэ праз шэсць месяцаў. Цяпер нашы спецыялісты прыступілі да выканання «расійскай» замовы», — адзначыў прадстаўнік Sagem<ref name=autogenerated11 />. Французская суднабудаўнічая кампанія 5 сакавіка 2014 года пачала хадавыя выпрабаванні пабудаванага па замове Расіі вайсковага карабля. Першы карабель серыі для РФ мае назву «Ўладзівасток»<ref>[http://www.newsru.com/world/05mar2014/france_ship.html Францыя пачне выпрабаванні верталётаносца для Расіі.] </ref>.}} У некаторых паведамленнях прэсы пра расійскія «Містралі» часам прыводзяцца ТТХ гэтага праекта, некалькі адрозныя ад французскага варыянту. Напрыклад: * Агульная даўжыня корпуса карабля тыпу «Містраль»: 199 м. * Шырыня: 32 м. * Вышыня борта на ўзроўні палётнай палубы: 27 м. * Уляганне: 6,42 м (пры водазмяшчэнні 22600 т). * Максімальная хуткасць: 18,5 вузлоў (пры ўляганні 6,42 м і 100 % (2х3,5 Мвт) магутнасці на шрубарулевых калонках). * Экіпаж: 177 чалавек. * Лік пасажыраў: 481 чалавек. У караблях, якія будуюцца для ВМФ Расіі, па патрабаванні расійскага боку быў унесены шэраг змен у параўнанні з французскім праектам<ref name="flot.com">[http://flot.com/news/navy/index.php?ELEMENT_ID=165513 Крыніца: Расійскія афіцэры вучацца ў Францыі карыстацца «Містралем». 6.5.2014]</ref>: # Быў зменены фактычна да [[Лёдавы клас|лёдавага класа]] склад сплаваў сталі для карпусоў караблёў, што дазваляе ўжываць іх у паўночных шыротах, у тым ліку ва ўмовах складанага лёдавага становішча. # Павялічана вышыня УДК, паколькі былі пераабсталяваны ўнутраныя докі карабля для швартоўкі верталётаў большага памеру тыпу [[Ка-28]] і [[Ка-52К]]. # У канструкцыі караблёў прадугледжаны месцы для ўсталёўкі дадатковага ўзбраення і, у прыватнасці, сродкаў [[СПА]] для адлюстравання паветраных налётаў, а таксама хуткастрэльнага артылерыйскага ўзбраення і буйнакаліберных аўтаматычных установак для адбіцця нападаў з мора. Узмацненне ўзбраення дазволіць ужываць УДК у адкрытым моры з меншым суправаджэннем надводных караблёў ахоўвання. (Па інфармацыі на 7.5.2014, рашэнне пра ўзмацненне ахоўнага і ўдарнага ўзбраення расійскіх ДВКД «[[Уладзівасток (карабель)|Уладзівасток]]» і «[[Севастопаль (УДК)|Севастопаль]]» пакуль не прынята<ref>[http://flotprom.ru/news/?ELEMENT_ID=165589 Містралі ўзброяць на Паўночнай верфі. 7.5.2014]</ref>.) # Трохі зменены жыллёвыя ўмовы<ref>[http://flot.com/news/navy/index.php?ELEMENT_ID=167893 У расійскіх «Містралях» бар заменяць на кают-кампанію. 9.7.2014]</ref>. Замест састарэлай французскай сістэмы спадарожнікавай сувязі Syracuse на першы расійскі «Містраль» будзе ўсталявана айчынная сістэма «Цэнтаўр». Паводле дакументаў, апроч традыцыйных для расійскага ВМФ прыёмнікаў і перадатчыкаў КХ і УКХ-сувязі на «[[Уладзівасток (карабель)|Уладзівастоку]]» будзе ўсталявана прылада Р-794-1, якая ўваходзіць у склад мадэрнізаванай [[Адзіная Сістэма Спадарожнікавай Сувязі|сістэмы спадарожнікавай сувязі]] «Цэнтаўр». Карабельная станцыя гэтай сістэмы забяспечвае перадачу дадзеных паміж караблямі, а таксама з берагавой станцыяй на хуткасці 512 кбіт/с<ref>[http://flot.com/news/navy/index.php?ELEMENT_ID=165510 «Уладзівасток» атрымае айчынную сістэму сувязі. 6.5.2014]</ref>. Для першага расійскага ДВКД гэтага класа — «[[Уладзівасток (карабель)|Уладзівастока]]» — у Францыі да кастрычніка 2014 года павінны быць пабудаваны 4 катары CTM NG (Chaland de Transported Materiel de Nouvelle Generation). У адрозненне ад сваіх папярэднікаў (CTM), катары тыпу CTM NG маюць даўжыню 27 м і шырыню 7 м, яны забяспечаны дзвюма рампамі для высадкі дэсанта: насавой і кармавой, што дае ім шырэйшыя магчымасці па манеўраванні. Катары тыпу CTM NG будуць лепш прыстасаваны да дзеянняў ва ўмовах моцнай гайданкі, а іх хуткасць складзе да 20 вузлоў (у 2 разы больш, чым у CTM)<ref>[http://flot.com/news/navy/index.php?ELEMENT_ID=166652 Францыя перадасць Расіі дэсантныя катэры для Містралю. 4.6.2014]</ref>. У 2013 годзе віцэ-прэм’ер Расіі Дзмітрый Рагозін адзначыў, што ў Расіі не вырабляецца [[паліва]] для рухавікоў, усталяваных на верталётаносцах тыпу «Містраль», таму хімікам прыйдзецца шукаць адмысловае рашэнне<ref>[http://flotprom.ru/news/?ELEMENT_ID=167763 Намміністра абароны: расійскія карабелы здольныя самі абслугоўваць «Містралі». 3.7.2014]</ref>. {{д|19|02|2014}} пачалося навучанне ў [[Санкт-Пецярбург]]у экіпажа «Уладзівастока» французскімі спецыялістамі<ref>[http://flot.com/news/navy/index.php?ELEMENT_ID=161306 Замежныя ваенныя інструктары пачалі навучанне 200 расійскіх маракоў. 20.2.2014]</ref>. Прыбыццё расійскіх маракоў для навучання кіраванню і абслугоўванню ДВКД у французскі порт Сен-Назэр было запланавана на {{д|1|6|2014}}<ref>[http://flot.com/news/navy/index.php?ELEMENT_ID=165438 Сен-Назэр рыхтуецца прыняць экіпаж ДВКД «Уладзівасток». 5.5.2014]</ref>. Паводле паведамлення ад {{д|6|5|2014}}, група расійскіх афіцэраў прыбыла ў Сен-Наэар за месяц да з’яўлення тут экіпажаў двух УДК «Уладзівасток» і «Севастопаль» у складзе 400 маракоў. Абодва экіпажы знаходзяцца ў Францыі на працягу лета і затым ажыццявяць пераход на першым караблі «Ўладзівасток» з Сен-Назэра ў Кранштат<ref name="flot.com"/>. [[15 верасня]] 2014 г. «Уладзівасток» з расійскім экіпажам выйшаў у моры на хадавыя выпрабаванні<ref>[http://flot.com/news/navy/?ELEMENT_ID=171203]</ref>. У лістападзе 2014 г. паведамлялася, што з прышвартаванага ў порце Сен-Назэра «Ўладзівастока» невядомымі было выкрадзена высокатэхналагічнае абсталяванне<ref>[http://www.aif.ru/incidents/1394521 З «Містралю», пабудаванага для Расіі, невядомыя выкралі абсталяванне]</ref>. === Праблемы з пастаўкай === У сувязі з меркаваным [[Расійскае ўварванне ў Крым|умяшаннем Расіі]] ў [[Палітычны крызіс ва Украіне (2013—2014)|крызіс ва Украіне]] саюзнікі Францыі (Германія<ref>{{артыкул|аўтар=Cecile Ducourtieux.|загаловак=Vente de Mistral a la Russie: «Cette hypocrisie a suffisamment dure»|выданне=[[Le Monde]]|год=3 верасня 2014|спасылка=http://www.lemonde.fr/europe/article/2014/09/02/le-president-du-ppe-estime-impensable-la-livraison-par-la-france-de-mistral-a-la-russie_4480698_3214.html}}</ref>, Вялікабрытанія і ЗША<ref>{{артыкул|загаловак=La vente de deux porte-helicopteres Mistral a la Russie embarrasse Paris|выданне=FranceTVinfo|год=22 ліпеня 2014|спасылка=http://www.francetvinfo.fr/monde/crash-en-ukraine/la-vente-de-deux-porte-helicopteres-mistral-a-la-russie-embarrasse-paris_652769.html}}</ref>) запатрабавалі прыпыніць перадачу караблёў у рамках [[Санкцыі ў сувязі з украінскімі падзеямі 2014 года|санкцый Еўрасаюза і ЗША]]. 3 верасня 2014 года Францыя папярэдзіла пра магчымае прыпыненне пастаўкі ў Расію першага верталётаносца класа «Містраль» — «[[Уладзівасток (карабель)|Уладзівасток]]». У якасці чынніку названы апошнія па часе дзеянні Расіі ў канфлікце на ўсходзе Украіны<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/09/140903_france_refuses_mistral_delivery.shtml Бі-бі-сі: «Францыя адмовілася паставіць Расіі першы „Містраль“»]</ref>. У паведамленні адміністрацыі прэзідэнта Францыі гаворыцца: {{пачатак цытаты}} Прэзідэнт рэспублікі прыйшоў да высновы, што нягледзячы на перспектыву спынення агню [на ўсходзе Украіны], — якое яшчэ не зацверджана і не дзейнічае, — умовы, пры якіх Францыя можа дазволіць пастаўку першага верталётаносца, адсутнічаюць. {{oq|en| The president of the republic has concluded that despite the prospect of ceasefire, which has yet to be confirmed and put in place, the conditions under which France could authorise the delivery of the first helicopter carrier are not in place. }} {{канец цытаты|крыніца=[http://www.bbc.com/news/world-europe-29052599 Ukraine crisis: France halts warship delivery to Russia]}} Прэзідэнт Францыі ўдакладніў, што кантракт з Расіяй не разарваны<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/09/140904_mistral_conditions.shtml Аланд назваў умовы перадачы «Містраляў» Расіі]</ref>: «Якія ўмовы? Перамір’е і палітычнае ўрэгуляванне [на ўсходзе Ўкраіны]», — заявіў [[Франсуа Аланд]]. Паводле яго словаў, у выпадку далейшых ускладненняў пастаўка верталётаносцаў будзе адкладзена, але ад кантракту французскі бок адмаўляцца не мае намеру. «Гэта можа адбыцца ў лістападзе, але ўмовы павінны быць выкананы», — цытуе прэзідэнта агенцтва [[Франс-прэс]]. У адказ на ліст [[кангрэс ЗША|амерыканскіх кангрэсменаў]] з прапановай выкупіць верталётаносцы ў НАТА паведамілі, што НАТА не можа дазволіць сабе выкупіць у Францыі нават адзін з «Містраляў», пабудаваных для Расіі. «Усяго бюджэту арганізацыі не хопіць не тое што на выкуп караблёў, але нават на тое, каб кампенсаваць Францыі палову штрафных санкцый па гэтым кантракце», — заявіла ваенная крыніца ў Бруселі<ref>[http://www.kp.ru/online/news/1891033/ У НАТО няма грошай, каб выкупіць у Францыі «Містралі»] // ''Камсамольская праўда'' : газета. — 7 лістапада 2014 г.</ref>. Назначаная на 14 лістапада цырымонія перадачы «Ўладзівастока» не адбылася. Прэзідэнт Францыі Франсуа Аланд заявіў пра тое, што перадача адкладаецца і рашэнне пра пастаўку верталётаносцаў тыпу «Містраль» Расіі ён прыме без якога-небудзь ціску звонку<ref>// РІА Навіны, 16 лістапада</ref>. 25 лістапада Прэзідэнт Францыі Франсуа Аланд прыняў рашэнне прыпыніць да новага распараджэння перадачу Расіі першага верталётаносца з-за сітуацыі на Украіне<ref>[http://www.rg.ru/2014/11/25/mistral-site-anons.html Прэзідэнт Францыі прыпыніў перадачу «Містраляў» Расіі]</ref>, а ў снежні міністрам абароны Францыі было заяўлена, што, «калі неабходных умоў не складзецца, мы не паставім Расіі гэтыя караблі ніколі»<ref>[http://www.rg.ru/2014/12/05/mistral-site.html Францыя высунула ўмовы для пастаўкі «Містраляў» Расіі]</ref><ref>[http://www.forbes.ru/news/275039-frantsiya-prigrozila-ostavit-rossiyu-bez-mistralei Францыя прыстрашыла пакінуць Расію без «Містраляў»]</ref>. Расійскі бок заявіў, што ў выпадку непастаўкі будзе судзіцца і можа патрабаваць [[няўстойка|няўстойку]] у памеры да 3 мільярдаў еўра<ref>[http://ria.ru/world/20141125/1035091977.html#14177862957234&message=resize&relto=login&action=removeClass&value=registration Мінабароны: РФ будзе судзіцца з Францыяй, калі тая не аддасць «Містраль»]</ref><ref>[http://ria.ru/economy/20141126/1035185821.html#14177862837364&message=resize&relto=login&action=removeClass&value=registration Невыкананне кантракту па «Містралях» абыйдзецца Францыі ў 3 млрд еўра]</ref>. Паведамлялася, што ў Францыі асцерагаюцца, што экіпаж «Уладзівастока», які праходзіў навучанне, можа завалодаць караблём і сагнаць яго ў Расію<ref>[http://www.aif.ru/money/market/1386770 Францыя баіцца, што расійскія маракі згоняць «Містраль»]</ref>. Таксама абвяшчалася, што Францыя шукае новага пакупніка для карабля «Севастопаль» сярод ЗША, Еўрасаюза, Бразіліі і іншых краін<ref>[http://vpk.name/news/110893_franciya_ishet_drugogo_pokupatelya_dlya_sevastopolya.html Францыя шукае іншага пакупніка для «Севастопаля»]</ref>. == Прадстаўнікі == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Назва ! Верф ! Закладзены ! Спуск на ваду ! Дата падпісання<br />прыёмнага акту ! Флот ! Стан ! Нататкі |- | align="left" | {{nobr|'''«[[Містраль (дэсантны карабель)|Mistral]]»'''}} | [[DCNS]]/[[Alstom]] | 10 ліпеня 2003 года | 6 кастрычніка 2004 года | Люты 2006 года | [[ВМС Францыі]] |У строі | |- | align="left" | {{nobr|'''«{{нп3|French ship Tonnerre (L9014)|Tonnerre}}»'''}} | DCNS/Alstom | 26 жніўня 2004 года | 26 ліпеня 2005 года | Снежань 2006 года | ВМС Францыі |У строі | |- | align="left" | {{nobr|'''«{{нп3|French ship Dixmude (L9015)|Dixmude}}»'''}} | DCNS/[[STX Europe]] | 18 красавіка 2009 года | 18 снежня 2010 года | Студзень 2012 года | ВМС Францыі | У строі<ref>{{Cite web |title=Трэці французскі «Містраль» заступіў на баявое дзяжурства |url=http://www.korabli.eu/blogs/novosti/morskie-novosti/tretiy-francuzskiy-mistral |access-date=15 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308200625/http://www.korabli.eu/blogs/novosti/morskie-novosti/tretiy-francuzskiy-mistral |archive-date=8 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref> | |- | align="left" | {{nobr|'''«[[Уладзівасток (карабель)|Уладзівасток]]»'''}}<ref name=":1">[http://ria.ru/defense_safety/20120201/554039672.html Першыя два «Містралі» для ВМФ РФ назавуць «Уладзівасток» і «Севастопаль»]</ref><ref>[http://www.b-port.com/news/item/88953.html Балтыйскі завод пачаў будаўніцтва корпуса першага «Містралю» для ВМФ Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623232512/http://www.b-port.com/news/item/88953.html |date=23 чэрвеня 2015 }}</ref> |DCNS, STX Europe<ref name=":3">{{Cite web |url=http://www.stxfrance.com//UK/stxfrance-reference-4-DIXMUDEVLADIVOSTOKSEBASTOPOL.awp |title=STX France — DIXMUDE VLADIVOSTOK SEBASTOPOL |access-date=15 снежня 2014 |archive-date=6 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141206032741/http://www.stxfrance.com//UK/stxfrance-reference-4-DIXMUDEVLADIVOSTOKSEBASTOPOL.awp |url-status=dead }}</ref><ref name=":4">[http://www.korabel.ru/news/comments/stx_france_prinyala_u_osk_kormu_pervogo_rossiyskogo_mistralya_srazu_posle_chego_na_baltiyskiy_zavod_-_sudostroenie_ooo_byla_zalozhena_vtoraya_korma.html Карабел.ру — STX France прыняла ў ОСК корму першага расійскага «Містралю»] </ref>/[[Балтыйскі завод]]<ref name=":0" /> | 1 лютага 2012 года<ref>[http://en.rian.ru/mlitary_news/20120201/171073369.html Russian Navy to Receive Mistral Warship in 3 Years ] // РІА {{ref-en}}</ref> (будаўніцтва секцый), 01.02.2013 (афіцыйная закладка, зборка) | 15.10.2013 | Лістапад 2014 года<br /><small>план</small> |[[Ціхаакіянскі флот ВМФ Расіі]]<ref name=":1" /><ref>[http://rus.ruvr.ru/news/2014_02_12/Pervij-rossijskij-vertoletonosec-Vladivostok-postupit-na-TOF-v-oktjabre-2015-goda-4403/ Першы расійскі верталётаносец «Уладзівасток» паступіць на ТОФ у кастрычніку 2015 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140323230107/http://rus.ruvr.ru/news/2014_02_12/Pervij-rossijskij-vertoletonosec-Vladivostok-postupit-na-TOF-v-oktjabre-2015-goda-4403/ |date=23 сакавіка 2014 }}</ref> | Знаходзіцца на стадыі перадачы |На Балтыйскім заводзе пабудавана 40 % корпуса — кармавая частка.<ref name=":0" /> |- | align="left" | {{nobr|'''«[[Севастопаль (УДК)|Севастопаль]]»'''}}<ref name=":1" /> |DCNS, STX Europe<ref name=":3" /><ref name=":4" />/[[Балтыйскі завод]]<ref name=":0" /> | 18 чэрвеня 2013 года<ref name=":2">[http://ria.ru/defense_safety/20130618/944048769.html Францыя закладвае другі карабель тыпу «Містраль» для Расіі] </ref> | 20.11.2014 | 2015 год | | Спушчаны на ваду, праводзіцца дабудоўка<ref name=":2" />. |На Балтыйскім заводзе пабудавана 40 % корпуса — кармавая частка.<ref name=":0" /> |- |} == Гл. таксама == * [[Juan Carlos I (L-61)|Універсальны дэсантны карабель «Хуан Карлас I»]] * {{не перакладзена 3|French ship Tonnerre (L9014)|Ангельскі артыкул пра карабель «Тоннер»|en}} {{Зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул | аўтар = Шчарбакоў В. | загаловак = Французскі «вецер» даплыў да Расіі | спасылка = | мова = | выданне = Зброя | тып = | год = 2010 | том = | нумар = 2 | старонкі = 52-63 }} * {{артыкул |аўтар = Віктар Друшлякоў, Аляксей Міхееў |загаловак = «Містраль»: выпрабаванні на сумяшчальнасць |спасылка = http://www.aviapanorama.info/pdfs/AP_06-09_p13.pdf |мова = ru |выданне = Авіяпанарама |тып = часопіс |год = 2009 |том = |нумар = 6 |старонкі = 13-15 }}{{Недаступная спасылка}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://vz.ru/image_pages/362631.jpg.html Як уладкованы «Містраль»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140423041408/http://vz.ru/image_pages/362631.jpg.html |date=23 красавіка 2014 }} Погляд. * [http://www.youtube.com/watch?v=JjAsJTmGKfM Канцэпт Містраль] {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Універсальныя дэсантныя караблі тыпу «Містраль»| ]] 5svic12vmnszazv5vtm79bqpn2c33jw 0 218059 5142029 5079574 2026-05-15T19:48:03Z JerzyKundrat 174 5142029 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Нератоўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 33,5 |Плошча басейна = 183 |Басейн = Прыпяць |Басейн рэк = [[Чорнае мора]] |Расход вады = 0,8 |Месца вымярэння = вусце |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 1,8 км на захад ад аграгарадка [[Рассвет (Акцябрскі раён)|Рассвет]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = 52|s_lat_min = 47|s_lat_sec = 08.10 |s_lon_dir =E |s_lon_deg = 29|s_lon_min = 08|s_lon_sec = 41.27 |Вусце = [[Пціч (рака)|Пціч]] |Месцазнаходжанне вусця = за 4 км на паўднёвы захад ад пасёлка [[Рабкор]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 52|m_lat_min = 35|m_lat_sec = 56.18 |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 28|m_lon_min = 45|m_lon_sec = 46.88 |Ухіл ракі = 0,5 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гомельская вобласць |Раён = Акцябрскі раён }} '''Нерато́ўка'''<ref name="epb4">{{Крыніцы/ЭПБ|4}}</ref> — [[рака]] ў [[Акцябрскі раён|Акцябрскім]] раёне [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Пціч (рака)|Пціч]] (басейн [[Прыпяць|Прыпяці]]). == Гідраграфія == Даўжыня ракі 33,5 км<ref>[http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Gomel/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Гомельскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141208085224/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Gomel/tabl1-2.pdf |date=8 снежня 2014 }}</ref>. Плошча [[вадазбор]]у 183 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 0,8 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,5 ‰. Пачынаецца за 1,8 км на захад ад аграгарадка [[Рассвет (Акцябрскі раён)|Рассвет]], вусце за 4 км на паўднёвы захад ад пасёлка [[Рабкор]]. Цячэ па паўночна-ўсходняй частцы нізіны [[Прыпяцкае Палессе]]. [[Даліна]] невыразная, шырынёй 1,5—3 км. Вышыня схілаў даліны 3—6<ref name="epb4" /> м. У нізоўі [[пойма]] двухбаковая, шырынёй 1—2 км. Рэчышча каналізаванае, яго шырыня ў верхнім цячэнні 10—12 м, у ніжнім 6—7 м. [[Бераг]]і стромкія, абрывістыя, вышынёй 1—1,2 м<ref name="epb4" />. == На рацэ == На рацэ гарадскі пасёлак [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]]. Каля вусця ракі, на правым беразе, біялагічны заказнік рэспубліканскага значэння «Акцябрскі». == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|||291}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Нератоўка|Казлова Н. М. Сяцко Ф. І.|12}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=14|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{belarusenc|slovnik/11667|НЕРАТОЎКА}} [[Катэгорыя:Рэкі Акцябрскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Пцічы]] 5laah9r0mzc2xomoeyzlr942ivhatzo 5142030 5142029 2026-05-15T19:49:54Z JerzyKundrat 174 5142030 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Нератоўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 33,5 |Плошча басейна = 183 |Басейн = Прыпяць |Басейн рэк = [[Чорнае мора]] |Расход вады = 0,8 |Месца вымярэння = вусце |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 1,8 км на захад ад аграгарадка [[Рассвет (Акцябрскі раён)|Рассвет]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = 52|s_lat_min = 47|s_lat_sec = 08.10 |s_lon_dir =E |s_lon_deg = 29|s_lon_min = 08|s_lon_sec = 41.27 |Вусце = [[Пціч (рака)|Пціч]] |Месцазнаходжанне вусця = за 4 км на паўднёвы захад ад пасёлка [[Рабкор]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 52|m_lat_min = 35|m_lat_sec = 56.18 |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 28|m_lon_min = 45|m_lon_sec = 46.88 |Ухіл ракі = 0,5 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гомельская вобласць |Раён = Акцябрскі раён }} '''Нерато́ўка'''<ref name="epb4">{{Крыніцы/ЭПБ|4}}</ref> — [[рака]] ў [[Акцябрскі раён|Акцябрскім]] раёне [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Пціч (рака)|Пціч]] (басейн [[Прыпяць|Прыпяці]]). == Гідраграфія == Даўжыня ракі 33,5 км<ref>[http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Gomel/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Гомельскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141208085224/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Gomel/tabl1-2.pdf |date=8 снежня 2014 }}</ref>. Плошча [[вадазбор]]у 183 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 0,8 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,5 ‰. Пачынаецца за 1,8 км на захад ад аграгарадка [[Рассвет (Акцябрскі раён)|Рассвет]], вусце за 4 км на паўднёвы захад ад пасёлка [[Рабкор]]. Цячэ па паўночна-ўсходняй частцы нізіны [[Прыпяцкае Палессе]]. [[Даліна]] невыразная, шырынёй 1,5—3 км. Вышыня схілаў даліны 3—6<ref name="epb4" /> м. У нізоўі [[пойма]] двухбаковая, шырынёй 1—2 км. Рэчышча каналізаванае, яго шырыня ў верхнім цячэнні 10—12 м, у ніжнім 6—7 м. [[Бераг]]і стромкія, абрывістыя, вышынёй 1—1,2 м<ref name="epb4" />. == На рацэ == На рацэ гарадскі пасёлак [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]]. Каля вусця ракі, на правым беразе знаходзіцца [[Акцябрскі заказнік]]. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|||291}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Нератоўка|Казлова Н. М. Сяцко Ф. І.|12}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=14|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{belarusenc|slovnik/11667|НЕРАТОЎКА}} [[Катэгорыя:Рэкі Акцябрскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Пцічы]] f5wlo0p47u6v8rg45zauw3ss9a6ya9t 0 218208 5141963 4414646 2026-05-15T17:42:21Z JerzyKundrat 174 5141963 wikitext text/x-wiki Назву '''Брусы́''' маюць: == Беларусь == * [[Брусы (Клічаўскі раён)|Брусы]] — вёска ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] * [[Брусы (Барысаўскі раён)|Брусы]] — вёска ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] * [[Брусы (Мядзельскі раён)|Брусы]] — вёска ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] == Польшча == * [[Брусы (горад)|Брусы]] — горад у [[Паморскае ваяводства|Паморскім ваяводстве]] == Расія == * [[Брусы (Смаленская вобласць)]] == Прозвішчв == Фіксавалася старое літоўскае прозвішча Брус, было віленскае Брусэль, браслаўскае Брусэвіч.<ref>https://www.epaveldas.lt/recordImageSmall/ARCH/1423/1/1?exId=160837&seqNr=4</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-J37V-C?cat=koha%3A1506983&i=369&lang=en</ref><ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/266689253/273267106/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=55</ref> Ёсць літоўскія ''Brusas, Brusaitis,'' латышскія ''Bruss, Brusis''<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. С. 317.</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/746410</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Неадназначнасць}} jp2jqlpm7eixmmv4q2mdvwbddylypxj 5141964 5141963 2026-05-15T17:42:39Z JerzyKundrat 174 5141964 wikitext text/x-wiki Назву '''Брусы́''' маюць: == Беларусь == * [[Брусы (Клічаўскі раён)|Брусы]] — вёска ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] * [[Брусы (Барысаўскі раён)|Брусы]] — вёска ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] * [[Брусы (Мядзельскі раён)|Брусы]] — вёска ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] == Польшча == * [[Брусы (горад)|Брусы]] — горад у [[Паморскае ваяводства|Паморскім ваяводстве]] == Расія == * [[Брусы (Смаленская вобласць)]] == Прозвішча == Фіксавалася старое літоўскае прозвішча Брус, было віленскае Брусэль, браслаўскае Брусэвіч.<ref>https://www.epaveldas.lt/recordImageSmall/ARCH/1423/1/1?exId=160837&seqNr=4</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-J37V-C?cat=koha%3A1506983&i=369&lang=en</ref><ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/266689253/273267106/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=55</ref> Ёсць літоўскія ''Brusas, Brusaitis,'' латышскія ''Bruss, Brusis''<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. С. 317.</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/746410</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Неадназначнасць}} gj22ngaeuh82d0622h8a5pb8qarbrcb 5141974 5141964 2026-05-15T18:11:01Z JerzyKundrat 174 5141974 wikitext text/x-wiki Назву '''Брусы́''' маюць: * [[Брузы (гімнастыка)]] — гімнастычная прылада з дзвюх круглых паралельных перакладзін, замацаваных на стойках. * [[Брус]], множны лік. == Беларусь == * [[Брусы (Клічаўскі раён)|Брусы]] — вёска ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] * [[Брусы (Барысаўскі раён)|Брусы]] — вёска ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] * [[Брусы (Мядзельскі раён)|Брусы]] — вёска ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] == Польшча == * [[Брусы (горад)|Брусы]] — горад у [[Паморскае ваяводства|Паморскім ваяводстве]] == Расія == * [[Брусы (Смаленская вобласць)]] == Прозвішча == Фіксавалася старое літоўскае прозвішча Брус, было віленскае Брусэль, браслаўскае Брусэвіч.<ref>https://www.epaveldas.lt/recordImageSmall/ARCH/1423/1/1?exId=160837&seqNr=4</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-J37V-C?cat=koha%3A1506983&i=369&lang=en</ref><ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/266689253/273267106/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=55</ref> Ёсць літоўскія ''Brusas, Brusaitis,'' латышскія ''Bruss, Brusis''<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. С. 317.</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/746410</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Неадназначнасць}} 3oxskoq4yk1f7ipy5qh5srbk1bm7wj2 5141975 5141974 2026-05-15T18:11:22Z JerzyKundrat 174 5141975 wikitext text/x-wiki Назву '''Брусы́''' маюць: * [[Брусы (гімнастыка)]] — гімнастычная прылада з дзвюх круглых паралельных перакладзін, замацаваных на стойках. * [[Брус]], множны лік. == Беларусь == * [[Брусы (Клічаўскі раён)|Брусы]] — вёска ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] * [[Брусы (Барысаўскі раён)|Брусы]] — вёска ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] * [[Брусы (Мядзельскі раён)|Брусы]] — вёска ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] == Польшча == * [[Брусы (горад)|Брусы]] — горад у [[Паморскае ваяводства|Паморскім ваяводстве]] == Расія == * [[Брусы (Смаленская вобласць)]] == Прозвішча == Фіксавалася старое літоўскае прозвішча Брус, было віленскае Брусэль, браслаўскае Брусэвіч.<ref>https://www.epaveldas.lt/recordImageSmall/ARCH/1423/1/1?exId=160837&seqNr=4</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-J37V-C?cat=koha%3A1506983&i=369&lang=en</ref><ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/266689253/273267106/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=55</ref> Ёсць літоўскія ''Brusas, Brusaitis,'' латышскія ''Bruss, Brusis''<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. С. 317.</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/746410</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Неадназначнасць}} 3lqcmu8xr94pi1rezgjr31aiibj0057 0 219915 5142206 1892005 2026-05-16T06:15:05Z Паўлюк Шапецька 37440 Выдалена перасылка на [[Эдуард Мікалаевіч Яраш]] 5142206 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{цёзкі2|Яраш}} '''Эдуард Яраш''':</noinclude> * [[Эдуард Аляксандравіч Яраш]] (нар. 2000) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Эдуард Мікалаевіч Яраш]], беларускі спартсмен і трэнер <noinclude>{{Спіс цёзак-цёзак}}</noinclude> l96bwreg3wjv49mb3y3vi19kwr6a9yf 0 226851 5142188 4783990 2026-05-16T03:20:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142188 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч |званне = [[капітан]]<br />[[атаман]] |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} (1914—1918)<br />{{Сцяг|Расія}} [[Поўдзень Расіі (1919—1920)|Поўдзень Расіі]] (1919)<br />{{Сцяг|Беларусь|БНР}} [[Беларуская Народная Рэспубліка]] (1919—1924)<br />{{Сцяг|Польшча}} [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]] (1920) |Жонка=Ксенія Максімаўна Ксяневіч |мянушка = Грач |род войскаў = [[сапёр]]<br />[[пяхота]] |дата нараджэння = |Бацька = Франц Людвігавіч Ксяневіч |выява = Уладзімір_Ксяневіч._Uladzimir_Ksianievič.jpg |гады службы = 1914—1920<br />1924 |месца смерці = [[Далёкі Усход Расіі]] |дата смерці = }} {{Цёзкі2|Ксяневіч}} '''Уладзімір Францавіч Ксяневіч''' (чэрвень {{ДН|||1894}}, г. {{МН|Слонім}} [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], цяпер [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] — 1939, [[Далёкі Усход Расіі]]) — [[Беларусь|беларускі]] вайсковец, педагог, адзін з кіраўнікоў [[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|«Зялёнага дуба»]], меў мянушку Грач. == Біяграфічны нарыс == Скончыў кадэцкі корпус у [[Варшава|Варшаве]] і Мікалаеўскае ваеннае вучылішча ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], якраз напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Ваяваў у Першую сусветную вайну ў складзе штурмавога батальёна 6-й расійскай арміі ў [[Румынія|Румыніі]]. На фронце набыў спецыяльнасць сапёра і вайсковага будаўніка. У мірныя прамежкі часу будаваў масты пад Варшаваю, у [[Пружаны|Пружанах]], [[Альшаны|Альшанах]] i іншых мясцінах. Не зважаючы на вайну, у 1915 годзе Ксяневіч ажаніўся ў вельмі маладым, насуперак традыцыям сям’і, узросце. У першы свой адпачынак Уладзімір з фронту адразу накіраваўся у [[Масква|Маскву]], куды пераехала каханая. Там пажаніліся. Мядовы месяц доўжыўся 15 дзён. А потым малады муж заспяшаўся на месца службы ў свой 4-ы корпус пад [[Варшава|Варшаву]]. Наступным разам лёс звёў іх у пачатку 1918 года ў [[Разань|Разані]], дзе пасля развалу [[Руская імператарская армія|царскай арміі]] капітан Ксяневіч знайшоў жонку і дачку. Тут яны затрымаліся толькі на паўгода. Дачакаўшы лета, рушылі на радзіму пад выглядам уцекачоў. Маладую сям’ю гасцінна прыняў дзядзька Ксяневіча Іосіф. === Дзянікінец === У верасні Уладзімір Ксяневіч выехаў да сваякоў маці ў пошуках працы ў [[Екацярынаслаўская губерня|Екацярынаслаўскую губерню]] і знік на шэсць гадоў. У яго адсутнасць нарадзілася другая дачка. З прыходам арміі [[Антон Іванавіч Дзянікін|Дзянікіна]] ў Екацярынаслаў улетку 1918 года (якраз у гэты час Уладзімір Ксяневіч знайшоў там працу) яго мабілізавалі, і да разгрому белага генерала ён служыў ад’ютантам каменданта горада. У Каменскім, пад Екацярынаславам, жыло шмат палякаў. Пасля паразы белых для спрыяння іх ад’езду на Радзіму прыехаў прадстаўнік польскага консульства. Ён забяспечыў уцекачоў пасведчаннямі на права вяртання дамоў. Атрымаў дакументы і Ксяневіч. З польскім цягніком праз [[Румынія|Румынію]] ён вярнуўся ў [[Беларусь]]. === Беларуская вайсковая камісія === У 1920 годзе ў акупаваным палякамі [[Менск]]у Ксяневіч даведаўся пра дзейнасць [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]], у чый рэзерв і ўступіў. Але ужо праз месяц новаспечаны беларускі афіцер зразумеў, што гэта справа не дае жаданага выніку. Патранаж польскага Галоўнага штаба, на яго думку, гарантаваў безвыніковасць праекта. === Польскае войска === Паўтара месяца У. Ксяневіч служыў у сапёрнай роце № 219 [[Войска Польскае|Войска Польскага]]. Але назіраючы, як польскія салдаты рабавалі беларускае насельніцтва, адчуў сябе пакрыўджаным [[Беларусы|беларусам]]. Крыўда вырасла ў памерах, калі ён стаў сведкам, як афіцэр, сквапны да дабра беларускага селяніна, пакараў галоднага салдата за спробу злавіць курыцу на польскай тэрыторыі. «''Браць можна толькі ў беларусаў''», — патлумачыў афіцэр. Пра гэты выпадак, які падштурхнуў пакінуць Войска Польскае, нягледзячы на тое, што там служыў бацька, Грач распавёў на сваім першым судовым працэсе ў [[Менск]]у === Балаховец === Потым уступіў у гусарскі полк генерала С. Булак-Балаховіча, служыў на бронецягніку «Балаховец». === Зялёнадубец === З восені [[1920]] сябра [[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|БСП «Зялёны Дуб»]] (мянушка «Грач») па прапанове [[Вячаслаў Вячаслававіч Адамовіч|атамана Дзяргача]] паступіла прапанова ўступіць у [[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|Беларускую сялянскую партыю «Зялёны дуб»]] і прыняць удзел у распрацоўцы праграмы партыі і фармаванні Галоўнага штаба. Першым партыйным даручэннем Ксяневіча (з гэтага часу Грача) было ўстанаўленне сувязі з [[Беларускі палітычны камітэт|Беларускім Палітычным Камітэтам]], які ў гэты момант знаходзіўся пры штабе генерала [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Булак-Балаховіча]] ў [[Мазыр]]ы, і выдаваў сябе за ўрад пры «начальніку беларускай дзяржавы». Але пакуль Грач даехаў да месца, «сялянскі бацька» пачаў адступаць на захад пад ціскам [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. Няўдача акцыі Булак-Балаховіча паскорыла арганізацыйнае афармленне «Зялёнага дуба». ==== Кіраўнік Галоўнага штаба ==== Галоўны штаб сфармаваўся ў [[Лунінец|Лунінцы]]. Там атрады камплектаваліся, узбройваліся, адтуль накіроўваліся для баявых дзеянняў у розныя куткі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкай Беларусі]]. Служба Грача забяспечвала зялёнадубцаў персанальнымі дакументамі, прапускамі, «літарамі» (пасведчаннямі) на праезд, сачыла за друкаваннем бланкаў, інструкцый, зваротаў да сябраў партыі і насельніцтва, вяла перамовы з палітычнымі і ваеннымі дзеячамі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], [[Францыя|Францыі]], былой [[Расійская імперыя|царскай Расіі]]. Паводле даных выведкі бальшавіцкага Заходняга фронту, у верасні 1921 года палкоўнік Грач кіраваў групоўкай партызанскіх аддзелаў вядомых на [[Мінскі павет|Меншчыне]] атаманаў: Махоўчанкі, Лешчанкі, Тышкевіча, Кучынскага, Янушкевіча, Багалевіча, паручнікаў Палянскага, Дземеша, капітана Будкарскага. ==== Разведчык ==== Грач збольшага спецыялізаваўся на разведаперацыях. Хадзіў на савецкі бок адзін ці на чале невялікіх узброеных груп (да дзевяці чалавек). Звычайная экіпіроўка разведчыкаў — рэвальверы, ручныя гранаты. Браць вінтоўкі, як зброю буйных памераў, ён не дазваляў. Галоўнай мэтай такіх вылазак было высвятленне сітуацыі ў раёнах плануемых баявых акцый, збор інфармацыі пра настроі мясцовага люду. ==== Інспектар ==== Адначасова кіраўнік штаба інспектаваў зялёнадубскія часткі, забяспечваў палявых камандзіраў адмысловымі інструкцыямі кіраўніцтва [[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|«Зялёнага дуба»]] для партызанскіх атрадаў. Вёска [[Морач (Клецкі раён)|Морач]] была звычайным і надзейным месцам пераходу. ==== Перамоўнік ==== Нярэдка Грачу прыходзілася выконваць місію перагаворшчыка паміж лідарамі буйных узброеных груповак. Пасля яўнага пагаршэння адносін з палякамі, асабліва турэмных адсідак атаман Дзяргач шукаў шляхі ўзаемадзеянняў з атаманам Разумовіча Хмарай (ён меў базу ў [[Літоўская Рэспубліка|Літоўскай Рэспубліцы]] і адтуль арганізоўваў антыпольскі партызанскі рух). Перамовы ішлі пра сумесныя акцыі супраць польскіх вайсковых частак. Грач павінен быў перадаць партызанам Хмары бутэльку з цыяністым каліем і забраць некалькі адзінак зброі. Аднак арышты партызан не дазволілі планам ажыццявіцца. Змову выкрыла польская палітычная паліцыя. Пачалося бадзянне па турмах [[Брэст|Берэсця]], [[Варшава|Варшавы]], [[Беласток]]а. У апошнім «прытулку» Ксяневіч сядзеў з арыштаванымі партызанамі атамана Чорта, саюзніка Хмары. Падчас допыту іх жорстка збівалі. Нарэшце зялёнадубца перавялі ў [[Гродна|Гарадзенскую]] турму. У камеры суседнічаў з камуністамі са [[Слуцк]]а братамі Карасікамі і братамі Бараноўскімі. У Грача, такім чынам, быў выбар паміж [[Евангелле]]м і [[Маніфест камуністычнай партыі|камуністычным маніфестам]]. Рэпрэсіі, безумоўна, не спрыялі паляпшэнню дачыненняў з польскімі ўладамі. === Праца і асабістае жыццё === [[Файл:Уладзімір_Ксяневіч_у_пінжаку.jpg|міні|295x295пкс|Уладзімір Ксяневіч у пінжаку]] У 1921 годзе жонка Ксяневіча нечакана атрымала ад мужа ліст з [[Вільня|Вільні]]. Ён пісаў, што хадайнічае перад польскім урадам аб дазволе аб’яднання з сям’ёй і раіў ёй звярнуцца да польскага консула ў [[Менск]]у. Пасля адсідкі 5 месяцаў у [[Гродна|гродзенскай]] вязніцы ў маі 1923 года атаман Грач прыняў хрышчэнне ад [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуця-Малея]], вядомага беларускага пастыра евангельскай царквы хрысціян-[[Баптызм|баптыстаў]], які паходзіў са Слонімшчыны і вучыўся ў [[Слонім]]е — родным горадзе Ксяневіча. Можна меркаваць, што супрацоўніцтва беларускіх патрыётаў наладзілася ў Гродне. Атаман Грач паведамляў, што ў 1923 годзе Л. Дзекуць-Малей разгарнуў працу ў [[Брэст|Брэсце]]. Вернікі знайшлі памяшканне для сходаў — падвал пад адной з гасцініц (цяпер гэта будынак на вул. Савецкай, 13) і заснавалі там культурна-асветную арганізацыю «Беларуская хатка». Пазней далучыўся да баптыстаў, вёў гаспадарку, вучыўся і выкладаў арыфметыку ў Варшаўскай біблейскай школе, дзе бальшыня вучняў была непісьменнай, удзельнічаў у з’ездах баптыстаў. У [[1924]] годзе вярнуўся да партыйнай работы. === Вяртанне ў БССР === Падчас асабістай сустрэчы напярадэдні адпраўкі ў [[БССР]] Дзяргач даў Грачу адрасы кантактных асоб: [[Усевалад Ігнатоўскі|Усевалада Ігнатоўскага]], [[Піліп Дзям’янавіч Мядзведзь|Піліпа Мядзведзя]] і іншых, параіў Ксяневічу, якім маршрутам лепш трапіць у [[Менск]]. Грач перад рашучым крокам спыніўся ў мясцовага паліцыянта, а яго брат, супрацоўнік «двуйкі», дапамог зялёнадубцу трапіць на бальшавіцкі бок мяжы. Яго першая крымінальная справа пачынаецца з паведамлення, што ў ноч з 7 на 8 кастрычніка ў вёсцы [[Верабейкі|Верамейкі]] на 2-ю заставу 12-га Заслаўскага памежатрада з’явіўся нейкі Уладзімір Францавіч Паляшук. Пры ім было пасведчанне, выпісанае на імя Грача, начальніка Галоўнага штаба партызанскіх аддзелаў [[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|«Зялёнага дуба»]]. Ён рашуча патрабаваў забяспечыць сустрэчу са знакавымі фігурамі тагачаснай савецкай палітыкі ў Беларусі — старшынёй Цэнтральнага выканаўчага камітэта таварышам [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Чарвяковым]] і народным камісарам асветы таварышам [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|Ігнатоўскім]]. Ксянкевіча накіравалі ў адпаведныя службы дзяржбяспекі. З названымі дзеячамі пабачыцца яму не давялося, хаця Ігнатоўскага запрасілі даць тлумачэнні з нагоды такіх дзіўных заяў наведвальніка. У першай уласнаручнай заяве Грач паведаміў, што ён — афіцэр і сын кадравага афіцэра. Вучоба ў вайсковых вучэльнях, са шкадаваннем адзначыў ён, адарвала яго ад рэчаіснага жыцця, што і прывяло да памылковага палітычнага выбару. Але апошнія падзеі, змены ў жыцці па абодва бакі мяжы прымусілі перагледзець стаўленне да [[Савецкая ўлада|савецкай улады]]. Ад сябе асобна і ад імя арганізацыі [[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|«Зялёнага дуба»]] ён звяртаецца да яе прадстаўнікоў з прапановай аб супрацоўніцтве. Грач запэўнівае патэнцыйных савецкіх хаўруснікаў у наяўнасці дастатковай сілы і жаданні «быць карыснымі свайму народу… мы гатовыя на ўсё: перайсці мяжу і працаваць у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкай Беларусі]], працягваць работу ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]… Партыя гатова падрыхтаваць паўстанне». Грач патлумачыў, што «не ведае, з якой нагоды камуніст [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|Ігнатоўскі]] прапанаваў ім перамовы,.. але яны разлічваюць на агульную незадаволенасць сялянства, на папулярнасць атамана [[Вячаслаў Вячаслававіч Адамовіч|Дзергача]] і дапамогу савецкага ўрада». Такім чынам скончылася аперацыя «Пералёт». ==== Пастка для Дзергача ==== Праз некалькі дзён да Дзергача быў накіраваны кур’ер з лістом ад Грача:<blockquote>''У [[Мінск]]у быў прыняты, перамовы вёў згодна заданню, а для канчатковых перагавораў просіць прыбыць самога Дзергача, а ў выпадку, калі яму не выпадае, прыслаць надзейнага чалавека…''</blockquote>Кур’ер вярнуўся ў Мінск праз шэсць дзён без доказаў злачыннай дзейнасці [[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|«Зялёнага дуба»]] і 2-га аддзела, але з лістом Дзергача. Пасланне пераклалі на [[Руская мова|рускую мову]] і далучылі да справаздачы ў [[Масква|Маскву]]:<blockquote>''Дарагі Грачок! Ліст твой атрымаў, усё, што ты пішаш, добра.''</blockquote>Ліст скончыўся споклічам «''Нехай жыве незалежная Бацькаўшчына ад польскай няволі!''». Ахоўнікі шэфа штаба [[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|«Зялёнага дуба»]] успрынялі атаманскае пасланне як працяг гульні. Ад імя Грача была складзена новая папера. Маральная, а галоўнае, матэрыяльная падтрымка была абяцана пры ўмове, калі кур’еру перададуць дакументы з інфармацыяй пра:<blockquote>1) супрацоўніцтва [[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|«Зялёнага дуба»]] з «двуйкай»; 2) другі аддзел, яго склад, арганізацыю і сувязі; 3) дзейнасць генерала БулакБалаховіча па фарміраванню дыверсійных банд для налёту на савецкую тэрыторыю і час запланаваных аперацый; 4) іншых, каму даручана яшчэ арганізацыя падобных частак; 5) агентаў «двуйкі», якія будуць займацца гэтай справай; 6) адносіны паміж Беларускім пасольскім клубам, іншымі беларускімі арганізацыямі і польскай выведкай, паліцыяй; 7) магчымасці «ўліць» сваіх людзей у дыверсійныя атрады. Для эфектыўнай сувязі Грач раіў падабраць 2-х надзейных людзей і карыстацца пераходам на участку мяжы [[Дзяржынск|Койданава]] — [[Радашковічы]].</blockquote>На памежным пасту трэба было прасіць сустрэчы з Грачом і паказваць пропуск Дзергача. Але сустрэча ў [[Вільня|Вільні]] не адбылася, з-за польскай аблавы === Суд === У пачатку кастрычніка [[1924]] года пасланы атаманам [[Вячаслаў Вячаслававіч Адамовіч|Дзергачом]] у [[БССР]] з лістамі да кіраўніцтва рэспублікі і ДПУ, але быў арыштаваны ў межах [[Аперацыя «Трэст»|аперацыі «Трэст»]]. Крымінальная справа была заведзеная 12 чэрвеня 1925 года, а 28 чэрвеня атаман быў асуджаны да ВМП. На тым жа судзе атаман Грач уразіў шмат каго сваёй патрыятычнай прамовай да суда. Уладзімір Ксяневіч спадзяваўся, што адданасць беларускай ідэі яго ўратуе. Але ў 1925 годзе Грач змог пазбегнуць расстрэл, адклаўшы непазбежнае на 14 гадоў і заплаціўшы вельмі дарагую цану за памілаванне. Грач пагадзіўся на супрацоўніцтва з АДПУ БССР, яго ўратаваў І. Апанскі, які выкарыстоўваў тактыку перавярбоўкі палітычных апанентаў, якую практыкавала кіраўніцтва АДПУ ў [[Масква|Маскве]], і выступаў супраць іх знішчэння без спробы з выгадай выкарыстаць чалавека, які, трапіўшы ў [[ЧК|чэкісцкую]] пастку, не меў альтэрнатывы. Намаганнямі тагачасных партыйных ідэолагаў і журналістаў ход судовага разбіральніцтва меў характар гучнага і шматлюднага шоў. Паралельна разглядаліся справы польскіх шпіёнаў і ўдзельнікаў нападу на мястэчка [[Дзяржынск|Койданава]]. На некаторых пасяджэннях Грач выступаў як сведка. У гэтай якасці ён выступаў па прапанове пракурора А. Вышынскага. Гісторыя Грача была тэмай шэрагу публікацый у афіцыйных выданнях [[БССР]] «[[Звязда]]» і «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]» на працягу 1925—1926 гадоў. Чэкісты крок за крокам выцягвалі з Уладзіміра Ксяневіча падрабязнасці пра яго сувязі з польскай разведкай, дачыненні з афіцэрамі «dwójki»: Блонскім, Зацвіліхоўскім, Маерам і іншымі. Ксяневіч прызнаўся, што аперацыя рыхтавалася па ініцыятыве і пад наглядам «двуйкі», якая імкнулася здабыць доказы арганізацыі антыпольскай партызанкі з БССР. Ксяневіч падчас першага арышту ўтаіў, што меў у [[Менск]]у яўку, якую атрымаў у [[Вільня|Вільні]] ад [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]]. Менавіта Радаслаў Астроўскі выступіў гарантам бяспекі атамана Грача пры падрыхтоўцы і ажыццяўленні аперацыі «Пералёт» па яго пераходзе ў [[БССР]]. Паказанні Уладзіміра Ксяневіча 1938 года пераканаўча сведчаць пра дачыненне Радаслава Астроўскага да [[Аперацыя «Трэст»|аперацыі «Трэст»]]. Да 1927 года сядзеў у [[менск]]ай турме. У выніку закручастых інтрыг ахвярнай авечкай застаўся Уладзімір Ксяневіч, «пешка», як ён сам прызнаў, у гэтай гульні. === Уладкаванне ў БССР === Пасля памілавання ў студзені 1927 года Ксяневіч вяртаецца ў сям’ю. Спрабуе жыць звычайным абывацелем, працуе тэхнікам-будаўніком у камунальнай гаспадарцы [[Мазыр]]а. Але сумеснае жыцце не заладзілася. У снежні гэтага ж года ён кідае жонку і дзяцей, перабіраецца ў [[Орша|Оршу]]. Там знаходзіць прытулак у свайго сябра, агранома Неймана, і ўладкоўваецца на працу тэхнікам па школьным будаўніцтве пры акружным выканкаме. Нейкая Сцепаніда Пажыткова, фельчарка афтальмалагічнага аддзялення аршанскага шпіталя, стала новай жонкай Грача, якая дапамагала яму ў контррэвалюцыйнай дзейнасці. Але першая жонка прыязжала ў Оршу, мела жорсткую размову з разлучніцай. Паўплываў яе візіт на рашэнне Уладзіміра ці не, але ён вярнуўся ў сям’ю, якая жыла ў той час у [[Менск]]у. Пасля Оршы і нядоўгага затрымання ў [[Менск]]у апошнім беларускім горадам, у якім жыў Ксяневіч, быў [[Чэрвень (горад)|Ігумен]]. === На Далёкім Усходзе === З [[Чэрвень (горад)|Ігумена]] у 1931 годзе, атрымаўшы папярэдне згоду на працу «Дальбудаб’яднання», Уладзімір Ксяневіч выехаў на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкі Усход]]. З невядомых прычын ён амаль адразу, праз тры тыдні, пакінуў [[Хабараўск]], у які спачатку накіроўваўся. Прыехаўшая ўслед жонка знайшла яго ў [[Благавешчанск]]у, дзе яны стала пражылі чатыры гады. Але нешта ці нехта перашкаджаў Ксяневічу спыніцца, і ён працягваў свой рух далей і далей ад Радзімы. Наступнае месца, дзе зачапіліся Ксяневічы ў 1935-м, — [[Срэценск]], будаўніцтва верфі. А літаральна праз тры месяцы старэйшая дачка (у замужжы Савацеева) і зяць паклікалі іх да сябе ў вёску [[Балей]] пры золатаздабывальным камбінаце «Балейзолата». Сям’я пасялілася па вуліцы Ведзярнікаўская, 20, а Уладзімір Ксяневіч уладкаваўся тэхнікам-нарміроўшчыкам на тамтэйшым камбінаце. У часы балейскага жыцця Ксяневічаў улады знішчалі сялянства і тых, хто захаваўся ў папярэдняе дзесяцігоддзе. У 1937—1938 гадах [[Сталінскія рэпрэсіі|рэпрэсіі]] сталі масавымі ў адносінах да ўсіх сацыяльных груп насельніцтва. Абвінавачанні ў шпіянажы на карысць [[Японская імперыя|Японіі]] і ейнай марыянеткі [[Маньчжоу-го|Маньчжоў-го]] былі звычайнай практыкай дзяржбяспекі. Заляцеўшы ў гэтыя мясціны па волі нядобрага лёсу, Грач быў проста асуджаны стаць агентам выведак гэтых краінаў. Што і адбылося. У 1938—1939 гадах ізноў быў на допытах і атрымаў прысуд да растрэлу. == Паходжанне == Уладзімір Ксяневіч паходзіў з польскай сям’і, але стаў перакананым беларусам. === Беларушчына === З заканчэннем [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і развалам [[Руская імператараская армія|царскай арміі]] маладыя вайскоўцы беларускага паходжання шукалі апірышча на бацькаўшчыне. Уладзімір Ксяневіч вярнуўся дамоў з [[Румынскі фронт|Румынскага фронту]], дзе знаходзілася многа беларусаў. Сваё далейшае рашэнне ўступіць у [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускую вайсковую камісію]] следчаму [[ДПУ]] атаман Грач патлумачыў:<blockquote>''Я, як [[Беларусы|беларус]], з чыста нацыяналістычных пачуццяў добраахвотна ўступіў у [[Беларуская вайсковая камісія|БВК]].''</blockquote>Незважаючы на пераважна варожую аўдыторыю, на судзе Уладзімір Ксяневіч пранікнёна ўспамінаў, як аднойчы, чытаючы беларускі каляндар, адчуў, што беларушчына — гэта яго мова, а [[Беларусь]] — яго зямля, краіна. На судзе ў чэрвені 1924 года ён таксама прамовіў:<blockquote>К''алі вучыўся ў [[Варшава|Варшаве]], мяне прымалі за [[Рускія|рускага]], у [[Разань|Разані]] супрацоўнікі лічылі [[Палякі|палякам]]'' [там Ксяневіч у 1919 годзе працаваў у ваенным камісарыяце], ''але ні тым, ні другім я не быў.''</blockquote> == Светапогляд == Грач ва ўласнаручных паказаннях напісаў:<blockquote>''Я — [[Беларускі нацыяналізм|нацыяналіст-беларус.]]''</blockquote>Зялёнадубавец атаман Міхаіл Крук, які перайшоў на савецкі бок у 1922 годзе, стараўся ўcix былых паплечнікаў на допытах у [[ДПУ]] выставіць «панскімі паслугачамі», аднак пра Грача сказаў:<blockquote>''Не церпіць нічога польскага, марыць аб незалежнай [[Беларусь|Беларусі]].''</blockquote>Атаман Грач шчыра жадаў палепшыць жыццё простых людзей, таму [[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|партыя]] [[Вячаслаў Вячаслававіч Адамовіч|Адамовічаў]] прывабіла яго сваёй назвай «сялянская». У сваіх паказаннях [[ДПУ]] ён пісаў:<blockquote>''Мяне заўсёды цягнула да майго цёмнага народа.''</blockquote>Уладу саветаў на роднай зямлі прызнаваў выпадковай з’явай, варожай сялянскай сутнасці беларуса. Ксяневіч лічыў, што «''толькі школа на роднай мове выратуе нацыю''». Паказальна, што Уладзімір Ксяневіч не адмовіўся ад сваіх нацыяналістычных поглядаў і падчас допытаў забайкальскімі чэкістамі ў 1938 годзе. === Веравызнанне === У [[Гродна|гродзенскай]] турме, дзе Уладзімір Ксяневіч адсядзеў пяць месяцаў, ён глыбока вывучаў [[Евангелле]]. У маі 1923 года прыняў хрышчэнне ад [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуця-Малея]], вядомага беларускага пастыра евангельскай царквы хрысціян-баптыстаў, які паходзіў са Слонімшчыны і вучыўся ў [[Слонім]]е — родным горадзе Ксяневіча. [[Лукаш Дзекуць-Малей]] мог аказаць істотны ўплыў на асобу Грача, як ён сам успамінаў на допыце ў [[ДПУ]]:<blockquote>''[[Вячаслаў Вячаслававіч Адамовіч|Cтары Адамовіч]], жартуючы, пачаў называць мяне святым. Я кінуў курыць, выпіваць.''</blockquote>У лісце Уладзіміра Ксяневіча да жонкі, які быў напісаны, калі ён выкладаў у Варшаўскай біблейскай школе, адчуваецца ўзнёсласць яго рэлігійнага настрою. Якія абставіны спынілі яго на гэтым шляху, невядома, але, як ён сам засведчыў, у [[баптызм]]е задавальнення не знайшоў. У анкетах пра веравызнанне пісаў «[[Евангелізм|евангеліст]]» == Сям’я == [[Файл:Уладзімір_Ксяневіч_зь_сям’ёю.jpg|міні|296x296пкс|Уладзімір Ксяневіч з сям’ёю]] Бацька Уладзіміра Ксяневіча — Франц Людвігавіч Ксяневіч, вайсковец, падпалкоўнік 118-га Шуйскага палка царскай арміі, у пачатку 1920-х служыў у [[Войска Польскае|польскім войску]]. Меў таксама дзядзьку Іосіфа Ксяневіча, які жыў у вёсцы [[Малыя Гарадзяцічы]]. Менавіта ў яго маёнтку знайшла прытулак сям’я атамана — жонка і дзеці — падчас яго баявых вандровак. У 1915 годзе Ксяневіч ажаніўся з Ксеніяй Ксяневіч у вельмі маладым, насуперак традыцыям сям’і, узросце. Нарадзіліся дзве дачкі — Лізавета (1916 г. н.) і Алёна (1919 г. н.). Другой жонкаю стала Сцепаніда Пажыткова, фельчарка афтальмалагічнага аддзялення аршанскага шпіталя, але потым вярнуўся да першай. Сёння ягоныя нашчадкі жывуць у розных месцах: праўнук Юрый Каюкоў жыве ў [[Екацерынбург]]у ([[Расія]]), праўнучка Вольга Джэймс — [[ЗША]]. === Пазашлюбныя зносіны === Моцны, упарты, імпульсіўны — паводле ўспамінаў тагачаснікаў — шляхотнага выгляду ў любых абставінах, Уладзімір Ксяневіч меў асаблівую прыцягальнасць для жанчын. Ён ніколі, нават у самых цяжкіх абставінах, не губляў цікавасці да іх. І яны былі ўдзячнымі ў адказ. У кожным новым месце ён хутка абрастаў рамантычнымі сувязямі. Яму сімпатызавалі кватэрныя гаспадыні, кліенткі Ксеніі (яна была добрай краўчыхай), супрацоўніцы, артысткі мясцовых тэатраў. Яго чакалі ў [[Менск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Мазыр]]ы, на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]]. Праўда, імёны каханак і проста знаёмых жанчын з лёгкай рукі следчых Балея і Чыты склаліся ў спісы шпіёнак, тэрарыстак ды памагатых антысаветчыка. == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20520 Репрессированные литераторы, ученые, работники образования, общественные и культурные деятели Беларуси, 1794—1991. Т. I—III] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021007/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20520 |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} * [https://www.researchgate.net/publication/330398610_Gistorya_Atamana_Graca/fulltext/5c3e1c19458515a4c7281332/330398610_Gistorya_Atamana_Graca.pdf Гісторыя Атамана Грача] * {{Артыкул|аўтар=[[Ніна Стужынская|Стужынская, Н]].|загаловак=У засені «Зялёнага дуба». Атаман Граф|год=2019|мова=be|выданне=[[Слонімскі край]]|месяц=8|нумар=8 (42)}} * {{Артыкул|аўтар=[[Ніна Стужынская|Стужынская, Н]].|загаловак=У засені «Зялёнага дуба». Атаман Граф|год=2019|мова=be|выданне=[[Слонімскі край]]|месяц=9|нумар=9 (43)}} * {{Артыкул|аўтар=[[Ніна Стужынская|Стужынская, Н]].|загаловак=У засені «Зялёнага дуба». Атаман Граф|год=2019|мова=be|выданне=[[Слонімскі край]]|месяц=10|нумар=10 (44)}} * {{Артыкул|аўтар=[[Ніна Стужынская|Стужынская, Н]].|загаловак=У засені «Зялёнага дуба». Атаман Граф|год=2019|мова=be|выданне=[[Слонімскі край]]|месяц=11|нумар=11 (45)}} * {{Артыкул|аўтар=[[Ніна Стужынская|Стужынская, Н]].|загаловак=У засені «Зялёнага дуба». Атаман Граф|год=2019|мова=be|выданне=[[Слонімскі край]]|месяц=12|нумар=12 (46)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ксяневіч Уладзімір Францавіч}} [[Катэгорыя:Члены арганізацыі «Зялёны дуб»]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Ваенныя Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай вайсковай камісіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Расіі]] qdzehl3zuhms7glmlg1e3n88o8togz8 0 227706 5142011 5140028 2026-05-15T19:03:32Z Için warum 153459 /* Назва */ 5142011 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Кайкава | lat = 53.721904 |long =27.638068 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 43|lat_sec = 09 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 38|lon_sec = 01 |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Міханавіцкі }} '''Ка́йкава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kajkava}}, {{lang-ru|Кайково}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Міханавіцкі сельсавет|Міханавіцкага сельсавета]]. Месціцца за 12,5 км на поўдзень ад [[Мінск]]а, за 2,5 км ад чыгуначнай станцыі [[Міханавічы (станцыя)|Міханавічы]], на дарозе {{таблічка-by|H|9034}}. == Назва == {{няма АК 2|Назва, верагодна, паходзіць ад прозвішча[[Кайка (значэнні)#Прозвішча|Кайка]].|15|05|2026}} == Гісторыя == У 1588 годзе [[сяло]] ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1791 годзе 27 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], панскі двор, уласнасць [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1800 годзе вёска і панскі двор у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], уласнасць князя [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]]. У 1858 годзе ўласнасць князя А. Радзівіла, адносілася да маёнтка [[Анопаль (вёска)|Анопаль]]{{Sfn|SgKP|1882|s=671}}. У 1897 годзе ў вёсцы працавала кузня, карчма, была царква на могілках і [[маёнтак]]. У 1909 годзе адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]], у 1915 годзе ў ім вучыліся 52 хлопчыкі і 24 дзяўчынкі. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літбел ССР|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў і ў сярэдзіне кастрычніка 1920 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. За часамі польскай акупацыі дзейнічала бальшавіцкае падполле. З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года вёска, цэнтр [[Кайкаўскі сельсавет|Кайкаўскага сельсавета]] [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года). З 18 студзеня 1931 года ў [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкім раёне]]. З 18 студзеня 1931 года ў падпарадкаванні гарадскога савета [[Мінск|Менска]]. З 26 траўня 1935 года ў [[Мінскі раён|Менскім раёне]], 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. [[Файл:Kaykovo.jpg|thumb|250px|Колішні [[Кайкаўскі біялагічны заказнік]] каля вёскі, снежань 2014.]] У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Былі спаленыя 32 двары, забітыя 22 жыхары, 18 вывезеныя на прымусовую працу ў Германію. З верасня 1942 года тут дзейнічала радыёстанцыя савецкай [[Партызанская брыгада імя М. І. Калініна (Л. І. Сарока)|партызанскай брыгады імя Калініна]]. == Насельніцтва == * 1800 год — 23 двары, 174 жыхары * 1897 год — 62 двары, 375 жыхароў; маёнтак — 2 двары, 52 жыхары * 1917 год — 108 двароў, 609 жыхароў * 1926 год — 84 двары, 406 жыхароў * 1941 год — 86 двароў, 365 жыхароў * 1999 год — 244 жыхары * 2009 год — 199 жыхароў * 2019 год — 238 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-12|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Іосіф Васілевіч Матрунчык|Іосіф Матрунчык]] (1903—1945) — падпалкоўнік авіяцыі, [[Герой Савецкага Саюза]]<ref name="b10">{{Крыніцы/БелЭн|10к}} — С. 205.</ref>. * [[Ермалай Максімавіч Баранаў|Ермалай Баранаў]] (1892—1942) — адзін з арганізатараў камуністычнага падполля ў Беларусі ў гады грамадзянскай вайны і ў гады Другой сусветнай вайны. == Славутасці == [[Файл:Kajkava (2).jpg|міні|Абеліск у гонар савецкай партызанскай брыгады]] * Абеліск у гонар савецкай партызанскай брыгады імя Калініна * Курганны могільнік. За 1,3 км на захад ад вёскі, на ўрочышчы Курганне. 8 насыпаў вышынёй 1,5—2 м, дыяметрам 8—9 м. Адкрыў і абследаваў у 1979 годзе [[Валянцін Енісеевіч Собаль|Валянцін Собаль]]. Раскопкі не праводзілі<ref>[[Валянцін Енісеевіч Собаль|Собаль В]]. Помнікі археалогіі. Міханавіцкі Сельсавет // {{Крыніцы/Памяць/Мінскі раён|к}} С. 33</ref>. == У мастацтве == У песні «Месяц» гурта «[[Ляпіс Трубяцкі]]» ёсць словы: «Вадзіў індзейскую хеўру // У цёмны Кайкаўскі лес». == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Кайкава // {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} С. 401 * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3|671|Kajków|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Міханавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Міханавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 82xlfwgffz29d21y1jk1m1vf33y6qit 0 229433 5141941 5139829 2026-05-15T17:11:32Z Için warum 153459 5141941 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Брусы}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Брусы |вобласць = Мінская |раён = Мядзельскі |сельсавет = Сваткаўскі }} '''Брусы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Brusy}}, {{lang-ru|Брусы}}) — [[вёска]] ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сваткаўскі сельсавет|Сваткаўскага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Брусы ўтворана ад беларускага тэрміна ''брусы'' — тоўстыя бярвенні, калоды, таксама буйныя валуны. Не выключана і магчымасць сувязі з брусніцамі<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 38.</ref>. == Гісторыя == У 1848 годзе вёска маёнтка Вузла [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], валоданне графа К. І. Тызенгаўза. У 1904 годзе вёска і выселкі, валоданне памешчыкаў Пшаздзецкіх у Мядзельскай воласці Вілейскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. З 1875 у вёсцы працавала школа граматы, у якой у 1896/97 навучальным годзе вучыліся 23 хлопчыкі і 4 дзяўчынкі. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную сусветную вайну]] 1914—1918 гадоў у ваколіцах вёскі праходзіла лінія фронту паміж [[Германская імперыя|Германскай імперыяй]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]; тут размясціліся салдаты расійскай арміі, склады з боепрыпасамі і прадуктамі харчавання. 18—28 сакавіка 1916 года адбываліся баі [[Нарачанская аперацыя|Нарачанскай аперацыі]] войск расійскіх армій, у час якіх праціўнікам былі ўжыты атрутныя газы. 2-я расійская армія панесла значныя страты, толькі каля вёскі пахавана 700 салдат Рускай імператарскай арміі. У 1921 годзе вёска Мядзельскай гміны Дунілавіцкага, з 1925 года Пастаўскага павета Віленскага ваяводства [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Побач знаходзілася вартоўня Брусы. З 12 кастрычніка 1940 года да 23 снежня 1965 года<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 снежня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 1 (1121).</ref> вёска — цэнтр [[Брусоўскі сельсавет|Брусоўскага сельсавета]] Мядзельскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 года — [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай]], з 20 студзеня 1960 года — Мінскай абласцей [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], з 1 кастрычніка 1973 года — ва [[Узленскі сельсавет|Узленскім сельсавеце]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 1 кастрычніка 1973 г. Аб перайменаванні асобных сельсаветаў Мінскай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 28 (1402).</ref>, з 23 сакавіка 1987 года — у Сваткаўскім сельсавеце<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларуская ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. У верасні 1943 года войскі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] поўнасцю спалілі вёску, загубілі 22 жыхароў. У цэнтры вёскі пахаваны 41 жыхар вёскі Брусы, Лужы, Заазер’е і хутара Гаць, якіх 27 верасня 1943 года забілі нацысцкія вайскоўцы (у 1981 годзе на магіле пастаўлены помнік). За 2,5 км на паўночны захад ад вёскі каля аўтамабільнай дарогі Мядзел — Вілейка пахаваныя 10 жыхароў з хутара Бароўка, якіх 13 ліпеня 1943 года расстралялі, а потым спалілі вайскоўцы карных атрадаў (у 1975 годзе на магіле пастаўлены абеліск). Пасля вайны Брусы адбудаваны. У 1948 годзе вёска тэлефанізавана, у 1949 годзе створаны калгас «Сцяг Перамогі». З 1954 года ў складзе калгаса імя Леніна (да 9 лістапада 1961 года калгас імя Сталіна, з 1988 года цэнтр — вёска Сваткі), з 1994 года ў аграфірме «Зара», з сакавіка 1997 года ў сельскагаспадарчым прадпрыемстве імя М. Танка (цэнтр — вёска Сваткі). == Інфраструктура == Магазін, клуб, бібліятэка, свінагадоўчы комплекс, жывёлагадоўчая ферма. == Насельніцтва == * 1848 год — 27 двароў, 249 жыхароў. * 1868 год — 20 двароў, 278 жыхароў. * 1904 год — у вёсцы — 469 жыхароў; на выселках — 10 жыхароў. * 1908 год — 26 двароў, 480 жыхароў. * 1921 год — у вёсцы — 90 двароў, 486 жыхароў; у вартоўні — 7 жыхароў. * 1931 год — 98 двароў, 552 жыхары<ref>''Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej'', t. 1, Warszawa 1938, s. 41.</ref>. * 1940 год — 109 двароў, 328 жыхароў. * 1960 год — 400 жыхароў. * 1997 год — 114 двароў, 257 жыхароў. * 2009 год — 204 чал. == Вядомыя асобы == * [[Алесь Каўрус]] (1935—2022) — беларускі мовазнавец. * [[Надзея Лужынская]] (1924—2000) — грамадская дзяячка беларускай дыяспары ў Аўстраліі. == Славутасці == [[Файл:Дуда Вільня.jpg|міні|Дуда канца XIX — пачатку XX стст. з вёскі Брусы]] З вёскі Брусы гміны Мядзел Пастаўскага павета паходзіць [[Беларуская дуда|дуда]] канца XIX — пачатку XX стагоддзяў. Так як і многія беларускія дуды, інструмент захоўваецца ў Літоўскім нацыянальным музеі ў Вільнюсе. На выстаўках дуда пазначаецца музеем як дуда з «Усходняй Літвы»<ref>http://alkas.lt/2019/07/06/i-ignalina-atkeliavo-lietuvos-nacionalinio-muziejaus-paroda/</ref>. Аднак у музейным пашпарце (LNM EM 94) сапраўднае паходжанне ўжо пазначанае. == Цікавы факт == Фіксавалася старое літоўскае прозвішча Брус, было віленскае Брусэль, браслаўскае Брусэвіч.<ref>https://www.epaveldas.lt/recordImageSmall/ARCH/1423/1/1?exId=160837&seqNr=4</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-J37V-C?cat=koha%3A1506983&i=369&lang=en</ref><ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/266689253/273267106/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=55</ref> Ёсць літоўскія ''Brusas, Brusaitis,'' латышскія ''Bruss, Brusis''<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. С. 317.</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/746410</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV_cz.1|240|Brusy, wieś, powiat wilejski, gmina Miadzioł}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сваткаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Сваткаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 263th8np3dye6kjv7vxl9jszcvzn25r 5141962 5141941 2026-05-15T17:41:42Z JerzyKundrat 174 /* Цікавы факт */ у арт. [[Бручы]] 5141962 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Брусы}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Брусы |вобласць = Мінская |раён = Мядзельскі |сельсавет = Сваткаўскі }} '''Брусы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Brusy}}, {{lang-ru|Брусы}}) — [[вёска]] ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сваткаўскі сельсавет|Сваткаўскага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Брусы ўтворана ад беларускага тэрміна ''брусы'' — тоўстыя бярвенні, калоды, таксама буйныя валуны. Не выключана і магчымасць сувязі з брусніцамі<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 38.</ref>. == Гісторыя == У 1848 годзе вёска маёнтка Вузла [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], валоданне графа К. І. Тызенгаўза. У 1904 годзе вёска і выселкі, валоданне памешчыкаў Пшаздзецкіх у Мядзельскай воласці Вілейскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. З 1875 у вёсцы працавала школа граматы, у якой у 1896/97 навучальным годзе вучыліся 23 хлопчыкі і 4 дзяўчынкі. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную сусветную вайну]] 1914—1918 гадоў у ваколіцах вёскі праходзіла лінія фронту паміж [[Германская імперыя|Германскай імперыяй]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]; тут размясціліся салдаты расійскай арміі, склады з боепрыпасамі і прадуктамі харчавання. 18—28 сакавіка 1916 года адбываліся баі [[Нарачанская аперацыя|Нарачанскай аперацыі]] войск расійскіх армій, у час якіх праціўнікам былі ўжыты атрутныя газы. 2-я расійская армія панесла значныя страты, толькі каля вёскі пахавана 700 салдат Рускай імператарскай арміі. У 1921 годзе вёска Мядзельскай гміны Дунілавіцкага, з 1925 года Пастаўскага павета Віленскага ваяводства [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Побач знаходзілася вартоўня Брусы. З 12 кастрычніка 1940 года да 23 снежня 1965 года<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 снежня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 1 (1121).</ref> вёска — цэнтр [[Брусоўскі сельсавет|Брусоўскага сельсавета]] Мядзельскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 года — [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай]], з 20 студзеня 1960 года — Мінскай абласцей [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], з 1 кастрычніка 1973 года — ва [[Узленскі сельсавет|Узленскім сельсавеце]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 1 кастрычніка 1973 г. Аб перайменаванні асобных сельсаветаў Мінскай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 28 (1402).</ref>, з 23 сакавіка 1987 года — у Сваткаўскім сельсавеце<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларуская ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. У верасні 1943 года войскі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] поўнасцю спалілі вёску, загубілі 22 жыхароў. У цэнтры вёскі пахаваны 41 жыхар вёскі Брусы, Лужы, Заазер’е і хутара Гаць, якіх 27 верасня 1943 года забілі нацысцкія вайскоўцы (у 1981 годзе на магіле пастаўлены помнік). За 2,5 км на паўночны захад ад вёскі каля аўтамабільнай дарогі Мядзел — Вілейка пахаваныя 10 жыхароў з хутара Бароўка, якіх 13 ліпеня 1943 года расстралялі, а потым спалілі вайскоўцы карных атрадаў (у 1975 годзе на магіле пастаўлены абеліск). Пасля вайны Брусы адбудаваны. У 1948 годзе вёска тэлефанізавана, у 1949 годзе створаны калгас «Сцяг Перамогі». З 1954 года ў складзе калгаса імя Леніна (да 9 лістапада 1961 года калгас імя Сталіна, з 1988 года цэнтр — вёска Сваткі), з 1994 года ў аграфірме «Зара», з сакавіка 1997 года ў сельскагаспадарчым прадпрыемстве імя М. Танка (цэнтр — вёска Сваткі). == Інфраструктура == Магазін, клуб, бібліятэка, свінагадоўчы комплекс, жывёлагадоўчая ферма. == Насельніцтва == * 1848 год — 27 двароў, 249 жыхароў. * 1868 год — 20 двароў, 278 жыхароў. * 1904 год — у вёсцы — 469 жыхароў; на выселках — 10 жыхароў. * 1908 год — 26 двароў, 480 жыхароў. * 1921 год — у вёсцы — 90 двароў, 486 жыхароў; у вартоўні — 7 жыхароў. * 1931 год — 98 двароў, 552 жыхары<ref>''Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej'', t. 1, Warszawa 1938, s. 41.</ref>. * 1940 год — 109 двароў, 328 жыхароў. * 1960 год — 400 жыхароў. * 1997 год — 114 двароў, 257 жыхароў. * 2009 год — 204 чал. == Вядомыя асобы == * [[Алесь Каўрус]] (1935—2022) — беларускі мовазнавец. * [[Надзея Лужынская]] (1924—2000) — грамадская дзяячка беларускай дыяспары ў Аўстраліі. == Славутасці == [[Файл:Дуда Вільня.jpg|міні|Дуда канца XIX — пачатку XX стст. з вёскі Брусы]] З вёскі Брусы гміны Мядзел Пастаўскага павета паходзіць [[Беларуская дуда|дуда]] канца XIX — пачатку XX стагоддзяў. Так як і многія беларускія дуды, інструмент захоўваецца ў Літоўскім нацыянальным музеі ў Вільнюсе. На выстаўках дуда пазначаецца музеем як дуда з «Усходняй Літвы»<ref>http://alkas.lt/2019/07/06/i-ignalina-atkeliavo-lietuvos-nacionalinio-muziejaus-paroda/</ref>. Аднак у музейным пашпарце (LNM EM 94) сапраўднае паходжанне ўжо пазначанае. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV_cz.1|240|Brusy, wieś, powiat wilejski, gmina Miadzioł}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сваткаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Сваткаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] dpoqxfzzmudjc2d9xp66g1dc87lsnwd 0 232747 5141942 5050641 2026-05-15T17:17:46Z DenisBorum 139498 5141942 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Арабскія заваяванні|Араба-візантыйскія войны}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Арабскае заваяванне Егіпта |выява = Map of expansion of Caliphate.svg |загаловак = [[Арабскія заваяванні]] у VII-IX стагоддзях |частка = |дата = [[639]]—[[654]] |месца = Егіпет |вынік = Захоп арабамі Егіпта |праціўнік1 = [[Выява:Flag_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|35x24px]] [[Візантыйская імперыя]] |праціўнік2 = [[Арабскі халіфат]] |камандзір1 = [[Іраклій I]],<br />[[Канстанцін III Іраклій|Канстанцін III]],<br />[[Канстант II]] |камандзір2 = [[Амр ібн аль-Ас]] }} '''Арабскае заваяванне Егіпта''' — ваенная аперацыя арабскай арміі, распачатая ў снежні 639 года. Невялікі, усяго 3 500 чалавек, атрад палкаводца [[Амр ібн аль-Ас|Амра ібн Аль-Аса]] ўварваўся ў [[Егіпет]] з [[Палесціна|Палесціны]] і прыкладна за год заваяваў усю вялікую і густанаселеную краіну. == Перадгісторыя == Перад арабскім заваяваннем Егіпет быў візантыйскай правінцыяй. Падчас вайны Персіі і Візантыі ён быў часова захоплены персідскім царом [[Хасроў II|Хасровам II]] у 616—629 гадах. Да пачатку арабскіх заваяванняў візантыйскую ўладу ў Егіпце прадстаўляў [[:ru:Мелькитская греко-католическая церковь|мелькіцкі]] патрыярх Кір, прызначаны кіраўніком Егіпта восенню 631 года. У той час у Егіпце было шырока распаўсюджана [[монафізіцтва]], з якім у імперыі змагаліся як з [[Ерась|ерассю]]. Кір адразу ж пачаў агрэсіўна ўкараняць у краіне [[монафеліцтва]], імкнучыся тым самым прымірыць монафізітаў з афіцыйнай царквой. Аднак монафеліцтва не прызналі ні першыя, ні другія. Кір з дапамогай арміі спрабаваў прымусіць коптаў-монафізітаў прызнаць монафеліцкі дагмат, салдаты ўрываліся ў манастыры і нават падвяргалі коптаў катаванням. Многія беглі ў горы і пустыні, з Александрыі збег патрыярх Веніямін. Палітыка Кіра прывяла да таго, што ў Егіпце супрацьстаянне паміж масай жыхароў і імперскімі ўладамі стала нават больш зацятым, чым у Сірыі і Палесціне. У выніку падчас арабскага заваявання монафізіты не аказвалі значнага супраціўлення захопнікам і нават з радасцю сустракалі іх. Разам з тым, у Егіпце існавалі яшчэ і ачагі [[гнастыцызм]]у, да якіх варожа адносіліся і монафізіты, і афіцыйная царква. == Паход Амра == Арабскае ўварванне ў Егіпет адбылося непасрэдна пасля ўварвання ў Палесціну. Гэта здарылася ў 18 годзе [[Хіджра|хіджры]] (639 годзе ад Р. Х.). За год да гэтага быў узяты [[Іерусалім]], а летам 639 года ў Палесціне здарылася чума, якая нанесла сур’ёзную шкоду арабскай арміі. Таму дзіўна само рашэнне адправіць саслабленую чумой армію ў небяспечны рэйд на Егіпет. Усе гісторыкі сыходзяцца на тым, што [[Умар ібн Хатаб|халіф Умар]] асцерагаўся за лёс атрада і паслаў ліст, у якім загадваў Амру вярнуцца, калі толькі той яшчэ не ўвайшоў у Егіпет. Уварванне ў Егіпет было практычна асабістай ініцыятывай [[Амр ібн аль-Ас|Амра б. Ал-Аса]]. Ібн Абдальхакам піша, што Амр яшчэ ў даісламскі час бываў у Егіпце, ведаў яго дарогі і бачыў багацце краіны<ref>Ибн Абдальхакам. Завоевание Египта, ал-Магриба и ал-Андалуса / пер. с арабского С. Б. Певзнера. Москва, 1985. С. 74.</ref>. Магчыма, на рашэнне Амра паўплывалі звесткі, сабраныя падчас набегаў на Сінайскі паўвостраў. А. Бальшакоў мяркуе, што ключавым фактарам сталі асабістыя амбіцыі Амра: ён мог прэтэндаваць на пасаду аміра Палесціны, але гэту пасаду атрымаў Муавія б. Абу Суфйан. Магчыма, Амр быў пакрыўджаны сваім становішчам, і гэта падштурхнула яго да рызыкоўнага кроку<ref>О. Г. Большаков. История халифата, т. 2. М., 1993. С. 104.</ref>. З гэтай прычыны ён пакінуў Палесціну тайна, уначы пакінуўшы лагер дзесьці паміж Бейт Джэбрынам і Іерусалімам. 12 снежня 639 года ён ужо быў у егіпецкім горадзе ал-Арышы. Менавіта тут, як лічыцца, ён і атрымаў ліст [[Умар ібн Хатаб|халіфа Умара]] і не павярнуў менавіта таму, што фармальна ўжо быў у Егіпце. == У Егіпце == [[Файл:Mohammad adil-Muslim conquest of Egypt.PNG|thumb|Заваяванне арабамі Егіпта]] Арабская армія выйшла з ал-Арышы, падышла да горада ал-Фарам (Пелузій) і аблажыла яго. З-за адсутнасці аблогавай тэхнікі аблога расцягнулася на адзін ці два месяцы. У выніку горад быў узяты, а сцены яго знесены. У Амра не было магчымасці пакінуць там гарнізон. Ад Пелузія армія Амра рушыла традыцыйным шляхам — уздоўж усходняга краю дэльты [[Ніл]]а да яе пачатку. Першай перашкодай апынуўся горад Білбейс, камендантам якога быў Арэтон — былы камендант [[Іерусалім]]а, які ўцёк у Егіпет. Ён здзейсніў спробу начнога нападу на арабаў, але быў разбіты. Праз месяц аблогі Білбейс быў узяты штурмам. Візантыйцы страцілі (як лічыцца) 1000 чалавек забітымі і 3000 палоннымі<ref name="ReferenceA">О. Г. Большаков. История халифата, т. 2. М., 1993. С. 108.</ref>. Гэта адбылося прыкладна ў канцы лютага ці пачатку сакавіка 640 года. Затым Амр апынуўся ў крэпасці Ум Дунайн і горадзе Бабілон (у паўднёвай частцы сучаснага [[Каір]]а). Паслядоўнасць баёў пад Бабілонам складана аднавіць з-за разыходжанняў і нелагічнасцей у крыніцах<ref name="ReferenceA"/>. Рашучая бітва адбылася толькі ў ліпені. Да візантыйцаў далучыліся войскі Анастасія і Феадосія. Ці атрымліваў падмацаванні Амр, не зусім зразумела. У бітве Амр здолеў разбіць візантыйцаў і вымусіць іх уцякаць. Адразу пасля бою Амр прыступіў да аблогі Бабілона. Гэта была вельмі моцная крэпасць, якая мела сцены вышынёй 18 метраў і шырынёй 2, складзеныя з каменя і цэглы. Яе складана было ўзяць і штурмам і зморам. А тым часам пачаўся разліў Ніла, што сур’ёзна перашкаджала весці баявыя дзеянні. У гэты момант Кір пачаў перамовы з арабамі, прапануючы ім узяць выкуп і пакінуць Егіпет. Ён прапанаваў 1000 дынараў халіфу, 100 Амру і па 2 кожнаму воіну, усяго 15-20 тыс. дынараў. Мабыць, Кір жадаў развязаць сабе рукі, таму што ў краіне ўскладнілася сацыяльнае становішча, зноў паднялі галаву монафізіты. Амр, які апынуўся ў складанай сітуацыі, пагадзіўся на гэты дагавор. Аднак, даведаўшыся пра дагаворы, [[Іраклій I|імператар Іраклій]] адклікаў Кіра ў [[Канстанцінопаль]], а затым адправіў у ссылку. Грошы выплачаны не былі, Амр абвясціў дагавор ануляваным і ўвосень, пасля спаду вады ў Ніле, аднавіў ваенныя дзеянні. Амр рушыў на поўнач. Падчас гэтага паходу да яго далучыліся копты, як актыўныя монафізіты, так і свецкія людзі. Іаан Нікіўскі згадвае нейкіх Каладжы і Сабендыса, якія перайшлі на бок арабаў са сваімі атрадамі<ref>О. Г. Большаков. История халифата, т. 2. М., 1993. С. 112.</ref>. Нягледзячы на гэта, рух арабскай арміі ўскладняўся нязручным рэльефам мясцовасці. Візантыйскі камандуючы Феадор выйшаў з Александрыі і падышоў да горада Самануду. Гарадское апалчэнне адмовілася далучыцца да Феадора, аднак візантыйскай арміі ўдалося нанесці арабам паражэнне. Амр адступіў да Бусіра. Няўдача прывяла да таго, што Каладжы і Сабендыс пакінулі яго армію і перайшлі на візантыйскі бок. Амр здзейсніў набег на Думйят, пацярпеў там няўдачу і адышоў назад да Бабілона, аднавіўшы яго аблогу. == Здача Александрыі == Амр накіраваў войскі ў Александрыю, якая была аддадзена яму ў адпаведнасці з пагадненнем, падпісаным 8 лістапада 641 года. Візантыя назаўжды страціла горад. Амра часам абвінавачваюць ў цяжкім граху перад сусветнай культурай — спаленні па загадзе Умара знакамітай [[Александрыйская бібліятэка|Александрыйскай бібліятэкі]]. Спецыялісты ж адзначаюць, што гэта ўсяго толькі набожная легенда, якая прыпісвае Умару дабрадзейны ўчынак — знішчэнне кніг, якія супярэчаць Карану, але ў папулярнай літаратуры гэта легенда часам падаецца як гістарычны факт. Аднак ні Іаан Нікіўскі, які нямала паведамляў пра рабаванні і пагромы падчас арабскага заваявання, ні які-небудзь іншы хрысціянскі гісторык, варожы да ісламу, не згадвае пра спаленне бібліятэкі. Хутчэй за ўсё, самай вялікай бібліятэкі да таго часу ўжо не існавала<ref>О. Г. Большаков. История халифата, т. 2. М., 1993. С. 122.</ref> == Наступствы == Спроба вярнуць Александрыю была прадпрынята ў 645 годзе, аднак гэта спроба скончылася правалам у 646 годзе, пасля поўнага разгрому візантыйскай арміі. У 654 годзе [[Канстант II]] паслаў [[Візантыйскі флот|буйны флот]] для адваявання Егіпта, аднак флот быў разбіты арабамі, якія да гэтага часу добра ўмацаваліся на моры. Больш сур’ёзных спроб адваяваць у арабаў Егіпет Візантыя не прадпрымала, аж да 1168 года, калі візантыйцы ўдзельнічалі, у саюзе з Іерусалімскім каралём [[Амары I Іерусалімскі|Амары]], у няўдалай аблозе егіпецкага горада Даміеты. == Гл. таксама == * [[Аблога Канстанцінопаля (717—718)|Аблога Канстанцінопаля, 717—718]] — другая аблога Канстанцінопаля [[араб]]амі * [[Рымскі Егіпет]] * [[Араба-візантыйскія войны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [[Аляксандр Аляксандравіч Васільеў (гісторык)|А. А. Васільеў]], [http://www.hrono.info/libris/lib_we/vaa142.html#vaa142para06 Гісторыя Візантыйскай імперыі: раннія арабскія заваяванні] * [[Гібон, Эдвард|Edward Gibbon]], [http://etext.library.adelaide.edu.au/g/gibbon/edward/g43d/chapter51.html ''History of the Decline and Fall of the Roman Empire''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050721060321/http://etext.library.adelaide.edu.au/g/gibbon/edward/g43d/chapter51.html |date=21 ліпеня 2005 }} Частка 51 * [[Іаан Нікіўскі]] [http://www.tertullian.org/fathers/nikiu2_chronicle.htm ''The Chronicle of John, Bishop of Nikiu''] Часткі CXVI-CXXI {{Арабскія заваяванні}} [[Катэгорыя:Гісторыя Егіпта]] [[Катэгорыя:Войны VII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Войны Арабскага халіфата]] [[Катэгорыя:Войны Візантыі]] nijwde3lcxdo1cavqpv47f4bj5k0s3e 0 235635 5141989 4895398 2026-05-15T18:33:09Z JerzyKundrat 174 5141989 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Мамаі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мамаі |выява = Мамаі. Царква Праабражэння Гасподня (Глыбоцкі р-н).jpg |подпіс = [[Спаса-Праабражэнская царква (Мамаі)|Спаса-Праабражэнская царква]] |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет2 = Азярэцкі }} '''Мамаі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mamai}}, {{lang-ru|Мамаи}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Азярэцкага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]], вёска належала да [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 5</ref>. З 1939 года ў БССР. У 1940—1981 гадах цэнтр [[Мамайскі сельсавет|Мамайскага сельсавета]]. == Насельніцтва == * 1921 год — 288 жыхароў, 57 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 46.</ref>. * 1931 год — 332 жыхары, 69 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 16</ref>. == Славутасці == * [[Спаса-Праабражэнская царква (Мамаі)|Спаса-Праабражэнская царква]] (канец [[XVIII]] стагоддзя) — {{ГККРБ 4|213Г000394}} * Курганны могільнік, за 1,2 км ад вёскі на пагорку — {{ГККРБ 4|213В000395}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{гб|http://globustut.by/mamai/index.htm}} * {{SgKP|VI|83|Mamaje, wieś, powiat dzisieński, gmina Głębokie}} {{Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Мамаі (Глыбоцкі раён)| ]] b6ynvzrqnejpe7k3e8wfua0r1fkx7q8 0 242815 5141967 5131548 2026-05-15T17:59:17Z JerzyKundrat 174 5141967 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Брусы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Брусы |вобласць = Магілёўская |раён = Клічаўскі |сельсавет2 = Доўгаўскі }} '''Брусы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Brusy}}) — [[вёска]] ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Доўгаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўгаўскі сельсавет, Клічаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёна]] aa3j3ax1v0y0964q1qocz9yuebgqykx 0 246639 5142042 4906144 2026-05-15T20:04:42Z JerzyKundrat 174 5142042 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лутоўе |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет = Марохараўскі }} '''Луто́ўе'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lutoŭje}}, {{lang-ru|Лутовье}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Марохараўскі сельсавет|Марохараўскага сельсавета]]. Да 27 снежня 2022 года вёска ўваходзіла ў склад [[Дзякавіцкі сельсавет|Дзякавіцкага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0120538&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 декабря 2022 г. № 423 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Житковичского района Гомельской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Ірэна Міхайлаўна Рагалевіч-Дутко]] (1942—2020) — беларуская мастачка ў эміграцыі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Марохараўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Марохараўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] 817vuwe4rybsboe5ova8zk5c8ufl1uq 0 246640 5142040 4906145 2026-05-15T20:03:52Z JerzyKundrat 174 5142040 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пасталы |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет = Марохараўскі }} '''Пасталы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pastaly}}, {{lang-ru|Постолы}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Марохараўскі сельсавет|Марохараўскага сельсавета]]. З 15 ліпеня 1935 года па 27 верасня 1938 года Пасталы мелі статус [[рабочы пасёлак|рабочага пасёлка]]. Да 27 снежня 2022 года вёска ўваходзіла ў склад [[Дзякавіцкі сельсавет|Дзякавіцкага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0120538&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 декабря 2022 г. № 423 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Житковичского района Гомельской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Марохараўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Марохараўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] j3lqxmeaok9n6srfz1wrl4fs9r80sr3 0 246641 5142041 4906146 2026-05-15T20:04:16Z JerzyKundrat 174 5142041 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Хвойка |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет = Марохараўскі }} '''Хво́йка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Chvojka}}, {{lang-ru|Хвойка}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Марохараўскі сельсавет|Марохараўскага сельсавета]]. Да 27 снежня 2022 года вёска ўваходзіла ў склад [[Дзякавіцкі сельсавет|Дзякавіцкага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0120538&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 декабря 2022 г. № 423 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Житковичского района Гомельской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Марохараўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Марохараўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] t3jc72kh86d300akrdlovcyvttmu6h6 5142072 5142041 2026-05-15T20:30:07Z JerzyKundrat 174 5142072 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Хвойка |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет = Марохараўскі }} '''Хво́йка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Chvojka}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Марохараўскі сельсавет|Марохараўскага сельсавета]]. Да 27 снежня 2022 года вёска ўваходзіла ў склад [[Дзякавіцкі сельсавет|Дзякавіцкага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0120538&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 декабря 2022 г. № 423 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Житковичского района Гомельской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Марохараўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Марохараўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] ipa09vph1omdhcfzf5y2d8xcjlj8tvu 0 246670 5142065 4906159 2026-05-15T20:23:26Z JerzyKundrat 174 5142065 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Старушкі}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Старушкі |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет = Марохараўскі }} '''Стару́шкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Staruški}}, {{lang-ru|Старушки}}) — [[пасёлак]] у [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Марохараўскі сельсавет|Марохараўскага сельсавета]]. 21 студзеня 1969 года пасёлку пры чыгуначнай станцыі [[Старушкі (раз’езд)|Старушкі]] прысвоена назва Старушкі<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 21 студзеня 1969 г. Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 4 (1234).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Марохараўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Марохараўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Старушкі (пасёлак)| ]] lzhp5vjnwefxs03g4ky9yuk3fmnj0wp 0 246708 5142039 4906181 2026-05-15T20:03:26Z JerzyKundrat 174 5142039 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Навуць}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Навуць |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет = Марохараўскі }} '''На́вуць'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Navuć}}, {{lang-ru|Науть}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Марохараўскі сельсавет|Марохараўскага сельсавета]]. Да [[26 верасня]] [[2006]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Чырвоненскі сельсавет|Чырвоненскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf «Об изменении административно-территориального устройства районов Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 26 сентября 2006 г. № 295] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922194610/http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf |date=22 верасня 2019 }}{{Ref-ru}}</ref>. Каля сутокаў каналаў Страявы і Жыткавіцкі, за 3,5 км на паўночны захад ад вёскі пачынаецца [[рака Навуць]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Марохараўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Марохараўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] s1rap6taj53dpxu5eszkpbex77noe8j 0 247420 5142051 4907839 2026-05-15T20:11:00Z JerzyKundrat 174 5142051 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Брынёў}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Брынёў |вобласць = Гомельская |раён = Петрыкаўскі |сельсавет2 = Ляскавіцкі }} '''Брынёў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Brynioŭ}}, {{lang-ru|Бринёв}}) — [[вёска]] ў [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Ляскавіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)|Ляскавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 35 км у напрамку на паўночны захад ад горада [[Петрыкаў]]<ref name="bel3">{{Крыніцы/БелЭн|3к}}</ref>, за 214 км ад [[Гомель|Гомеля]]<ref name="bel3" />, за 10<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=22|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10 000}}{{ref-ru}}</ref> км ад чыгуначнай станцыі [[Капцэвічы (станцыя)|Капцэвічы]]. Праз вёску пралягае аўтамабільная дарога [[Капцэвічы (пасёлак)|Капцэвічы]]—[[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]]. [[Брынёўскае радовішча бурага вугалю]] выяўлена ў 1973 годзе ў адкладах верхняга [[алігацэн]]у і [[міяцэн]]у. Мае адзін паклад. Сярэдняя магутнасць вугальнага пласта 5,8 м (макс. 19,9 м). Сярэдняя глыбіня залягання 65 м (макс. 83 м). Вугалі гумусавыя. == Гісторыя == У канцы XVIII ст. маёнтак Брынёў з прыналежнымі вёскамі (Брынёў, Ляскавічы і інш) належаў магнатам [[Хадкевічы|Хадкевічам]]. [[Геранім Антонавіч Кеневіч]] (1796—1884) купіў 17 снежня 1837 г. у графа [[Аляксандр Францішак Хадкевіч|Аляксандра Францішка Хадкевіча]] (1776—1838) маёнтак Брынёў (Брынёў, [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]] і інш.) — 614 рэвізскіх душ<ref>''Kieniewicz, A.'' Nad Prypecią dawno temu… — Wrocław, 1989. — С. 32.</ref>. З таго часу маёнтак належаў [[Кеневічы|Кеневічам]] фактычна да 1920 г., калі Кеневічы ў выніку нацыяналізацыі бальшавікамі страцілі ўсе свае маёнткі, прадпрыемствы і палацы, якія апынуліся на [[СССР|савецкім баку]] ў [[БССР]] пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]]. Самі [[Кеневічы]] пераехалі на сталае жыхарства ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. У 1924—1978 гг. вёска была цэнтрам [[Брынёўскі сельсавет|Брынёўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == * 1995 год — 646 жыхароў, 281 двор<ref name="bel3" />. == Славутасці == * [[Сядзіба Кеневічаў (Брынёў)|Помнік садова-паркавай архітэктуры — парк]] XIX—XX стст. * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]. === Страчаная спадчына === * [[Сядзіба Кеневічаў (Брынёў)|Сядзібны дом]]. == Вядомыя асобы == * [[Мікола Гамолка]] (1922—1992) — беларускі [[пісьменнік]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} — С. 277. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=22|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10 000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-141. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 2. Województwa brzesko-litewskie, nowogródzkie. — 474 s. * ''Kieniewicz, A.'' Nad Prypecią dawno temu… Wspomnienia zamierzchłej przeszłości / A. Kieniewicz. — Wrocław etc. : Ossolineum, 1989. — 558 s. == Спасылкі == * [https://radzima.org/be/miesca/brynyeu.html radzima.org] {{Ляскавіцкі сельсавет, Петрыкаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ляскавіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Петрыкаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Кеневічы]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] jbrlada5sfibbsuu8mw4hgij9gmmsd4 5142056 5142051 2026-05-15T20:14:33Z JerzyKundrat 174 /* Геаграфія */ 5142056 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Брынёў}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Брынёў |вобласць = Гомельская |раён = Петрыкаўскі |сельсавет2 = Ляскавіцкі }} '''Брынёў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Brynioŭ}}, {{lang-ru|Бринёв}}) — [[вёска]] ў [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Ляскавіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)|Ляскавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 35 км у напрамку на паўночны захад ад горада [[Петрыкаў]]<ref name="bel3">{{Крыніцы/БелЭн|3к}}</ref>, за 214 км ад [[Гомель|Гомеля]]<ref name="bel3" />, за 10<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=22|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10 000}}{{ref-ru}}</ref> км ад чыгуначнай станцыі [[Капцэвічы (станцыя)|Капцэвічы]]. Праз вёску пралягае аўтамабільная дарога [[Капцэвічы (пасёлак)|Капцэвічы]]—[[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]]. Брынёўскае падняцце выдзяляецца ў межах заходняй часткі [[Петрыкаўскі пахаваны выступ|Петрыкаўскага пахаванага выступа]] [[Прыпяцкі прагін|Прыпяцкага прагіну]]. [[Брынёўскае радовішча бурага вугалю]] выяўлена ў адкладах верхняга [[алігацэн]]у і [[міяцэн]]у, сярэдняя глыбіня залягання 65 м (макс. 83 м). == Гісторыя == У канцы XVIII ст. маёнтак Брынёў з прыналежнымі вёскамі (Брынёў, Ляскавічы і інш) належаў магнатам [[Хадкевічы|Хадкевічам]]. [[Геранім Антонавіч Кеневіч]] (1796—1884) купіў 17 снежня 1837 г. у графа [[Аляксандр Францішак Хадкевіч|Аляксандра Францішка Хадкевіча]] (1776—1838) маёнтак Брынёў (Брынёў, [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]] і інш.) — 614 рэвізскіх душ<ref>''Kieniewicz, A.'' Nad Prypecią dawno temu… — Wrocław, 1989. — С. 32.</ref>. З таго часу маёнтак належаў [[Кеневічы|Кеневічам]] фактычна да 1920 г., калі Кеневічы ў выніку нацыяналізацыі бальшавікамі страцілі ўсе свае маёнткі, прадпрыемствы і палацы, якія апынуліся на [[СССР|савецкім баку]] ў [[БССР]] пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]]. Самі [[Кеневічы]] пераехалі на сталае жыхарства ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. У 1924—1978 гг. вёска была цэнтрам [[Брынёўскі сельсавет|Брынёўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == * 1995 год — 646 жыхароў, 281 двор<ref name="bel3" />. == Славутасці == * [[Сядзіба Кеневічаў (Брынёў)|Помнік садова-паркавай архітэктуры — парк]] XIX—XX стст. * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]. === Страчаная спадчына === * [[Сядзіба Кеневічаў (Брынёў)|Сядзібны дом]]. == Вядомыя асобы == * [[Мікола Гамолка]] (1922—1992) — беларускі [[пісьменнік]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} — С. 277. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=22|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10 000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-141. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 2. Województwa brzesko-litewskie, nowogródzkie. — 474 s. * ''Kieniewicz, A.'' Nad Prypecią dawno temu… Wspomnienia zamierzchłej przeszłości / A. Kieniewicz. — Wrocław etc. : Ossolineum, 1989. — 558 s. == Спасылкі == * [https://radzima.org/be/miesca/brynyeu.html radzima.org] {{Ляскавіцкі сельсавет, Петрыкаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ляскавіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Петрыкаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Кеневічы]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] iotijzrh58e6syhyrq6rw945m17ko5l 5142059 5142056 2026-05-15T20:14:54Z JerzyKundrat 174 /* Геаграфія */ вікіфікацыя 5142059 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Брынёў}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Брынёў |вобласць = Гомельская |раён = Петрыкаўскі |сельсавет2 = Ляскавіцкі }} '''Брынёў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Brynioŭ}}, {{lang-ru|Бринёв}}) — [[вёска]] ў [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Ляскавіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)|Ляскавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 35 км у напрамку на паўночны захад ад горада [[Петрыкаў]]<ref name="bel3">{{Крыніцы/БелЭн|3к}}</ref>, за 214 км ад [[Гомель|Гомеля]]<ref name="bel3" />, за 10<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=22|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10 000}}{{ref-ru}}</ref> км ад чыгуначнай станцыі [[Капцэвічы (станцыя)|Капцэвічы]]. Праз вёску пралягае аўтамабільная дарога [[Капцэвічы (пасёлак)|Капцэвічы]]—[[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]]. [[Брынёўскае падняцце]] выдзяляецца ў межах заходняй часткі [[Петрыкаўскі пахаваны выступ|Петрыкаўскага пахаванага выступа]] [[Прыпяцкі прагін|Прыпяцкага прагіну]]. [[Брынёўскае радовішча бурага вугалю]] выяўлена ў адкладах верхняга [[алігацэн]]у і [[міяцэн]]у, сярэдняя глыбіня залягання 65 м (макс. 83 м). == Гісторыя == У канцы XVIII ст. маёнтак Брынёў з прыналежнымі вёскамі (Брынёў, Ляскавічы і інш) належаў магнатам [[Хадкевічы|Хадкевічам]]. [[Геранім Антонавіч Кеневіч]] (1796—1884) купіў 17 снежня 1837 г. у графа [[Аляксандр Францішак Хадкевіч|Аляксандра Францішка Хадкевіча]] (1776—1838) маёнтак Брынёў (Брынёў, [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]] і інш.) — 614 рэвізскіх душ<ref>''Kieniewicz, A.'' Nad Prypecią dawno temu… — Wrocław, 1989. — С. 32.</ref>. З таго часу маёнтак належаў [[Кеневічы|Кеневічам]] фактычна да 1920 г., калі Кеневічы ў выніку нацыяналізацыі бальшавікамі страцілі ўсе свае маёнткі, прадпрыемствы і палацы, якія апынуліся на [[СССР|савецкім баку]] ў [[БССР]] пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]]. Самі [[Кеневічы]] пераехалі на сталае жыхарства ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. У 1924—1978 гг. вёска была цэнтрам [[Брынёўскі сельсавет|Брынёўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == * 1995 год — 646 жыхароў, 281 двор<ref name="bel3" />. == Славутасці == * [[Сядзіба Кеневічаў (Брынёў)|Помнік садова-паркавай архітэктуры — парк]] XIX—XX стст. * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]. === Страчаная спадчына === * [[Сядзіба Кеневічаў (Брынёў)|Сядзібны дом]]. == Вядомыя асобы == * [[Мікола Гамолка]] (1922—1992) — беларускі [[пісьменнік]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} — С. 277. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=22|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10 000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-141. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 2. Województwa brzesko-litewskie, nowogródzkie. — 474 s. * ''Kieniewicz, A.'' Nad Prypecią dawno temu… Wspomnienia zamierzchłej przeszłości / A. Kieniewicz. — Wrocław etc. : Ossolineum, 1989. — 558 s. == Спасылкі == * [https://radzima.org/be/miesca/brynyeu.html radzima.org] {{Ляскавіцкі сельсавет, Петрыкаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ляскавіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Петрыкаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Кеневічы]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] r6s9j41gc2i1n4remxthg0gfa8uhz2m 0 248028 5141904 4908115 2026-05-15T14:38:25Z JerzyKundrat 174 5141904 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Бабічы}} {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Бабічы |вобласць = Гомельская |раён = Рэчыцкі |сельсавет2 = Бабіцкі }} '''Ба́бічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Babičy}}, {{lang-ru|Бабичи}}) — [[хутар]] у [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бабіцкі сельсавет (Рэчыцкі раён)|Бабіцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бабіцкі сельсавет (Рэчыцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёна]] t2uhpdf834hravfjc9kiq26o90b8lun 5141905 5141904 2026-05-15T14:39:05Z JerzyKundrat 174 5141905 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Бабічы}} {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Бабічы |вобласць = Гомельская |раён = Рэчыцкі |сельсавет2 = Бабіцкі }} '''Ба́бічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Babičy}}, {{lang-ru|Бабичи}}) — [[хутар]] у [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бабіцкі сельсавет (Рэчыцкі раён)|Бабіцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бабіцкі сельсавет (Рэчыцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бабіцкі сельсавет (Рэчыцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёна]] 9c4c1gxmlopdj0oashnjrtdf1onzzml 0 248029 5141901 4908116 2026-05-15T14:36:55Z JerzyKundrat 174 5141901 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Галоўкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Галоўкі |вобласць = Гомельская |раён = Рэчыцкі |сельсавет2 = Бабіцкі }} '''Гало́ўкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Haloŭki}}, {{lang-ru|Головки}}) — [[вёска]] ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бабіцкі сельсавет (Рэчыцкі раён)|Бабіцкага сельсавета]]. Побач працякае [[рака Ведрыч]]. == Гісторыя == У 1926—1927 гадах цэнтр [[Галоўкаўскі сельсавет|Галоўкаўскага сельсавета]]. Да студзеня 1964 года вёска ўваходзіла ў склад Бабіцкага сельсавета<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 15 і 29 студзеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 6 (1046).</ref>, у 1964—1966 гадах знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Васілевіцкага пассавета<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 лістапада, 1 і 8 снежня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>, з 1966 года — у складзе Бабіцкага сельсавета. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бабіцкі сельсавет (Рэчыцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёна]] bjpm8kxgi3z78no0iy1cofn6rr16zff 5141903 5141901 2026-05-15T14:37:52Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5141903 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Галоўкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Галоўкі |вобласць = Гомельская |раён = Рэчыцкі |сельсавет2 = Бабіцкі }} '''Гало́ўкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Haloŭki}}, {{lang-ru|Головки}}) — [[вёска]] ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бабіцкі сельсавет (Рэчыцкі раён)|Бабіцкага сельсавета]]. Побач працякае [[рака Ведрыч]]. == Гісторыя == У 1926—1927 гадах цэнтр [[Галоўкаўскі сельсавет|Галоўкаўскага сельсавета]]. Да студзеня 1964 года вёска ўваходзіла ў склад Бабіцкага сельсавета<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 15 і 29 студзеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 6 (1046).</ref>, у 1964—1966 гадах знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Васілевіцкага пассавета<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 лістапада, 1 і 8 снежня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>, з 1966 года — у складзе Бабіцкага сельсавета. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бабіцкі сельсавет (Рэчыцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бабіцкі сельсавет (Рэчыцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёна]] 228p7uxwgjescuuyq16y43wykbk1htm 0 248132 5141899 4908214 2026-05-15T14:34:41Z JerzyKundrat 174 5141899 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Багданаўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Багданаўка |вобласць = Гомельская |раён = Рэчыцкі |сельсавет = Караваціцкі }} '''Багда́наўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bahdanaŭka}}, {{lang-ru|Богдановка}}) — [[вёска]] ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Караваціцкі сельсавет|Караваціцкага сельсавета]]. Да [[26 верасня]] [[2006]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Капараўскі сельсавет|Капараўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf «Об изменении административно-территориального устройства районов Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 26 сентября 2006 г. № 295] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922194610/http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf |date=22 верасня 2019 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Караваціцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Караваціцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёна]] sa62x8ne29i7ngrleiqtywvp8oigutd 0 248135 5141894 4908217 2026-05-15T14:32:02Z JerzyKundrat 174 5141894 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лазараўка |вобласць = Гомельская |раён = Рэчыцкі |сельсавет = Караваціцкі }} '''Ла́зараўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lazaraŭka}}, {{lang-ru|Лазаревка}}) — [[вёска]] ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Караваціцкі сельсавет|Караваціцкага сельсавета]]. Да [[26 верасня]] [[2006]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Капараўскі сельсавет|Капараўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf «Об изменении административно-территориального устройства районов Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 26 сентября 2006 г. № 295] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922194610/http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf |date=22 верасня 2019 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Караваціцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Караваціцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёна]] i3defw19iiorwedh28tsqmilqfohets 0 248136 5141900 4908218 2026-05-15T14:35:14Z JerzyKundrat 174 5141900 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Прудзішча}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Прудзішча |вобласць = Гомельская |раён = Рэчыцкі |сельсавет = Караваціцкі }} '''Прудзі́шча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Prudzišča}}, {{lang-ru|Прудище}}) — [[пасёлак]] у [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Караваціцкі сельсавет|Караваціцкага сельсавета]]. Да [[26 верасня]] [[2006]] года пасёлак уваходзіў у склад [[Капараўскі сельсавет|Капараўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf «Об изменении административно-территориального устройства районов Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 26 сентября 2006 г. № 295] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922194610/http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf |date=22 верасня 2019 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Караваціцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Караваціцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёна]] ozcn7iwmj1tkxgyy8lmtv25mxgsy3e3 0 248138 5141893 4908220 2026-05-15T14:31:35Z JerzyKundrat 174 5141893 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Красная Дуброва}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Красная Дуброва |вобласць = Гомельская |раён = Рэчыцкі |сельсавет = Караваціцкі }} '''Кра́сная Дубро́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Чырво́ная Дубро́ва'''</ref> ({{lang-be-trans|Krasnaja Dubrova}}, {{lang-ru|Красная Дуброва}}) — [[вёска]] ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Караваціцкі сельсавет|Караваціцкага сельсавета]]. Побач працякае [[рака Ведрыч]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Караваціцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Караваціцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёна]] bdymhbxio04f2gcq2qtek4bu3ir04af 0 248140 5141896 4973522 2026-05-15T14:33:23Z JerzyKundrat 174 5141896 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Першамайск}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Першамайск |вобласць = Гомельская |раён = Рэчыцкі |сельсавет = Караваціцкі |ранейшыя імёны = Кабылева }} '''Першама́йск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Первама́йск, Кабы́лева, Кабылёва. н.'''</ref> ({{lang-be-trans|Pieršamajsk}}, {{lang-ru|Першемайск}}) — [[вёска]] ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Караваціцкі сельсавет|Караваціцкага сельсавета]]. У 1926—1939 гадах цэнтр [[Кабылеўскі сельсавет|Кабылеўскага сельсавета]], у 1939—1954 гадах цэнтр [[Першамайскі сельсавет (Васілевіцкі раён)|Першамайскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == Мемарыяльны комплекс «Кабылёва» * Брацкая магіла ахвяр фашызму (1943)<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news269390.html|title=В селе под Речицей гитлеровские нацисты уничтожили больше тысячи сельских жителей, включая малолетних детей|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archives.gov.by/blog/news/1067704|title=Зональный государственный архив в г. Речице представляет документы об уничтожении нацистами деревни Кобылево}}</ref>. Пахаванне ахвяр вайны № 6114. Помнік аблічбаваны 22.03.2023<ref>{{Cite web|url=https://izvezda.by/ru/monuments-ru/getElement/5961/|title=Братская могила жителей деревни Кобылево (ныне – д. Первомайск Короватичского сельсовета)}}</ref>. Самай вялікай спаленай вёскай у Беларусі стаў Першамайск, дзе фашысты знішчылі 1 214 мірных грамадзян. * Капліца з асобна стаялай званіцай. * Памятны знак з барэльефам прысвечаны памяці ахвяр вайны. * Стэла, прысвечаная трагедыі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Караваціцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Караваціцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] 1cg6uwvpmxamhubqf0452biun3ta187 0 248141 5141897 4908223 2026-05-15T14:33:49Z JerzyKundrat 174 5141897 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Цішкаўка |вобласць = Гомельская |раён = Рэчыцкі |сельсавет = Караваціцкі }} '''Ці́шкаўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ciškaŭka}}, {{lang-ru|Тишковка}}) — [[вёска]] ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Караваціцкі сельсавет|Караваціцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Караваціцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Караваціцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёна]] sm3ys6s9eq7497hy2uu6t5yvruzbpvb 0 253233 5142061 5003418 2026-05-15T20:20:25Z JerzyKundrat 174 5142061 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ляскавічы}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Ляскавічы |вобласць = Гомельская |раён = Петрыкаўскі |сельсавет2 = Ляскавіцкі }} '''Ля́скавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liaskavičy}}, {{lang-ru|Лясковичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр [[Ляскавіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)|Ляскавіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 24 км у напрамку на захад ад горада [[Петрыкаў]], за 214 км ад [[Гомель|Гомеля]], каля ракі [[Прыпяць]]<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9к}} — С. 428.</ref>. У Ляскавічах размяшчаецца адміністрацыйны цэнтр [[Нацыянальны парк «Прыпяцкі»|Нацыянальнага парка Прыпяцкі]], таксама тут знаходзіцца [[Музей прыроды (Ляскавічы)|Музей прыроды]]<ref>[http://www.npp.by/about_national_park/locatoin/ Месторасположение НПП]</ref>. З 2010 г. у аграгарадку праходзіць Міжнародны фестываль этнакультурных традыцый «Зоў Палесся»<ref>[http://www.gomel-region.gov.by/ru/zov-ru/ Международный фестиваль этнокультурных традиций «Зов Полесья»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161230001628/http://www.gomel-region.gov.by/ru/zov-ru/ |date=30 снежня 2016 }}</ref>. == Гісторыя == У 1662 г. згадваецца ў складзе [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскага павету]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 1</ref>. Вёска ўваходзіла ў склад буйного маёнтка Брынёў. У канцы XVIII ст. маёнтак Брынёў з прыналежнымі вёскамі ([[Брынёў (Петрыкаўскі раён)|Брынёў]], Ляскавічы, [[Капцэвічы (пасёлак)|Капцэвічы]] і інш.) належаў [[магнат]]ам [[Хадкевічы|Хадкевічам]]. [[Геранім Антонавіч Кеневіч]] (1796—1884) купіў у [[1838]] г. у графа [[Аляксандр Францішак Хадкевіч|Аляксандра Францішка Хадкевіча]] (1776—1838) маёнтак Брынёў (Брынёў, Ляскавічы і інш.). З таго часу маёнтак належаў [[Кеневічы|Кеневічам]] фактычна да [[1920]] г., калі Кеневічы ў выніку нацыяналізацыі бальшавікамі страцілі ўсе свае маёнткі, прадпрыемствы і палацы, якія апынуліся на [[СССР|савецкім баку]] ў [[БССР]] пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]]. Самі [[Кеневічы]] пераехалі на сталае жыхарства ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. У 1968 годзе да вёскі далучана вёска [[Кабачок (Петрыкаўскі раён)|Кабачок]]<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 лютага і 11 красавіка 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 20 (1214).</ref>. Да 15 жніўня 1974 года цэнтр Ляскавіцкага сельсавета<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. 20 лютага 1975 года вёска перададзена ў склад [[Брынёўскі сельсавет|Брынёўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 лютага 1975 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 15 (1461).</ref>. 24 мая 1978 года цэнтр Брынёўскага сельсавета перанесены ў Ляскавічы, а сам сельсавет быў перайменаваны ў Ляскавіцкі<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў Беларускай ССР ад 24 мая 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. У 1999 годзе 754 жыхары ў 332 дварах<ref name="bel9" />. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Файл:Lyaskovichi, museum of nature.jpg|міні|Музей прыроды]] * [[Свята-Міхайлаўская царква (Ляскавічы)|Свята-Міхайлаўская царква]] ([[1993]]) * Музей прыроды === Страчаная спадчына === * Свята-Міхайлаўская царква ([[1879]]) == Вядомыя асобы == * [[Іван Міхайлавіч Бамбіза]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=22|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-141. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ляскавіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)}} [[Катэгорыя:Ляскавіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Петрыкаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Кеневічы]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] gysb2obv9vj56k7bmmjbow3dsc8p1ck 0 257844 5141971 5097533 2026-05-15T18:07:48Z JerzyKundrat 174 5141971 wikitext text/x-wiki '''Брус''', значэнні * Бервяно, апілаванае або ачасанае з чатырох бакоў. * Прадаўгаваты прадмет, кавалак чаго-н. чатырохграннай формы. * Асабістае імя, прозвішча, тапонім. == Асабістае імя == * [[Брус Бётлер]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (2011) * [[Брус Лі]], майстар усходніх адзінаборстваў, амерыканскі і ганконгскі кінаакцёр == Прозвішча == * [[Дэвід Брус]], англійскі бактэрыёлаг * [[Луіс Брус]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі|]] (2023) * [[Патрык Генры Брус]], амерыканскі мастак * [[Стэнлі Брус]], прэм’ер-міністр Аўстраліі * [[Уільям Спірс Брус]], шатландскі гідрабіёлаг, заолаг, арктычны і антарктычны даследчык * [[Якаў Вілімавіч Брус]], рускі дзяржаўны дзеяч == Тапонім == * [[Брус (Шклоўскі раён)|Вёска Брус]], [[вёска]] ў [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] * [[Стары Брус (гміна)|Гміна Стары Брус]], [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]] * [[Паўвостраў Брус]] і [[нацыянальны парк паўвостраў Брус]] == Іншае == * [[Брус (механіка)|Брус]] — мадэль цела ў механіцы. == Гл. таксама == * [[Брусы]] {{неадназначнасць}} 3uz93vk1uhlw8ot9dnss8j6xb1mlsfn 5141976 5141971 2026-05-15T18:12:09Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5141976 wikitext text/x-wiki '''Брус''', значэнні * Бервяно, апілаванае або ачасанае з чатырох бакоў. * Прадаўгаваты прадмет, кавалак чаго-н. чатырохграннай формы. * Асабістае імя, прозвішча, тапонім. == Асабістае імя == * [[Брус Бётлер]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (2011) * [[Брус Лі]], майстар усходніх адзінаборстваў, амерыканскі і ганконгскі кінаакцёр == Прозвішча == * [[Дэвід Брус]], англійскі бактэрыёлаг * [[Луіс Брус]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі|]] (2023) * [[Патрык Генры Брус]], амерыканскі мастак * [[Стэнлі Брус]], прэм’ер-міністр Аўстраліі * [[Уільям Спірс Брус]], шатландскі гідрабіёлаг, заолаг, арктычны і антарктычны даследчык * [[Якаў Вілімавіч Брус]], рускі дзяржаўны дзеяч == Тапонім == * [[Брус (Шклоўскі раён)|Вёска Брус]], [[вёска]] ў [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] * [[Стары Брус (гміна)|Гміна Стары Брус]], [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]] * [[Паўвостраў Брус]] і [[нацыянальны парк паўвостраў Брус]] == Іншае == * [[Брус (механіка)|Брус]] — мадэль цела ў механіцы. == Гл. таксама == * [[Брусок]] * [[Брусы]] {{неадназначнасць}} mo9wj09163mc3d80u34envfvd8255ch 5141982 5141976 2026-05-15T18:25:23Z JerzyKundrat 174 5141982 wikitext text/x-wiki '''Брус''', значэнні * Бервяно, апілаванае або ачасанае з чатырох бакоў. * Прадаўгаваты прадмет, кавалак чаго-н. чатырохграннай формы. * Асабістае імя, прозвішча, тапонім. == Асабістае імя == * [[Брус Бётлер]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (2011) * [[Брус Лі]], майстар усходніх адзінаборстваў, амерыканскі і ганконгскі кінаакцёр == Прозвішча == * [[Дэвід Брус]], англійскі бактэрыёлаг * [[Луіс Брус]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі|]] (2023) * [[Патрык Генры Брус]], амерыканскі мастак * [[Стэнлі Брус]], прэм’ер-міністр Аўстраліі * [[Уільям Спірс Брус]], шатландскі гідрабіёлаг, заолаг, арктычны і антарктычны даследчык * [[Якаў Вілімавіч Брус]], рускі дзяржаўны дзеяч == Тапонім == * [[Брус (Шклоўскі раён)|Вёска Брус]], [[вёска]] ў [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] * [[Стары Брус (гміна)|Гміна Стары Брус]], [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]] * [[Паўвостраў Брус]] і [[нацыянальны парк паўвостраў Брус]] == Іншае == * [[Брус (механіка)|Брус]] — мадэль цела ў механіцы. == Этымалогія == Брус, брусо́к, {{lang-ru|брус, ‑ок}}, {{lang-uk|брус}} і да т. п., {{lang-pl|brus}}, {{lang-cs|brus}}, {{lang-bg|брус}}, {{lang-sh|бру̑с}} і г. д. [[Славянскія мовы|Славянскае]] ''*brusъ'' «брус; тачыльны камень». Аблаутная форма да ''*brъs‑'' (параўн. [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскае]] ''бръснѫти'' «скрэбці, брыць»). Далей параўноўваюць з {{lang-lt|braũkti}} «выціраць» і да т. п.; ст.-ісл. ''brúna'' «тачыць» і інш.<ref>Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. Т. 1. А—Б. — Мн., 1978.</ref> == Гл. таксама == * [[Брусок]] * [[Брусы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} 07cjvpdb281x40m605zbawn8amwd38a 0 267537 5142100 3860659 2026-05-15T20:43:51Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5142100 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Салавей}} '''Леў Антонавіч Салаве́й'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|21|10|1925}}, [[Мінск]] — {{ДС|3|1|1988}}) — беларускі [[перакладчык]] і [[крытык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і рабочага. Да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] паспеў скончыць 1-ы курс [[Мінскі будаўнічы тэхнікум|Мінскага будаўнічага тэхнікума]]. Пасля вайны працаваў на чыгунцы. Скончыў [[аддзяленне журналістыкі БДУ]] (1950). Падчас вучобы працаваў у рэдакцыі газеты [[Чырвоная змена|«Чырвоная змена»]] і [[Галоўнае ўпраўленне па справах літаратуры і выдавецтваў пры СМ БССР|Галоўным упраўленні па справах літаратуры і выдавецтваў пры СМ БССР]]. З 1950 года — рэдактар, з 1968 — загадчык рэдакцыі перавыданняў і перакладаў выдавецтва [[Беларусь (выдавецтва)|«Беларусь»]]. У 1972—1983 гадах — загадчык рэдакцыі перакладной літаратуры выдавецтва [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|«Мастацкая літаратура»]]. Член [[СП БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] з 1954 года. Пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]] у [[Мінск]]у. == Творчасць == Дэбютаваў у друку ў 1950 годзе. Аўтар літаратурна-крытычных артыкулаў і рэцэнзій. Працаваў у асноўным у галіне мастацкага перакладу. Пераклаў на беларускую аповесці [[Ганс Фрыдрыхавіч Леберэхт|Г. Леберэхта]] «Святло ў Каордзі» (1952), [[Аляксандр Іванавіч Купрын|А. Купрына]] «Алеся» (1970), [[Георгій Макеевіч Маркаў|Г. Маркава]] «Наказ» (1976), [[Уладзімір Фёдаравіч Цендракоў|У. Цендракова]] «Вясеннія пярэваратні» (1977), [[Чынгіз Тарэкулавіч Айтматаў|Ч. Айтматава]] «Пасля казкі» («Белы параход», 1978), раманы [[Анатоль Навумавіч Рыбакоў|А. Рыбакова]] «Вадзіцелі» (1953), [[Дзін Лін]] «Сонца над ракой Сангань» (1954), [[Стэр'ё Спасэ|С. Спасэ]] «Афэрдзіта зноў у вёсцы» (1960), [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Ф. Дастаеўскага]] «Белыя ночы» (1971), [[Іван Сяргеевіч Грыгурка|І. Грыгуркі]] «Канал» (1975), [[Алесь Ганчар|А. Ганчара]] «Бераг любові» (часопіс «Полымя», 1977), [[Алім Пшэмахавіч Кешокаў|А. Кешокава]] «Зламаная падкова» (1981), [[Мікалай Елісеевіч Шундзік|М. Шундзіка]] «Белы шаман» (1983), аднатомнік выбраных твораў [[Міхай Садавяну|М. Садавяну]] (1954), «Аповесці» [[Лу Сінь|Лу Сіня]] (1956), аповесці і апавяданні [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. Талстога]] (1977), «Выбранае» А. Купрына (1985) і інш. У перакладзе Л. Салаўя з беларускай на рускую выйшлі раманы [[Рыгор Мурашка|Р. Мурашкі]] «Салаўі святога Палікара» (1970) і «Сын» (1973), [[Міхась Зарэцкі|М. Зарэцкага]] «Сцежкі-дарожкі» (1971), [[Мікола Ткачоў|М. Ткачова]] «Дыханне агню» (1983), аднатомнікі выбраных твораў [[Аркадзь Нічыпаравіч Марціновіч|А. Марціновіча]] «Накцюрн» (1969), [[Васіль Каваль|В. Каваля]] «Выбранае» (1975), [[Максім Іванавіч Гарэцкі|М. Гарэцкага]] «Чырвоныя ружы» (1976), [[М. Ваданосаў|М. Ваданосава]] «Надзеі і здзяйсненні» (1979), аповесці [[Рыгор Восіпавіч Няхай|Р. Няхая]] «Туман над стэпам» і «Алёшка-атаман» (1974), [[Павел Нічыпаравіч Кавалёў|П. Кавалёва]] «Аповесць пра добрае сэрца» (1976), [[Іван Якаўлевіч Навуменка|І. Навуменкі]] «Апошняя восень» (1977), [[М. Гроднеў|М. Гроднева]] «Што скажуць людзі» (1978), [[Міхаіл Прохаравіч Парахневіч|М. Парахневіча]] «Маленства мае і тваё» (1978) і інш. == Прызнанне == Узнагароджаны медалямі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Салавей Леў}} * {{Крыніцы/БелЭн|14|Салавей Леў Антонавіч|Саламевіч І. У.|95}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130315}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Салавей Леў Антонавіч}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на рускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з кітайскай мовы]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі СССР]] 3fb8c6rnegf9a0842shiogd6qqavfrr 0 267974 5142292 4452149 2026-05-16T10:18:25Z JerzyKundrat 174 5142292 wikitext text/x-wiki '''Свята-Георгіеўская царква''' — назва шэрагу праваслаўных храмаў, асвячоных у гонар [[Георгій Перамаганосец|Святога Георгія]]. == Беларусь == * [[Свята-Георгіеўская царква (Альба)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Асвея)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Бабруйск)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Баранавічы)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Валавель)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Вардамічы)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Вілейка)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Віцебск)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Вялікія Лукі)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Даматканавічы)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Жыровіцы)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Забалоцце)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Заполле)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Каменюкі)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Кобрын)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Косава)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Лешня)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Львоў)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Лядзец)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Мір)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Партызанскі)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Пугляі)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Рагава)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Сінкевічы)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Слабодка)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Славацічы)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Смілавічы)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Старое Высокае)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Чудзін)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Яглевічы)]] == ЗША == * [[Царква Святога Георгія (Чыкага)]] {{Неадназначнасць|храмы}} [[Катэгорыя:Храмы Святога Георгія]] 8wbpskgasvhrvry22wtq9tahfmbzf9s 0 281186 5141950 5129513 2026-05-15T17:24:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141950 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Узбор’е |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 02|lat_sec = 34 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 43|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Астрашыцкагарадоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243017904 }} '''Узбо́р’е'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Uzborje}}, {{lang-ru|Узборье}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Астрашыцкагарадоцкі сельсавет|Астрашыцкагарадоцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У даведніку «[[Гарады і вёскі Беларусі]]» гэтаму Узбор’ю памылкова прыпісваюць ранейшую гісторыю аднайменнага засценка, аднак тое Узбор’е месцілася далей на паўночны захад, ля разліву ракі [[Усяжа (рака)|Усяжы]]{{Sfn|SgKP|1892|s=867}} (цяпер Астрашыцкае вадасховішча)<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1418726_0420092_z14_54.062485,27.675676|title=Старое Узбор’е на карце}}</ref>. Новае Узбор’е было закладзена ля засценка Сумежжа і пазней яго паглынула. З 20 жніўня 1924 года ў [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкім раёне]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года). З 19 студзеня 1931 года ў [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]]. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1926 год — 9 двароў, 59 жыхароў * 1999 год — 5 жыхароў * 2009 год — 5 жыхароў * 2019 год — 19 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2026-04-19|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Узбор’е|465}} * {{SgKP|XII|867|Uzborze, białoruskie Uzborje|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Астрашыцкагарадоцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Астрашыцкагарадоцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] axacqivcsspgzquwkh11xhjfh5pq40p 0 283108 5142190 5122280 2026-05-16T03:46:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142190 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Уладзіміраўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Уладзіміраўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = 1-й пер. Карла Маркса, Владимировка.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 31|lat_sec = 44 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 08|lon_sec = 22 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блонскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 1410775210 }} '''Уладзі́міраўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Uladzimiraŭka}}, {{lang-ru|Владимировка}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Блонскі сельсавет|Блонскага сельсавета]]. Месціцца за 0,5 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 52 км ад [[Мінск|Мінска]], 4 км ад чыгуначнай станцыі [[Пухавічы (станцыя)|Пухавічы]]. == Гісторыя == [[Пасёлак]] утвораны за часамі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], пазней вёска. == Насельніцтва == * 1960 год — 175 жыхароў * 2002 год — 64 гаспадаркі, 147 жыхароў * 2010 год — 62 гаспадаркі, 138 жыхароў * 2019 год — 146 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-24|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Уладзіміраўка|190—191}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Блонскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Блонскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] jrhs7bcj09e0v0uuluzxdvh3q4zkf9w 0 283117 5141933 5122278 2026-05-15T16:49:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141933 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Угодзіна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 23|lat_sec = 29 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 12|lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блужскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243020267 }} '''Уго́дзіна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Uhodzina}}, {{lang-ru|Угодино}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Блужскі сельсавет|Блужскага сельсавета]]. Месціцца за 16 км на поўдзень ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 71 км ад [[Мінск]]а, 13 км ад чыгуначнай станцыі [[Талька (станцыя)|Талька]], на рацэ [[Сіняўка (рака)|Сіняўка]]. == Гісторыя == У пачатку XX стагоддзя [[Урочышча|ўрочышча]] ў [[Амяльнянская воласць|Амяльнянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Амяльнянскай воласці накіроўвалі звароты ў [[Народны Сакратарыят Беларусі]] са скаргамі на дзеянні нямецкіх акупацыйных улад<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1926 годзе мела статус [[Пасёлак|пасёлка]]. У пачатку 1930-х гадоў праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]], працавала кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1908 год — 10 двароў, 52 жыхары * 1926 год — 10 двароў, 51 жыхар * 1960 год — 79 жыхароў * 2002 год — 3 гаспадаркі, 4 жыхары * 2010 год — 3 гаспадаркі, 3 жыхары * 2012 год — 1 гаспадарка, 1 жыхар * 2019 год — 1 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Угодзіна|189—190}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухав. р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Блужскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Блужскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] bo623lrsoxuylm4b9kpao4axxiu2ymh 0 283193 5141926 4739285 2026-05-15T15:54:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141926 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Уборкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Уборкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Уборки.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 37|lat_sec = 03 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 00|lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Дукорскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243015733 }} '''Убо́ркі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Uborki}}, {{lang-ru|Уборки}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дукорскі сельсавет|Дукорскага сельсавета]]. == Гісторыя == [[Файл:Вид_на_Уборки.jpg|міні|злева|Выгляд з боку суседняй вёскі [[Красная Ніва (Пухавіцкі раён)|Красная Ніва]]]] Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] на землях колішняга маёнтка [[Оштарполле]] (Оштарполь). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1926 год — 12 двароў, 52 жыхары * 2002 год — 10 двароў, 23 жыхары * 2009 год — 9 жыхароў * 2019 год — 8 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-23|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Уборкі|189}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукорскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Дукорскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Уборкі (Пухавіцкі раён)| ]] 7sg8beqza56q6idm18mgfzn5x36334z 0 283367 5141980 5122279 2026-05-15T18:22:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141980 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Узляны |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Пярэжырскі |першае згадванне = 1582 г. |ранейшыя імёны = Паляны, Вузляны }} '''Узля́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вузля́ны'''</ref> ({{lang-be-trans|Uzliany}}; часта '''Вузля́ны'''{{Sfn|Памяць|2003|с=692}}, раней таксама '''Паля́ны''') — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на левым беразе ракі [[Вуж (рака)|Вушанка]]. Уваходзіць у склад [[Пярэжырскі сельсавет|Пярэжырскага сельсавета]]. Месціцца за 35 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 6 км ад [[Чыгуначная станцыя|чыгуначнага]] [[Седча (прыпыначны пункт)|прыпынку Седча]] на лініі [[Мінск]] — [[Асіповічы]]. == Назва == [[Файл:Vuzliany (1).jpg|міні|злева|Узляны.]] Паселішча стаіць на рацэ Вуж (Вужанка, Вушанка), назва паходзіць ад яе. Часам паселішча называлі Ужляны<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 200.</ref>. Паводле географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], тапонім Узляны мае балцкае паходжанне і адпавядае [[Літоўская мова|літоўскаму]] ''uzlos'' — гаць, насціл з жэрдак на гразкай дарозе<ref>{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 383.</ref>. == Геаграфія і экалогія == Знаходзіцца на паўночна-заходнім ускрайку [[Пухавіцкая раўніна|Пухавіцкай раўніны]] на яе мяжы з [[Мінскае ўзвышша|Мінскім узвышшам]]. Па ўсходзе тэрыторыя населенага пункту абмежаваная меліяраванай нізінай уздоўж ракі [[Вуж (рака)|Вушанка]], па поўначы і паўднёвым захадзе ― раней забалочанымі нізінамі з меліярацыйнымі каналамі. На паўднёвым захадзе дамінуючыя вышыні да 180 ― 190 м з гарой Селішчы (196&nbsp;м) ва ўрочышчы Цагельня. На поўдні ― былая забалочаная нізіна, на якой да 1990-х гадоў вялася торфараспрацоўка. На месцы ранейшай здабычы торфу праведзена рэкультывацыя кар’ера з яго абвадненнем. У выніку ў непасрэднай блізкасці ад вёскі на паўднёвым кірунку ад вуліцы Дамавая ўтвораны разліў «Узляны-Маліннікі» ці Узлянскі разліў плошчай 145 га, які з’яўляецца трэцім паводле велічыні вадаёмам Пухавіцкага раёна і адным з аб’ектаў, які, дзякуючы сваёй фаўне, карыстаецца папулярнасцю сярод рыбаловаў і паляўнічых. На паўднева-ўсходнім ускрайку вёскі знаходзіцца копанка Узляны з абсталяваным пляжам, якая амаль штогод уключаецца ў пералік паверхневых водных аб’ектаў, якія выкарыстоўваюцца для адпачынку<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gorka.by/ne-znaya-brodu-ne-sujsya-v-vodu-neskolko-prostyx-rekomendacij-lyubitelyam-otdoxnut-vblizi-vodoemov/|title=«Не зная броду, не суйся в воду»: несколько простых рекомендаций любителям отдохнуть вблизи водоемов — Пухавiцкiя навiны. Пуховичские новости. Марьина Горка. Новости Марьиной Горки|date=2021-05-04|access-date=2024-09-26|archive-date=29 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529132647/http://www.gorka.by/ne-znaya-brodu-ne-sujsya-v-vodu-neskolko-prostyx-rekomendacij-lyubitelyam-otdoxnut-vblizi-vodoemov/|url-status=dead}}</ref>. На ўсход ад вёскі па правым беразе ракі Вушанка раней размяшчаўся кар’ер для здабычы пяску і пясочна-гравійнай сумесі, які быў рэкультываваны з высадкай на яго месцы хвойных дрэваў. Разам з суседні лесам Барок былы кар’ер уключаны ў паляўніча-гаспадарчую зону<ref>{{Cite web|url=https://rgooboor.by/f/puhovichskaya_2020-1.jpg|title=БООР|website=rgooboor.by|access-date=2024-09-26}}</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === У 1-й палове XV стагоддзя Узляны ўваходзілі ў склад [[Бакштанская воласць|Бакштанскай воласці]], якая належала заможнаму магнацкаму роду [[Кезгайлы|Кезгайлаў]]. У 1447 годзе частка гэтых уладанняў з [[Чэрвень (горад)|Ігуменам]] і 2000 жыхарамі воласці, а таксама з Узлянамі і суседнімі [[Азярычына]]м, [[Пярэжыр]]амі, [[Лешніца (Пухавіцкі раён)|Лешніцай]] і [[Такарня]]й, перададзена [[Віленскае біскупства|Віленскаму біскупству]]<ref>''Jelski A.'' Ozieryczyn. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. VII. — Warszawa, 1892. — С. 788.</ref>. У афіцыйных дакументах Узляны ўпершыню ўпамінаюцца ў 1582 годзе, тады яны адносіліся да маёнтка Пярэжыр, уваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="atlas" />. Не пазней за другую палову XVII стагоддзя ва Узлянах утварылася [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйская]] супольнасць, тады паселішча было падзелена на мястэчка Узляны з пераважна яўрэйскім насельніцтвам і вёску Паляны з [[Хрысціянства|хрысціянскім]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://club.berkovich-zametki.com/?p=54226|title=Леонид Смиловицкий: По следам еврейских кладбищ Беларуси. Узляны — Мастерская|date=2020-03-05|access-date=2024-11-02}}</ref>. У 1-м дзесяцігоддзі XVIII стагоддзя ўзлянскай яўрэйскай супольнасцю пабудавана драўляная сінагога<ref>Wooden Synagogues of Poland in the 17th and 18th Century. Uzlyany (англ.). ''WE REMEMBER! SHALOM!'' (1 марта 2003).</ref>, асаблівасцю якой быў выраблены рэзчыкам па дрэве Баерам Бен Ісраэлем Арон-ха-Кодэш, дзе захоўвалася Тора супольнасці<ref name=":0" />. У 1771 годзе біскуп віленскі [[Ігнацы Якуб Масальскі]] аддзяліў Узляны ад парафіі [[Пярэжыр]]скай, фундаваў тут [[Уніяцтва|уніяцкую]] царкву Покрыва Багародзіцы, святаром быў Тэадор Дылеўскі{{Sfn|SgKP|1892|s=869}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === [[Файл:Uzliany, vioska. Узляны, вёска (1866).jpg|міні|злева|План вёскі Узляны, 1866 г.]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Расійскія ўлады адабралі маёнтак у віленскага біскупства і [[Падараванні сялян|падаравалі яго]] ў 1795 годзе генералу-паручніку Пятру Аляксеевічу Ісленьеву. Пётр Ісленьеў атрымаў мястэчка Паляны (альтэрнатыўная назва Узляны) з некалькімі вёскамі і 1200 падданых мужчынскага полу{{Sfn|SgKP|1892|s=869}}. Генерал тут не жыў і ў 1803 годзе саступіў маёмасць генералу войск польскіх Адаму Длускаму. Апошні ў 1805 годзе перадаў Узляны Паўлу Сакеру, які быў родам з [[Курляндыя|Курляндыі]]. У 1829 годзе ў Міхала, сына Паўла Сакера, маёнтак набыў Ежы Стрэнкоўскі. У 1840 годзе ўдава Катарына Стрэнкоўская падзяліла Узляны паміж сваімі дочкамі — Зузанай, жонкай [[Ян Лапа|Яна Лапы]], і Юліяй, жонкай Багуслава Копця герба «[[Любіч (герб)|Любіч]]». Копцям дасталіся Узляны, а другая палова, названая ў [[Зузанполь (Пухавіцкі раён)|Зузанполем]] (у гонар Зузаны Лапы з Стрэнкоўскіх) ад пабудаванага фальварка, належала Лапам{{Sfn|SgKP|1892|s=869}}. Пазней маёнтак Узляны перайшоў сыну Багуслава і Юліі, Аляксандру Копцю, жонкай якога была Філіпіна з Дыякевічаў. Пасля 1861 года ў [[Пярэжырская воласць|Пярэжырскай воласці]] Ігуменскага павета. У гэты ж час каля 200 яўрэяў «аселі» ў гэтай мясцовасці. Займаліся яны пераважна рознічным гандлем, бо мястэчка атрымала прывілей на нядзельны торг{{Sfn|SgKP|1892|s=869}}. У сярэдзіне XIX стагоддзя рабінам ва Узлянах быў Шалом Штылбанс, адзін з найбольш шанаваных іўдзейскіх святароў, які меў афіцыйны тытул «гаон»<ref name=":0" />. Пасля яго смерці ў 1870 годзе іўдзейскую супольнасць узначаліў яго сын Пінхас Штылбанс (1848―?). У 1886 годзе ёсць праваслаўная царква, у мястэчку вінакурны завод, яўрэйская малітоўная школа. У 1889 годзе ўладальніцай маёнтка Узляны была Філіпіна Мацвееўна Копець, было 300 дзесяцін зямлі; маёнткам [[Зузанполь (Пухавіцкі раён)|Сузанполь (Зузанполе)]] валодаў Міхал Паўлавіч Трафімаў, ганаровы грамадзянін, праваслаўны, было 200 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии, Мн., 1889</ref>. Пасля Філіпіны Копець маёнткам Узляны валодаў яе сын Артур, капітан гвардыі, потым дачка Эвеліна{{Sfn|SgKP|1892|s=869}}. У 1897 годзе ў вёсцы былі 2 [[Хлебазапасны магазін|хлебазапасныя магазіны]]; таксама было сяло, другая вёска і маёнтак. У 1898 годзе пабудаваная новая (драўляная) Пакроўская царква. У 1903 годзе адкрытая царкоўна-прыходская школа<ref name="vioski">{{Крыніцы/ГВБ|8-4|Узляны|190}}</ref>. У 1909 годзе ў мястэчку была праваслаўная царква, сінагога, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, праводзіліся штотыднёвыя таржкі. У 1914 годзе ва Узлянах дзейнічала Дзяржаўная ашчадная каса № 117 пры Мінскім аддзяленні Дзяржаўнага банка. === Найноўшы час === [[Файл:Uzliany (3).jpg|міні|Помнік загінулым яўрэям.]] З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Створана працоўная школа 1-й ступені, у якой у 1922 годзе вучылася каля 70 дзяцей, працавалі 2 настаўнікі. 3 20 жніўня 1924 года цэнтр [[Узлянскі сельсавет|Узлянскага сельсавета]] [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года); з 18 студзеня 1931 года ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]], з 12 лютага 1935 года ў [[Рудзенскі раён|Рудзенскім]], з 6 ліпеня 1935 года ў [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкім]], з 11 лютага 1938 года ў Рудзенскім раёнах<ref name="vioski" />. У пачатку 1930-х гадоў праведзена прымусовая [[калектывізацыя]]. У 1933 годзе былі [[калгас]]ы імя Сталіна і імя Леніна, 2 млыны, шавецкая майстэрня, 2 кузні. З 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]<ref name="vioski" />. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 28 чэрвеня 1941 года была акупавана войскамі [[Трэці рэйх|Германіі]]. 8 кастрычніка 1941 года нямецкая адміністрацыя здзейсніла забойства 375 мірных жыхароў — яўрэяў, якія жылі ва Узлянах. Дзейнічала антыфашысцкае падполле, у ваколіцах вёскі — савецкая [[партызанская брыгада «Беларусь»]]. 4 ліпеня 1944 года пры савецкім вызваленні раёна каля вёскі ў баі адзначыліся салдаты 5-й батарэі 220-га знішчальна-супрацьтанкавага артылерыйскага палка 48-й арміі пад камандаваннем гвардыі капітана [[Антон Канстанцінавіч Леанцюк|Антона Леанцюка]], якія, паводле савецкай гістарыяграфіі, з узводам прыдадзеных танкаў у ходзе 3-гадзіннага бою адбілі 6 варожых атак, забілі больш за 600 салдат і афіцэраў, 2 самаходна-артылерыйскія ўстаноўкі, 4 мінамёты, 9 аўтамашын і бронетранспарцёраў, 6 кулямётаў. Антону Леанцюку, гвардыі сяржантам Дзмітрыю Чапусаву, [[Афанасій Рыгоравіч Чарняк|Афанасію Чарняку]], {{нп5|Яфрэм Рыгоравіч Курачкін|Яфрэму Курачкіну|d|Q15207244}} і гвардыі малодшаму сяржанту [[Васіль Фёдаравіч Токараў|Васілю Токараву]] (пасмяротна) прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]<ref name="vioski" />. З 8 красавіка 1957 года ў [[Навапольскі сельсавет|Навапольскім сельсавеце]] Рудзенскага раёна<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 красавіка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 5.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб ліквідаванні некаторых раёнаў Беларускай ССР ад 20 студзеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 2.</ref>, з 1 красавіка 1960 года ў [[Пярэжырскі сельсавет|Пярэжырскім сельсавеце]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. У 1968 годзе да Узлян была далучана вёска Паляны{{Sfn|Памяць|2003|с=25}}. У 1970 годзе цэнтр калгаса імя Куйбышава<ref name="vioski"/>. У 1980-х гадах і пазней дзейнічалі базавая школа, дзіцячы яслі-сад, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, ашчадная каса, дом культуры з музеем, магазін раённага спажывецкага таварыства і комплексны пункт бытавога абслугоўвання<ref name="vioski" />. Мясцовая сельскагаспадарчая вытворчасць ажыццяўляецца калгасам (з 2003 года ― калгасам-камбінатам) «Барацьба» з цэнтрам у [[Зазерка|Зазерцы]], пераўтвораным у 2010 годзе ў ААТ «Зазерка»<ref>''Кацярына Вернікоўская.'' ААТ «Зазерка» адзначае 90-гадовы юбілей. ''Пухавіцкія навіны'' (20 марта 2020).</ref>. З 2005 года ва Узлянах зарэгістравана і функцыянуе ТАА «Ліцейны двор», якое займаецца вытворчасцю мастацкіх кампазіцый з каляровых і чорных металаў. Да 28 мая 2013 года вёска была цэнтрам [[Узлянскі сельсавет|Узлянскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }} {{Ref-ru}}</ref>. У 2000-х ― 2010-х гадах у вёсцы спыніў сваю работу шэраг устаноў. У 2016 годзе адбылося закрыццё дзіцячага сада і школы, адукацыйныя паслугі насельніцтву аказваюцца на базе дзяржаўнай установы адукацыі «[[Грэбенская базавая школа]]». У 2020 годзе двухпавярховы цагляны будынак узлянскай базавай школы прададзены на аўкцыёне<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/regions/view/zdanie-byvshej-shkoly-prodano-na-auktsione-v-puhovichskom-rajone-399322-2020/|title=Здание бывшей школы продано на аукционе в Пуховичском районе|website=belta.by|date=2020-07-20|access-date=2024-09-26}}</ref>. <center><gallery caption="Старыя выявы мястэчка" widths="215" heights="180" perrow="4"> Synahoha ŭ Vuźlanach.jpg|Сінагога ва Узлянах, малюнак канца XIX ст. Synahoha ŭ Vuźlanach 2.jpg|Інтэр’ер сінагогі Vuźlanskaja synagoga. Вузьлянская сынагога (1901-17) (2).jpg|Інтэр’ер сінагогі Vuźlanskaja synagoga. Вузьлянская сынагога (1901-17).jpg|Інтэр’ер сінагогі </gallery></center> == Насельніцтва == * 1800 год — вёска, 62 двары, 532 жыхары; мястэчка, 15 двароў, 87 жыхароў * 1886 год — 73 двары, 624 жыхары * 1897 год — мястэчка, 135 двароў, 805 жыхароў; сяло, 76 двароў, 570 жыхароў; вёска, 75 двароў, 562 жыхары; маёнтак, 3 двары, 67 жыхароў * 1908 год — вёска, 75 двароў, 502 жыхары; другая вёска, 76 двароў, 570 жыхароў; мястэчка, 105 двароў, 867 жыхароў; маёнтак, 3 двары, 67 жыхароў * 1917 год{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=103}} — мястэчка, 102 двары, 690 жыхароў (89 [[Беларусы|беларусаў]], 12 [[Палякі|палякаў]], 589 [[Яўрэі|яўрэяў]]); сяло, 78 двароў, 438 жыхароў (434 беларусы, 4 «іншай нацыянальнасці» — не беларусы, палякі, яўрэі ці ўкраінцы); вёска, 103 двары, 521 жыхар (515 беларусаў, 6 палякаў); маёнтак, 39 жыхароў (34 беларусы, 5 палякаў) * 1960 год — 120 жыхароў * 1970 год — 166 двароў, 447 жыхароў * 1999 год — 436 жыхароў * 2002 год — 151 двор, 399 жыхароў * 2009 год — 375 жыхароў * 2019 год — 321 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-09-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Славутасці == [[Файл:Michal Bohuš-Šyška (Michał Bohusz Szyszko), Uzliany. Міхал Богуш-Шышка, Узляны (2024).jpg|міні|Магіла Міхала Богуша-Шышкі, 2024 г.]] * Магіла [[Міхал Богуш-Шышка|Міхала Богуша-Шышкі]] (1811, [[Варонічы (Пухавіцкі раён)|Варонічы]] — 1877, [[Пяскі (Пярэжырскі сельсавет)|Альхова]]), культурнага дзеяча, архівіста, перакладчыка, гісторыка і лінгвіста. * Помнік загінулым яўрэям * Яўрэйскія могілкі * [[Брацкая магіла (Узляны)|Брацкая магіла савецкіх войнаў і партызан]] (1941—1944 гады) * Помнік на месцы бою воінаў-артылерыстаў 4 ліпеня 1944 года <gallery caption="Яўрэйскія могілкі" widths="215" heights="180" perrow="3"> Uzliany (6).jpg| Uzliany (11).jpg| Uzliany (10).jpg| </gallery> === Страчаная спадчына === * [[Сінагога (Узляны)|Сінагога]] (XVIII ст. —XX?) * [[Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы (Узляны)|Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]] (1880) == Вядомыя асобы == * [[Давід Сарноў]] (1891—1971) — амерыканскі сувязіст і бізнесмен, адзін з заснавальнікаў радыё і тэлевяшчання ў ЗША. * [[Юджын Лаянс]] (1898—1985) — амерыканскі журналіст і пісьменнік, стрыечны брат Давіда Сарнова. * [[Міхаіл Львовіч Гебелеў|Міхаіл Гебелеў]] (1905—1942) — кіраўнік падполля ў [[Мінскае гета|Мінскім гета]]. * [[Васіль Сцяпанавіч Барташэвіч|Васіль Барташэвіч]] (1915—2009) — жывапісец. * [[Давід Яўхімавіч Гершановіч|Давід Гершановіч]] (1920—2007) — доктар геолага-мінералагічных навук. * [[Соф’я Купрыянаўна Наркевіч|Соф’я Наркевіч]], дзяв. Паўловіч (1928—2009) — свінарка калгаса імя Куйбышава, Герой Сацыялістычнай Працы (1966), дэпутатка Вярхоўнага Савета БССР. * Дзмітрый Плышэўскі (?—1937) — святар, у 1999 годзе як святамучанік прылічаны Беларускім экзархатам Рускай праваслаўнай царквы да мясцовашанаваных святых, уключаны ў спіс навамучанікаў i спаведнікаў Расійскіх. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] 1917 года быў прызначаны святаром у Палянскую (Узлянскую) царкву Покрыва Прасвятой Багародзіцы, падчас узмацнення антырэлігійнай палітыкі быў упершыню арыштаваны ў 1930 годзе ва Узлянах, а пасля закрыцця храма і пераводу ў Смалявічы арыштаваны ў верасні 1937 года i рэпрэсаваны за «контррэвалюцыйную дзейнасць». == Спіс вуліц == [[Файл:Uzliany (19).jpg|міні|Цэнтральная вуліца.]] * Давіда Сарнова вуліца * Дамавая вуліца * Новы завулак * Палявая вуліца * Садовая вуліца * Цэнтральная вуліца<ref>{{cite web|url = http://gzk.nca.by/1df87ed1763d472782a1d67d02621cd2.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21287%26setstreet%3D%26rand%3D0.9233759280521243|title = Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher = Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь|accessdate = 12 лютага 2020|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210411062432/http://gzk.nca.by/1df87ed1763d472782a1d67d02621cd2.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21287%26setstreet%3D%26rand%3D0.9233759280521243|archivedate = 11 красавіка 2021|url-status = dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Узляны|190}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12|868|Uźlany|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14|678|Zuzanpol|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пярэжырскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пярэжырскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Узляны| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] hi9bu04xg88yxte4kbo3p01ej9ogcd7 0 283368 5142303 5122281 2026-05-16T10:49:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142303 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ушанка |выява = Ušanka_(02).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Пярэжырскі }} '''Уша́нка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вуша́нка'''</ref> ({{lang-be-trans|Ušanka}}, таксама '''Вуша́нка''') — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Вуж (рака)|Вушанка]]. Уваходзіць у склад [[Пярэжырскі сельсавет|Пярэжырскага сельсавета]]. Месціцца за 32 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 47 км ад [[Мінск]]а, 9 км ад чыгуначнай станцыі [[Рудзенск]] на лініі Мінск—Асіповічы. == Гісторыя == У 1593 годзе Ушанка адносілася да маёнтка [[Зазер’е (Пухавіцкі раён)|Зазер’е]], уласнасць [[Слушкі|Служкаў]], у складзе [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С.239.</ref>. У канцы XVIII стагоддзя ўладанне [[Быкоўскія (род)|Быкоўскіх]]<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С.199.</ref>. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У XIX стагоддзі ўладанне [[Ваньковічы|Ваньковічаў]]. Пасля 1861 года ў [[Пярэжырская воласць|Пярэжырскай воласці]] Ігуменскага павета. У другой палове XIX стагоддзе сустракаюцца варыянты назвы Ужанка і Ушонка{{Sfn|SgKP|1892|с=871}}. Паводле перапісу 1897 года [[фальварак]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 20 студзеня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Навапольскі сельсавет|Навапольскага сельсавета]] [[Рудзенскі раён|Рудзенскага раёна]], пасля скасавання якога перададзена ў склад [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб ліквідаванні некаторых раёнаў Беларускай ССР ад 20 студзеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 2.</ref>. 1 красавіка 1960 года ўключана ў склад [[Пярэжырскі сельсавет|Пярэжырскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Узлянскі сельсавет|Узлянскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 — 8 жыхароў * 1908 — 3 двары, 31 жыхар * 1917 — 44 жыхары * 1966 — 76 жыхароў * 1999 — 30 жыхар * 2002 — 13 двароў, 25 жыхароў * 2010 — 18 жыхароў * 2012 — 8 гаспадарак, 12 жыхароў * 2019 — 10 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-09-28|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Спіс вуліц == * Глыбоцкі завулак * Лясная вуліца * Музыкальная вуліца * Палявая вуліца<ref>{{cite web|url = http://gzk.nca.by/bbbe7cc41bf683c53d9d6e6d30ed1ce3.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21288%26setstreet%3D%26rand%3D0.818015106777934|title = Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher = Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Ушанка|191}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12|871|Użanka|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пярэжырскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пярэжырскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] l6dhv6j0re9rupcz6lnj7yu15hdx7rm 0 285747 5142135 4388691 2026-05-15T22:46:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142135 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Уладзімір Сасноўскі | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = [[Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь|Міністр транспарту і камунікацый Беларусі]] | парадак = | парадак-жан = | прэм'ер-міністр = [[Сяргей Сідорскі]] | сцяг = Flag of Belarus.svg | сцяг2 = Mintrans RB.jpg | перыядпачатак = [[27 снежня]] [[2005]] | перыядканец = [[26 чэрвеня]] [[2009]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | папярэднік = [[Міхаіл Баравы]] | пераемнік = [[Іван Шчэрба]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} {{Цёзкі2|Сасноўскі}} '''Уладзі́мір Георгіевіч Сасноўскі''' (нар. {{ДН|||1954}}, г. {{МН|Масква||}}, [[РСФСР]]) — дзяржаўны дзеяч Рэспублікі Беларусь, былы [[Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь|міністр транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]] ([[2005]]—[[2009]]). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]] у [[1976]] годзе па спецыяльнасці «Аўтамабілі і аўтамабільнае гаспадарка». З [[1980]] па [[1982]] прайшоў службу ў [[танк]]авых войсках [[Савецкая армія|Савецкай арміі]] намеснікам камандзіра [[рота|роты]]. У розныя гады займаў пасады начальніка сектара пасажырскіх перавозак аддзела транспарту Мінскага гарвыканкама, эканамічнага саветніка Беларускага камітэта абароны міру, працаваў на кіруючых пасадах у шэрагу камерцыйных структур. У [[1995]]—[[2000]] гадах — намеснік начальніка вытворчага ўпраўлення транспарту і сувязі Мінгарвыканкама, затым начальнікам камунальнага ўнітарнага прадпрыемства «Упраўленне транспарту і сувязі Мінгарвыканкама». З [[2003]] года — выконваючы абавязкі генеральнага дырэктара, генеральны дырэктар транспартнага камунальнага ўнітарнага прадпрыемства «Мінсктранс». [[27 снежня]] [[2005]] года прызначаны міністрам транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь.<ref>[http://laws.newsby.org/documents/ukazp/pos01/ukaz01715.htm Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 27 снежня 2005 г. № 626 «Аб прызначэнні У. Г. Сасноўскага Міністрам транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь»]</ref> [[26 чэрвеня]] 2009 года адпраўлены ў адстаўку<ref>{{Cite web |url=http://pravoby.info/news/post486.htm |title=«29 чэрвеня 2009 года. Дэкрэты, указы і распараджэнні Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь» |access-date=26 кастрычніка 2015 |archive-date=10 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610041838/http://pravoby.info/news/post486.htm |url-status=dead }}</ref>. З [[2010]] года — старшыня праўлення РГА «Беларускі саюз транспартнікаў». {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://who.bdg.by/obj.php?kod=394 Біяграфія на сайце праекта «Хто ёсць хто»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140314030201/http://who.bdg.by/obj.php?kod=394 |date=14 сакавіка 2014 }}{{ref-ru}} * [http://citydog.by/post/pochestnomu/ інтэрв’ю У. Г. Сасноўскага праекту Сіцідог]{{ref-ru}} {{Міністры транспарту і камунікацый Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сасноўскі Уладзімір}} [[Катэгорыя:Міністры транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]] 4cmp8dcxmpkvun1wuc89mv6j6wn8zfc 0 294333 5142281 5105675 2026-05-16T09:47:10Z JerzyKundrat 174 5142281 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Каменюкі |выява = Kamieniuki village.jpg |подпіс = Стары дом у Каменюках |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Камянюцкі }} '''Каменюкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kamieniuki}}, {{lang-ru|Каменюки}}, сустракаецца назва '''Камяню́кі'''<ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7к}}</ref>) — [[аграгарадок]] у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Камянюцкі сельсавет|Камянюцкага сельсавета]]. З 14 красавіка 1964 г. з'яўляецца цэнтрам Камянюцкага сельсавета. == Назва == З аднаго боку, безумоўна напрошваецца сувязь з блр. ''камень'' (і экспрэсіўнае ''камянюка''). З іншага боку, фіксаваліся патранімічныя прозвішчы Камэноўскі ([[Відзы]]), Каменовіч ([[Скідзель]]), Каменіч ([[Восава (Лідскі раён)|Восава)]]<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-63DT-B?mode=g</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89G3-1917-9?i=807</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-G3KV-X?cat=1056124&i=481&lang=pl</ref>. Было старое літоўскае Камэніс<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9B8-99J2-T?i=278&cat=2317996&lang=pl</ref>. З-пад Вільні ([[Лаварышкі]]) ў канцы 18 ст. было Каменка<ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=1401%2F1%2F37</ref>. Ёсць латышскія ''Kamens, Kamenis''<ref>https://uzvardi.lv/surname/788859 https://uzvardi.lv/surname/735418</ref>, літоўскі тапонім ''[[:lt:Kameniškiai|Kameniškiai]]'' ("Каменішкі"). Было старажытнае балцка-літоўскае двухасноўнае імя ''Ka-menas''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 99.</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Leśna_Prawa_near_Kamenyuki.jpg|left|thumb|[[Правая Лясная]] каля Каменюкаў.]] Знаходзіцца за 21 км у напрамку на поўнач ад горада [[Каменец]], за 60 км ад [[Брэст]]а, за 47 км ад чыгуначнай станцыі [[Жабінка (станцыя)|Жабінка]], на рацэ [[Правая Лясная]]<ref name="БЭ7" />. == Насельніцтва == * 2019 год — 896 жыхароў. * 2010 год — 1119 жыхароў. * 1997 год — 1248 жыхароў, 500 двароў<ref name="БЭ7" />. * 1921 год — 138 жыхароў<ref>''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych.'', t. T. 5, województwo białostockie, 1924, s. 8.</ref>. == Славутасці == [[Файл:Orthodox church in Kamenyuki.jpg|міні|злева|[[Свята-Георгіеўская царква (Каменюкі)|Свята-Георгіеўская царква]]]] * Брацкая магіла ([[1941]]) — {{ГККРБ 4|113Д000348}} * [[Свята-Георгіеўская царква (Каменюкі)|Свята-Георгіеўская царква]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Камяню́кі}} — С. 557. == Спасылкі == {{Commons|Category:Kamieniuki}} {{Камянюцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Камянюцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] n54a5by5i2qd8p2pt2yz8l7xhc7204s 5142287 5142281 2026-05-16T10:06:34Z JerzyKundrat 174 5142287 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Каменюкі |выява = Kamieniuki village.jpg |подпіс = Стары дом у Каменюках |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Камянюцкі }} '''Каменюкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kamieniuki}}, {{lang-ru|Каменюки}}, сустракаецца назва '''Камяню́кі'''<ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7к}}</ref>) — [[аграгарадок]] у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Камянюцкі сельсавет|Камянюцкага сельсавета]]. З 14 красавіка 1964 г. з’яўляецца цэнтрам Камянюцкага сельсавета. Тут знаходзіцца адміністрацыя нацыянальнага парка «[[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|Белавежская пушча]]». == Назва == З аднаго боку, безумоўна напрошваецца сувязь з блр. ''камень'' (і экспрэсіўнае ''камянюка''). З іншага боку, фіксаваліся патранімічныя прозвішчы Камэноўскі ([[Відзы]]), Каменовіч ([[Скідзель]]), Каменіч ([[Восава (Лідскі раён)|Восава)]]<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-63DT-B?mode=g</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89G3-1917-9?i=807</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-G3KV-X?cat=1056124&i=481&lang=pl</ref>. Было старое літоўскае Камэніс<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9B8-99J2-T?i=278&cat=2317996&lang=pl</ref>. З-пад Вільні ([[Лаварышкі]]) ў канцы 18 ст. было Каменка<ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=1401%2F1%2F37</ref>. Ёсць латышскія ''Kamens, Kamenis''<ref>https://uzvardi.lv/surname/788859 https://uzvardi.lv/surname/735418</ref>, літоўскі тапонім ''[[:lt:Kameniškiai|Kameniškiai]]'' («Каменішкі»). Было старажытнае балцка-літоўскае двухасноўнае імя ''Ka-menas''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 99.</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Leśna_Prawa_near_Kamenyuki.jpg|left|thumb|[[Правая Лясная]] каля Каменюкаў.]] Знаходзіцца за 21 км у напрамку на поўнач ад горада [[Каменец]], за 60 км ад [[Брэст]]а, за 47 км ад чыгуначнай станцыі [[Жабінка (станцыя)|Жабінка]], на рацэ [[Правая Лясная]]<ref name="БЭ7" />. == Насельніцтва == * 2019 год — 896 жыхароў. * 2010 год — 1119 жыхароў. * 1997 год — 1248 жыхароў, 500 двароў<ref name="БЭ7" />. * 1921 год — 138 жыхароў<ref>''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych.'', t. T. 5, województwo białostockie, 1924, s. 8.</ref>. == Славутасці == [[Файл:Orthodox church in Kamenyuki.jpg|міні|злева|[[Свята-Георгіеўская царква (Каменюкі)|Свята-Георгіеўская царква]]]] * Брацкая магіла ([[1941]]) — {{ГККРБ 4|113Д000348}} * [[Свята-Георгіеўская царква (Каменюкі)|Свята-Георгіеўская царква]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Камяню́кі}} — С. 557. == Спасылкі == {{Commons|Category:Kamieniuki}} {{Камянюцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Камянюцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] eiuk2v8uyv1zfji5jg5fefzbg6dzfpy 0 294397 5142255 4757334 2026-05-16T09:11:24Z JerzyKundrat 174 5142255 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вугляны |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет2 = Рэчыцкі }} {{значэнні|Спасылка=Вугляны}} '''Вугля́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vuhliany}}, {{lang-ru|Угляны}}) — [[вёска]] ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], на левым беразе ракі [[Лясная (рака)|Лясной]]. Уваходзіць у склад [[Рэчыцкі сельсавет (Камянецкі раён)|Рэчыцкага сельсавета]]. == Знаходжанне == Вугляны знаходзяцца за 7 кіламетраў на паўночны ўсход ад горада [[Каменец|Каменца]]. Вугляны злучаны адзінай дарогай з вёскай [[Мартынюкі]] і далей — з Каменцам. На поўнач ад вёскі пачынаецца тэрыторыя [[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|Белавежскай пушчы]], ад якой вёску аддзяляе рэчка. За 1 км на ўсход ад вёскі ад зліцця рэк [[Правая Лясная]] і [[Левая Лясная]] ўтвараецца рака [[Лясная (рака)|Лясная]]. == Гісторыя == Па сведчаннях мясцовых краязнаўцаў, праз Вугляны ў старыя часы праходзілі тры галоўныя шляхі: # Каралеўскі (Вільня—[[Кракаў]]), # Бурштынавы — ад берагоў Балтыйскага мора ў краіны паўднёвай Еўропы, і # Зварніцкі (саляны) — ад [[Салотвын|Салотвіна]], што ў Закарпацці, да [[Гродна|Гародні]], якая мела буйныя саляныя склады. Праз паселішча ішла дарога на Камянец і Брэст. У пачатку XIX стагоддзя вёска знаходзілася ў [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкім павеце]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] і адносілася да маёнтка генерала Гальберга. У 1818—1820 гадах у гэтай мясцовасці адбываліся [[Брэсцка-Кобрынска-Пружанскія выступленні сялян|антыпрыгонніцкія сялянскія хваляванні]]. У 1846 годзе вёска адносілася да маёнтка Камянец-Літоўскі, уласнасці ротмістра Антона Касаржэўскага. Мела 15 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] сядзібнай, 83 дзесяціны ворыўнай зямлі<ref name="bp21.org.by">{{Cite web |url=http://bp21.org.by/ru/art/a090404a.html |title=Артыкул «Абярэгі вёскі Вугляны» ў «Народнай газеце», № 40, 4 кастрычніка 2009 г. |access-date=22 снежня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222222401/http://bp21.org.by/ru/art/a090404a.html |archivedate=22 снежня 2019 |url-status=dead }}</ref>. У 1897 г. вёска з’яўлялася цэнтрам Вуглянскай сельскай гміны [[Камянец-Літоўская воласць|Камянец-Літоўскай воласці]] Брэсцкага павета. Вёска мела [[хлебазапасны магазін]]. У 1905 г. у вёсцы працавала пачатковае [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. У 1921—1939 гадах вёска знаходзілася ў складзе Польшчы. Адносілася да [[Каменец (гміна, Палескае ваяводства)|Каменец-Літоўскай вясковай гміны]] [[Брэсцкі павет (1921—1940)|Брэсцкага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У 1949 г. у вёсцы быў арганізаваны калгас імя Кірава. У пачатковай школе вучылася 48 дзяцей. 13 кастрычніка 1961 г. вёска была перададзена з Рэчыцкага сельсавета ў падпарадкаванне [[Камянецкі пассавет|Камянецкага пассавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 13 кастрычніка 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 2 (961).</ref>. 19 мая 1986&nbsp;г. вярнулася ў склад Рэчыцкага сельсавета з прычыны скасавання [[Камянецкі сельсавет|Камянецкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 19 мая 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 20 (1862).</ref>. У сучасны час гандаль арганізаваны праз аўталаўку. == Насельніцтва == * '''2009''': 31 чалавек * '''2005''': 50 чалавек (30 гаспадарак) * '''1905''': 552 чалавекі * '''1846''': 365 чалавек (50 двароў)<ref name="bp21.org.by"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://wikimapia.org/#lang=be&lat=52.440002&lon=23.895264&z=13&m=w&show=/16417512/be/%D0%92%D1%83%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D1%8B Вугляны на Вікімапіі] {{Рэчыцкі сельсавет (Камянецкі раён)}} [[Катэгорыя:Рэчыцкі сельсавет (Камянецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] ih9wpos4wh9l3iozh2y6mnlprcw3xul 5142256 5142255 2026-05-16T09:11:57Z JerzyKundrat 174 5142256 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вугляны |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет2 = Рэчыцкі }} {{значэнні|Спасылка=Вугляны}} '''Вугля́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vuhliany}}, {{lang-ru|Угляны}}) — [[вёска]] ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], на левым беразе ракі [[Лясная (рака)|Лясной]]. Уваходзіць у склад [[Рэчыцкі сельсавет (Камянецкі раён)|Рэчыцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Вугляны знаходзяцца за 7 кіламетраў на паўночны ўсход ад горада [[Каменец|Каменца]]. Вугляны злучаны адзінай дарогай з вёскай [[Мартынюкі]] і далей — з Каменцам. На поўнач ад вёскі пачынаецца тэрыторыя [[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|Белавежскай пушчы]], ад якой вёску аддзяляе рэчка. За 1 км на ўсход ад вёскі ад зліцця рэк [[Правая Лясная]] і [[Левая Лясная]] ўтвараецца рака [[Лясная (рака)|Лясная]]. == Гісторыя == Па сведчаннях мясцовых краязнаўцаў, праз Вугляны ў старыя часы праходзілі тры галоўныя шляхі: # Каралеўскі (Вільня—[[Кракаў]]), # Бурштынавы — ад берагоў Балтыйскага мора ў краіны паўднёвай Еўропы, і # Зварніцкі (саляны) — ад [[Салотвын|Салотвіна]], што ў Закарпацці, да [[Гродна|Гародні]], якая мела буйныя саляныя склады. Праз паселішча ішла дарога на Камянец і Брэст. У пачатку XIX стагоддзя вёска знаходзілася ў [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкім павеце]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] і адносілася да маёнтка генерала Гальберга. У 1818—1820 гадах у гэтай мясцовасці адбываліся [[Брэсцка-Кобрынска-Пружанскія выступленні сялян|антыпрыгонніцкія сялянскія хваляванні]]. У 1846 годзе вёска адносілася да маёнтка Камянец-Літоўскі, уласнасці ротмістра Антона Касаржэўскага. Мела 15 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] сядзібнай, 83 дзесяціны ворыўнай зямлі<ref name="bp21.org.by">{{Cite web |url=http://bp21.org.by/ru/art/a090404a.html |title=Артыкул «Абярэгі вёскі Вугляны» ў «Народнай газеце», № 40, 4 кастрычніка 2009 г. |access-date=22 снежня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222222401/http://bp21.org.by/ru/art/a090404a.html |archivedate=22 снежня 2019 |url-status=dead }}</ref>. У 1897 г. вёска з’яўлялася цэнтрам Вуглянскай сельскай гміны [[Камянец-Літоўская воласць|Камянец-Літоўскай воласці]] Брэсцкага павета. Вёска мела [[хлебазапасны магазін]]. У 1905 г. у вёсцы працавала пачатковае [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. У 1921—1939 гадах вёска знаходзілася ў складзе Польшчы. Адносілася да [[Каменец (гміна, Палескае ваяводства)|Каменец-Літоўскай вясковай гміны]] [[Брэсцкі павет (1921—1940)|Брэсцкага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У 1949 г. у вёсцы быў арганізаваны калгас імя Кірава. У пачатковай школе вучылася 48 дзяцей. 13 кастрычніка 1961 г. вёска была перададзена з Рэчыцкага сельсавета ў падпарадкаванне [[Камянецкі пассавет|Камянецкага пассавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 13 кастрычніка 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 2 (961).</ref>. 19 мая 1986&nbsp;г. вярнулася ў склад Рэчыцкага сельсавета з прычыны скасавання [[Камянецкі сельсавет|Камянецкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 19 мая 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 20 (1862).</ref>. У сучасны час гандаль арганізаваны праз аўталаўку. == Насельніцтва == * '''2009''': 31 чалавек * '''2005''': 50 чалавек (30 гаспадарак) * '''1905''': 552 чалавекі * '''1846''': 365 чалавек (50 двароў)<ref name="bp21.org.by"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://wikimapia.org/#lang=be&lat=52.440002&lon=23.895264&z=13&m=w&show=/16417512/be/%D0%92%D1%83%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D1%8B Вугляны на Вікімапіі] {{Рэчыцкі сельсавет (Камянецкі раён)}} [[Катэгорыя:Рэчыцкі сельсавет (Камянецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] 2gbqc63ii1qsxvhnkmsopaqt2ha5uck 0 295044 5142274 4243846 2026-05-16T09:39:17Z JerzyKundrat 174 5142274 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Акольнік |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шарашэўскі }} '''Ако́льнік'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Akoĺnik}}, {{lang-ru|Окольник}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шарашэўскі сельсавет|Шарашэўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шарашэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] m1lv45twdkah3u6h2q98sukxeft1igh 0 295045 5142273 4243847 2026-05-16T09:38:45Z JerzyKundrat 174 5142273 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Белы Лясок |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шарашэўскі }} '''Бе́лы Лясо́к'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Biely Liasok}}, {{lang-ru|Белый Лесок}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шарашэўскі сельсавет|Шарашэўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Леанід Аляксандравіч Цупрык]] (нар. [[1955]]) — беларускі палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Biely Liasok}} {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шарашэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] 09592sfmhpfd174zrrqjebrdw0s1t7l 0 295046 5142271 4243848 2026-05-16T09:38:10Z JerzyKundrat 174 5142271 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ваські}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ваські |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шарашэўскі }} '''Ваські́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vaśki}}, {{lang-ru|Васьки}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шарашэўскі сельсавет|Шарашэўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шарашэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] n76qitvvx1fxe3nzu9yz4lssybbgusa 0 295048 5142270 4243850 2026-05-16T09:37:45Z JerzyKundrat 174 5142270 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Доўгае}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Доўгае |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шарашэўскі }} '''До́ўгае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Doŭhaje}}, {{lang-ru|Долгое}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шарашэўскі сельсавет|Шарашэўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шарашэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] o0h4v2qw5fdxo7hzy4uepzumxdaa7oo 0 295049 5142269 5009833 2026-05-16T09:37:21Z JerzyKundrat 174 5142269 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ківачына |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шарашэўскі }} '''Ківа́чына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ківа́чына, ж.'''</ref> ({{lang-be-trans|Kivačyna}}, {{lang-ru|Кивачино}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шарашэўскі сельсавет|Шарашэўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == Каля вёскі знаходзіцца валун, на якім бачныя два паглыбленні, падобныя на сляды чалавечых ног, і ямка, «якая засталася ад некага, хто тут сядзеў». Па мясцовым паданні, гэтыя сляды пакінула Дзева Марыя, калі ішла ў [[Іерусалім]] з Хрыстом на руках і прысела адпачыць. Па аповядах мясцовых жыхароў, дажджавая вада на камені ніколі не высыхае і дапамагае пры ліхаманцы<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/ru/node/256217 |title=Расказваем аб культавых і загадкавых валунах Беларусі |access-date=30 чэрвеня 2024 |archive-date=30 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240630123043/https://zviazda.by/ru/node/256217 |url-status=dead }}</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шарашэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] pnnre2ct83h1wb5igkc2cfhckoys3wv 0 295050 5142268 4243852 2026-05-16T09:37:00Z JerzyKundrat 174 5142268 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Крыніца |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шарашэўскі }} {{значэнні|Спасылка=Крыніца}} '''Крыні́ца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Krynica}}, {{lang-ru|Криница}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шарашэўскі сельсавет|Шарашэўскага сельсавета]]. == Гісторыя == [[File:Michał Połchowski — Plan drugi Traktu z Białowieży do Krynicy.jpg|left|thumb|Michał Połchowski — Plan drugi Traktu z Białowieży do Krynicy]] З 1921 года ў складзе Польшчы, 139 жыхароў<ref>''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych.'', t. T. 5, województwo białostockie, 1924, s. 8.</ref>. З 1939 года ў БССР. У 1940—2002 гадах цэнтр [[Крыніцкі сельсавет (Пружанскі раён)|Крыніцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шарашэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] k27ti93jx5v4pdyn9ac31d5h8mt0us7 0 295051 5142267 4243853 2026-05-16T09:34:23Z JerzyKundrat 174 5142267 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Купічы |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шарашэўскі }} '''Ку́пічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kupičy}}, {{lang-ru|Купичи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шарашэўскі сельсавет|Шарашэўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шарашэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] 8tsrdvpsajetgfa817s0m30msaq094x 0 295052 5142266 4243854 2026-05-16T09:33:58Z JerzyKundrat 174 5142266 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Манцы |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шарашэўскі }} '''Манцы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mancy}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шарашэўскі сельсавет|Шарашэўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шарашэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] 58c1b4d30clxwmdbpf8igqrxfpkvnj9 0 295053 5142261 4243855 2026-05-16T09:31:28Z JerzyKundrat 174 5142261 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мыльніск |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шарашэўскі }} '''Мы́льніск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Myĺnisk}}, {{lang-ru|Мыльниск}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шарашэўскі сельсавет|Шарашэўскага сельсавета]]. На паўднёвым захадзе ад вёскі пачынаецца рака [[Левая Лясная]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шарашэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] e90kr5hydik9otg658g1286njvyacf8 0 295054 5142262 4243856 2026-05-16T09:31:53Z JerzyKundrat 174 5142262 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пацынічы |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шарашэўскі }} '''Пацы́нічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pacyničy}}, {{lang-ru|Пацыничи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шарашэўскі сельсавет|Шарашэўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шарашэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] 51x8anfohrt30muwdi0ll36o1gvbg96 0 295055 5142265 4243857 2026-05-16T09:33:21Z JerzyKundrat 174 5142265 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Перарова |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шарашэўскі }} '''Пераро́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pierarova}}, {{lang-ru|Перерово}}) — [[хутар]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шарашэўскі сельсавет|Шарашэўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шарашэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] qm4gaestu3196eb8zq9qiyqa462g8cx 0 295056 5142263 4243858 2026-05-16T09:32:18Z JerzyKundrat 174 5142263 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сухаўшчына |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шарашэўскі }} '''Сухаўшчы́на'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Сухо́ўшчына'''</ref> ({{lang-be-trans|Suchaŭščyna}}, {{lang-ru|Суховщина}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шарашэўскі сельсавет|Шарашэўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шарашэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] 0ibjcptt1nbswlhr3pze1pcpsqlpe5o 0 295057 5142275 4243859 2026-05-16T09:39:44Z JerzyKundrat 174 5142275 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Юбілейны}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Юбілейны |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шарашэўскі }} '''Юбіле́йны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jubiliejny}}, {{lang-ru|Юбилейный}}) — [[пасёлак]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шарашэўскі сельсавет|Шарашэўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шарашэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] g52vb3wnsp9ht6wh9m3rl44jduvzh45 0 295058 5142264 4826395 2026-05-16T09:32:54Z JerzyKundrat 174 5142264 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Ясень (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ясень |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шарашэўскі }} '''Я́сень'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jasień}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шарашэўскі сельсавет|Шарашэўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. Да 1964 года вёска ўваходзіла ў склад [[Шчэрчаўскі сельсавет|Шчэрчаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнні выканкома Брэсцкага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 25 лютага, 14 красавіка і 1 чэрвеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 21 (1061).</ref>, да 26 лютага 2002 года — у склад [[Крыніцкі сельсавет (Пружанскі раён)|Крыніцкага сельсавета]], да 29 мая 2015 года знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Шарашоўскага пассавета<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915b0071406 Решение Брестского областного Совета депутатов от 29 мая 2015 г. № 94 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Пружанского района Брестской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Канстанцін Фёдаравіч Саевіч]] (нар. 1956) — беларускі эколаг, лесавод. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шарашэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] 3tqhl8lwwv6hkydkd1qi71ysbn93b70 0 302931 5141912 5001930 2026-05-15T14:53:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141912 wikitext text/x-wiki '''Ad hoc тэставанне''' — тэрмін для [[Тэставанне праграмнага забеспячэння|тэставання праграмнага забеспячэння]], якое здзейсняецца без дакументацыі і планавання. Таксама ўжываецца да ранніх стадый правядзення навуковых эксперыментаў. Гэтае тэставанне праводзіцца адзін раз, калі дэфект (баг) не будзе знойдзены. Ad hoc тэставанне найменей фармалізаваны від тэставання. Праз гэта ён часта крытыкуецца — дэфекты, знойдзеныя з дапамогай гэтага віда цяжка ўзнавіць праз адсутнасць [[тэставы выпадак|тэставых выпадкаў]]. Станоўчы бок ad hoc тэставання — магчымасць хутка знайсці важныя дэфекты. Ad hoc выконваецца праз імправізацыю: тэстар спрабуе знайсці памылкі з дапамогай любых сродкаў, якія прадстаўляюцца мэтазгоднымі. Ad hoc тэставанне можа разглядацца як палегчаная версія [[прадбачанне памылкі|прадугадвання памылкі]] ({{lang-en|error guessing}}), што само па сабе з’яўляецца палегчанай версіяй даследчага тэставання ({{lang-en|exploratory testing}}). == Спасылкі == * [http://www.satisfice.com/articles/et-article.pdf Exploratory Testing Explained]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.context-driven-testing.com/ Context-Driven School of testing] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэставанне праграмнага забеспячэння]] 2fd7h1q6hbvx490ov7723jfpxyk32p4 0 303013 5141955 4953017 2026-05-15T17:25:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141955 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Узбро́ены канфлі́кт''', '''вае́нны канфлі́кт''' (ад {{lang-la|conflictus}}&nbsp;— ''сутыкнення'')&nbsp;— вельмі вострая форма рашэння [[Знешняя палітыка|супярэчнасцяў паміж дзяржавамі]], якое характарызуецца двухбаковым прымяненнем ваеннай сілы. У шырокім сэнсе слова пад канфліктам ваенным разумеецца любая ваенная акцыя з прымяненнем узброенай сілы. Канфлікт ваенны ў вузкім сэнсе слова ўяўляе сабой адкрытае ўзброенае сутыкненне, часцей за ўсё на [[дзяржаўная граніца|дзяржаўнай мяжы]], звязана з яе парушэннем, абмежаваннем [[суверэнітэт]]у той ці іншай краіны. У вайны і ваеннага канфлікта ёсць шмат агульнага. У першую чаргу падабенства заключаецца ў спосабе вырашэння супярэчнасцяў паміж дзяржавамі з дапамогай узброенай сілы. Аднак вайна, нават лакальная, азначае сабой асаблівы якасны стан [[грамадства]]. Яна звязаная з ужываннем усіх формаў барацьбы &nbsp;— эканамічнай, палітычнай, ідэалагічнай і патрабуе падпарадкавання іх інтарэсам [[Баявыя дзеянні|баявых дзеянняў]] узброеных сілаў. [[Вайна|Вайне]] папярэднічае доўгая, своечасовая падрыхтоўка, пэўныя [[Мабілізацыя|ваенна-мабілізацыйныя мерапрыемствы]] ў маштабе ўсёй краіны. Пры ўзброеным канфлікце гэтага, як правіла, не адбываецца. [[Канфлікт]] ўзброены істотна адрозніваецца і ад узброенага інцыдэнту. Узброены інцыдэнт, да якога звычайна маюць дачыненне невялікія групы людзей, нярэдка адбываецца ў выніку непаразумення, выпадковага сутыкнення, у той час як узброены канфлікт ва ўсіх выпадках з’яўляецца следствам [[Агрэсія (палітыка)|агрэсіўнай палітыкі]] па меншай меры адной з уцягнутых у канфлікт дзяржаў. Узброены канфлікт пачынаецца, як правіла, раптам, без афіцыйнай аб’явы аб ваенных акцыях, што будуць прадпрымаюцца і вядзецца больш ці менш кароткачасова, невялікімі ваеннымі сіламі і сродкамі і з абмежаванымі палітычнымі мэтамі. Урэгуляванне ўзброенага канфлікту адбываецца дыпламатычным шляхам на дзяржаўным узроўні, у той час як памежныя ўзброеныя інцыдэнты могуць быць урэгуляваны шляхам перамоваў спецыяльных упаўнаважаных (памежных камісараў) сумежных дзяржаў. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] была вырашана некалькі сотняў ваенных канфліктаў розных маштабаў на межах многіх дзяржаў [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], [[Азія|Азіі]], [[Афрыка|Афрыкі]], [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [http://mirslovarei.com/content_pol/VOJNA-I-VOORUZHENNYJ-KONFLIKT-1135.html Вайна і Узброены Канфлікт] * [http://www.fegi.ru/PRIMORYE/HISTORY/war5.htm Узброены канфлікт з Кітаем на востраве Даманскі ў 1969 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141102103125/http://www.fegi.ru/primorye/history/war5.htm |date=2 лістапада 2014 }} * [http://mirslovarei.com/content_yur/VOORUZHENNYJ-KONFLIKT-26748.html Узброены Канфлікт] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ваеннае права]] [[Катэгорыя:Ваенная навука]] [[Катэгорыя:Войны]] dwxgjv8jyy7jx8knsjtzawdy6en0d33 0 304071 5141972 5139836 2026-05-15T18:08:37Z Için warum 153459 5141972 wikitext text/x-wiki Назву '''Мамаі́''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Мамаі (Глыбоцкі раён)|Мамаі]] — вёска ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Мамаі (Вілейскі раён)|Мамаі]] — вёска ў [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], [[Васіль Васільевіч Шур|В. В. Шура]], [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Л. М. Лыча]], назва вёскі Мамаі ўтворана ад асабовага [[Мамай|імя][ цюркскага паходжання<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 222.</ref><ref>В. В. Шур. Беларускія ўласныя імёны. Беларуская антрапаніміка і тапаніміка. Мінск, 1998.</ref><ref>Л. М. Лыч. Назвы зямлі беларускай. Мінск, 1994. С. 38.</ref>. == Цікавы факт == Фіксавалася [[Вішнева (Смаргонскі раён)|вішнеўскае]] прозвішча Мамай, ёсць латышскае ''Mamajs''<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-Z9FY-Q?i=547&lang=ru</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/650892</ref>.{{Неадназначнасць}} 4jji2ouv4f12vx527o9tw6exfgnda7y 5141973 5141972 2026-05-15T18:09:01Z Için warum 153459 5141973 wikitext text/x-wiki Назву '''Мамаі́''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Мамаі (Глыбоцкі раён)|Мамаі]] — вёска ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Мамаі (Вілейскі раён)|Мамаі]] — вёска ў [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], [[Васіль Васільевіч Шур|В. В. Шура]], [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Л. М. Лыча]], назва вёскі Мамаі ўтворана ад асабовага [[Мамай|імя]] цюркскага паходжання<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 222.</ref><ref>В. В. Шур. Беларускія ўласныя імёны. Беларуская антрапаніміка і тапаніміка. Мінск, 1998.</ref><ref>Л. М. Лыч. Назвы зямлі беларускай. Мінск, 1994. С. 38.</ref>. == Цікавы факт == Фіксавалася [[Вішнева (Смаргонскі раён)|вішнеўскае]] прозвішча Мамай, ёсць латышскае ''Mamajs''<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-Z9FY-Q?i=547&lang=ru</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/650892</ref>.{{Неадназначнасць}} 80klxcphslvbtndbptfvedkr46gohrc 5141983 5141973 2026-05-15T18:28:01Z JerzyKundrat 174 5141983 wikitext text/x-wiki Назву '''Мамаі́''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Мамаі (Глыбоцкі раён)|Мамаі]] — вёска ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Мамаі (Вілейскі раён)|Мамаі]] — вёска ў [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], [[Васіль Васільевіч Шур|В. В. Шура]], [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Л. М. Лыча]], назва вёскі Мамаі ўтворана ад асабовага [[Мамай|імя]] цюркскага паходжання<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 222.</ref><ref>В. В. Шур. Беларускія ўласныя імёны. Беларуская антрапаніміка і тапаніміка. Мінск, 1998.</ref><ref>Л. М. Лыч. Назвы зямлі беларускай. Мінск, 1994. С. 38.</ref>. == Прозаішча == Фіксавалася [[Вішнева (Смаргонскі раён)|вішнеўскае]] прозвішча Мамай, ёсць латышскае ''Mamajs''<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-Z9FY-Q?i=547&lang=ru</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/650892</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Неадназначнасць}} l9pargutq1odict1ngde2rnn2hg82io 5141984 5141983 2026-05-15T18:28:33Z JerzyKundrat 174 /* Населеныя пункты */ 5141984 wikitext text/x-wiki Назву '''Мамаі́''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Мамаі (Глыбоцкі раён)|Мамаі]] — вёска ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] * [[Мамаі (Вілейскі раён)|Мамаі]] — вёска ў [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], [[Васіль Васільевіч Шур|В. В. Шура]], [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Л. М. Лыча]], назва вёскі Мамаі ўтворана ад асабовага [[Мамай|імя]] цюркскага паходжання<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 222.</ref><ref>В. В. Шур. Беларускія ўласныя імёны. Беларуская антрапаніміка і тапаніміка. Мінск, 1998.</ref><ref>Л. М. Лыч. Назвы зямлі беларускай. Мінск, 1994. С. 38.</ref>. == Прозаішча == Фіксавалася [[Вішнева (Смаргонскі раён)|вішнеўскае]] прозвішча Мамай, ёсць латышскае ''Mamajs''<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-Z9FY-Q?i=547&lang=ru</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/650892</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Неадназначнасць}} hdw8fc0mufj98ztc4vg2kw4u05q3g0b 0 311191 5142131 4462337 2026-05-15T21:57:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142131 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сініцын}} {{Персона |імя = Уладзімір Барысавіч Сініцын |арыгінал імя = {{lang-lv|Vladimirs Sinicins}} |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = Уладзімір Барысавіч Сініцын |род дзейнасці = спартыўны [[каментатар]], суддзя міжнароднай катэгорыі па снукеры |месца нараджэння = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |мужа = |дзеці = |узнагароды і прэміі = }} '''Уладзімір Барысавіч Сініцын''' ({{lang-lv|Vladimirs Sinicins}}, нар. [[6 мая]] [[1952]] года, [[Куўшынава]], [[Калінінская вобласць]], [[СССР]]) — спартыўны [[каментатар]], суддзя міжнароднай катэгорыі па снукеры. Спартыўны дырэктар більярдавага клуба «Champion’s Club» ([[Рыга]]). Каментатар снукера і [[покер]]а на расійскім тэлеканале «[[Eurosport]]». {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://vlady.blogs.eurosport.ru/ Блог Владимира Синицына] * {{twitter|essnooker}} * [http://www.eurosport.ru/snooker/sport.shtml?menu=5613 Новости снукера от Владимира Синицына] * [http://www.billiard.net.ua/magazine/index.php?no=27&p=11 Интервью: «Владимир Синицын: легенда спортивной журналистики»] * [http://www.chas-daily.com/win/1998/05/07/s_64.html Интервью: «Бильярд. Чтоб кий разил и „бабки“ были!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090816123810/http://www.chas-daily.com/win/1998/05/07/s_64.html |date=16 жніўня 2009 }} * [https://teaandcoffeeuk.ru/ Прогнозы Владимира Борисовича на снукер] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Расіі]] [[Катэгорыя:Снукерныя рэферы]] [[Катэгорыя:Спартыўныя каментатары]] {{DEFAULTSORT:Сініцын Уладзімір Барысавіч}} qwn0r4f7roxyy9tvj3pil6qmm5ctqw2 0 311459 5141934 4875349 2026-05-15T16:54:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141934 wikitext text/x-wiki {{Аб'ект Сусветнай спадчыны | WHS = Комплекс старажытных будынкаў у гарах Удан | Name = {{lang-zh|武当山古建筑群}} | Image = [[File:Wudangshan pic 2.jpg|250px]] | State Party = [[Кітай]] | Type = Культурны | Criteria = i, ii, vi | ID = 705 | Region = [[Азія]] | Year = 1994 | Session = 18-я | Link = http://whc.unesco.org/en/list/705 | map_width = 250 | locmapin = Кітай | latitude = 32.400833 | longitude = 111.003889 }} {{Хрыбет |Назва = Уданшань |Нацыянальная назва = |Выява = Wu Tang.JPG |Подпіс = Храм Наньян на скале |Кааррдынаты = 32/24/3/N/111/0/14/E |CoordScale = |Краіна = Кітай |Пазіцыйная карта 1 = }} '''Уданшань''' ({{кітайская|武當山|武当山|Wǔdāng Shān|Удан-Шань}}), '''гара Удан''' — невялікі [[горны хрыбет]] у правінцыі [[Хубэй]], які знаходзіцца недалёка ад прамысловага горада [[Шыянь]] і каля 120 км ад горада [[Сянфань]]. Горы Уданшань знакамітыя сваімі [[даасізм|даоскімі]] манастырамі і храмамі, тут быў даоскі ўніверсітэт, у якім даследавалася медыцына, фармакалогія, сістэмы харчавання, [[медытацыя]] і баявыя мастацтвы. == Геаграфія == На кітайскіх картах назва «Уданшань» ({{кітайская||武当山}}) адносіцца як да ўсяго горнага хрыбта (які цягнецца з усходу на захад уздоўж паўднёвага берага ракі [[Ханьшуй]], перасякаючы некалькі раёнаў Шыяня), так і да невялікай групы вяршынь гэтага хрыбта ў межах гарадскога павета Даньцзянкоу, [[Шыянь]]. Апошняя група гор вядома як асяродак даасізму<ref name=maps>Road Atlas of Hubei (湖北省公路里程地图册; ''Hubei Sheng Gonglu Licheng Dituce''), published by 中国地图出版社 ''[[SinoMaps Press]]'', 2007, ISBN 978-7-5031-4380-9. Page 11 (Shiyan City), і карта тэрыторыі Сусветнай спадчыны Уданшань на задняй вокладцы.</ref>. Па сучасных картах найвышэйшыя пікі гор Удан дасягаюць каля 1612 метраў<ref name=maps/><ref name="Atlas of World Heritage: China"/>. Часам горы Удан разглядаюцца як «адгалінаванне» хрыбта [[Дабашань]]<ref name="Atlas of World Heritage: China">{{cite book|title=Atlas of World Heritage: China|url=http://books.google.com/books?id=tFRgajxu3wIC&pg=PT99|accessdate=9 August 2012|date=1 January 2005|publisher=Long River Press|isbn=978-1-59265-060-6|pages=99–100}}</ref>, які з'яўляецца галоўнай горнай сістэмай заходняй Хубэй, [[Шэньсі]], [[Чунцын]]а і [[Сычуань|Сычуані]]. == Гісторыя == [[File:Wudangshan pic 12.jpg|300px|left|thumb|{{нп4|Храм Пурпурных Аблокаў|Манастыр Пурпурных Аблокаў|en|Purple Cloud Temple}} у гарах Удан]] [[File:武当山玄武门.JPG|300px|left|thumb|Брама Юань У ў гарах Удан]] Вякамі горы Удан былі вядомы як важны асяродак [[даасізм]]у, славуты сваімі даоскімі варыянтамі баявых мастацтваў {{нп4|тайцзіцюань|тайчы|ru|Тайцзицюань}}<ref name="Wang">{{cite news |last= Wang |first= Fang |url= http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-05/11/content_329676.htm |title= Pilgrimage to Wudang |publisher= Beijing Today |date= May 11, 2004 |accessdate=2008-04-19}}</ref>. Першае месца пакланення — Храм Пяці Драконаў — было пабудавана па распараджэнні імператара [[Тай-цзун, дынастыя Тан|Тай-цзуна]] з дынастыі [[Імперыя Тан|Тан]]<ref name=unesco>[http://whc.unesco.org/en/list/705 Ancient Building Complex in the Wudang Mountains]</ref>. Пазней дабавіліся збудаванні дынастый [[Сун]] і [[Юань (імперыя)|Юань]]. Найбуйнейшы комплекс на гары быў пабудаваны пры дынастыі [[Імперыя Мін|Мін]] (14—17 стст.), калі імператар [[Юнлэ]] распачаў тут вялікае будаўніцтва каб заручыцца падтрымкай бажаства [[Сюань У, бажаство|Сюань У]] і даосцаў<ref name=unesco/>. Храмы час ад часу прыходзілася перабудоўваць, і не ўсе з іх захаваліся. Самыя даўнія захаваныя збудаванні — Залаты Храм і Старажытны Бронзавы Храм, створаныя ў 1307<ref name=unesco/>. Іншыя адметныя збудаванні ўключаюць Палац Наньян (збудаваны ў 1285—1310 і пашыраны ў 1312), абгароджаны каменнаю сцяной Забаронены Горад на вяршыні (збудаваны ў 1419) і [[Храм Пурпурных Аблокаў]] (збудаваны ў 1119—26, перабудаваны ў 1413 і пашыраны ў 1803—20)<ref name=unesco/>. Манастыры, такія як [http://www.wudanglife.com/index.php?route=info&id=2 Сад Удан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211130111109/http://wudanglife.com/index.php?route=info&id=2 |date=30 лістапада 2021 }}, былі ўключаны ў спіс Сусветнай спадчыны [[ЮНЕСКА]] ў 1994<ref name=unesco/>. 19 студзеня 2003 года 600-гадовы Палац Ючжэньгун у гарах Удан быў ненаўмысна спалены супрацоўнікам школы баявых мастацтваў<ref>{{cite news |url= http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-12/22/content_765749.htm |title= China's world heritage sites over-exploited |publisher= China Daily |date= December 22, 2006 |accessdate=2008-04-19}}</ref>. Агонь прарваўся ў зал, ператварыўшы ў попел тры пакоі агульнай плошчай 200 м². Пазалочаная статуя {{нп4|Чжан Саньфэн|Чжан Саньфэна|ru|}}, якая звычайна размяшчалася ў Ючжэньгуне, была перанесена ў іншы будынак якраз перад пажарам і дзякуючы гэтаму пазбегла знішчэння ў агні<ref name="Wang"/>. == Архітэктура == Архітэктура комплексу спалучае ў сабе найлепшыя дасягненні кітайскай традыцыйнай архітэктуры за апошнія паўтары тысячы гадоў. Найбольш знамянальныя збудаванні: * ''Забаронены горад'', пабудаваны на самай вяршыні гары Цяньчжу (калона, якая падпірае Неба). Горад будуецца ў той жа час, што і [[Забаронены горад]] у [[Пекін]]е, ён акружаны тоўстай каменнай сцяной і мае чатыры ўваходы. За сцяной — некалькі храмаў і на самай вяршыні — Залаты павільён. * Храм Наньян * Храм Пурпурных Аблокаў * Храм Сына Неба == У масавай культуры == Па легендах, гара Уданшань — месца ўзнікнення баявых мастацтваў, і ў прыватнасці [[тайцзіцюань|тайцзіцюаня]], хоць крытычныя даследаванні ставяць гэта пад сумненне. З манастыром звязана хваля папулярнай культуры — фільмаў жанру ушу і літаратуры аб баявых мастацтвах. Па папулярнасці ў масавай культуры Уданшань стаіць на другім месцы пасля [[Шаалінь|Шааліня]]. == Галерэя == <gallery> File:Wudangshan pic 11.jpg| File:武当山紫霄宫.JPG|Уваход у манастыр Пурпурных Аблокаў File:琼台中观.JPG| File:Wudangshan pic 8.jpg| </gallery> == Гл. таксама == * {{нп4|Чжан Саньфэн||ru|}} * {{нп4|Клан Удан||en|Wudang Sect}} * {{нп4|Сюань У, бажаство|Сюань У|en|Xuan Wu (god)}} * {{нп4|Храм Пяці Бессмяротных||en|Five Immortals Temple}} == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Pierre-Henry de Bruyn, ''Le Wudang Shan : Histoire des récits fondateurs'', Paris, Les Indes savantes, 2010, 444 pp. == Спасылкі == {{Сусветная спадчына|705}} {{Commons category|Wudang Mountains}} * [http://wudangkungfu.net/ Wudang Mountain Academy] * [http://whc.unesco.org/en/list/705 UNESCO World Heritage Sites descriptions] * [http://en.wudang.org International Wudang Federation (including training in Wudangshan)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160718025605/http://en.wudang.org/ |date=18 ліпеня 2016 }} * [http://wudang.eu Wudang Global Federation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110504023855/http://www.wudang.eu/ |date=4 мая 2011 }} {{Сусветная спадчына ў Кітаі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Кітая]] [[Катэгорыя:Свяшчэнныя горы]] [[Катэгорыя:Даоскія храмы і манастыры Кітая]] [[Катэгорыя:Хубэй]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Кітаі]] 0fxcghcvf2sbrzxq3tj9ho1l8o4ecyj 0 324963 5142248 4959760 2026-05-16T08:43:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142248 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сцебурака}} {{пісьменнік}} '''Усевалад Мікалаевіч Сцебурака''' (нар. {{ДН|17|7|1981}}, [[Жлобін]]) — беларускі [[пісьменнік]], шоумен. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і дактароў Мікалая і Інэсы Сцебуракаў у 1981 годзе. Малодшы брат — [[Анатоль Сцебурака]] — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук, дацэнт. У 1980-я гады сям’я Сцебуракаў жыла ў [[Амговічы|Амговічах]] Слуцкага раёна Мінскай вобласці і ў Жлобіне Гомельскай вобласці. У 1990 годзе сям’я пераехала ў [[Вілейка|Вілейку]], дзе Усевалад атрымаў сярэднюю адукацыю ў гарадской гімназіі. Скончыў [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя М. Танка]] ў 2003 годзе, аспірантуру па спецыяльнасці «Гісторыя Беларусі» [[БДТУ]] ў 2006 годзе. Жыве ў [[Мінск]]у. Працаваў на пасадзе навуковага супрацоўніка ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]. У 2003—2010 гадах выкладаў гістарычныя дысцыпліны ў [[БДТУ]] і [[БДПУ]]. З 2012 года працаваў у [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|ГА «Саюз беларускіх пісьменнікаў» (ГА СБП)]]. У 2012—2017 гадах на пасадзе памочніка старшыні, у 2017—2021 — намеснік старшыні ГА СБП<ref>[https://lit-bel.org/struct/ Структура ГА «СБП»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190322194656/https://lit-bel.org/struct/ |date=22 сакавіка 2019 }}</ref>. Як шоумен вёў шматлікія культурныя мерапрыемствы і святы беларускай грамады<ref>''Таццяна Гусева''. [https://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=61421 5 парадаў вясельнага маршалка]{{Недаступная спасылка}} // Салідарнасць</ref>. == Творчасць == Пачаў друкавацца ў 1999 годзе на старонках «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Нівы]]». Паэзія і проза з’яўлялася ў газетах і альманахах: «[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальнай газеце]]», «Родзічах», «[[Літаратура і мастацтва (1932)|ЛіМ]]», «Літаратурная Беларусь», часопісах «[[Куфэрак Віленшчыны (2000)|Куфэрак Віленшчыны]]», «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», [[ARCHE Пачатак|ARCHE]], у перакладзе на [[польская мова|польскую мову]] ў часопісе «Pobocza», проза перакладалася на ўкраінскую мову<ref>Як риба об лід. Антологія учасного білоруського оповідання. — Київ, 2015.</ref>. Удзельнік шматлікіх літаратурных фестываляў: «Бязмежжа» (Польшча), паэтычнага фестывалю памяці імя Міхася Стральцова, памяці Анатоля Сыса, памяці Ніны Мацяш «Бабіна лета» (Беларусь) і інш. Браў удзел у папулярных паэтычных праектах: «Начная чытанка», «Галасы паэтаў», «Чорна-белыя вершы»<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=wnPImZ2oTLE|title=Чорна-белыя вершы. Усевалад Сцебурака|access-date=2024-02-15}}</ref>. Першая кніга вершаў і малой прозы «Крушня»<ref>[http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=5374 Крушня] на kamunikat.org</ref> выйшла ў бібліятэчцы часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», другая — «Бег па самаадчуванні»<ref>[http://www.lit-bel.org/by/news/3951.html Абранец лёсу, або «Бег па самаадчуванні» Усевалада Сцебуракі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180506010804/http://lit-bel.org/by/news/3951.html |date=6 мая 2018 }}</ref> ў выдавецкай серыі «Кнігарня пісьменніка». Трэцяя кніга вершаў «Сны дарог» (Мінск, 2017 г.). У 2022 г. выйшла кніга сямейнай гісторыі «Сцебуракаў лёс» (у суаўтарстве з А. Сцебуракам). Твор спалучыў жанры нон-фікшн, гісторыі паўсядзённасці, эсэ і гістарычнага даследавання з грунтоўным дадаткам на аснове архіўных крыніц. У 2024 г. кніга «Сцебуракаў лёс» выйшла ў аўдыёфармаце ў праекце «Кнігі бяз літар».<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=RQdvzRCIzso|title=Усевалад Сцебурака, Анатоль Сцебурака — Сцебуракаў лёс. Чытае Зміцер Бартосік|access-date=2024-02-15}}</ref> У 2024 г. У. Сцебурака стаў лаўрэатам Прэміі імя Міхася Стральцова з фармулёўкай: «За развіццё і захаванне нацыянальных літаратурных традыцый, за адметны стылістычна-інтанацыйны лад лірыкі, за мастацкую вымалёўку канцэпту гістарычнай памяці». Згодна статуту прэміі ўзнагародай стала выданне кнігі выбранага - "Беларускія зоркі", куды ўвайшлі лепшыя вершы, пераклады, эсэ, і фрагменты празаічных тэкстаў розных гадоў. Перакладае з англійскай, рускай і ўкраінскай моў. Некаторыя паэтычныя пераклады ўвайшлі ў зборнікі «Бег па самаадчуванні» (2013), «Сны дарог» (2017), «Беларускія зоркі» (2024). Пераклаў з англійскай асобныя творы [[Рэд’ярд Кіплінг|Рэд’ярда Кіплінга]], [[Роберт Льюіс Стывенсан|Роберта Льюіса Стывенсана]], [[Гілберт Кіт Чэстэртан|Гі́лберта Кіта Чэ́стэртана]], творы англійскай народнай паэзіі (у тым ліку «Дом, у якім гаспадарыць Джэк» і «Баладу пра верасовы мёд»), з рускай — [[Андрэй Андрэевіч Вазнясенскі|А. Вазнясенскага]], [[Міхаіл Афанасьевіч Булгакаў|М. Булгакава]], [[Яўген Аляксандравіч Еўтушэнка|Я. Еўтушэнку]], [[Роберт Іванавіч Раждзественскі|Р. Раждзественскага]] і іншых. Шэраг вершаў паэта сталі песнямі беларускіх музыкаў — мінскага гурта «S°unduk» (Сундук)<ref>{{Cite web|url=https://sounduk.by/mus-art/song-56.html|title=Сёння ня мой дзень (СНД) - Группа S°unduk (Сундук)|website=sounduk.by|access-date=2024-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128160226/https://sounduk.by/mus-art/song-56.html|archivedate=28 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>, магілёўскага гурта «[[Zatoczka]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qdireMlh3k0|title=- YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2024-02-15}}</ref>. Песні на словы У. Сцебуракі ёсць у рэпертуары барда [[Зміцер Бартосік|Змітра Бартосіка]]: «Лістапад»<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=PuzwjHSAlR4&list=PLeKLIMIx5Yc7M1zp3GE4iyO5ESthME3QZ|title=Лістапад. (Спявае Зм. Бартосік, сл. Ус. Сцебурака).|access-date=2024-02-15}}</ref>, «Рэха 1863-га года», «Дзяды». == Бібліяграфія == * «Крушня» (2007) * «Бег па самаадчуванні» (2013) * «Сны дарог» (2017) * «Сцебуракаў лёс» (2022) * «Беларускія зоркі» (2024) == Узнагароды == * Лаўрэат прэміі «[[Залаты апостраф]]» часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]» у намінацыі «Лепшы дэбют» (2004). * Прызёр Астравецкага паэтычнага слэму (2012)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sobitiya/paetichni-slem-upershinyu-adbiusya-na-astravechchine-fota-videa/|title=Паэтычны слэм упершыню адбыўся на Астравеччыне (ФОТА, ВІДЭА)|website=KRAJ.BY - События|access-date=2024-02-15}}</ref>. * Лаўрэат прэміі «[[Залаты апостраф]]» часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]» у намінацыі «Паэзія» (2023). * Лаўрэат [[прэмія імя Міхася Стральцова|прэміі імя Міхася Стральцова]] (2024). == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * ''Arnold McMillin'' Spring Shoots: Young Belarusian Poets in the Early Twenty-First Century. — Cambridge, 2015. == Спасылкі == * [http://generation.by/news5646.html Усевалад Сцебурака. Самая вялікая праблема дарослых, што яны мусяць жыць хутка] // Generation.by {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сцебурака Усевалад Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Шоумены]] e7hsc7o5s3y7cc0yejvww24oipmab2w 0 327078 5142342 4714413 2026-05-16T11:49:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142342 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Агракамбінат Ждановічы |Лагатып = Логотип ФК АК Ждановичи.gif |ПоўнаяНазва = |Заснаваны = [[2011]] |Расфарміраваны = |Горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] |Стадыён = [[Стадыён РЦАП-БДУ|РЦАП-БДУ]], [[Мінск]] |Умяшчальнасць = 1500 |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другая ліга]] |Сезон = [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] |Месца = 15 месца |Сайт = }} '''«Агракамбінат Ждановічы»''' (часам таксама «АК Ждановічы» ці проста «Ждановічы») — беларускі [[футбольны клуб]] з [[Мінск]]а. Заснаваны ў 2011 годзе. У 2014—2015 гадах выступаў у [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе чэмпіянату Беларусі па футболе]]. == Гісторыя == Каманда была заснавана ў 2011 годзе пры падтрымцы [[Агракамбінат Ждановічы|агракамбіната «Ждановічы»]], да 2014 года выступала ў мінскай аматарскай лізе МЛФ. У 2013 годзе клуб перамог у аматарскім чэмпіянаце Мінска, а таксама заняў 3-е месца на турніры «Кубак Незалежнасці-2013» у [[Кіеў|Кіеве]]<ref>[http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/akzhdanovichi/759922.html ФК «АК Ждановичи» приходит на трибуну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171226234434/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/akzhdanovichi/759922.html |date=26 снежня 2017 }} {{Ref-ru}}</ref>. У 2014 годзе каманда заявілася ў Другую лігу, дзе стала выступаць у падгрупе А. Неўзабаве «Ждановічы» апынуліся на трэцім радку табліцы і не пакінулі яго да канца першага этапу, такім чынам трапілі ў фінальную групу. Аднак, у фінале каманда выступіла няўдала — 1 нічыя пры 7 паражэннях — і заняла выніковае 8-е месца. Тым не менш, нападнік «Ждановічаў» [[Кірыл Самахвал]] з 25 галамі стаў другім бамбардзірам турніру. У сезоне 2015 справы ў каманды пайшлі горш. Згубіўшы сваіх найлепшых ігракоў папярэдняга сезону, «Ждановічы» неўзабаве апынуліся ў канцы табліцы. Нягледзячы на тое, што ў другой палове турніру каманда стала набіраць ачкі, яна скончыла на 8-м месцы з 10 у сваёй групе А, пасля чаго разграміла ў стыкавых матчах [[ФК Любань|«Любань»]] (9:0, 3:0). У 2016 годзе з-за фінансавых цяжкасцяў каманда адмовілася ад удзелу ў Другой лізе і пад назвай '''«КаўчэгСэрвіс»''' заявілася ў чэмпіянат мінскай аматарскай лігі АЛФ<ref>[http://by.tribuna.com/football/1038661465.html «Ждановичи», выступавшие во второй лиге, переименовались в «Ковчег-Сервис» и выступили в чемпионате АЛФ] {{Ref-ru}}</ref>. За час выступлення пад назвай «КаўчэгСэрвіс», каманда дасягнула нядрэнных вынікаў: * 2016 год: ** Фіналіст суцяшальнага кубка «АЛФ — International 2016» ** Бронзавы прызёр Зімовага чэмпіянату АЛФ 2015/2016 ** Бронзавы прызёр першага турніру пад эгідай АЛФ і ФК «Мінск» — «Gorozhane Cup 2016» ** Бронзавы прызёр чэмпіянату АЛФ Першая ліга 2016 * 2017 год: ** Сярэбраны прызёр чэмпіянату Мінска 2017 * 2018 год: **  Уладальнік Кубка Мінска па футболе 2018<ref>[https://ffminsk.by/kovcheg-servis-vyigral-kubok-minska-sredi-ljubitelej/ КОВЧЕГ-СЕРВИС ВЫИГРАЛ КУБОК МИНСКА СРЕДИ ЛЮБИТЕЛЕЙ]</ref> ** Бронзавы прызёр чэмпіянату Мінска 2018 ** Сярэбраны прызёр чэмпіянату АЛФ Першая ліга 2018 ** 1/4 фіналу Кубка Рэгіёнаў Беларусі У пачатку 2019 года ў сувязі з ліквідацыяй фірм-партнёра «КаўчэгСэрвіс» каманда змяніла назву на '''«Фенікс»''', пад гэтай назвай прыняла ўдзел у [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Кубку Беларусі 2019/20]], дзе 22 мая 2019 года саступіла мар’інагорскай [[ФК Вікторыя Мар’іна Горка|«Вікторыі»]] з лікам 0:5. У 2020 годзе каманда пад новай назвай '''«Альфа»''' зноў згуляла ў [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Кубка Беларусі]]. === Папярэднія назвы === * «Агракамбінат Ждановічы» (2011—2015) * «КаўчэгСэрвіс» (2016—2018) * «Фенікс» (2019) * «Альфа» (з 2020) == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=55|Сезон !Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі ![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- |rowspan="2"| 2014 ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014 (група А)|Другая — А]] (Д3) || '''4''' || 22 || 12 || 4 || 6 || 40–25 || '''40''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || Выхад у фінальны этап |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014#Фінальны этап|Фінальны этап]] || '''8''' || 14¹ || 1 || 2 || 11 || 9–31 || '''5''' || |- |rowspan="2"| 2015 ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015#Група А|Другая — А]] (Д3) || '''8''' || 18 || 5 || 7 || 6 || 17–25 || '''22''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/32 фіналу]] || |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015#Стыкавыя матчы за 9—20 месцы|Матчы за 15 месца]]^{<nowiki>2</nowiki>} || '''15''' || 2 || 2 || 0 || 0 || 12–0 || || |- |colspan="11"| |- | 2019 || || || || || || || || || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/64 фіналу]] || |- | 2020 || || || || || || || || || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/64 фіналу]] || |- |} * ^'''1''' Улічваючы 6 гульняў, перанесеных з 1-га раўнда. Паказчыкі ўласна ў фінальным этапе: 8 матчаў, 0—1—7, розніца мячоў 5—21. * ^'''2''' Стыкавыя матчы супраць клуба [[ФК Любань|«Любань»]], які заняў 8 месца ў групе Б (9:0, 3:0). == Галоўныя трэнеры == * [[Антон Пятровіч Васілеўскі|Антон Васілеўскі]] (2012—2014) * [[Дзмітрый Дрожжа]] (2015—2018) * Ігар Лосік (з 2019) == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{teams.by|1179|клуб}} [[Катэгорыя:Былыя футбольныя клубы Беларусі|Агракамбінат Ждановічы]] [[Катэгорыя:ФК Агракамбінат Ждановічы| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:2011 год у Мінску]] b6xfckdea38qevmvfvh6rsa5pdbi2mz 0 332470 5142192 5098679 2026-05-16T04:13:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142192 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Курасаў}} {{Музыкант | Імя = Уладзіслаў Курасаў | Подпіс = {{lang-uk|Владислав Курасов}} | Лога = | Фота = Vladislav Kurasov 55.jpg | Апісанне_фота = Канцэрт у клубе «PALLADIUM». г.Адэса 17.04.2016 г. | Поўнае_імя = Уладзіслаў Віктаравіч Курасаў | Дата_нараджэння = 13.03.1995 | Месца нараджэння = [[Брэст]], [[Беларусь]] | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна = {{UKR}} | Прафесіі = [[спявак]], [[кампазітар]] | Інструменты = [[фартэпіяна]] | Жанры = [[поп-музыка]] | Псеўданімы = | Гурты = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = http://vladislavkurasov.com }} '''Уладзіслаў Курасаў ''' ({{lang-uk|Владислав Kурасов}}, (нар. {{ДН|13|03|1995}}, {{МН|Брэст||}}, [[Беларусь]]) — украінскі спявак беларускага паходжання; аўтар песень; фіналіст шоў «[[:uk:Х-Фактор|X-Фактар (Украіна)]]»<ref>[http://xfactor.stb.ua/ua/member/vladislav-kurasov Владислав Курасов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160413033708/http://xfactor.stb.ua/ua/member/vladislav-kurasov/ |date=13 красавіка 2016 }}</ref>, пераможца шоў «[[:uk:Х-Фактор|Зорны рынг]]»<ref>[http://fakty.ua/147728-vladislav-kurasov-kogda-obyavili-chto-pobeditel-ya-mne-stalo-kak-to-neudobno/ Владислав Курасов: «Когда объявили, что победитель я, мне стало как-то неудобно»]</ref> і паўфіналіст украінскага Нацыянальнага адбору на песенны конкурс «[[:uk:Україна на пісенному конкурсі Євробачення 2016|Еўрабачанне 2016]]»<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=participants_in_ukrainian_national_selection_revealed Participants in Ukrainian national selection revealed]</ref><ref>[http://www.aif.ua/culture/events/neozhidannyy_vybor_zhuri_spisok_polufinalistov_na_evrovidenie-2016 Неожиданный выбор жюри: Список полуфиналистов на «Евровидение-2016»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160213152209/http://www.aif.ua/culture/events/neozhidannyy_vybor_zhuri_spisok_polufinalistov_na_evrovidenie-2016 |date=13 лютага 2016 }}</ref> і фіналіст беларускага нацыянальнага адбору на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|песенны конкурс «Еўрабачанне 2017»]]<ref>[http://www.aif.by/timefree/culture-news/v_belarusi_opredeleny_finalisty_nacionalnogo_otbora_na_evrovidenie-2017 В Беларуси определены финалисты национального отбора на «Евровидение-2017»]</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === З дзяцінства выяўляў цікавасць да музыкі. Ва ўзросце 6 гадоў Уладзіслаў паступіў у школу мастацтваў кубанскай Староніжесцебліеўскай станіцы<ref>[http://golos-pravda.1gb.ru/newspaper/category/56/detail/2871/ В.Курасов покоряет Украину] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160509195652/http://golos-pravda.1gb.ru/newspaper/category/56/detail/2871/ |date=9 мая 2016 }}</ref>. З [[2006]] года пражываў у горадзе [[Краснадар]], дзе паступіў на навучанне ў Краснадарскі міжшкольны эстэтычны цэнтр па класе эстраднага вакалу і фартэпіяна, а таксама ў тэатральнае Творчае аб'яднанне «Прэм'ера». У 2011 годзе скончыў вучобу з чырвоным дыпломам. У [[2007]] годзе Уладзіслаў стварыў музычную групу на базе студыі гуказапісу «МУЗ», але пазней калектыў распаўся<ref>[http://ru.golos.ua/showbiz/14_05_12_vlad_kurasov_v_detstve_sozdal_sobstvennyiy_ansambl Влад Курасов в детстве создал собственный ансамбль]</ref>. У гэтым жа годзе Улад прымаў удзел у тэлевізійным шоў «Хвіліна Славы» ({{lang-ru|«[[:ru:Минута Славы|Минута Славы]]»}}), на расійскім Першым канале з песняй [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] «Blue Suede Shoes»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JkhaEt1ZN_0/ Владислав Курасов на шоу Минута Славы 2007 г.]</ref> і у [[2008]] годзе ў Міжнародным фестывалі гумару і эстраднага мастацтва «Масква-Ялта-Транзіт» ({{lang-ru|«Москва-Ялта-Транзит»}}). Уладзіслаў з'яўляецца лаўрэатам вакальных конкурсаў, сярод якіх «Юнацтва Планеты» ({{lang-ru|«[[:ru:Юность Планеты|Юность Планеты]]»}}), «Сінявокая Анапа» ({{lang-ru|«Синеокая Анапа»}}), «Маленькія Зорачкі» ({{lang-ru|«Маленькие Звёздочки»}}), «Зорку запальвае Арляня» ({{lang-ru|«Звезду зажигает Орлёнок»}})<ref>[http://www.aif.ru/dossier/1898 Досье: Курасов Владислав]</ref>. === Удзел у тэлевізійных шоу === ==== <u> Х-Фактар </u> ==== У [[2011]] годзе Уладзіслаў Курасаў прыняў удзел ва ўкраінскім вакальным тэлевізійным шоў «[[:uk:Х-Фактор|X-Фактар (Украіна)]]», выканаўшы песню [[Селін Дыён]] «My Heart Will Go On»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=O_k5uShS8aA/ Влад Курасов Предкастинг. Х-Фактар Украина 2]</ref>. Па выніках праслухванняў ён трапіў у фінальную катэгорыю «Хлопцы», настаўнікам якой быў Ігар Кандрацюк. Уладзіслаў праспяваў у дуэце з брытанскай зоркай [[:en:Craig David|Крэйгам Дэвідам]] і па выніках галасавання гледачоў заняў трэцяе месца<ref>[http://gaganews.com.ua/Home/Details/1242/ Х-Фактор: шоу покинул Владислав Курасов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160408112435/http://gaganews.com.ua/Home/Details/1242/ |date=8 красавіка 2016 }}</ref>. Пасля заканчэння шоў Уладзіслаў разам з іншымі ўдзельнікамі адправіўся ў гастрольны тур па гарадах Украіны.<ref>[http://show.obozrevatel.com/afisha/85327-14-30-yanvarya-kontsert-uchastnikov-h-faktor.-revolyutsiya.htm 14-30 января концерты участников «Х-Фактор. Революция»]</ref> ; Песні, выкананыя Уладзіславам на шоў «Х-Фактар-2» {| class="wikitable" ! этап !! песня |- | Кастынг 2-га сезона || My Heart Will Go On ([[Селін Дыён]]) |- | Візіт да суддзяў || Without You ([[Мэрая Кэры]]) |- | 1 прамы эфір || Hallelujah ([[Леанард Коэн]]) |- | 2 прамы эфір || All About Us (гр. Тату) |- | 3 прамы эфір || Свеча горела ([[Ала Пугачова]]) |- | 4 прамы эфір || Я люблю тільки тебе (Аляксандр Панамароў) |- | 5 прамы эфір || I Will Always Love You ([[Уітні Х’юстан]]) |- | 6 прамы эфір || Memory (мюзікл «Cats») |- | 7 прамы эфір || Снег (Ірына Білык) |- | Намінацыя — песня за жыццё || You Lost Me ([[Крысціна Агілера]]) |- | 8 прамы эфір || Ты на свете есть ([[Ала Пугачова]])<br /> Let It Be ([[The Beatles]]) |- | 9 прамы эфір || Молитва (раманс з кінафільма «Мусорщик»)<br /> Дорога в облака (гр. Браво) |- | 10 прамы эфір (фінал) || Walking Away ([[:en:Craig David|Крэйг Дэвід]]) (дуэтам з [[:en:Craig David|Крэйгам Дэвідам]])<br /> My Heart Will Go On ([[Селін Дыён]])<br /> Чорнобривці (ўкраінская песня) |- | развітальная песня || It's My Time (Джэйд Юэн) |- | 11 прамы эфір (гала-канцэрт) || Hallelujah ([[Леанард Коэн]])<br /> Я люблю тільки тебе (Аляксандр Панамароў)<br /> Ты на свете есть ([[Ала Пугачова]]) |} ==== <u> Зорны рынг </u> ==== Пасля заканчэння праекта «Х-Фактар-2» спявак застаўся жыць і працаваць у [[Кіеў|Кіеве]]. У красавіку [[2012]] года артыст прыняў удзел у тэлевізійным вакальным шоў «Зорны рынг» ({{lang-uk|«Зірковий ринг»}}), у якім спаборнічалі лепшыя вакалісты шоў «[[:uk:Україна має талант|Украіна мае талент]]» і «[[:uk:Х-Фактор|X-Фактар]]». У фінале Уладзіслаў выканаў кампазіцыю «Hallelujah» Леанарда Коэна і па выніках галасавання гледачоў стаў пераможцам шоў і ўладальнікам гранта ў памеры 500 тысяч грыўняў на запіс песні і здымку кліпа<ref>[http://gaganews.com.ua/Home/Details/3083/ Победителем шоу «Зірковий ринг» стал Владислав Курасов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160408134524/http://gaganews.com.ua/Home/Details/3083/ |date=8 красавіка 2016 }}</ref>. ; Песні, выкананыя Уладзіславам на шоў «Зорны рынг» {| class="wikitable" ! этап !! песня |- | Паўфінал — батл з Вячаславам Корсакам || Wicked Game (Крыс Айзек)<br /> Вася (гр. Браво)<br /> I Can (гр. Blue) (дуэтам з Вячаславам Корсакам) |- | фінал || Hallelujah ([[Леанард Коэн]]) |} ==== <u> Голас Казахстана </u> ==== У кастрычніку [[2016]] года прыняў удзел у тэлевізійным праекце « Голас Казахстана» (аналогія вакальнага галандскага тэлевізійнага конкурсу «The Voice») на тэлеканале Першы канал «Еўразія». На першым этапе конкурсу ў праслухоўваннях «усляпую» выканаў песню [[Lady Gaga]] «Paparazzi» і разгарнуў да сабе крэслы траіх трэнераў праекта<ref name=autogenerated3>[http://show.obozrevatel.com/news/26073-finalist-h-faktora-pokoril-sudej-golosa-kazahstana-pesnej-ledi-gagi.htm Финалист «Х-Фактора» покорил судей «Голоса Казахстана» песней Леди Гаги]</ref>. У складзе каманды настаўніка Евы Бехер Уладзіслаў прайшоў вакальныя бітвы і трапіў у прамыя эфіры тэлешоў<ref>[http://radiopremier.net/vladislav-kurasov-zapel-na-kazakhskom/ Владислав Курасов запел на казахском] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170118051256/http://radiopremier.net/vladislav-kurasov-zapel-na-kazakhskom/ |date=18 студзеня 2017 }}</ref>. ; Песні, выкананыя Уладзіславам на шоў «Голас Казахстана» {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Этап ! Песня ! Вынік |- ! Праслухоўвання ўсляпую | «Paparazzi» ([[Lady Gaga]]) | павярнуліся тры трэнера<br> Ева Бехер, Алі Акапов, Жанна Орынбасарова |- ! Вакальныя бітвы | «Just a Fool» ([[Крысціна Агілера|Christina Aguilera]])<br>(vs. Маргарыта Опря) | выратаваны трэнерам |- ! Прамы эфір (тыдзень 2) | «Алматы түні» (Кайрат Нуртас) | выратаваны трэнерам |- ! Прамы эфір (тыдзень 3) | «My Prerogative» (Bobby Brown) | выратаваны трэнерам |- ! Прамы эфір (тыдзень 4) | «Вопреки» ([[Валерый Меладзэ]]) | пакінуў праект |} === Пачатак сольнай кар'еры === 22 чэрвеня [[2012]] года адбылася прэм'ера першай аўтарскай песні "Прощай, мой город»<ref>[http://gaganews.com.ua/Home/Details/4379/ Владислав Курасов презентовал свою первую авторскую песню «Прощай, мой город»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160408113556/http://gaganews.com.ua/Home/Details/4379/ |date=8 красавіка 2016 }}</ref>, з якой Уладзіслаў перамог у праекце «Я талент». Ён быў запрошаны выканаць яе на цырымоніі ўзнагароджання лаўрэатаў прэміі «Залаты Грамафон» ({{lang-ru|«[[:ru:Золотой граммофон|Золотой Граммофон]]»}}) ў Лядовым Палацы ў [[Санкт-Пецярбург]]у<ref>[http://gaganews.com.ua/Home/Details/6092/ Владислав Курасов выступил на престижной церемонии «Золотой граммофон»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160408151709/http://gaganews.com.ua/Home/Details/6092/ |date=8 красавіка 2016 }}</ref>. У кастрычніку [[2012]] года Уладзіслаў Курасаў уяўляе другую аўтарскую песню «Ноль любви в квадрате». А ў снежні гэтага ж года выступае на сцэне шоў «Х-Фактар-3» у якасці запрошанага артыста і прэзентуе лірычную кампазіцыю «Шёпот дождей»<ref>[http://starlife.com.ua/posts/spetsialnyij-gost-shou-h-fakto-14611.html Специальный гость шоу «Х-Фактор 3» случайно выболтал журналистам свою тайну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160412191058/http://starlife.com.ua/posts/spetsialnyij-gost-shou-h-fakto-14611.html |date=12 красавіка 2016 }}</ref> (аўтары Г.Краскоўскі, Д.Данаў). У [[2012]]-[[2013]] гадах супрацоўнічае з прадусарскім цэнтрам украінскага тэлеканала [[СТБ (украінскі тэлеканал)|«СТБ»]]. У лютым [[2013]] года Уладзіслаў уяўляе новую песню «Забудешь»<ref>[http://www.music1.ru/read/news/vladislav-kurasov-predstavil-svoj-debyutnyj-singl Владислав Курасов представил свой дебютный сингл] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161226070011/http://www.music1.ru/read/news/vladislav-kurasov-predstavil-svoj-debyutnyj-singl |date=26 снежня 2016 }}</ref> (аўтар В.Курто), у сакавіку гэтага ж года адбылася прэм'ера першага відэакліпа Уладзіслава на гэту песню, рэжысёрам якога стаў рэжысэр талент-шоў каналу [[СТБ (украінскі тэлеканал)|«СТБ»]] Максім Літвінаў<ref>[http://m1.tv/news/3096-vladislav-kurasov-prezentuvav-debyutnii-klip/ Владислав Курасов презентовал дебютный клип] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160408161248/http://m1.tv/news/3096-vladislav-kurasov-prezentuvav-debyutnii-klip/ |date=8 красавіка 2016 }}</ref><ref>[http://gaganews.com.ua/Details/7596/ Владислав Курасов презентовал свой дебютный клип на песню «Забудешь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160408143938/http://gaganews.com.ua/Details/7596/ |date=8 красавіка 2016 }}</ref>. У верасні [[2013]] года Уладзіслаў прэзентуе новую аўтарскую песню «Дай мне испить», у кастрычніку выходзіць кліп на гэту кампазіцыю<ref>[http://ivona.bigmir.net/x_faktor/novosty/368778-Vlad-Kurasov-snjal-otkrovennyj-klip--Ja-ne-dumal--chto-tak-raskrepocshus-/ Влад Курасов снял откровенный клип: Я не думал, что так раскрепощусь]</ref><ref>[http://show.obozrevatel.com/clip/13876-vlad-kurasov-klip-daj-mne-ispit.htm Влад Курасов клип «Дай мне испить»]</ref>. === Творчае развіццё === З [[2014]] года Уладзіслаў пачынае будаваць сваю творчую кар'еру самастойна. У красавіку [[2014]] года адбылася прэм'ера новай аўтарскай песні «Я болен тобой» і ўжо ў маі гэтага ж года прэм'ера танцавальнай кампазіцыі «18» (аўтар А.Малахов)<ref>[http://musecube.org/?p=149857/ Ради Владислава Курасова люди преодолели тысячи километров]</ref>. У маі [[2014]] песня "Дай мне испить" прынесла перамогу Уладу ў катэгорыі THE PEOPLE'S VOICE -2013 на Міжнародным конкурсе аўтарскай песні ў ЗША (International Songwriting Competitions-2013 (ISC)) і трапіла ў праграму AL WALSER'S WEEKLY Top20 за чэрвень [[2014]] года<ref name=autogenerated1>[http://www.songwritingcompetition.com/previouswinners#2013 «Previous Winners 2013»]</ref><ref>[https://www.mixcloud.com/walser1/al-walsers-weekly-top20-june-20th-2014/ AL WALSER’S WEEKLY Top20 — June 20th 2014]</ref>. У чэрвені [[2014]] года Уладзіслаў Курасаў стаў пераможцам 11-га міжнароднага конкурсу «Фаварыты Поспеху» ({{lang-uk|«[[:uk:Фаворити Успіху|Фаварити Успіху]]»}}) у катэгорыі «Малады талент» і атрымаў залаты медаль «Фаварыт Поспеху-2013»<ref>{{Cite web |url=http://www.favor.com.ua/favorites/2013/ |title=Победители конкурса торговых марок «Фавориты Успеха» объявлены на 11-ой церемонии награждения! |access-date=1 чэрвеня 2016 |archive-date=6 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406160712/http://favor.com.ua/favorites/2013/ |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://www.favor.com.ua/ru/news/ceremony2013/ |title=Відбулася довгоочікувана щорічна подія — XI церемонія нагородження переможців конкурсу «Фаворити Успіху»! |access-date=1 чэрвеня 2016 |archive-date=14 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714183400/http://www.favor.com.ua/ru/news/ceremony2013/ |url-status=dead }}</ref>. У верасні [[2014]] года Уладзіслаў Курасаў становіцца артыстам [[:uk:Moon Records|Moon Records]]<ref>[http://moon.ua/index.php?option=com_content&task=view&id=9504&Itemid=4/ Уладзіслаў Курасаў]</ref> і прэзентуе трэцюю трацінай відэа працу на аўтарскую песню «Я болен тобой», у здымках якога Улад сам выступае ў якасці сурэжысёра<ref>[http://kp.ua/culture/465685-vladyslav-kurasov-snial-klyp-o-slozhnoi-luibvy/ Владислав Курасов снял клип о "сложной любви"]</ref><ref>[http://musecube.org/?p=161708/ Владислав Курасов представил новый клип на песню "Я болен тобой"]</ref>. З мая [[2015]] г. супрацоўнічае з музычным выдавецтвам УМИГ Мьюзік<ref>[http://umpg.com.ua/artists/singer/vladislav-kurasov Владислав Курасов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160427145634/http://umpg.com.ua/artists/singer/vladislav-kurasov |date=27 красавіка 2016 }}</ref>. У лістападзе [[2014]] г. Уладзіслаў Курасаў з вядомым піяністам-віртуозам Яўгенам Хмарай даў свой першы акустычны канцэрт<ref>[http://vchasno.com/event/14228/ Необічно: Владислав Курасов и Евгений Хмара - Акустический концерт]</ref><ref>[http://moon.ua/index.php?option=com_content&task=view&id=9652&Itemid=1/ Владислав Курасов и Евгений Хмара показали своей публике волшебство]</ref>, а ў лістападзе і снежні [[2015]] года - акустычныя канцэрты з бэндам<ref>[http://www.mewos.in.ua/vladislav-kurasov-otygral-akustiku-na-bis/ Владислав Курасов отыграл акустику на «бис»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160601070219/http://www.mewos.in.ua/vladislav-kurasov-otygral-akustiku-na-bis/ |date=1 чэрвеня 2016 }}</ref>. [[Файл: Vladislav Kurasov 59.jpg|thumb|left|240px|Фінал беларускага нацыянальнага адбору на песенны конкурс «Еўрабачанне 2017»]] З красавіка па ліпень [[2015]] Уладзіслаў Курасаў - тэлевядучы музычнай ТБ-рубрыкі TimeLINE на тэлеканале ПравдаТУТ<ref>[http://www.fashionable.com.ua/star-style/3353-vladislav-kurasov-budet-rasskazyvat-o-muzykalnyx-novinkax-na-tv/ Владислав Курасов будет рассказывать о музыкальных новинках на ТВ]</ref>. У [[2015]] годзе артыст выпускае тры новыя песні, дзве з якіх аўтарскія, - «Моя любовь»<ref>[http://show.stb.ua/ru/2015/02/25/vlad-kurasov-ya-govoryu-v-pesnyah-to-o-chem-ne-hvataet-smelosti-skazat-v-litso/ Влад Курасов: Я говорю в песнях то, о чём не хватает смелости сказать в лицо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160410113530/http://show.stb.ua/ru/2015/02/25/vlad-kurasov-ya-govoryu-v-pesnyah-to-o-chem-ne-hvataet-smelosti-skazat-v-litso/ |date=10 красавіка 2016 }}</ref>, «На глубине души»<ref>[http://umpg.com.ua/feed-news/vladislav-kurasov-na-glubine-dushi-2/ Владислав Курасов. "На глубине души"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160410190022/http://umpg.com.ua/feed-news/vladislav-kurasov-na-glubine-dushi-2/ |date=10 красавіка 2016 }}</ref> і «По лужам»<ref>[http://showbiz.memax.com.ua/music/2969489/ Влад Курасов презентовал драйвовую песню]</ref> (аўтар Э.Расходова). У студзені [[2016]] года на музычным канале ELLO TV адбылася прэм'ера кліпа на аўтарскую песню «На глубине души», рэжысёрам якога стаў малады таленавіты кліпмэйкер Тарас Галубкоў з ICONA AGENCY<ref>{{Cite web |url=http://edinstvennaya.ua/news/showbusiness/2533-vladislav-kurasov-vzbudorazhil-poklonnikov-misticheskim-video-na-pesnyu-na-glubine-dushi/ |title=Владислав Курасов взбудоражил поклонников мистическим видео на песню "На глубине души" |access-date=1 чэрвеня 2016 |archive-date=24 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424123935/http://edinstvennaya.ua/news/showbusiness/2533-vladislav-kurasov-vzbudorazhil-poklonnikov-misticheskim-video-na-pesnyu-na-glubine-dushi |url-status=dead }}</ref>. Тады ж Уладзіслаў Курасаў з аўтарскай англамоўнай песняй «I'm Insane» стаў паўфіналістам ўкраінскага нацыянальнага адбору на песенны конкурс «[[:uk:Україна на пісенному конкурсі Євробачення 2016|Еўрабачанне 2016]]»<ref>[http://1tv.com.ua/news/channel/75887/ Визначено півфіналістів нацвідбору Євробачення-2016!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160401104803/http://1tv.com.ua/news/channel/75887 |date=1 красавіка 2016 }}</ref> і 6 лютага ўявіў гэту песню на сцэне нацыянальнага адбору<ref>[http://www.mewos.in.ua/vladislav-kurasov-predstavil-pesnyu-dlya-nacionalnogo-otbora-na-evrovidenie-2016/ Владислав Курасов представил песню для Национального отбора на Евровидение 2016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160414163808/http://www.mewos.in.ua/vladislav-kurasov-predstavil-pesnyu-dlya-nacionalnogo-otbora-na-evrovidenie-2016/ |date=14 красавіка 2016 }}</ref><ref>[http://show.obozrevatel.com/article/43975-evrovidenie-2016-video-vyistuplenij-vseh-uchastnikov-natsionalnogo-otbora.htm/ "Евровидение 2016": фото и видео выступлений всех участников Национального отбора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160412131305/http://show.obozrevatel.com/article/43975-evrovidenie-2016-video-vyistuplenij-vseh-uchastnikov-natsionalnogo-otbora.htm |date=12 красавіка 2016 }}</ref>. У сакавіку 2016 года песня «I'm Insane» трапіла ў праграму AL WALSER'S WEEKLY Top20<ref>[http://www.town-fm.de/2016/03/27/us-top-20-26-maerz-2016/ US TOP 20 | 26. MÄRZ 2016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160917160400/http://www.town-fm.de/2016/03/27/us-top-20-26-maerz-2016/ |date=17 верасня 2016 }}</ref>. У [[2015]] годзе Уладзіслаў Курасаў быў запрошаны на эпізадычную ролю пафаснай «зоркі» Улада Сакалова ў серыяле «Цэнтральная бальніца» ад украінскага тэлеканала «[[1+1]]». Серыял з удзелам Уладзіслава выйшаў у тэлевізійны эфір летам [[2016]] года<ref>[http://41kanal.in.ua/rezonans/item/11681-1471075614 Владислав Курасов в сериале «Центральная больница»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161029174034/http://41kanal.in.ua/rezonans/item/11681-1471075614 |date=29 кастрычніка 2016 }}</ref><ref>[https://1plus1.ua/ru/centralna-likarna/video/centralna-likarna-47-seria Центральная больница. 47 серия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161029235540/https://1plus1.ua/ru/centralna-likarna/video/centralna-likarna-47-seria |date=29 кастрычніка 2016 }}</ref>. У кастрычніку [[2016]] года ў ходзе падрыхтоўкі дэбютнага студыйнага альбома малады музыкант прэзентаваў песню "Не смейся судьбе в лицо», якая стала лід-сінглам з першай LP-пласцінкі Уладзіслава Курасава<ref>[http://radio.obozrevatel.com/news/vladislav-kurasov-predstavil-svoyi-noviyyi-singl-ne-smeyisya-sudjbe-v-lico-10215572.html Владислав Курасов представил свой новый сингл "Не смейся судьбе в лицо»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161029174634/http://radio.obozrevatel.com/news/vladislav-kurasov-predstavil-svoyi-noviyyi-singl-ne-smeyisya-sudjbe-v-lico-10215572.html |date=29 кастрычніка 2016 }}</ref>. Свой выбар гэтай кампазіцыі ў якасці галоўнай песні дэбютнага альбома Улад патлумачыў тым, што гэтая песня прымушае задумацца і нясе ў сабе актуальны пасыл<ref>[http://umpg.com.ua/feed-news/vladislav-kurasov-predstavlyaet-svoyu-novuyu-rabotu-singl-ne-smejsya-sudbe-v-litso Владислав Курасов представляет свою новую работу - сингл «Не смейся судьбе в лицо»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161029175137/http://umpg.com.ua/feed-news/vladislav-kurasov-predstavlyaet-svoyu-novuyu-rabotu-singl-ne-smejsya-sudbe-v-litso |date=29 кастрычніка 2016 }}</ref>. І ўжо праз два тыдні артыст прадставіў відэакліп на гэтую песню, зняты рэжысёрам Тарасам Галубковым і студыяй Icona Prodaction, прэм'ера якога адбылася на музычным канале StarPro<ref>[http://afisha.tochka.net/72642-premera-klipa-vladislav-kurasov-prezentoval-video-na-singl-ne-smeysya-sudbe-v-litso Премьера клипа: Владислав Курасов презентовал видео на сингл «Не смейся судьбе в лицо»]</ref>. 25 лістапада 2016 года на лэйбле «УМИГ Мьюзік» адбыўся афіцыйны рэліз дэбютнага студыйнага лонг-плэй альбома маладога артыста Уладзіслава Курасава «Отражение»<ref>[http://umpg.com.ua/feed-news/premera-debyutnogo-alboma-vladislava-kurasova-otrazhenie Премьера дебютного альбома Владислава Курасова «Отражение»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161129025350/http://umpg.com.ua/feed-news/premera-debyutnogo-alboma-vladislava-kurasova-otrazhenie |date=29 лістапада 2016 }}</ref>. Уладзіслаў стаў аўтарам дзесяці з трынаццаці кампазіцый, што ўвайшлі ў альбом. «Отражение» - гэта канцэптуальны і досыць асабісты альбом пра вопыт, перажыванні і радасці на шляху сталення і станаўлення самога Улада, як асобы і як артыста<ref>[http://afisha.tochka.net/75335-premera-alboma-vladislav-kurasov-prezentuet-debyutnyy-albom-otrazhenie/ Премьера альбома: Владислав Курасов презентует дебютный альбом «Отражение»]</ref>. У лістападзе [[2016]] года стала вядома, што Уладзіслаў Курасаў з аўтарскай англамоўнай песняй «Follow the Play» стаў фіналістам беларускага нацыянальнага адбору на [[конкурс песні Еўрабачанне 2017]] і 20 студзеня [[2017]] года ўявіў гэту кампазіцыю у г. [[Мінск]] у прамым эфіры фіналу нацыянальнага адборачнага тура на «Еўрабачанне-2017»<ref>[http://www.aif.by/timefree/culture-news/20_yanvarya_opredelitsya_belorusskiy_uchastnik_na_evrovidenii-2017 20 января определится белорусский участник на «Евровидении-2017»]</ref>. У красавіку [[2017]] года ў музычных онлайн крамах і стриминговых сэрвісах быў выпушчаны ў якасці сінгла аўтарскі трэк «VOODOO» з дэбютнага альбома «Отражение» і ужо 24 красавіка гэтага ж года выйшаў афіцыйны відэакліп на гэтую кампазіцыю, рэжысёрам якога стаў кліпмэйкер Аляксандр Филатович<ref>[http://radio.obozrevatel.com/news/vladislav-kurasov-popraktikoval-magiyu-vudu-v-novom-klipe-10216126.html Владислав Курасов попрактиковал магию Вуду в новом клипе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170427193916/http://radio.obozrevatel.com/news/vladislav-kurasov-popraktikoval-magiyu-vudu-v-novom-klipe-10216126.html |date=27 красавіка 2017 }}</ref><ref>[http://kreativ-magazine.ru/vladislav-kurasov-predstavil-novyj-klip-voodoo/ Владислав Курасов представил новый клип «VOODOO»]</ref>. 2 лістапада [[2017]] года адбылася прэм'ера новага сінгла «Прощение». Музыку і словы Уладзіслаў напісаў сам, а саўнд-прадзюсарам трэка выступіў былы ўдзельнік гурта «[[Океан Ельзи]]» Юрый Хусточка<ref>[http://www.tvboom.com.ua/vladislav-kurasov-predstavil-svoyu-novuyu-avtorskuyu-pesnyu-proshhenie-i-10-interesnyx-faktov-o-nej/ Владислав Курасов представил свою новую авторскую песню «Прощение» и 10 интересных фактов о ней] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171217021526/http://www.tvboom.com.ua/vladislav-kurasov-predstavil-svoyu-novuyu-avtorskuyu-pesnyu-proshhenie-i-10-interesnyx-faktov-o-nej/ |date=17 снежня 2017 }}</ref>. == Дыскаграфія == === Альбомы === ; * [[2016]] — <big>«Отражение»</big> {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! № !! Песня !! Аўтар !! Працягласць |----- |1 | «Моя любовь» | музыка і словы Уладзіслава Курасава | 3:58 |----- |2 | «Не смейся судьбе в лицо» | музыка і словы Эліны Расходовой |3:21 |----- |3 | «Я болен тобой» | rowspan=2| музыка і словы Уладзіслава Курасава |3:21 |----- |4 | «На глубине души» |4:06 |----- |5 | «I’m Insane» | rowspan=2| музыка Уладзіслава Курасава, словы Наталлі Ростовой |2:59 |----- |6 | «Follow the Play» |3:04 |----- |7 | «VOODOO» | rowspan=2| музыка і словы Уладзіслава Курасава |3:22 |----- |8 | «Треугольник» |3:40 |----- |9 | «Lightness» | музыка Уладзіслава Курасава, словы Наталлі Ростовой |3:16 |----- |10 | «По лужам» | музыка і словы Эліны Расходовой |2:40 |----- |11 | «Дневники» | музыка і словы Уладзіслава Курасава |3:27 |----- |12 | «Хмари» | музыка Уладзіслава Курасава, словы Наталлі Ростовой |2:58 |----- |13 | «Разные» | музыка і словы Эліны Расходовой |4:21 |} === Сінглы === {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Год ! style="background:#B0C4DE;" | Сінгл ! style="background:#B0C4DE;" | Аўтар ! style="background:#B0C4DE;" | Альбом |----- | rowspan=2| [[2012]] | «Прощай, мой город» | музыка і словы Уладзіслава Курасава | rowspan=5| без альбома |----- | «Ноль любви в квадрате» | музыка і словы Уладзіслава Курасава |----- | rowspan=2| [[2013]] | «Забудешь» | музыка і словы Уладзіміра Курто |----- | «Дай мне испить» | музыка і словы Уладзіслава Курасава |----- | rowspan=2| [[2014]] | «18» | музыка і словы Аляксея Малахава |----- | «Я болен тобой» | музыка і словы Уладзіслава Курасава | Отражение |----- | rowspan=4| [[2015]] | «Я болен тобой» (Rihter Remix) | музыка і словы Уладзіслава Курасава | без альбома |----- | «Моя любовь» | музыка і словы Уладзіслава Курасава | rowspan=7| Отражение |----- | «По лужам» | музыка і словы Эліны Расходовой |----- | «На глубине души» | музыка і словы Уладзіслава Курасава |----- | rowspan=4| [[2016]] | «I’m Insane» | музыка Уладзіслава Курасава, словы Наталлі Ростовой |----- | «Не смейся судьбе в лицо» | музыка і словы Эліны Расходовой |----- | «Follow the Play» | музыка Уладзіслава Курасава, словы Наталлі Ростовой |----- | «VOODOO» | музыка і словы Уладзіслава Курасава |----- | rowspan=3| [[2017]] | «VOODOO» (Techno Project Remix) | музыка і словы Уладзіслава Курасава | rowspan=7| без альбома |----- | «VOODOO» (Techno Project & DJ Geny Tur Remix) | музыка і словы Уладзіслава Курасава |----- | «Прощение» | музыка і словы Уладзіслава Курасава |----- | rowspan=3| [[2019]] | «Им же это нравится» | музыка і словы Уладзіслава Курасава |----- | «Не говори люблю» | музыка і словы Уладзіслава Курасава |----- | «В твоей постели» | музыка і словы Уладзіслава Курасава |----- | rowspan=1| [[2020]] | «Великаны» | музыка і словы Уладзіслава Курасава |} === Відэакліпы === * {| class="wikitable" ! № !! Кліп !! Год !! Рэжысёр |- | 1 || '''«Забудешь» || [[2013]] || Максім Літвінаў |- | 2 || '''«Дай мне испить» || [[2013]] || Ігар Савенка |- | 3 || '''«Я болен тобой» || [[2014]] || Уладзіслаў Курасаў і Марына Хаджинова |- | 4 || '''«На глубине души» || [[2016]] || Тарас Галубкоў |- | 5 || '''«Не смейся судьбе в лицо» || [[2016]] || Тарас Галубкоў |- | 6 || '''«VOODOO» || [[2017]] || Аляксандр Филатович |} == Узнагароды, прэміі і намінацыі == {| class="wikitable" ! Год !! Прэмія !! Намінацыя/катэгорыя !! Вынік !! Заўвага |- | 2012 || Міжнародны конкурс International Songwriting Competitions (ISC) 2012 ЗША || Катэгорыя Dance Music і Teen || паўфінал || Сінгл «Ноль любви в квадрате» |- | 2013 || Міжнародны музычны конкурс Unsigned Only-2013 || Катэгорыя Teen || паўфінал || "Hallelujah" ([[Леанард Коэн]] cover) |- | 2013 || Міжнародны конкурс аўтарскай песні International Songwriting Competitions (ISC) 2013 ЗША || Версія People's Choice Winner || Перамога<ref name=autogenerated1 /> || Сінгл «Дай мне испить» |- | 2014 || Coast 2 Coast Mixtapes ЗША || ||Перамога<ref>[http://news.guru.ua/news/362335/Pesnja_Vladislava_Kurasova_stala_pervoj_v_SShA_.html Песня Владислава Курасова стала первой в США]</ref> || Кліп «Дай мне испить» |- | 2014 || Амерыканскі міжнародны конкурс UNSIGNED ONLY MUSIC COMPETITION 2014 || Катэгорыя FANDEMONIUM ў намінацыі Vocal Performance || Перамога<ref>[http://moon.ua/index.php?option=com_content&task=view&id=9544&Itemid=1/ Владислав Курасов получил престижный титул UNSIGNED ONLY MUSIC COMPETITION 2014]</ref> || "Hallelujah" ([[Леанард Коэн]] cover) |- | 2014 || Міжнародны конкурс «Фаварыты Поспеху» || Намінацыя Малады талент || Перамога<ref name=autogenerated2/> || |- | 2015 || BEAT100 World Music Video Chart міжнародная музычная і відэа-сацыяльная сетка BEAT100 || ||Перамога<ref>[http://www.beat100.com/news/congratulations-to-this-weeks-beat100-music-video-chart-number-one-ya-bolen-toboy-by-vladislav-kurasov-followed-by-headshy-and-silent-company_662/#.Vv5yeDH3Q-h/ Congratulations to this Weeks Beat100 Music Video Chart Number One 'Ya Bolen Toboy' by Vladislav Kurasov Followed by HeadShy & Silent Company!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160415045801/http://www.beat100.com/news/congratulations-to-this-weeks-beat100-music-video-chart-number-one-ya-bolen-toboy-by-vladislav-kurasov-followed-by-headshy-and-silent-company_662/#.Vv5yeDH3Q-h/ |date=15 красавіка 2016 }}</ref> || Кліп на песню «Я болен тобой» |- | 2015 || BEAT100 World Music Video Chart міжнародная музычная і відэа-сацыяльная сетка BEAT100 || ||Перамога<ref>[http://www.beat100.com/news/congratulations-to-this-weeks-beat100-audiochart-number-one---by-vladislav-kurasov-followed-by-clarance-and-broken-youth-uk_691/#.Vv5q-zH3Q-i/ Congratulations to this Weeks BEAT100 #AudioChart Number One 'По лужам' by Vladislav Kurasov, followed by Clarance & Broken Youth UK!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160415051232/http://www.beat100.com/news/congratulations-to-this-weeks-beat100-audiochart-number-one---by-vladislav-kurasov-followed-by-clarance-and-broken-youth-uk_691/#.Vv5q-zH3Q-i/ |date=15 красавіка 2016 }}</ref> || Сінгл «По лужам» |- | 2016 || Міжнародны конкурс International Songwriting Competitions (ISC) 2015 ЗША || Катэгорыя Performance || паўфінал<ref>[http://songwritingcompetition.com/semi-finalists.html semi-finalists]</ref> || Сінгл «По лужам» |- | 2016 || BEAT100 World Music Video Chart міжнародная музычная і відэа-сацыяльная сетка BEAT100 || ||Перамога<ref>[http://musicukraine.com/main/2384-na-glubine-dushi-vladislava-kurasova-na-vershine-mirovogo-charta-beat100.html «На глубине души» Владислава Курасова на вершине мирового чарта Beat100] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160417063244/http://musicukraine.com/main/2384-na-glubine-dushi-vladislava-kurasova-na-vershine-mirovogo-charta-beat100.html |date=17 красавіка 2016 }}</ref> || Кліп на песню «На глубине души» |} {{Зноскі|3}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://vk.com/kurasovx Афіцыйная старонка Уладзіслава Курасава Укантакце] * {{instagram|vladkurasov|Уладзіслаў Курасаў}} * {{youtube.com|VladislavKurasov|Уладзіслава Курасава}} * {{facebook|kurasovx|Уладзіслаў Курасаў}} * {{twitter.com|VladislavKuras|Уладзіслаў Курасаў}} * [http://vladislavkurasov.com/ Афіцыйны сайт Уладзіслава Курасава] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Курасаў Уладзіслаў Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Украіны]] m2dzdch6ifexy1jtw015x3rvc88rl6t 4 336791 5142195 5129697 2026-05-16T04:44:59Z ~2026-29173-98 168205 5142195 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць == 29 Aug 2020, Sigean == https://www.imagebam.com/view/ME1D4BOY e9mhk2tnkrw26xd7i5vyeai2x1nczcq 5142294 5142195 2026-05-16T10:29:29Z ~2026-29173-98 168205 5142294 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць == 29 Aug 2020, Sigean == https://www.imagebam.com/view/ME1D4BOY https://www.imagebam.com/view/ME1D4FGO kkvipg37s96m9381kadb6hnhkgk6fd7 0 338260 5141977 4834450 2026-05-15T18:14:28Z Voūk12 159072 5141977 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coat of arms of Brunswick-Lüneburg.svg|міні|Герб Вельфаў з Браўншвэйга - Люнэбурга]] '''Вельфы''' ({{lang-de|Welfen}}) — адна з найстарэйшых еўрапейскіх дынастый [[Франкі|франкскага]] паходжання, прадстаўнікі якой займалі прастолы мноства еўрапейскіх дзяржаў, у прыватнасці розных германскіх і італьянскіх княстваў, а таксама Расіі (1740—1741) і Вялікабрытаніі (1714—1901). == Першая дынастыя Вельфаў == === Гісторыя роду === [[Выява:JudithWelfenchronik.jpg|thumb|right|Юдзіф (Юдыт) Баварская. Мініяцюра з [[Хроніка Вельфаў|Хронікі Вельфаў]]]] Першая дынастыя Вельфаў, таксама вядомая як Старэйшыя Вельфы ({{lang-de|Die alteren Welfen}}), была франкскага паходжання. Паводле сямейнай легенды паходжанне роду ўзводзілася да [[Эдэкон]]а, [[гуны|гунскага]] ці [[скіфы|скіфскага]] правадыра часоў [[Атыла|Атылы]] (каля 450 года), бацькі [[Адаакр]]а. Аднак першыя дакументальныя згадкі пра яго адносяцца да VIII стагоддзя, калі Рутард ({{lang-de|Ruthard}}) пасля 746 года набыў уладанні ў раёне [[Маас (рака)|Мааса]] і [[Мозель|Мозеля]]. У сярэдзіне VIII стагоддзя Вельфы набылі ўладанні ў Верхняй [[Швабія|Швабіі]], у Вайнгартэне ([[Вайнгартэн (Вюртэмберг)|Альтдорф]]). Дакладна дрэва роду прасочваецца толькі пачынаючы з [[Вельф I|Вельфа I]] (778—825), па імі якога род і атрымаў сваю назву. Паводле адной версіі ён быў сынам Рутарда, па іншай — графа Ізембарда. Вельф I быў графам у [[Аргенгау]], сеньёрам Альтдорфа і [[Равенсбург]]а. Яму ў 819 годзе ўдалося выдаць сваю дачку [[Юдзіф Баварская|Юдыт]] за імператара [[Людовік I Набожны|Людовіка Набожнага]], што паслужыла адпраўным пунктам ва ўзвышэнні роду. Пазней яшчэ адна яго дачка, [[Эма Баварская|Эма]], выйшла замуж за сына імператара Людовіка ад першага шлюбу — [[Людовік II Нямецкі|Людовіка Нямецкага]]. Двое сыноў Вельфа I значна ўмацавалі пазіцыі роду. Старэйшы, [[Рудольф I (граф Панцье)|Рудольф I]] (пам. 866), пасля шлюбу сястры атрымаў абацтвы [[абацтва Жум’еж|Жум’еж]] і [[Абацтва Сен-Рык’е|Сен-Рык’е]], другі, [[Конрад I Стары|Конрад I ''Стары'']], атрымаў у спадчыну радавыя ўладанні ў Аргенгау. Яны падзялілі лёс сястры падчас паўстання сыноў Людовіка Набожнага — у 830 годзе яны былі гвалтоўна пастрыжаны па загадзе [[Лотар I|Лотара I]], старэйшага сына імператара Людовіка, і адпраўлены ў манастыр у [[Пуацье]]. Але ў 834 годзе яны вярнулі сваё становішча. Пазней Рудольф ад пляменніка, караля [[Заходне-Франкскае каралеўства|Заходне-Франкскага каралеўства]] [[Карл II Лысы|Карла II ''Лысага'']] атрымаў некалькі графстваў — [[графства Панцье|Панцье]], [[графства Санс|Санс]], [[графства Труа|Труа]]. З сыноў Рудольфа I [[Конрад, граф Парыжа|Конрад ''Чорны'']] быў графам Парыжа і Санса, [[Рудольф II (маркграф Рэцыі)|Рудольф II]] — графам у [[Тургау]] і [[Цюрыхгау]], а таксама маркграфам [[Рэцыя|Рэцыі]]. Конрад I пасля смерці імператара Людовіка Набожнага стаў саветнікам караля Усходне-Франкскага каралеўства Людовіка II Нямецкага. Пры гэтым ён 830-х — 840-х гадах атрымаў шэраг уладанняў у Верхняй [[Швабія|Швабіі]]. У 839 годзе Конрад згадваецца як граф у Аргенгау і Альпгау, а ў 844 годзе — як граф Лінцгау. Аднак з яго чатырох сыноў двое, [[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]] і [[Гуга Абат]] у 859 годзе перайшлі на службу да свайго стрыечнага брата — караля Заходне-Франкскага каралеўства [[Карл II Лысы|Карла II Лысага]], ад якога атрымалі ўладанні наўзамен страчаных. Гуга Абат валодаў некалькімі буйнымі абацтвамі, а пасля гібелі ў 866 годзе [[Роберт Моцны|Роберта Моцнага]] стаў [[маркіз Нейстрыі|маркізам Нейстрыі]], удала адбіваў набегі [[нарманы|нарманаў]]. Пасля смерці Карла Лысага ў 877 годзе Гуга разам з канцлерам [[Газлен дзю Мэн|Газленам]] і [[архібіскуп Рэймса|архібіскупам Рэймса]] [[Гінкмар, архібіскуп Рэймса|Гінкмарам]] быў адной з самых уплывовых фігур пры каралеўскім двары. Ён быў галоўным саветнікам караля [[Людовік II Заіка|Людовіка II]], а затым і яго сыноў [[Людовік III (кароль Францыі)|Людовіка III]] і [[Карламан II|Карламана]]. ==== Швабская галіна ==== Родапачынальнікам гэтай галіны быў Вельф II (пам. да 876), граф у Лінцгау 842/850, граф у Альпгау 852/858. Ён традыцыйна лічыцца адным з сыноў Конрада I Старога, аднак ён мог быць і сынам Рудольфа I. Генеалогія яго нашчадкаў вядомая толькі па двух дакументах — «[[Генеалогія Вельфаў|Генеалогіі Вельфаў]]» ({{lang-la|Genealogia Welforum}}), напісанай у 1125/1126 годзе, і «[[Вайнгартэнская гісторыя Вельфаў|Вайнгартэнскай гісторыі Вельфаў]]» ({{lang-la|Historia Welforum Weingartensis}}), створанай крыху пазней — у 1160-х гадах. Яны мелі ўладанні ў [[герцагства Швабія|Швабіі]] і [[герцагства Баварыя|Баварыі]]. З гэтай галіны вядомы [[Конрад Канстанцкі]] (пам. 26 лістапада 975), [[Канстанцкае біскупства|біскуп Канстанца]] з 934 па 975 гг. Яго пляменнік [[Рудольф II (граф Альтдорфа)|Рудольф II]] ажаніўся з дачкой [[герцаг Швабіі|герцага Швабіі]] [[Конрад I (герцаг Швабіі)|Конрада I]]. Сын Рудольфа, [[Вельф II]] (пам. 10 сакавіка 1030), быў графам Альтдорфа, [[Норытал]]а і [[Інтал]]а. Сын жа Вельфа II, [[Вельф III]] (пам. 13 лістапада 1055), быў у 1047 годзе прызначаны імператарам Генрыхам III [[герцаг Карынтыі|герцагам Карынтыі]] і [[маркграф Вероны|маркграфам Вероны]]. Вельф III памёр бяздзетным, завяшчаўшы свае ўладанні маці, Іміцы (пам. 21 жніўня каля 1055), дачцэ [[Фрыдрых Люксембургскі|Фрыдрыха Люксембургскага]], графа [[Мозельгау]], якая стала абатысай [[Абацтва Вайнгартэн|манастыра Вайнгартэн]] у [[Вайнгартэн, Вюртэмберг|Альтдорфе]], радавога манастыра Вельфаў. Іміца ж перадала гэтыя ўладанні Вельфу IV, сыну яе дачкі Кунгунды, якая выйшла замуж за [[маркграф Лігурыі|маркграфа Лігурыі]] [[Альберта Аца II д'Эстэ]]. Вельф IV стаў родапачынальнікам [[#Другая дынастыя Вельфаў|другой дынастыі Вельфаў]], якая існуе і ў наш час. ==== Бургундская галіна ==== Родапачынальнікам яе стаў [[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]] (пам. каля 881), сын Конрада I Старога. У 864 годзе ён атрымаў у кіраванне землі, якія ўтварылі герцагства Верхняя Бургундыя. Пасля звяржэння ў 887 годзе імператара [[Карл III Тоўсты|Карла III Тоўстага]] франкская імперыя канчаткова падзялілася на некалькі частак. Бароны і духавенства гэтай часткі былога Бургундскага каралеўства сабраліся ў 888 годзе ў горадзе [[Сен-Марыс]] у [[Вале (кантон)|Вале]] і абвясцілі сваім каралём [[Рудольф I (кароль Верхняй Бургундыі)|Рудольфа I]]. У выніку было ўтворана незалежнае каралеўства [[Верхняя Бургундыя]]. Старэйшы сын Рудольфа I, [[Рудольф II (кароль Бургундыі)|Рудольф II]] беспаспяхова спрабаваў стаць каралём Італіі. У выніку ён быў вымушаны адмовіцца ад сваіх прэтэнзій, але наўзамен у 933 годзе атрымаў каралеўства [[Ніжняя Бургундыя|Ніжняй Бургундыі]], утварыўшы адзінае Бургундскае каралеўства [[Арэлат]]. Пасля смерці караля [[Рудольф III (кароль Бургундыі)|Рудольфа III Гультаяватага]] ў 1032 годзе галіна згасла. Аднак магчыма галіной гэтага роду быў [[Рэйнфельдэнскі дом]]. === Генеалогія === '''Рутард''', граф у Аргенгау; жонка: '''Ірменгільда''' * '''[[Вельф I]]''' (778—825), сеньёр Альторфа і Равенсбурга; жонка: '''Хелвіга Саксонская''' (пам. пасля 833), магчыма дачка саксонскага правадыра [[Відукінд Саксонскі|Відукінда]], абатыса ў Шэле (каля [[Парыж]]а) з 825 ** '''[[Рудольф I (граф Панцье)|Рудольф I]]''' (пам. 866), [[граф Панцье]] з 853, [[граф Санса]], [[граф дэ Труа]] з [[858]], свецкі абат Жум’ежа і Сен-Рык’е; жонка: Хруадун (пам. пасля 867) *** '''[[Конрад (граф Парыжа)|Конрад III ''Чорны'']]''' (пам. 22 сакавіка 882), [[граф Парыжа]] з 866, граф Санса *** '''Вельф (III)''' (пам. 14 лістапада 881), абат манастыроў [[Абацтва Сен-Калумб-дэ-Санс|Сен-Калумб-дэ-Санс]] і Сен-Рык’е *** '''Гуга''' (пам. пасля 867), святар у манастыры Сен-Солв у Валансьене *** '''[[Рудольф II (маркграф Рэцыі)|Рудольф II]]''' (пам. пасля 895), граф у Тургау і Цюрыхгау, [[маркграф Рэцыі]] *** '''Ліўтфрыд''' (пам.870) *** '''дачка'''; муж: N, граф у Баварыі **** '''''[[Луітпольд, маркграф Баварыі|Луітпольд]]''' (каля 860 — 4 ліпеня 907), [[маркграф Баварыі]], заснавальнік Баварскага дому [[Луітпольдзінгі|Луітпольдзінгаў]]'' ** '''[[Конрад I Стары|Конрад I ''Стары'']]''' (800—863), граф у Аргенгау, абат [[абацтва Сен-Жэрмен д’Асер|Сен-Жэрмен-д’Асер]] і [[абацтва Сен-Гал|Сен-Гал]]; жонка: '''Адэлаіда Эльзаская''' (каля 810 — каля 882), дачка [[граф Тура|графа Тура]] і [[граф Буржа|Буржа]] [[Гуга III (граф Тура)|Гуга Турскага]] *** '''Вельф (II)''' (пам. да 876), граф у Лінцгау 842/850, граф у Альпгау 852/858, родапачынальнік [[#Швабская галіна Старэйшых Вельфаў|Швабскай галіны]] *** '''[[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]]''' (пам. каля 881), [[граф Асера]] 859—864, [[маркграф Верхняй Бургундыі]] з 864, родапачынальнік [[#Бургундская галіна Старэйшых Вельфаў|Бургундскай галіны]] *** '''[[Гуга Абат]]''' (каля 830—886), абат Сен-Жэрмен д’Асер, [[Нуармуцье]] і Сен-Мартэн дэ Тур; *** '''Рудольф''' *** (?) '''Эма''', альтэрнатыўная жонка [[Роберт Моцны|Роберта Моцнага]] *** (?) '''Юдыт'''<ref>{{кніга|аўтар=Jackman D.C.|загаловак= Criticism and Critique, sidelights on the Konradiner|выдавецтва=Oxford Unit for Prosopographical Research|год=1997|pages=72}}</ref>; '''[[Вуда, граф Лангау|Вуда]]''' (пам. пасля 879), [[граф Лангау]], [[маркіз Нейстрыі|маркіз Нармандскай Нейстрыйскай маркі]] *** (?) '''дачка'''; муж: [[Тэадорых дэ Вержы|Тэадорых (Цьеры) дэ Вержы]] (пам. 883/893), [[граф Шалона]] ** '''[[Юдзіф Баварская|Юдыт]]''' (каля 805 — 19 ці 23 красавіка 843); муж: з лютага 819 '''[[Людовік I Набожны]]''' (778 — 20 чэрвеня 840), [[кароль Аквітаніі]] 781—814, [[кароль франкаў]] і [[імператар Захаду]] з 814 ** '''[[Эма Баварская|Эма]]''' (каля 808 — 31 студзеня 876); муж: з 827 '''[[Людовік II Нямецкі]]''' (804 — 28 жніўня 876), [[кароль Баварыі]] з 817, [[кароль Усходне-Франкскага каралеўства]] з 840, [[кароль Латарынгіі]] з 870 ==== Швабская галіна Старэйшых Вельфаў ==== '''Вельф (II)''' (пам. да 876), граф у Лінцгау 842/850, граф у Альпгау 852/858 * (?) '''Конрад (IV)''' (пам. каля 913), граф у Лінцгау * '''Этыха I''' (пам. пасля 911), граф у [[Амергау]] ** '''Генрых I''' (пам. пасля 934); жонка: '''Ада (Ата) фон Гогенварт''' (пам. пасля 975) *** '''Этыха II''' *** '''[[Конрад Канстанцкі]]''' (пам. 26 лістапада 975), [[Канстанцкае біскупства|біскуп Канстанца]] ў 934 *** '''Рудольф I''' (пам. пасля 935) **** '''[[Рудольф II (граф Альтдорфа)|Рудольф II]]''', граф Альтдорфа; жонка: '''[[Іта фон Энінген]]''', дачка [[Конрад I (герцаг Швабіі)|Конрада I]], герцага Швабіі ***** '''Генрых II''' (пам. 15 лістапада каля 1000), граф Альтдорфа ***** '''[[Вельф II]]''' (пам. 10 сакавіка 1030), граф Альтдорфа, Норытала і Інтала; жонка: '''Імтруда (Іміца)''' (пам. 21 жніўня каля 1055), абатыса [[Абацтва Вайнгартэн|манастыра Вайнгартэн]] у Альтдорфе, дачка [[Фрыдрых Люксембургскі|Фрыдрыха Люксембургскага]], графа [[Мозельгау]] ****** '''[[Вельф III]]''' (пам. 13 лістапада 1055), [[герцаг Карынтыі]] і [[маркграф Вероны]] з 1047 ****** '''Кунігунда''' (каля 1020 — 31 сакавіка да 1055); муж: '''[[Альберта Аца II д’Эстэ]]''' (каля 996—1097), [[маркграф Лігурыі]] ******* '''''[[Вельф IV]]''' (каля 1030/1040 — 9 лістапада 1101), герцаг Баварыі (Вельф I) 1070—1077, 1096—1101, родапачынальнік Другога дому Вельфаў'' ****** (?) '''Конрад''' (пам. 27 жніўня 1031) ***** '''Рыхлінд''' (пам. 12 чэрвеня 1045); муж: '''[[Адальберон (граф Эберсберга)|Адальберон]]''' (пам. 27 сакавіка 1045), граф Эберсберга **** '''[[Этыха (біскуп Аўгсбурга)|Этыха]]''' (пам. 988), [[князь-біскуп Аўгсбурга]] ==== Бургундская галіна Старэйшых Вельфаў ==== '''[[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]]''' (пам. каля 881), [[граф Асера]] 859—864, [[маркграф Верхняй Бургундыі]] з 864; жонка: '''Вальдрада''', магчыма дачка [[Ламберт, граф Вормсгау|Ламберта]], графа [[Вормсгау]]. Дзеці: * '''[[Рудольф I (кароль Верхняй Бургундыі)|Рудольф (Рауль) I]]''' (каля 859 — 25 кастрычніка 912), герцаг Верхняй Бургундыі з 876, 1-ы кароль Верхняй Бургундыі з 888; жонка: з каля 885 '''Віла''', дачка [[Базон В’енскі|Базона В’енскага]], караля [[Ніжняя Бургундыя|Ніжняй Бургундыі]] ** '''Юдыт''' ** '''[[Рудольф II (кароль Бургундыі)|Рудольф (Радольфа) II]]''' (пам. 937), кароль Верхняй Бургундыі з 912, кароль [[Арэлат]]а з 933, [[кароль Італіі]] 922—926; жонка: з 922 '''[[Берта Швабская]]''' (пам. пасля 2 студзеня 966), дачка [[Бурхард II (герцаг Швабіі)|Бурхарда II]], [[герцаг Швабіі|герцага Швабіі]] *** '''Юдыт''' *** '''Людовік''' *** '''[[Конрад I (кароль Бургундыі)|Конрад I ''Ціхі'']]''' (каля 925 — 19 кастрычніка 993), кароль Бургундыі (Арэлата) з 937; 1-я жонка: '''Адэлаіда''' (каля 935/940 — каля 963/964); 2-я жонка: '''Мацільда''' (943 — 27 студзеня 992), дачка караля Заходне-Франкскага каралеўства [[Людовік IV (кароль Францыі)|Людовіка IV ''Заморскага'']] і [[Герберга Саксонская|Гербергі Саксонскай]] **** (ад 1-га шлюбу) '''Конрад (Куна)''' (пам. пасля 10 жніўня 966) **** (ад 1-га шлюбу) '''Гізела''' (каля 955/960 — 21 ліпеня 1007); муж: раней за 972 '''[[Генрых II Сварлівы|Генрых II ''Свавольны'']]''' (951 — 28 жніўня 995), [[герцаг Баварыі]] 955—976, 985—995 **** (ад 2-га шлюбу) '''[[Берта Бургундская|Берта]]''' (каля 964/965 — 16 студзеня пасля 1010); 1-ы муж: з каля 978/980 '''[[Эд I дэ Блуа|Эд I]]''' (пам. 995), [[граф Блуа]]; 2-і муж: з 996/997 (развод верасень 1001) '''[[Роберт II Набожны]]''' (972 — 30 ліпеня 1031), кароль Францыі **** (ад 2-га шлюбу) '''Герберга''' (каля 965 — 7 ліпеня 1018); 1-ы муж: '''[[Герман I фон Верль|Герман I]]''' (пам. каля 985/986), [[граф фон Верль]]; 1-ы муж: з каля 986 '''[[Герман II (герцаг Швабіі)|Герман II]]''' (пам. 2/3 мая 1003), герцаг Швабіі з 997 **** (ад 2-га шлюбу) '''[[Рудольф III (кароль Бургундыі)|Рудольф III ''Гультаяваты'']]''' (каля 971 — 5/6 верасня 1032), кароль Бургундыі з 993; 1-я жонка: раней за 12 студзеня 994 '''Агальтруда''' (пам. 21 сакавіка 1008/18 лютага 1011); 2-я жонка: '''Ірменгарда''' (пам. 25/27 жніўня пасля 1057), удава [[Ротбальд III (граф Праванса)|Ротбальда III]], [[граф Праванса|графа Праванса]] ***** (незак.) '''Гуга''' (пам. 31 жніўня 1038) **** (ад 2-га шлюбу) Мацільда (каля 975 — ?); муж: '''Роберт''', '''граф Жэневы''', ці '''[[Гуга IX фон Эгісгайм]]''' (пам. 1046/1049), граф фон Дашбург **** (незак.) '''Бурхард''' (каля 965/970 — 22 чэрвеня 1030/1031), пробашч манастыра Сент-Морыц у Агане *** '''Бушар''' (пам. 23 чэрвеня 957/959), архібіскуп Ліёна з [[949]] *** '''[[Адэльгейда Бургундская|Адэльгейда (Адэлаіда)]]''' (каля 931 — 16 снежня 999); 1-ы муж: з 947 '''[[Лотар II (кароль Італіі)|Лотар II]]''' (926 — 22 лістапада 950), кароль Італіі; 2-і муж: з 951 '''[[Атон I Вялікі]]''' (23 лістапада 912 — 7 мая 973), [[кароль Усходне-Франкскага каралеўства]] і [[імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] *** '''Рудольф''' (937/938 — 26 студзеня 973), граф у Эльзасе, верагодны родапачынальнік [[Райнфельдэнскі дом|Райнфельдэнскага дому]] ** '''Адэльгейда'''; муж: з 18 студзеня 914 '''[[Людовік III Сляпы]]''' (каля 880 — 28 чэрвеня 928), кароль Ніжняй Бургундыі з 887, кароль Італіі ў 899—905, [[імператар Захаду]] ў 901—905 ** '''Віла''' (пам. каля 936); муж: '''[[Базон III Арльскі|Базон III]]''' (885—936), граф Арля з 926, маркіз Тасканы з 931 ** '''Вальдрада'''; муж: '''[[Баніфацый (герцаг Спалета)|Баніфацый]]''' (пам. каля 953), [[герцаг Спалета]] з 945 ** '''[[Людовік (граф Тургау)|Людовік]]''' (пам. каля 937), граф [[Тургау]] *** '''Генрых''' (пам. пасля 963), граф Ва ў 943—963 *** (?) '''Віла''' (каля 905/907 — пасля 967/986); муж: раней за 927 '''[[Гуга дэ Труа, віконт Санса|Гуга дэ Труа]]''' (каля 900/905 — да 948), [[віконт Санса]], пфальцграф Бургундыі ў 927 * '''Адэлаіда (Адэль)''' (пам. пасля 14 ліпеня 929); муж: з каля 887/888 '''[[Рычард I (герцаг Бургундыі)|Рычард I Заступнік]]''' (каля 856 — 1 верасня 921), герцаг Бургундыі з 898 == Другая дынастыя Вельфаў == === Гісторыя роду === [[Выява:Stifterbüchlein 25v Welf IV.jpg|thumb|200px|Ідэалізаваны познесярэдневяковы партрэт [[Вельф IV|Вельфа IV]], родапачынальніка другой дынастыі]] Другая дынастыя Вельфаў з’яўляецца галіной італьянскага [[Дом Эстэ|дому Эстэ]]. [[Маркграф Лігурыі]] [[Альберта Аца II д'Эстэ]] ажаніўся з Кунігундай, дачкой Вельфа II. Іх сын, [[Вельф IV]], і стаў родапачынальнікам дынастыі. Ад імя гэтага дому Вельфаў паходзіць назва сярэдневяковай палітычнай плыні, якая супрацьстаяла дамаганням імператараў на ўладу ў [[Італія|Італіі]] — [[Гвельфы|гвельфаў]]. Вельф IV (каля 1030/1040 — 9 лістапада 1101) у 1055 годзе атрымаў у спадчыну ўсе швабскія і баварскія ўладанні свайго дзядзькі, Вельфа III. У 1070 годзе ён атрымаў ад імператара [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха IV]] тытул [[герцаг Баварыі|герцага Баварыі]]. Падчас барацьбы імператара Генрыха IV з Папамі за інвестытуру Вельф IV быў пазбаўлены ўладанняў, аднак у выніку імператар быў вымушаны заключыць з Вельфам мір і вярнуць яму Баварыю. Старэйшы сын Вельфа IV, [[Вельф V]] (пам. 1124), які стаў спадчыннікам пад імем Вельф II Баварыю пасля смерці бацькі, быў жанаты са знакамітай маркграфіняй [[Мацільда Тасканская|Мацільдай Тасканскай]], суперніцай імператара Генрыха IV. Ён дзяцей не пакінуў, таму пасля яго смерці Баварыя перайшла да малодшага брата — [[Генрых IX, герцаг Баварыі|Генрыха IX Чорнага]] (пам. 1126). Ён быў жанаты са старэйшай дачкой [[Магнус, герцаг Саксоніі|Магнуса Білунга]], [[герцаг Саксоніі|герцага Саксоніі]]. Пасля смерці цесця ў 1106 годзе ён далучыў частку саксонскіх зямель, аднак тытула герцага Саксоніі не атрымаў — імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]], асцерагаючыся ўзмацнення Вельфаў, перадаў тытул [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотару Суплінбургскаму]]. Аднак спадчыннік Генрыха Чорнага, [[Генрых Горды]] (пам. 1139), ажаніўся са спадчынніцай Лотара, які стаў у 1125 годзе кіраўніком імперыі, дзякуючы гэтаму атрымаў шматлікія ўладанні на поўначы Германіі, якія раней належалі родам графаў [[Суплінбург]]а, [[Браўншвайг]]а ([[Брунаны|Брунанам]]) і [[Нортгайм]]а. Генрых Горды падтрымліваў цесця ў яго барацьбе супраць [[герцаг Швабіі|герцагаў Швабіі]] з дому [[Гогенштаўфены|Гогенштаўфенаў]], якія таксама прэтэндавалі на імператарскі прастол. Незадоўга да смерці Лотар II прысвоіў Генрыху тытул герцага Саксоніі і перадаў каралеўскія рэгаліі. Калі Лотар памёр 4 снежня 1137 года, Генрых Горды як яго зяць і, несумнеўна, найбольш магутны з князёў Германіі быў галоўным прэтэндэнтам на каралеўскую карону. Аднак каралём 7 сакавіка 1138 года быў выбраны былы антыкароль [[Конрад III]], [[герцаг Франконіі]]. Генрых Горды перадаў Конраду каралеўскія рэгаліі, але адмовіўся падпарадкуецца яго патрабаванню адмовіцца ад аднаго з двух герцагстваў. Пасля няўдалай спробы дасягнуць пагаднення, кароль пазбавіў Генрыха абодвух герцагстваў. Саксонія была перададзена маркграфу [[Паўночная марка|Паўночнай маркі]] [[Альбрэхт Мядзведзь|Альбрэхту Мядзведзю]], сыну малодшай дачкі герцага Саксоніі Магнуса, а Баварыя — маркграфу [[Аўстрыя|Аўстрыі]] [[Леапольд IV Шчодры|Леапольду IV Бабенбергу]]. Генрых Горды хутка атрымаў перамогу над Альбрэхтам у Саксоніі і збіраўся ўварвацца ў Баварыю, але раптам памёр у 1139 годзе. [[Выява:Guelf c12.jpg|thumb|Уладанні Вельфаў у Германіі ў часы Генрыха Льва]] Спадчыннік Генрыха Гордага, [[Генрых Леў]], у 1142 годзе здолеў атрымаць Саксонію, а ў 1156 годзе новы імператар, [[Фрыдрых I Барбароса]], перадаў яму і Баварыю, але без Аўстрыі, узведзенай у статус герцагства. У выніку наступных паходаў на ўсход пачынаючы з 1160 года Генрых Леў захапіў амаль усю тэрыторыю [[бодрычы|бодрычаў]] і стаў уладальнікам велізарнай тэрыторыі на ўсход ад [[Эльба|Эльбы]]. Аднак узмацненне Генрыха Льва выклікала рэзкі канфлікт паміж ім і імператарам [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрыхам I Барбаросай]]. Калі Генрых Леў адмовіўся ад удзелу ў паходзе імператара ў [[Італія|Італію]], Фрыдрых арганізаваў у 1180 годзе над ім судовы працэс. У выніку Генрых Леў пазбавіўся большасці сваіх уладанняў, у яго руках засталіся толькі Браўншвайг і [[Люнебург]]. З сыноў Генрыха Льва [[Генрых V (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых V]] (пам. 1227) пасродкам шлюбу атрымаў Рэйнскае пфальцграфства. Аднак адзіны сын Генрыха V, [[Генрых VI (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых VI]], які атрымаў у спадчыну пфальцграфства пасля смерці маці, памёр раней за бацьку і дзяцей не пакінуў, а пфальцграфства перайшло да дому [[Вітэльсбахі|Вітэльсбахаў]]. Малодшы сын Генрыха Льва, [[Атон IV|Атон IV Браўншвайгскі]] (пам. 1218), змагаўся з Гогенштаўфенамі за тытул імператара і ў выніку займеў у гэтым — пасля гібелі яго праціўніка [[Філіп Швабскі|Філіпа Швабскага]] ён у 1209 годзе быў каранаваны імператарскай каронай. Аднак ён не стрымаў дадзены Папе абяцанняў і заявіў прэтэнзію на вярхоўныя правы над Італіяй, Папа [[Інакенцій III]] у лістападзе 1210 года адлучыў яго ад царквы і ў 1212 годзе прызнаў законным германскім каралём Германіі [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрыха II Гогенштаўфена]]. Пасля гэтага ад Атона аддзялілася ўся паўднёвая Германія. Разбіты французскім каралём [[Філіп II Аўгуст|Філіпам II]] пры [[Бітва пры Бувіне|Бувіне]] (27 ліпеня 1214 года), Атон павінен быў саступіць праціўніку. Ён з’ехаў у свае спадчынныя землі і адтуль ваяваў яшчэ з дацкім каралём [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмарам]] і архібіскупам Магдэбургскім. Дзяцей ён не пакінуў. Нашчадства пакінуў малодшы з сыноў Генрыха Льва — [[Вільгельм Люнебургскі|Вільгельм]] (1184—1213), які меў адзінага сына [[Атон I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атона Дзіцё]] (1204—1252), які атрымаў былое [[алод|алаідыяльнае]] ўладанне сваёй сям’і (ва ўсходняй частцы [[Ніжняя Саксонія|Ніжняй Саксоніі]] і ў паўночнай частцы [[Саксонія-Анхальт|Саксоніі-Анхальт]]) ад [[Спіс імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрыха II]] 21 жніўня 1235 года ў якасці [[Феод|імперскага лена]] пад назвай герцагства [[Браўншвайг-Люнебург]]. Ён стаў родапачынальнікам так званага Браўншвайгскага дому. У 1267—1269 гады землі былі падзелены паміж яго сынамі, якія сталі родапачынальнікамі некалькіх ліній роду. З XIV стагоддзя значэнне дому Вельфаў у нямецкіх справах змяншаецца, род раздрабніўся на некалькі ліній, шэраг з якіх хутка згаслі. Да XVI стагоддзя ў іх руках застаецца толькі герцагства [[Браўншвайг-Люнебург]]скае. З гэтай галіны паходзіла [[Сафія-Шарлота Браўншвайг-Вольфенбютэльская]] — маці [[Пётр II|Пятра II]] і [[Антон Ульрых Браўншвайгскі]] — бацька імператара [[Іван VI|Івана VI Антонавіча]]. У 1692 годзе [[Эрнст I (курфюрст Гановера)|Эрнст I]] у выніку аб’яднання ўладанняў некалькіх галін Люнебургскай лініі Вельфаў стаў [[курфюрст]]ам [[Каралеўства Гановер|Гановерскім]], а сын яго [[Георг I (кароль брытанскі)|Георг I]] узышоў на англійскі прастол. Гэта галіна атрымала назву [[Гановерская дынастыя|Гановерскай дынастыі]]. Апошняй прадстаўніцай дому Вельфаў на англійскім прастоле была [[каралева Вікторыя]], якая таксама прыняла тытул імператрыцы Індыі. Пасля смерці братоў [[Георг IV|Георга IV]] і [[Вільгельм IV (кароль брытанскі)|Вільгельма IV]], якія кіравалі абодвума каралеўствамі, брытанскі прастол заняла каралева Вікторыя, дачка [[Эдуард Аўгуст, герцаг Кенцкі|Эдуарда, герцага Кенцкага]], які памёр у 1820 годзе. На гановерскі прастол у 1837 годзе паводле [[салічны закон|салічнага закона]] ўзышоў дзядзька Вікторыі, герцаг Камберлендскі: {{Tree list}} * <u>'''[[Эрнст Аўгуст I (кароль Гановера)|Эрнст Аўгуст I]]''' (1771—1851)</u><br /> ∞[[Фрыдэрыка Мекленбург-Стрэліцкая]] (1778—1841) ** '''[[Георг V (кароль Гановера)|Георг V Гановерскі]]''' (1819—1878)<br /> ∞[[Марыя Саксен-Альтэнбургская]] (1818—1907) *** '''[[Эрнст Аўгуст II Гановерскі|Эрнст Аўгуст II]]''' (1845—1923), прынц Гановерскі і герцаг Камберлендскі<br /> ∞[[Тыра Дацкая]] (1853—1933) **** [[Марыя Луіза Гановерская|Марыя Луіза]] (1879—1948) ∞ [[Максіміліян Бадэнскі]] **** [[Аляксандра (герцагіня Мекленбург-Шверынская)|Аляксандра]] (1882—1963) ∞ [[Фрыдрых Франц IV (вялікі герцаг Мекленбург-Шверынскі)|Фрыдрых Франц IV]], вялікі герцаг Мекленбург-Шверынскі **** [[Вольга Гановерская|Вольга]] (1884—1958) **** [[Эрнст Аўгуст Браўншвайгскі|Эрнст Аўгуст]] (1887—1953), герцаг Браўншвайгскі<br /> ∞[[Вікторыя Луіза Пруская]] ***** '''[[Эрнст Аўгуст IV Гановерскі|Эрнст Аўгуст IV]]''' (1914—1987)<br /> ∞ Артруда Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбург-Глюксбургская (1925—1980) ****** '''[[Эрнст Аўгуст V Браўншвайгскі|Эрнст Аўгуст V]]''' (нар. 1954), глава Гановерскага дому <br />∞(1) Шанталь Хачулі <br />∞(2) прынцэса Манака [[Караліна (прынцэса Манака)|Караліна]] ******* (1) [[Эрнст Аўгуст Гановерскі]] (нар. 1983) — спадчынны прынц Гановерскага дому. ***** [[Георг Вільгельм, прынц Гановерскі|Георг Вільгельм Гановерскі]] (1915—2006) ***** [[Фрыдэрыка Гановерская (1917—1981)|Фрыдэрыка Гановерская]] (1917—1981) *** [[Фрыдэрыка Гановерская (1848—1926)|Фрыдэрыка]] (1848—1926) {{Tree list/end}} === Генеалогія === ==== Вельфы, галіна дому Эстэ ==== '''[[Альберта Аца II д’Эстэ]]''' (каля 996—1097), маркграф Лігурыі; 1-я жонка: з каля 1035 '''Кунігунда''' (каля 1020 — 31 сакавіка да 1055), дачка Вельфа II, графа Альтдорфа, Норытала і Інтала, і Іміцы, дочкі Фрыдрыха Люксембургскага, графа Мозельгау; 2-я жонка: з каля 1049/1050 '''[[Герсенда дзю Мэн]]''', дачка [[Герберт I (граф Мэна)|Герберта I]], графа Мэна. * (ад 1-га шлюбу) '''[[Вельф IV]]''' (каля 1030/1040 — 9 лістапада 1101) — герцаг Баварыі (Вельф I) 1070—1077, 1096—1101; 1-я жонка: '''N''', італьянка{{efn|Пра гэты шлюб паведамляе К. Джордан<ref>{{кніга|аўтар=Jordan K.|загаловак=Henry the Lion: a Biography|адказны=trans. Falla P. S.|месца=Oxford|выдавецтва=Clarendon Press|год=1986}}</ref>, аднак ніякіх іншых сведчанняў пра гэты шлюб няма.}}; 2-я жонка: пасля 1061 (развод 1070) '''Этэлінда''' (пам. пасля 1070), дачка [[Атон Нортхеймскі|Атона Нортхеймскага]], герцага Баварыі, і Рыхезы; 3-я жонка: з каля 1071 '''Юдыт Фландрская''' (каля 1033 — сакавік 1094), дачка [[Бадуэн IV Барадаты|Бадуэна IV ''Барадатага'']], [[граф Фландрыі|графа Фландрыі]], і Элеаноры Нармандскай, удава [[Тостыг Годвінсан|Тостыга Годвінсана]], [[эрл Нартумбрыі|эрла Нартумбрыі]] ** (ад 3-га шлюбу) '''[[Вельф V]]''' (каля 1073 — 24 верасня 1124), герцаг Баварыі (Вельф II) з 1101; жонка: з 1089 (разв. 1095) '''[[Мацільда Тасканская|Мацільда]]''' (1046 — 24 ліпеня 1115), маркграфіня Тасканы, дачка [[Баніфацый III (маркграф Тасканы)|Баніфацыя III]], маркграфа Тасканы, і [[Беатрыса дэ Бар|Беатрысы Латарынгскай]] ** (ад 3-га шлюбу) '''[[Генрых IX Чорны|Генрых IX ''Чорны'']]''' (каля 1074 — 13 снежня 1126), герцаг Баварыі з 1124; жонка: '''Вульфхільда Білунг''' (пам. 29 снежня 1126), дачка [[Магнус (герцаг Саксоніі)|Магнуса Білунга]], [[герцаг Саксоніі|герцага Саксоніі]] *** '''[[Генрых X Горды|Генрых ''Горды'']]''' (каля 1108 — 20 кастрычніка 1139), герцаг Баварыі (Генрых X) з 1126, герцаг Саксоніі (Генрых II) 1137—1138; жонка: з 29 мая 1127 '''Гертруда Суплінбургская''' (18 красавіка 1115 — 18 красавіка 1143), дачка [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотара II Суплінбургскага]], караля Германіі, і Рыхезы Нордгеймскай, 1 мая 1142 года яна другім шлюбам выйшла замуж за [[Генрых II Язаміргот|Генрыха II Язаміргота]], [[маркграф Аўстрыі|маркграфа (пазней герцага) Аўстрыі]] і герцага Баварыі **** '''[[Генрых Леў]]''' (1132/1133 — 6 жніўня 1195), герцаг Саксоніі (Генрых III) 1142—1180, герцаг Баварыі (Генрых XII) 1156—1180; 1-я жонка: з каля 1148/1149 (разв. 23 лістапада 1162) '''Клеменцыя''' (пам. 173/1175), дачка [[Конрад Цэрынгенскі|Конрада]], [[Цэрынгены|герцага Цэрынгена]], і Клеменцыі Намюрскай. Яна другім шлюбам у 1164 годзе выйшла замуж за [[Гумберт III (граф Савоі)|Гумберта III]], [[граф Савоі|графа Савоі]] і Мар’ена; 2-я жонка: з 1 лютага 1168 '''Мацільда Плантагенет''' (чэрвень 1156 — 28 чэрвеня 1189), дачка [[Генрых II Плантагенет|Генрыха II]], караля Англіі, і герцагіні [[Элеанора Аквітанская|Элеаноры Аквітанскай]] ***** (ад 1-га шлюбу) '''Генрых''' (пам. дзіцем) ***** (ад 1-га шлюбу) '''Гертруда''' (каля 1155 — 1 ліпеня 1197); 1-ы муж: з 1166 '''[[Фрыдрых IV (герцаг Швабіі)|Фрыдрых IV]]''' (1145 — 19 жніўня 1167), [[герцаг Швабіі]] і [[граф Ротэнбурга]] з 1152; 2-і муж: з лютага 1177 '''[[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнуд VI]]''' (каля 1162 — 2 лістапада 1202), [[кароль Даніі]] з 1182 ***** (ад 1-га шлюбу) '''Рыхенза''' (пам. да 1 лютага 1168) ***** (ад 2-га шлюбу) '''Рыхенза''' (1172 — 13 студзеня 1209/1210); 1-ы муж: з 1189 '''[[Жафруа III дзю Перш|Жафруа III]]''' (пам. 27 сакавіка ці 5 красавіка 1202), [[граф Перша]]; 2-і муж: з 1204 [[Ангеран III дэ Кусі|Ангеран III]] (пам. 1243), [[сеньёр дэ Кусі]] ***** (ад 2-га шлюбу) '''[[Генрых V (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых V ''Старэйшы'']]''' (каля 1173/1174 — 28 красавіка 1227), [[пфальцграф Рэйнскі]] 1195—1212, [[герцаг Браўншвайг-Люнебурга]] 1213; 1-я жонка: са снежня 1193 / студзеня 1194 '''[[Агнэс фон Гогенштаўфен (пфальцграфіня Рэйна)|Агнэс фон Гогенштаўфен]]''' (1176 — 9/10 мая 1204), дачка [[Конрад (пфальцграф Рэйнскі)|Конрада]], пфальцграфа Рэйна, і Ірмгарды фон Хенеберг; 2-я жонка: з 1211 '''Агнэс фон Ветын''' (пам. 1 студзеня 1148), дачка [[Конрад II (маркграф Лужыцкі)|Конрада II Ландсбергскага]], [[маркграфа Лужыцкі|маркграфа Лужыцкага]], і Эльжбеты Польскай ****** (ад 1-га шлюбу) '''[[Генрых VI (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых VI ''Малодшы'']]''' (каля 1196 — 25 красавіка 1214), пфальцграф Рэйнскі з 1212; жонка: з лістапада 1212 '''Мацільда Брабанцкая''' (пам. 22 снежня 1267), дачка [[Генрых I (герцаг Брабанта)|Генрыха I]], [[герцаг Брабанта|герцага Брабанта]], і Мацільды Фландрскай. Другім шлюбам яна 5 снежня 1214 выйшла замуж за [[Флорыс IV (граф Галандыі)|Флорыса IV]], [[граф Галандыі|графа Галандыі]] ****** (ад 1-га шлюбу) '''Ірмгарда''' (каля 1200 — 24 лютага 1260); муж: з каля 1217 '''[[Герман V (маркграф Бадэна)|Герман V]]''' (пам. 15/16 студзеня 1243), [[маркграф Бадэна]] ****** (ад 1-га шлюбу) '''Агнэс''' (каля 1201 — 16 лістапада 1267); муж: з мая 1222 '''[[Атон II (герцаг Баварыі)|Атон II Яснавяльможны]]''' (1206 — 29 лістапада 1253), пфальцграф Рэйна (Атон I) з 1228, герцаг Баварыі з 1231 ***** (ад 2-га шлюбу) '''Лотар''' (каля 1174/1175 — 15 кастрычніка 1190) ***** (ад 2-га шлюбу) '''[[Атон IV|Атон IV Браўншвайгскі]]''' (каля 1176/1177 — 19 мая 1218), [[граф Пуацье]] 1196—1198, [[кароль Германіі]] з 9 чэрвеня 1208, [[імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] з 4 кастрычніка 1209; 1-я жонка: з 23 ліпеня 1212 '''[[Беатрыс фон Гогенштаўфен (імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Беатрыс фон Гогенштаўфен]]''' (каля 1198 — 11 жніўня 1212), дачка караля Германіі [[Філіп Швабскі|Філіпа Швабскага]] і [[Ірына Ангеліна|Марыі (Ірыны) Ангеліны]]; 2-я жонка: з 19 мая 1214 '''[[Марыя Брабанцкая (імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Марыя Брабанцкая]]''' (каля 1191 — 9 сакавіка/14 чэрвеня 1260), дачка Генрыха I, герцага Брабанта, і Марыі Фландрскай, у ліпені 1220 яна другім шлюбам выйшла замуж за [[Вільгельм I (граф Галандыі)|Вільгельма I]], графа Галандыі ***** (ад 2-га шлюбу) '''сын''' (ліпень/снежань 1182 — у мален.) ***** (ад 2-га шлюбу) '''[[Вільгельм, герцаг Люнебурга|Вільгельм ''Тоўсты'']]''' (1184 — 12 снежня 1213), герцаг Люнебурга; жонка: з 1212 '''Алена Дацкая''' (каля 1175/1182 — 22 лістапада каля 1233), дачка [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I Вялікага]], караля Даніі ****** '''[[Атон I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон I Дзіцё]]''' (1204 — 9 чэрвеня 1252), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1235 ******* '''''[[#Браўншвайгскі дом|Браўншвайгскі дом]]''''' ***** (незак., ад дачкі Готфрыда, графа Бліскастэля) '''Мацільда''' (да 1164 — да 1219); муж: раней за 30 снежня 1178 '''[[Генрых Борвін I]]''' (каля 1150 — 28 студзеня 1227), [[князь Мекленбурга]] **** (?) '''Кунігунда''' (пам. 2 кастрычніка 1140/1147); муж: '''[[Готфрыд I фон Ронсберг|Готфрыд I]]''' (пам. 3 красавіка 1168/1172), граф фон Ронсберг *** '''Конрад''' (пам. 17 сакавіка 1126), манах-цыстэрцыянец *** '''Соф’я''' (пам. 10 ліпеня да 1147); 1-ы муж: '''[[Бертольд III Цэрынгенскі|Бертольд III]]''' (пам. 3 снежня 1122), герцаг Цэрынгена з 1111; 2-і муж: з каля 1122/1123 '''[[Леапольд I (маркграф Штырыі)|Леапольд I Храбры]]''' (пам. 29 кастрычніка 1129), [[маркграф Штырыі]] з 1122 *** '''Юдыт''' (пасля 1100 — 22 лютага 1130/1131); муж: '''[[Фрыдрых II Аднавокі]]''' (1090 — 4/6 красавіка 1147), герцаг Швабіі *** '''Мацільда''' (пам. 16 лютага ці 16 сакавіка каля 1183); 1-ы муж: з каля 1128 '''[[Дэпальд IV (маркграф Фобурга)|Дэпальд IV]]''' (пам. каля 1128), маркграф Фобурга; 2-і муж: 24 кастрычніка 1129 (кантракт) '''[[Гебхард III (граф Зульцбаха)|Гебхард III]]''' (пам. 28 кастрычніка каля 1188), [[граф Зульцбаха]] *** '''[[Вельф VI]]''' (16 снежня 1114/15 снежня 1116 — 14/15 снежня 1191), [[герцаг Спалета]] і маркіз Тасканы з 1152; жонка: '''Ута фон Кальв''' (пам. 1196), герцагіня Шаўэнбурга, дачка [[Готфрыд I фон Кальв|Готфрыда I]], графа фон Кальв і пфальцграфа Рэйнскага, і Ліўтгарды фон Цэрынген **** '''[[Вельф VII]]''' (пам. 12 верасня 1167), герцаг Спалета 1160 *** '''Вульфхільда''' (пам. 18 мая пасля 1156); муж: Рудольф (пам. 27/28 красавіка 1160), граф Брэгенца *** (незак.) '''Адальберт''' (пам. 1144), абат Карвейскага абацтва з 1138 ** (ад 3-га шлюбу) '''Кунігунда (Куніца)''' (пам. 6 сакавіка 1120); муж: '''[[Фрыдрых III (граф Дысена)|Фрыдрых III Роха]]''' (пам. 2 лістапада 1096), [[граф Дысена]] * (ад 2-га шлюбу) '''[[Гуга V дзю Мэн|Гуга V]]''' (пам. 1097), граф Мэна 1069—1093; жонка: раней за 1071 (разв.) Эрыя, дачка Роберта Гвіскара, герцага Апуліі і Калабрыі * (ад 2-га шлюбу) '''[[Фулька I д’Эстэ]]''' (пам. 15 снежня 1128), маркграф Лігурыі з 1097 ** '''''[[Дом Эстэ]]''''' ==== Браўншвайгскі дом ==== '''[[Атон I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон I Дзіцё]]''' (1204 — 9 чэрвеня 1252), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1235; жонка: з 1228 '''[[Мацільда Брандэнбургская]]''' (каля 1206/1215 — 10 чэрвеня 1261), дачка [[маркграф Брандэнбурга|маркграфа Брандэнбурга]] [[Альбрэхт II (маркграф Брандэнбурга)|Альбрэхта II]] і Мацільды фон Ленсберг. Дзеці: * '''Мацільда''' (пам. 25 жніўня ці 1 снежня 1297), рэгентка Ангальта 1266—1270, абатыса Гернродэ 1275—1295; муж: '''[[Генрых II (князь Ангаль-Ашэрслебена)|Генрых II]]''' (каля 1215—1266), [[князь Ангальта]] 1252—1253, князь [[Ангальт-Ашэрслебен]]а з 1253 * '''Алена''' (18 сакавіка 1223 — 6 верасня 1273); 1-ы муж: з каля 9 кастрычніка 1239 '''[[Герман II (ландграф Цюрынгіі)|Герман II]]''' (пам. 3 студзеня 1241), [[ландграф Цюрынгіі]]; 2-і муж: з каля 1247/1248 '''[[Альбрэхт I (герцаг Саксоніі)|Альбрэхт I]]''' (пам. 1260), [[герцаг Саксоніі]] * '''[[Лізавета Браўншвайгская|Лізавета]]''' (пам. 27 мая 1266); муж: з 25 студзеня 1252 '''[[Вільгельм II Галандскі|Вільгельм II]]''' (люты 1228 — 28 студзеня 1256), [[граф Галандыі]] і Зеландыі з 1235, [[кароль Германіі]] (Вільгельм) з 3 кастрычніка 1247 * '''Атон''' (пам. каля 16 студзеня 1247) * '''[[Альбрэхт I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Альбрэхт I ''Вялікі'']]''' (1236 — 15 жніўня 1279), герцаг Браўншвайг-Люнебурга 1252—1277, герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Браўншвайгу з 1267, родапачынальнік '''''Старэйшай Браўншвайгскай галіны'''''; 1-я жонка: з 13 ліпеня 1254 года '''Лізавета Брабанцкая''' (1243 — 17 красавіка ці 9 кастрычніка 1261), дачка [[Генрых II (герцаг Брабанта)|Генрыха II]], [[герцаг Брабанта|герцага Брабанта]], і [[Соф’я Брабанцкая|Соф’і Цюрынгскай]]; 2-я жонка: з 1 лістапада 1266 года '''[[Алесіна Манферацкая]]''' (пам. 6 лютага 1285), дачка [[маркіз Манферата|маркіза Манферата]] [[Баніфацыа II (маркіз Манферата)|Баніфацыа II]] і Маргарыты Савойскай. Другім шлюбам яна ў 1282 годзе выйшла замуж за [[Герхард I (граф Гольштэйн-Ітцэго)|Герхарда I]], [[граф Гольштэйн-Ітцэго|графа Гольштэйн-Ітцэго]]. ** (ад 2-га шлюбу) '''[[Генрых I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых I]]''' (1267 — 7 верасня 1322), герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Браўншвайгу з 1279, герцаг Браўншвайга ў Эверштэйне ў 1285, [[герцаг Браўншвайг-Грубенгагена]] і Зальцдэргельдэна з 1291, родапачынальнік [[#Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Грубенгагена|лініі герцагаў Браўншвайг-Грубенгагена]] ** (ад 2-га шлюбу) '''[[Альбрэхт II (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Альбрэхт II]]''' (каля 1268 — 22 верасня 1318), [[герцаг Браўншвайг-Гётынгена]] з 1291, родапачынальнік лініі [[#Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Гётынгена|герцагаў Браўншвайг-Гётынгена]] ** (ад 2-га шлюбу) '''[[Вільгельм I (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Вільгельм I]]''' (каля 1270 — 20 верасня 1292), [[герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля]] з 1291, родапачынальнік [[#Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Волфенбюттеля|Браўншвайг-Вольфенбютэльскай галіны]] ** (ад 2-га шлюбу) '''Атон''' (1271 — 17 красавіка 1345/13 снежня 1347), комтур ордэна [[Тампліеры|Тампліераў]] у [[Суплінбург]]у ** (ад 2-га шлюбу) '''Конрад''' (каля 1273—1303) ** (ад 2-га шлюбу) '''[[Лютэр фон Браўншвайг|Лютэр]]''' (каля 1275 — 18 красавіка 1335), [[вялікі магістр Тэўтонскага ордэна]] з 1331 ** (ад 2-га шлюбу) '''Мехцільда (Мацільда)''' (каля 1276 — 26 красавіка/31 жніўня 1318); муж: з мая 1291 '''[[Генрых I (герцаг Глогау)|Генрых I]]''' (каля 1251/1260 — 7/9 снежня 1309), [[герцаг Глогау]] * '''[[Атон Браўншвайгскі (біскуп Гільдэсгайма)|Атон]]''' (пам. 4 ліпеня 1279), [[князь-біскуп Гільдэсгайма]] з 1264 * '''[[Ёган I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Ёган I]]''' (каля 1242 — 13 снежня 1277), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1252, герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Люнебургу з 1267, родапачынальнік '''''[[#Старэйшы Люнебургскі дом|Старэйшага Люнебургскага дому]]''''' * '''[[Конрад Браўншвайгскі (біскуп Вердэна)|Конрад]]''' (пам. 15 верасня 1299), біскуп Вердэна з 1269 * '''[[Адэльгейда Браўншвайгская (ландграфіня Гесэна)|Адэльгейда]]''' (пам. 12 чэрвеня 1274); муж: раней за 26 сакавіка 1262 '''[[Генрых I (ландграф Гесэна)|Генрых I ''Дзіцё'']]''' (24 чэрвеня 1244 — 21 снежня 1308), [[ландграф Гесэна]] з 1264 * '''Агнэс''' (пам. 28/31 снежня 1327), кананеса ў Кведлінбургу ў 1263; муж: з каля 1263/1265 '''[[Віцлаў II]]''' (пам. 29 снежня 1302), [[Княства Руген|князь Ругена]] з 1260/1261 ===== Старэйшы Люнебургскі дом ===== '''[[Ёган I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Ёган I]]''' (каля 1242 — 13 снежня 1277), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1252, герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Люнебургу з 1267; жонка: 1265 Ліўтгарда Гальштэйнская (пам. пасля 28 лютага 1289), дачка графа Герхарда I Гальштэйнскага * '''[[Атон II (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон II]]''' (каля 1266 — 9/10 красавіка 1330), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1277; 1-я жонка: '''N Ольдэнбургская''', дачка графа Атона Ольдэнбургскага; 2-я жонка: 1288 '''Мацільда Баварская''' (1275 — 28 сакавіка 1319), дачка герцага [[Людвіг II Строгі|Людвіга II Баварскага]] ** '''Мацільда''' (каля 1290—1316); муж: з 10 ліпеня 1314 '''[[Мікалай II фон Верле|Нікалаус II]]''' (да 1275 — 12 кастрычніка 1316), [[сеньёр Верле]] ** '''[[Ёган Браўншвайг-Люнебургскі (адміністратар архібіскупства Брэмен)|Ёган]]''' (каля 1292 — 8/28 верасня 1324), адміністратар брэменскага архібіскупства ** '''[[Атон III (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон III]]''' (1296 — 19 жніўня 1352), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1330; жонка: 22 сакавіка 1310 '''Мацільда Мекленбургская''' (1293 — 3 чэрвеня 1358), дачка князя [[Генрых II (герцаг Мекленбурга)|Генрыха II Мекленбургскага]] *** '''Атон''' (нар. каля 1312), пам. у дзяцінстве *** '''Лізавета''' (каля 1314 — 20 лютага 1386), абатыса Вінгаўзена ў 1359—1381 *** '''Мацільда''' (каля 1318 — 7 верасня 1357); муж: '''[[Атон II (граф Вальдэка)|Атон II]]''' (да 1307—1369), [[граф Вальдэка]] ** '''[[Вільгельм II (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Вільгельм II]]''' (каля 1299 — 23 лістапада 1369), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1330; 1-я жонка: з 7 красавіка 1328 '''Гедвіга фон Равенсберг''' (пам. 5 снежня 1336), дачка графа Атона IV фон Равенсберга; 2-я жонка: з '''Марыя''' (пам. раней за 2 лютага 1341); 3-я жонка: з 12 сакавіка 1346 '''Сафія Ангальт-Бернбургская''' (пам. 18 снежня 1362), дачка графа Бернхарда III Ангальт-Бернбургскага; 4-я жонка: з 24 чэрвеня 1363 '''Агнеса Саксен-Лаўэнбургская''' (пам. пасля 7 студзеня 1387), дачка герцага Эрыха II Саксен-Лаўэнбургскага *** (ад 1-га шлюбу) '''Лізавета''' (пам. 17 красавіка 1384); 1-ы муж: з 10 кастрычніка 1339 '''[[Атон (герцаг Саксен-Вітэнберга)|Атон]]''' (пам. 30 сакавіка 1350), [[герцаг Саксен-Вітэнберга]]; 2-і муж: з 1354 '''[[Нікалаус (граф Гольштэйн-Рэндсбурга)|Нікалаус]]''' (1321 — 8 мая 1397), [[граф Гольштэйн-Рэндсбурга]] і [[герцаг Шлезвіга]] *** (ад 2-га шлюбу) '''Мацільда''' (пам. пасля 16 мая 1410); 1-ы муж: з 1355 '''[[Людвіг I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Людвіг I]]''' (да 1349 — 5 лістапада 1367), герцаг Браўншвайг-Люнебурга; 2-і муж: з 25 чэрвеня 1368 '''[[Атон I (граф Гольштэйн-Шаўэнбурга)|Атон I]]''' (пам. 16 сакавіка 1404), [[граф Гольштэйн-Шаўэнбурга]] ** '''[[Людвіг Браўншвайг-Люнебургскі (біскуп Міндэна)|Людвіг]]''' (каля 1300 — 18 ліпеня 1346), [[біскуп Міндэна]] з 1324 ** '''Лютгарда''' (каля 1302 — 16 красавіка 1338), абатыса Вінгаўзена з 1328 ** '''Юта''' (каля 1304 — 16 жніўня 1342), абатыса Вінгаўзена з 1338 * '''Мацільда''' (каля 1268 — пасля 1308); муж: з 1291 '''[[Генрых I фон Верле|Генрых I]]''' (каля 1245 — 8 кастрычніка 1291), сеньёр Верле * '''Лізавета''' (каля 1270 — да 1298); муж: з 1294 '''[[Ёган II (граф Ольдэнбурга)|Ёган II]]''' (пам. 1316), [[граф Ольдэнбурга]] * '''Агнеса''' (каля 1272 — 27 чэрвеня 1297); муж: з 1293 '''[[Вернер I фон Хадмерслебен]]''' (1243—1314), граф Фрыдэбурга * '''Алена''' (нар. каля 1274); муж: раней за 1315 граф '''[[Конрад III фон Вернігеродэ]]''' (пам. 22 ліпеня 1329) ===== Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Грубенгагена ===== '''[[Генрых I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых I]]''' (1267 — 7 верасня 1322), герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Браўншвайгу з 1279, герцаг Браўншвайга ў Эверштэйне ў 1285, герцаг Браўншвайг-Грубенгагена і Зальцдэргельдэна з 1291; жонка: 1282 Агнеса Мейсенская (пам. пасля 1 лютага 1332), дачка маркграфа Альбрэхта Мейсенскага * '''Алсіна''' (каля 1282 — пасля 17 лістапада 1317); муж: каля 1306 граф Фрыдрых фон Байхлінген-Ротэнбург (пам. да 1336) * '''Атон''' (каля 1283 — 21 верасня 1309) * '''Альбрэхт''' (каля 1284 — пасля 1341), комтур Тэўтонскага ордэна ў Меве з 1332/1333, ландкомтур Тэўтонскага ордэна ў Прусіі з 1336 * '''Адэльгейда''' (каля 1285 — 18 жніўня 1320); муж: 18 верасня 1315 '''[[Генрых Харутанскі]]''' (каля 1270 — 2/4 красавіка 1335), граф Ціроля, герцаг Карынтыі і Крайны, кароль Багеміі * '''Фацыя''' (каля 1286—1309/1312) * '''Агнеса''' (каля 1287 — пасля 7 верасня 1332), манашка-якабінка ў Астэродэ * '''[[Генрых II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых II Малады]]''' (каля 1289—1351), герцаг Браўншвайг-Грубенгагена з 1322; 1-я жонка: 16 красавіка 1318 Юта Брандэнбургская (1299—1325/1327), дачка маркграфа Генрыха I Брандэнбургскага; 2-я жонка: 23 жніўня 1330 Элвіс д’Ібелін (пам. пасля 25 мая 1347), дачка Філіпа д’Ібеліна, сенешаля Кіпра ** '''Агнеса''' (1318—1371); муж: герцаг Барнім III Памеранскі (пам. 1368) ** '''[[Атон Браўншвайгскі (князь Тарэнцкі)|Атон (IV)]]''' (1320 — 13 мая 1399), герцаг Браўншвайг-Грубенгагена з 1351, князь Тарэнта і Ахаі з 1376; 1-я жонка: 1352 Іаланда дэ Віларагут (пам. 1372), вікантэса д’Амелас, дачка Берэнгара дэ Віларагута; 2-я жонка: 1376 каралева [[Джаванна I Неапалітанская]] (1326 — 12 мая 1382) ** '''Ёган''' (пам. пасля 4 снежня 1346), канонік у Гальберштаце ** '''Людвіг''' (пам. пасля 26 мая 1373), канонік у Каміне ** '''Рыдага''' (1334 — пасля 1 красавіка 1367) ** '''Філіп''' (каля 1332 — 4 жніўня 1369), канетабль Іерусалімскі; 1-я жонка: каля 1352 Хелізія дэ Дамп’ер, дачка [[Эд III дэ Дамп’ер|Эда III дэ Дамп’ера]], канетабля Іерусаліма; 2-я жонка: 1368 Алікс д’Ібелін (1304/1306 — пасля 6 жніўня 1386), дачка Гі д’Ібеліна *** '''Хелізія''' (1353 — 15 студзеня 1421); муж: 1 мая 1365 [[Якаў I (кароль Кіпра)|Жак I дэ Лузіньян]] (1334 — 9 верасня 1398), кароль Кіпра з 1385 *** '''Ёган''' (пам. 11 чэрвеня 1414), адмірал Кіпра з 1407 ** '''[[Бальтазар Браўншвайг-Грубенгагенскі|Бальтазар]]''' (пам. пасля 14 студзеня 1385), дэспат Раманіі з 1376; жонка: 1379 Джакабела Каэтані (пам. пасля 25 мая 1400), дачка Анарата Каэтані, графа дзі Фондзі ** '''Томас''' (пам. 1384), манах-аўгусцінец ** '''Хелізія'''; муж: Луі дэ Нары (пам. 1369) ** '''Мельхіёр''' (каля 1341 — 6 чэрвеня 1381), біскуп Оснабрука ў 1369—1375, біскуп Шверына ў 1376—1381 * '''Фрыдрых''' (каля 1291 — каля 1323), манах-цыстэрцыянец * '''Адэльгейда (Ірына)''' (каля 1293 — 16 жніўня 1324); муж: сакавік 1318 імператар '''[[Андронік III Палеалог]]''' (1296 — 15 чэрвеня 1341), імператар Візантыі з 1328 * '''Конрад''' (каля 1294 — пасля 21 снежня 1320), манах-цыстэрцыянец * '''Мехцільда''' (каля 1295 — 14 сакавіка 1344); муж: 22 мая 1318 Ёган II фон Верль (пам. 27 жніўня 1337) * '''[[Эрнст I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст I]]''' (1297 — 11 сакавіка 1361), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Айнбеку з 1325, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Эверштэйне з 1327, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Астэродэ з 1334, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Гамельне з 1335, ізноў аб’яднаў увесь Браўншвайг-Грубенгаген у 1360; жонка: 1335/1336 Адэльгейда фон Эверштэйн (пам. пасля 29 верасня 1373), дачка графа Генрыха II Эверштэйна. ** '''Атон''' (нар. 1337), пам. у дзяцінстве ** '''[[Альбрэхт I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Альбрэхт I]]''' (1339 — 11 жніўня/22 верасня 1383), герцаг Браўншвайг-Зальцдэргельдэн з 1359, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Айнбеку з 1361; жонка: 1372 Агнеса Браўншвайгская (пам. 21 сакавіка 1410), дачка герцага [[Магнус II (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Магнуса II Браўншвайг-Люнебургскага]] *** '''[[Эрых I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрых I]]''' (1380 — 28 мая 1427), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1383; жонка: 1 ліпеня 1405 Лізавета Браўншвайг-Гётынгенская (1390 — пасля 29 верасня 1444), дачка герцага Атона Браўншвайг-Гётынгенскага **** '''Агнеса''' (1406 — 18 верасня 1439), абатыса Гандэрсгеймскага манастыра з 1412 **** '''Сафія''' (1407 — 6 студзеня/30 красавіка 1485), абатыса Мёленбека з 1440, абатыса Гандэрсгеймскага манастыра з 1467 **** '''Лізавета''' (1409 — 4 кастрычніка 1452), абатыса Гандэрсгеймскага манастыра з 1440; муж: 1431 герцаг [[Казімір V (герцаг Памераніі)|Казімір V Памеранскі ў Шчэціне]] (пасля 1380 — 12 красавіка 1435) **** '''Маргарыта''' (1411 — пасля 31 кастрычніка 1456); муж: 30 жніўня 1426 Сімон IV Ліпэ (пам. 11 жніўня 1429) **** '''Ганна''' (1415 — 9 кастрычніка 1474); 1-ы муж: 1435/1437 [[Альбрэхт III Набожны]], [[Баварска-Мюнхенскае герцагства|герцаг Баварыі-Мюнхенскі]] (23 сакавіка 1401 — 29 лютага 1460; 2-і муж: люты 1463 (разведзены ў 1467) герцаг [[Фрыдрых II (герцаг Браўншвайг-Каленберга)|Фрыдрых II Браўншвайг-Каленбергскі]] (пам. 6 сакавіка 1495) **** '''[[Генрых III (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых III]]''' (1416 — 27 мая/20 снежня 1464), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1427; жонка: раней за 27 чэрвеня 1457 герцагіня Маргарыта Саганская (1415/1425 — пасля 9 мая 1491), дачка герцага Ёгана I Саганскага ***** '''Атон''' (нар. 1458), пам. у дзяцінстве ***** '''[[Генрых IV (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых IV]]''' (1460 — 6 снежня 1526), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1464; жонка: 26 жніўня 1494 Лізавета Саксен-Лаўэнбургская (пам. пасля 7 красавіка 1542), дачка герцага [[Ёган V, герцаг Саксен-Лаўэнбурга|Ёгана V Саксен-Лаўэнбургскага]] **** '''[[Эрнст III (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст III]]''' (1418 — 26 мая/20 снежня 1464), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1427; пробашч царквы Святога Аляксандра ў Айнбеку з 1446, канонік кафедральнага сабора ў Гальберштаце з 1464 **** '''[[Альбрэхт III (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Альбрэхт III]]''' (1 лістапада 1419 — 15 жніўня 1485), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1427; жонка: 15 кастрычніка 1471 Лізавета Вальдэкская (пам. пасля 15 сакавіка 1513), дачка графа Вольрада фон Вальдэка ***** '''Юстус''' (нар. і пам. 1472) ***** '''Сафія''' (1474—1481) ***** '''[[Філіп I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Філіп I]]''' (1476 — 4 верасня 1551), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1485; 1-я жонка: каля 1508 невядомая (пам. 1509); 2-я жонка: 1517 Катарына фон Мансфельд (1 кастрычніка 1501—1535), дачка графа Эрнста фон Мансфельда ****** '''Філіп''' (1509—1512) ****** '''[[Эрнст V (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст V]]''' (17 снежня 1518 — 2 красавіка 1567), канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы з 1530, пробашч царквы Святога Аляксандра ў Айнбеку; склаў з сябе сан у 1549; герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1551, герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1566; жонка: 9 кастрычніка 1547 Маргарыта Памеранская (май 1518 — 24 чэрвеня 1569), дачка Георга I, герцага Памераніі-Вольгаста ******* '''Лізавета''' (20 сакавіка 1550 — 11 лютага 1586); муж: 19 верасня 1568 [[Ганс II Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбургскі|Ганс II]] (25 сакавіка 1545 — 9 кастрычніка 1622), 1-ы герцаг Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбургскі ****** '''Лізавета''' (18 сакавіка 1520—1520) ****** '''Альбрэхт''' (20/21 кастрычніка 1521 — 20 кастрычніка 1546), рэктар Вітэнбергскага ўніверсітэта з 1535, забіты ў баі пад Нёрдлінгенам ****** '''Філіп''' (10 ліпеня 1523—1531) ****** '''Катарына''' (30 жніўня 1524 — 24 лютага 1581); 1-ы муж: 12 лютага 1542 герцаг [[Ёган Эрнст Саксен-Кобургскі|Ёган Эрнст]] (10 мая 1521 — 8 лютага 1553), герцаг Саксен-Кобургскі; 2-і муж: 4 снежня 1559 граф Філіп I фон Шварцбург-Лёйтэнберг (пам. 8 кастрычніка 1564) ****** '''Ёган''' (28 мая 1526 — 2 верасня 1557), загінуў у баі пад Сен-Кантэнам ****** '''Барбара''' (25 студзеня 1528 — лета 1528) ****** '''[[Вольфганг (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Вольфганг]]''' (6 красавіка 1531 — 14 сакавіка 1595), герцаг Браўншвайг-Грубенгагена ў Катленбургу і Грубенгагене з 1567; жонка: 10 снежня 1570 [[Даратэя Саксен-Лаўэнбургская (1543—1586)|Даратэя Саксен-Лаўэнбургская]] (11 сакавіка 1543 — 5 красавіка 1586), дачка герцага [[Франц I (герцаг Саксен-Лаўэнбурга)|Франца I Саксен-Лаўэнбургскага]] ****** '''[[Філіп II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Філіп II]]''' (2 мая 1533 — 4 красавіка 1596), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу і Астэродэ з 1567, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Грубенгагене з 1595; жонка: 1 ліпеня 1560 Клара Браўншвайг-Вольфенбютэльская (16 лістапада 1632 — 23 лістапада 1595), дачка [[Генрых II Малодшы (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля|Генрыха II Малодшага]], герцага Браўншвайг-Вольфенбютэльскага ***** '''[[Эрнст IV (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст IV]]''' (1477 — 2 верасня 1494/13 сакавіка 1496), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1485 ***** '''[[Эрых II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрых II]]''' (1478 — 14 мая 1532), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1485, канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы з 1503, біскуп Оснабрука з 1508, біскуп Мюнстэра з 1532 ** '''[[Ёган II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Ёган II]]''' (пам. 18 студзеня 1401), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Астэродэ з 1361, канонік у Хільдэсхейме, Айнбеку і Майнцы, прыёр картэзіянскага манастыра ў 1378—1401 ** '''Адэльгейда''' (1341 — 3 мая 1406); муж: 1362 [[Багуслаў V]] (1318—1373), герцаг Памераніі ** '''Агнеса''' (1342 — пасля 5 лістапада 1394); муж: раней за 1362 граф Ульрых фон Гонштайн (пам. пасля 11 верасня 1414) ** '''Ганна''' (1343 — да 1409); муж: раней за 5 студзеня 1364 граф Генрых VIII фон Гонштайн (пам. 1408/1409) ** '''[[Эрнст II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст II]]''' (1346 — 13 ліпеня 1400/21 мая 1402), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу з 1384, абат Карвейскага манастыра ў 1369—1371 ** '''[[Фрыдрых (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Фрыдрых]]''' (1350—1421), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу з 1384, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Зальцдэргельдэне з 1397, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу і Астэродэ з 1402; жонка: Адэльгейда Ангальцкая (пам. пасля 20 верасня 1405) *** '''[[Атон II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Атон II]]''' (1396 — 6 студзеня/16 красавіка 1452), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу з 1404; жонка: 18 ліпеня/22 верасня 1414 Шанета Насаўская (пам. 25 красавіка 1436), дачка графа [[Ёган I (граф Насау-Вайльбурга)|Ёгана I Насау-Вайльбургскага]] **** (пазашлюбны) '''Атон''', канонік манастыра Святога Уласія ў Браўншвайгу ** '''Ганна''' (1360 — пасля 10 мая 1437); пастрыглася ў манашкі ў 1394; абатыса манастыра Святога Якава і святой Марыі ў Астэродэ ў 1397—1404. * '''[[Вільгельм (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Вільгельм]]''' (каля 1298 — 21 чэрвеня/25 ліпеня 1360), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Астэродэ, Ліхтэнштэйне і Лаўтэрбургу з 1325, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Дудэрштаце (траціна) у 1325—1358 * '''Рыхарда''' (нар. каля 1300), манашка-якабінка ў Астэродэ * '''Маргарыта''' (пам. пасля 17 лістапада 1312) * '''Ёган''' (пам. 23 мая 1367), канонік у Айнбеку, Мюнстэры і Майнцы ===== Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Гётынгена ===== '''[[Альбрэхт II (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Альбрэхт II]]''' (каля 1268 — 22 верасня 1318), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1291; жонка: 10 студзеня 1284 Рыкса фон Верле (пам. пасля 2 кастрычніка 1312), дачка Генрыха I фон Верле-Гюстраў * '''Адэльгейда''' (25 сакавіка 1290 — 14 сакавіка/12 кастрычніка 1311); муж: ліпень 1306 ландграф Ёган Гесэнскі (1278/1282 — 16/22 лютага 1311) * '''[[Атон (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Атон]]''' (25 сакавіка 1290 — 30 жніўня 1344), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1318; 1-я жонка: 24 сакавіка/2 кастрычніка 1311 Юта Гесэнская (пам. 13 кастрычніка 1317), дачка [[Генрых I (ландграф Гесэна)|Генрыха I Дзіцё, ландграфа Гесэнскага]]; 2-я жонка: 16 верасня/22 снежня 1319 Агнеса Брандэнбургская (1296/1298 — 28 лістапада 1334), дачка маркграфа Германа I (II) Брандэнбургскага * '''Альбрэхт''' (пам. 13 кастрычніка 1359), пробашч царквы Святога Аляксандра ў Айнбеку ў 1313—1324, канонік і пробашч царквы Святога Мікалая ў Магдэбургу з 1316, канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы ў 1319—1331, канонік у Гальберштацкім кафедральным саборы ў 1319, біскуп Гальберштата ў 1325—1357 * '''Вільгельм''' (1295 — раней за 1318), рыцар Тэўтонскага ордэна з 1313 * '''[[Генрых Браўншвайгскі (біскуп Гільдэсгайма)|Генрых]]''' (1296/1297 — 6 лютага 1363), канонік у Гальберштацкім кафедральным саборы ў 1319—1331, канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы і пробашч царквы Святога Кірыяка ў Браўншвайгу ў 1329—1331, [[Гільдэсгаймскае княства-біскупства|князь-біскуп Гільдэсгайма]] ў 1331—1363 * '''Людэра''' (пам. пасля 17 мая 1319) * '''Ёган''', рыцар Тэўтонскага ордэна ў 1333—1347 * '''Рыхенца''' (1298 — раней за 26 красавіка 1317), манашка ў Вінгаўзене з 1309 * '''Мехцільда''' (пам. пасля 28 кастрычніка 1357); муж: раней за 1341 граф Генрых V Малодшы Гонштайн-Зондэрсгаўзен (пам. 1356) * '''Юта''' (1300—1322) * '''Бруна''' (1303 — 31 кастрычніка 1306) * '''[[Магнус I (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Магнус I Набожны]]''' (1304 — 15 чэрвеня/15 жніўня 1369), герцаг Браўншвайг-Гётынгена ў 1318—1345, герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля з 1345, родапачынальнік 1-ы галіны герцагаў Браўншвайг-Вольфенбютэля * '''[[Эрнст I (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Эрнст I]]''' (1305 — 13 ліпеня 1366), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1318; жонка: раней за 2 сакавіка 1340 Лізавета Гесэнская (пам. 7 сакавіка 1390), дачка Генрыха II Жалезнага, ландграфа Гесэнскага ** '''[[Атон Злы (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Атон Злы]]''' (1340 — 13 снежня 1394), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1366; 1-я жонка: 19 лістапада 1357/14 студзеня 1358 Міраслава Гальштэйнская (пам. да 1379), дачка графа Ёгана III Гольштэйн-Плёна; 2-я жонка: раней за 24 чэрвеня 1379 Маргарыта Бергская (1364 — 18 чэрвеня 1442), дачка Вільгельма VII, герцага Юліха і графа Берга *** '''Вільгельм''' (1370—1391) *** '''[[Атон Аднавокі (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Атон Аднавокі]]''' (1384 — 18 лютага 1463), герцаг Браўншвайг-Гётынгена ў 1394—1435 (адрокся); жонка: 26 верасня 1406 Агнеса Гесэнская (1391 — 16 студзеня 1471), дачка [[Герман II Навуковец (ландграф Гесэна)|Германа II Навукоўца]], ландграфа Гесэнскага **** '''Лізавета''' (пам. да 1444) *** '''Ганна''' (1387 — 27 кастрычніка 1426); 1-ы муж: раней за 7 мая 1402 [[Вільгельм I (маркграф Майсена)|Вільгельм I Аднавокі]] (19 снежня 1343 — 10 лютага 1407), маркграф Майсенскі; 2-і муж: раней за 30 мая 1413 граф Вільгельм I Хенеберг-Шлейзінген (пам. 7 ліпеня 1426) *** '''Лізавета''' (1390 — пасля 29 верасня 1444); муж: 1/14 ліпеня 1405 герцаг [[Эрых II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрых II Браўншвайг-Грубенгагенскі]] (1380 — 28 мая 1427) ** '''Агнеса''' (пам. пасля 13 верасня 1416); муж: 3 жніўня 1371 граф Готфрыд VIII Зігенгайн (пам. пасля 24 верасня 1394) ** '''Адэльгейда'''; муж: раней за 11 жніўня 1371 Генрых X Горды (пам. да 1430), граф Гонштайн ** '''[[Эрнст II (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Эрнст II]]''' (пам. пасля 7 снежня 1357), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1355/1356 ** '''[[Альбрэхт (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Альбрэхт]]''' (пам. пасля 16 красавіка 1363), герцаг Браўншвайг-Гётынгена ** '''Рыкса''' (пам. пасля 29 лістапада 1406), манашка ў Марыенгартэне з 1361, абатыса Марыенгартэна з 1366 ** '''Лізавета''' ===== Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Вольфенбютэля ===== '''[[Вільгельм I (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Вільгельм I]]''' (каля 1270 — 20 верасня 1292), герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля з 1291 == Гл. таксама == * [[Гановерская дынастыя]] — англійская галіна дому Вельфаў * [[Дом Эстэ]] — італьянская галіна дому Вельфаў * [[Браўншвайгскае сямейства]] — расійская галіна дому Вельфаў (Мекленбург-Браўншвайг-Раманавы) * [[Браўншвайг-Вольфенбютэль]] * [[Браўншвайг-Люнебург]] * [[Каралеўскі Гвельфскі Ордэн]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.welfen.de/ Сайт дому Вельфаў] * [http://genealogy.euweb.cz/welf/welf1.html Радаслоўе дому Вельфаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101007095159/http://genealogy.euweb.cz/welf/welf1.html |date=7 кастрычніка 2010 }} * [http://www.angelfire.com/realm/gotha/gotha/welf2.html Welf — Paul Theroff’s Royal Genealogy Site] * {{cite web|url=http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/welfen.htm|title=Die Welfen|publisher=Mittelalterliche Genealogie im Deutschen Reich bis zum Ende der Staufer|access-date=2010-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130625102158/http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/welfen.htm|archive-date=25 чэрвеня 2013|url-status=dead}} * {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/SWABIAN%20NOBILITY.htm#_Toc260675763|title=GRAFEN im LINZGAU, GRAFEN von ALTDORF (WELF)|accessdate=2010-07-29}} * {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/BAVARIA.htm#_Toc145648147|title=DUKES of BAVARIA (WELF)|accessdate=2010-07-29}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Брауншвейгская династия}} {{Каралеўскія дынастыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вельфы| ]] [[Катэгорыя:Дынастыі Італіі]] mhqrgw6x89rr0rhdgqo5ydyle1nq779 5141987 5141977 2026-05-15T18:30:18Z Voūk12 159072 5141987 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wappen der Welfen aus Steingaden.jpg|міні]] '''Гербавая выява Вельфа IV. Баварыя 12. ст.''' '''Вельфы''' ({{lang-de|Welfen}}) — адна з найстарэйшых еўрапейскіх дынастый [[Франкі|франкскага]] паходжання, прадстаўнікі якой займалі прастолы мноства еўрапейскіх дзяржаў, у прыватнасці розных германскіх і італьянскіх княстваў, а таксама Расіі (1740—1741) і Вялікабрытаніі (1714—1901). == Першая дынастыя Вельфаў == === Гісторыя роду === [[Выява:JudithWelfenchronik.jpg|thumb|right|Юдзіф (Юдыт) Баварская. Мініяцюра з [[Хроніка Вельфаў|Хронікі Вельфаў]]]] Першая дынастыя Вельфаў, таксама вядомая як Старэйшыя Вельфы ({{lang-de|Die alteren Welfen}}), была франкскага паходжання. Паводле сямейнай легенды паходжанне роду ўзводзілася да [[Эдэкон]]а, [[гуны|гунскага]] ці [[скіфы|скіфскага]] правадыра часоў [[Атыла|Атылы]] (каля 450 года), бацькі [[Адаакр]]а. Аднак першыя дакументальныя згадкі пра яго адносяцца да VIII стагоддзя, калі Рутард ({{lang-de|Ruthard}}) пасля 746 года набыў уладанні ў раёне [[Маас (рака)|Мааса]] і [[Мозель|Мозеля]]. У сярэдзіне VIII стагоддзя Вельфы набылі ўладанні ў Верхняй [[Швабія|Швабіі]], у Вайнгартэне ([[Вайнгартэн (Вюртэмберг)|Альтдорф]]).[[Файл:Coat of arms of Brunswick-Lüneburg.svg|міні|Герб Вельфаў з Браўншвэйга - Люнэбурга]]Дакладна дрэва роду прасочваецца толькі пачынаючы з [[Вельф I|Вельфа I]] (778—825), па імі якога род і атрымаў сваю назву. Паводле адной версіі ён быў сынам Рутарда, па іншай — графа Ізембарда. Вельф I быў графам у [[Аргенгау|Аргенгаў]], сеньёрам Альтдорфа і [[Равенсбург]]а. Яму ў 819 годзе ўдалося выдаць сваю дачку [[Юдзіф Баварская|Юдыт]] за імператара [[Людовік I Набожны|Людовіка Набожнага]], што паслужыла адпраўным пунктам ва ўзвышэнні роду. Пазней яшчэ адна яго дачка, [[Эма Баварская|Эма]], выйшла замуж за сына імператара Людовіка ад першага шлюбу — [[Людовік II Нямецкі|Людовіка Нямецкага]]. Двое сыноў Вельфа I значна ўмацавалі пазіцыі роду. Старэйшы, [[Рудольф I (граф Панцье)|Рудольф I]] (пам. 866), пасля шлюбу сястры атрымаў абацтвы [[абацтва Жум’еж|Жум’еж]] і [[Абацтва Сен-Рык’е|Сен-Рык’е]], другі, [[Конрад I Стары|Конрад I ''Стары'']], атрымаў у спадчыну радавыя ўладанні ў Аргенгау. Яны падзялілі лёс сястры падчас паўстання сыноў Людовіка Набожнага — у 830 годзе яны былі гвалтоўна пастрыжаны па загадзе [[Лотар I|Лотара I]], старэйшага сына імператара Людовіка, і адпраўлены ў манастыр у [[Пуацье]]. Але ў 834 годзе яны вярнулі сваё становішча. Пазней Рудольф ад пляменніка, караля [[Заходне-Франкскае каралеўства|Заходне-Франкскага каралеўства]] [[Карл II Лысы|Карла II ''Лысага'']] атрымаў некалькі графстваў — [[графства Панцье|Панцье]], [[графства Санс|Санс]], [[графства Труа|Труа]]. З сыноў Рудольфа I [[Конрад, граф Парыжа|Конрад ''Чорны'']] быў графам Парыжа і Санса, [[Рудольф II (маркграф Рэцыі)|Рудольф II]] — графам у [[Тургау]] і [[Цюрыхгау]], а таксама маркграфам [[Рэцыя|Рэцыі]]. Конрад I пасля смерці імператара Людовіка Набожнага стаў саветнікам караля Усходне-Франкскага каралеўства Людовіка II Нямецкага. Пры гэтым ён 830-х — 840-х гадах атрымаў шэраг уладанняў у Верхняй [[Швабія|Швабіі]]. У 839 годзе Конрад згадваецца як граф у Аргенгау і Альпгау, а ў 844 годзе — як граф Лінцгау. Аднак з яго чатырох сыноў двое, [[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]] і [[Гуга Абат]] у 859 годзе перайшлі на службу да свайго стрыечнага брата — караля Заходне-Франкскага каралеўства [[Карл II Лысы|Карла II Лысага]], ад якога атрымалі ўладанні наўзамен страчаных. Гуга Абат валодаў некалькімі буйнымі абацтвамі, а пасля гібелі ў 866 годзе [[Роберт Моцны|Роберта Моцнага]] стаў [[маркіз Нейстрыі|маркізам Нейстрыі]], удала адбіваў набегі [[нарманы|нарманаў]]. Пасля смерці Карла Лысага ў 877 годзе Гуга разам з канцлерам [[Газлен дзю Мэн|Газленам]] і [[архібіскуп Рэймса|архібіскупам Рэймса]] [[Гінкмар, архібіскуп Рэймса|Гінкмарам]] быў адной з самых уплывовых фігур пры каралеўскім двары. Ён быў галоўным саветнікам караля [[Людовік II Заіка|Людовіка II]], а затым і яго сыноў [[Людовік III (кароль Францыі)|Людовіка III]] і [[Карламан II|Карламана]]. ==== Швабская галіна ==== Родапачынальнікам гэтай галіны быў Вельф II (пам. да 876), граф у Лінцгау 842/850, граф у Альпгау 852/858. Ён традыцыйна лічыцца адным з сыноў Конрада I Старога, аднак ён мог быць і сынам Рудольфа I. Генеалогія яго нашчадкаў вядомая толькі па двух дакументах — «[[Генеалогія Вельфаў|Генеалогіі Вельфаў]]» ({{lang-la|Genealogia Welforum}}), напісанай у 1125/1126 годзе, і «[[Вайнгартэнская гісторыя Вельфаў|Вайнгартэнскай гісторыі Вельфаў]]» ({{lang-la|Historia Welforum Weingartensis}}), створанай крыху пазней — у 1160-х гадах. Яны мелі ўладанні ў [[герцагства Швабія|Швабіі]] і [[герцагства Баварыя|Баварыі]]. [[Файл:Wgt Stifterbüchlein 25v.jpg|міні|Вельф IV баварскі князь (каля 1035; †1101)]] З гэтай галіны вядомы [[Конрад Канстанцкі]] (пам. 26 лістапада 975), [[Канстанцкае біскупства|біскуп Канстанца]] з 934 па 975 гг. Яго пляменнік [[Рудольф II (граф Альтдорфа)|Рудольф II]] ажаніўся з дачкой [[герцаг Швабіі|герцага Швабіі]] [[Конрад I (герцаг Швабіі)|Конрада I]]. Сын Рудольфа, [[Вельф II]] (пам. 10 сакавіка 1030), быў графам Альтдорфа, [[Норытал]]а і [[Інтал]]а. Сын жа Вельфа II, [[Вельф III]] (пам. 13 лістапада 1055), быў у 1047 годзе прызначаны імператарам Генрыхам III [[герцаг Карынтыі|герцагам Карынтыі]] і [[маркграф Вероны|маркграфам Вероны]]. Вельф III памёр бяздзетным, завяшчаўшы свае ўладанні маці, Іміцы (пам. 21 жніўня каля 1055), дачцэ [[Фрыдрых Люксембургскі|Фрыдрыха Люксембургскага]], графа [[Мозельгау]], якая стала абатысай [[Абацтва Вайнгартэн|манастыра Вайнгартэн]] у [[Вайнгартэн, Вюртэмберг|Альтдорфе]], радавога манастыра Вельфаў. Іміца ж перадала гэтыя ўладанні Вельфу IV, сыну яе дачкі Кунгунды, якая выйшла замуж за [[маркграф Лігурыі|маркграфа Лігурыі]] [[Альберта Аца II д'Эстэ]]. Вельф IV стаў родапачынальнікам [[#Другая дынастыя Вельфаў|другой дынастыі Вельфаў]], якая існуе і ў наш час. ==== Бургундская галіна ==== Родапачынальнікам яе стаў [[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]] (пам. каля 881), сын Конрада I Старога. У 864 годзе ён атрымаў у кіраванне землі, якія ўтварылі герцагства Верхняя Бургундыя. Пасля звяржэння ў 887 годзе імператара [[Карл III Тоўсты|Карла III Тоўстага]] франкская імперыя канчаткова падзялілася на некалькі частак. Бароны і духавенства гэтай часткі былога Бургундскага каралеўства сабраліся ў 888 годзе ў горадзе [[Сен-Марыс]] у [[Вале (кантон)|Вале]] і абвясцілі сваім каралём [[Рудольф I (кароль Верхняй Бургундыі)|Рудольфа I]]. У выніку было ўтворана незалежнае каралеўства [[Верхняя Бургундыя]]. Старэйшы сын Рудольфа I, [[Рудольф II (кароль Бургундыі)|Рудольф II]] беспаспяхова спрабаваў стаць каралём Італіі. У выніку ён быў вымушаны адмовіцца ад сваіх прэтэнзій, але наўзамен у 933 годзе атрымаў каралеўства [[Ніжняя Бургундыя|Ніжняй Бургундыі]], утварыўшы адзінае Бургундскае каралеўства [[Арэлат]]. Пасля смерці караля [[Рудольф III (кароль Бургундыі)|Рудольфа III Гультаяватага]] ў 1032 годзе галіна згасла. Аднак магчыма галіной гэтага роду быў [[Рэйнфельдэнскі дом]]. === Генеалогія === '''Рутард''', граф у Аргенгау; жонка: '''Ірменгільда''' * '''[[Вельф I]]''' (778—825), сеньёр Альторфа і Равенсбурга; жонка: '''Хелвіга Саксонская''' (пам. пасля 833), магчыма дачка саксонскага правадыра [[Відукінд Саксонскі|Відукінда]], абатыса ў Шэле (каля [[Парыж]]а) з 825 ** '''[[Рудольф I (граф Панцье)|Рудольф I]]''' (пам. 866), [[граф Панцье]] з 853, [[граф Санса]], [[граф дэ Труа]] з [[858]], свецкі абат Жум’ежа і Сен-Рык’е; жонка: Хруадун (пам. пасля 867) *** '''[[Конрад (граф Парыжа)|Конрад III ''Чорны'']]''' (пам. 22 сакавіка 882), [[граф Парыжа]] з 866, граф Санса *** '''Вельф (III)''' (пам. 14 лістапада 881), абат манастыроў [[Абацтва Сен-Калумб-дэ-Санс|Сен-Калумб-дэ-Санс]] і Сен-Рык’е *** '''Гуга''' (пам. пасля 867), святар у манастыры Сен-Солв у Валансьене *** '''[[Рудольф II (маркграф Рэцыі)|Рудольф II]]''' (пам. пасля 895), граф у Тургау і Цюрыхгау, [[маркграф Рэцыі]] *** '''Ліўтфрыд''' (пам.870) *** '''дачка'''; муж: N, граф у Баварыі **** '''''[[Луітпольд, маркграф Баварыі|Луітпольд]]''' (каля 860 — 4 ліпеня 907), [[маркграф Баварыі]], заснавальнік Баварскага дому [[Луітпольдзінгі|Луітпольдзінгаў]]'' ** '''[[Конрад I Стары|Конрад I ''Стары'']]''' (800—863), граф у Аргенгау, абат [[абацтва Сен-Жэрмен д’Асер|Сен-Жэрмен-д’Асер]] і [[абацтва Сен-Гал|Сен-Гал]]; жонка: '''Адэлаіда Эльзаская''' (каля 810 — каля 882), дачка [[граф Тура|графа Тура]] і [[граф Буржа|Буржа]] [[Гуга III (граф Тура)|Гуга Турскага]] *** '''Вельф (II)''' (пам. да 876), граф у Лінцгау 842/850, граф у Альпгау 852/858, родапачынальнік [[#Швабская галіна Старэйшых Вельфаў|Швабскай галіны]] *** '''[[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]]''' (пам. каля 881), [[граф Асера]] 859—864, [[маркграф Верхняй Бургундыі]] з 864, родапачынальнік [[#Бургундская галіна Старэйшых Вельфаў|Бургундскай галіны]] *** '''[[Гуга Абат]]''' (каля 830—886), абат Сен-Жэрмен д’Асер, [[Нуармуцье]] і Сен-Мартэн дэ Тур; *** '''Рудольф''' *** (?) '''Эма''', альтэрнатыўная жонка [[Роберт Моцны|Роберта Моцнага]] *** (?) '''Юдыт'''<ref>{{кніга|аўтар=Jackman D.C.|загаловак= Criticism and Critique, sidelights on the Konradiner|выдавецтва=Oxford Unit for Prosopographical Research|год=1997|pages=72}}</ref>; '''[[Вуда, граф Лангау|Вуда]]''' (пам. пасля 879), [[граф Лангау]], [[маркіз Нейстрыі|маркіз Нармандскай Нейстрыйскай маркі]] *** (?) '''дачка'''; муж: [[Тэадорых дэ Вержы|Тэадорых (Цьеры) дэ Вержы]] (пам. 883/893), [[граф Шалона]] ** '''[[Юдзіф Баварская|Юдыт]]''' (каля 805 — 19 ці 23 красавіка 843); муж: з лютага 819 '''[[Людовік I Набожны]]''' (778 — 20 чэрвеня 840), [[кароль Аквітаніі]] 781—814, [[кароль франкаў]] і [[імператар Захаду]] з 814 ** '''[[Эма Баварская|Эма]]''' (каля 808 — 31 студзеня 876); муж: з 827 '''[[Людовік II Нямецкі]]''' (804 — 28 жніўня 876), [[кароль Баварыі]] з 817, [[кароль Усходне-Франкскага каралеўства]] з 840, [[кароль Латарынгіі]] з 870 ==== Швабская галіна Старэйшых Вельфаў ==== '''Вельф (II)''' (пам. да 876), граф у Лінцгау 842/850, граф у Альпгау 852/858 * (?) '''Конрад (IV)''' (пам. каля 913), граф у Лінцгау * '''Этыха I''' (пам. пасля 911), граф у [[Амергау]] ** '''Генрых I''' (пам. пасля 934); жонка: '''Ада (Ата) фон Гогенварт''' (пам. пасля 975) *** '''Этыха II''' *** '''[[Конрад Канстанцкі]]''' (пам. 26 лістапада 975), [[Канстанцкае біскупства|біскуп Канстанца]] ў 934 *** '''Рудольф I''' (пам. пасля 935) **** '''[[Рудольф II (граф Альтдорфа)|Рудольф II]]''', граф Альтдорфа; жонка: '''[[Іта фон Энінген]]''', дачка [[Конрад I (герцаг Швабіі)|Конрада I]], герцага Швабіі ***** '''Генрых II''' (пам. 15 лістапада каля 1000), граф Альтдорфа ***** '''[[Вельф II]]''' (пам. 10 сакавіка 1030), граф Альтдорфа, Норытала і Інтала; жонка: '''Імтруда (Іміца)''' (пам. 21 жніўня каля 1055), абатыса [[Абацтва Вайнгартэн|манастыра Вайнгартэн]] у Альтдорфе, дачка [[Фрыдрых Люксембургскі|Фрыдрыха Люксембургскага]], графа [[Мозельгау]] ****** '''[[Вельф III]]''' (пам. 13 лістапада 1055), [[герцаг Карынтыі]] і [[маркграф Вероны]] з 1047 ****** '''Кунігунда''' (каля 1020 — 31 сакавіка да 1055); муж: '''[[Альберта Аца II д’Эстэ]]''' (каля 996—1097), [[маркграф Лігурыі]] ******* '''''[[Вельф IV]]''' (каля 1030/1040 — 9 лістапада 1101), герцаг Баварыі (Вельф I) 1070—1077, 1096—1101, родапачынальнік Другога дому Вельфаў'' ****** (?) '''Конрад''' (пам. 27 жніўня 1031) ***** '''Рыхлінд''' (пам. 12 чэрвеня 1045); муж: '''[[Адальберон (граф Эберсберга)|Адальберон]]''' (пам. 27 сакавіка 1045), граф Эберсберга **** '''[[Этыха (біскуп Аўгсбурга)|Этыха]]''' (пам. 988), [[князь-біскуп Аўгсбурга]] ==== Бургундская галіна Старэйшых Вельфаў ==== '''[[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]]''' (пам. каля 881), [[граф Асера]] 859—864, [[маркграф Верхняй Бургундыі]] з 864; жонка: '''Вальдрада''', магчыма дачка [[Ламберт, граф Вормсгау|Ламберта]], графа [[Вормсгау]]. Дзеці: * '''[[Рудольф I (кароль Верхняй Бургундыі)|Рудольф (Рауль) I]]''' (каля 859 — 25 кастрычніка 912), герцаг Верхняй Бургундыі з 876, 1-ы кароль Верхняй Бургундыі з 888; жонка: з каля 885 '''Віла''', дачка [[Базон В’енскі|Базона В’енскага]], караля [[Ніжняя Бургундыя|Ніжняй Бургундыі]] ** '''Юдыт''' ** '''[[Рудольф II (кароль Бургундыі)|Рудольф (Радольфа) II]]''' (пам. 937), кароль Верхняй Бургундыі з 912, кароль [[Арэлат]]а з 933, [[кароль Італіі]] 922—926; жонка: з 922 '''[[Берта Швабская]]''' (пам. пасля 2 студзеня 966), дачка [[Бурхард II (герцаг Швабіі)|Бурхарда II]], [[герцаг Швабіі|герцага Швабіі]] *** '''Юдыт''' *** '''Людовік''' *** '''[[Конрад I (кароль Бургундыі)|Конрад I ''Ціхі'']]''' (каля 925 — 19 кастрычніка 993), кароль Бургундыі (Арэлата) з 937; 1-я жонка: '''Адэлаіда''' (каля 935/940 — каля 963/964); 2-я жонка: '''Мацільда''' (943 — 27 студзеня 992), дачка караля Заходне-Франкскага каралеўства [[Людовік IV (кароль Францыі)|Людовіка IV ''Заморскага'']] і [[Герберга Саксонская|Гербергі Саксонскай]] **** (ад 1-га шлюбу) '''Конрад (Куна)''' (пам. пасля 10 жніўня 966) **** (ад 1-га шлюбу) '''Гізела''' (каля 955/960 — 21 ліпеня 1007); муж: раней за 972 '''[[Генрых II Сварлівы|Генрых II ''Свавольны'']]''' (951 — 28 жніўня 995), [[герцаг Баварыі]] 955—976, 985—995 **** (ад 2-га шлюбу) '''[[Берта Бургундская|Берта]]''' (каля 964/965 — 16 студзеня пасля 1010); 1-ы муж: з каля 978/980 '''[[Эд I дэ Блуа|Эд I]]''' (пам. 995), [[граф Блуа]]; 2-і муж: з 996/997 (развод верасень 1001) '''[[Роберт II Набожны]]''' (972 — 30 ліпеня 1031), кароль Францыі **** (ад 2-га шлюбу) '''Герберга''' (каля 965 — 7 ліпеня 1018); 1-ы муж: '''[[Герман I фон Верль|Герман I]]''' (пам. каля 985/986), [[граф фон Верль]]; 1-ы муж: з каля 986 '''[[Герман II (герцаг Швабіі)|Герман II]]''' (пам. 2/3 мая 1003), герцаг Швабіі з 997 **** (ад 2-га шлюбу) '''[[Рудольф III (кароль Бургундыі)|Рудольф III ''Гультаяваты'']]''' (каля 971 — 5/6 верасня 1032), кароль Бургундыі з 993; 1-я жонка: раней за 12 студзеня 994 '''Агальтруда''' (пам. 21 сакавіка 1008/18 лютага 1011); 2-я жонка: '''Ірменгарда''' (пам. 25/27 жніўня пасля 1057), удава [[Ротбальд III (граф Праванса)|Ротбальда III]], [[граф Праванса|графа Праванса]] ***** (незак.) '''Гуга''' (пам. 31 жніўня 1038) **** (ад 2-га шлюбу) Мацільда (каля 975 — ?); муж: '''Роберт''', '''граф Жэневы''', ці '''[[Гуга IX фон Эгісгайм]]''' (пам. 1046/1049), граф фон Дашбург **** (незак.) '''Бурхард''' (каля 965/970 — 22 чэрвеня 1030/1031), пробашч манастыра Сент-Морыц у Агане *** '''Бушар''' (пам. 23 чэрвеня 957/959), архібіскуп Ліёна з [[949]] *** '''[[Адэльгейда Бургундская|Адэльгейда (Адэлаіда)]]''' (каля 931 — 16 снежня 999); 1-ы муж: з 947 '''[[Лотар II (кароль Італіі)|Лотар II]]''' (926 — 22 лістапада 950), кароль Італіі; 2-і муж: з 951 '''[[Атон I Вялікі]]''' (23 лістапада 912 — 7 мая 973), [[кароль Усходне-Франкскага каралеўства]] і [[імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] *** '''Рудольф''' (937/938 — 26 студзеня 973), граф у Эльзасе, верагодны родапачынальнік [[Райнфельдэнскі дом|Райнфельдэнскага дому]] ** '''Адэльгейда'''; муж: з 18 студзеня 914 '''[[Людовік III Сляпы]]''' (каля 880 — 28 чэрвеня 928), кароль Ніжняй Бургундыі з 887, кароль Італіі ў 899—905, [[імператар Захаду]] ў 901—905 ** '''Віла''' (пам. каля 936); муж: '''[[Базон III Арльскі|Базон III]]''' (885—936), граф Арля з 926, маркіз Тасканы з 931 ** '''Вальдрада'''; муж: '''[[Баніфацый (герцаг Спалета)|Баніфацый]]''' (пам. каля 953), [[герцаг Спалета]] з 945 ** '''[[Людовік (граф Тургау)|Людовік]]''' (пам. каля 937), граф [[Тургау]] *** '''Генрых''' (пам. пасля 963), граф Ва ў 943—963 *** (?) '''Віла''' (каля 905/907 — пасля 967/986); муж: раней за 927 '''[[Гуга дэ Труа, віконт Санса|Гуга дэ Труа]]''' (каля 900/905 — да 948), [[віконт Санса]], пфальцграф Бургундыі ў 927 * '''Адэлаіда (Адэль)''' (пам. пасля 14 ліпеня 929); муж: з каля 887/888 '''[[Рычард I (герцаг Бургундыі)|Рычард I Заступнік]]''' (каля 856 — 1 верасня 921), герцаг Бургундыі з 898 == Другая дынастыя Вельфаў == === Гісторыя роду === [[Выява:Stifterbüchlein 25v Welf IV.jpg|thumb|200px|Ідэалізаваны познесярэдневяковы партрэт [[Вельф IV|Вельфа IV]], родапачынальніка другой дынастыі]] Другая дынастыя Вельфаў з’яўляецца галіной італьянскага [[Дом Эстэ|дому Эстэ]]. [[Маркграф Лігурыі]] [[Альберта Аца II д'Эстэ]] ажаніўся з Кунігундай, дачкой Вельфа II. Іх сын, [[Вельф IV]], і стаў родапачынальнікам дынастыі. Ад імя гэтага дому Вельфаў паходзіць назва сярэдневяковай палітычнай плыні, якая супрацьстаяла дамаганням імператараў на ўладу ў [[Італія|Італіі]] — [[Гвельфы|гвельфаў]]. Вельф IV (каля 1030/1040 — 9 лістапада 1101) у 1055 годзе атрымаў у спадчыну ўсе швабскія і баварскія ўладанні свайго дзядзькі, Вельфа III. У 1070 годзе ён атрымаў ад імператара [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха IV]] тытул [[герцаг Баварыі|герцага Баварыі]]. Падчас барацьбы імператара Генрыха IV з Папамі за інвестытуру Вельф IV быў пазбаўлены ўладанняў, аднак у выніку імператар быў вымушаны заключыць з Вельфам мір і вярнуць яму Баварыю. Старэйшы сын Вельфа IV, [[Вельф V]] (пам. 1124), які стаў спадчыннікам пад імем Вельф II Баварыю пасля смерці бацькі, быў жанаты са знакамітай маркграфіняй [[Мацільда Тасканская|Мацільдай Тасканскай]], суперніцай імператара Генрыха IV. Ён дзяцей не пакінуў, таму пасля яго смерці Баварыя перайшла да малодшага брата — [[Генрых IX, герцаг Баварыі|Генрыха IX Чорнага]] (пам. 1126). Ён быў жанаты са старэйшай дачкой [[Магнус, герцаг Саксоніі|Магнуса Білунга]], [[герцаг Саксоніі|герцага Саксоніі]]. Пасля смерці цесця ў 1106 годзе ён далучыў частку саксонскіх зямель, аднак тытула герцага Саксоніі не атрымаў — імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]], асцерагаючыся ўзмацнення Вельфаў, перадаў тытул [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотару Суплінбургскаму]]. Аднак спадчыннік Генрыха Чорнага, [[Генрых Горды]] (пам. 1139), ажаніўся са спадчынніцай Лотара, які стаў у 1125 годзе кіраўніком імперыі, дзякуючы гэтаму атрымаў шматлікія ўладанні на поўначы Германіі, якія раней належалі родам графаў [[Суплінбург]]а, [[Браўншвайг]]а ([[Брунаны|Брунанам]]) і [[Нортгайм]]а. Генрых Горды падтрымліваў цесця ў яго барацьбе супраць [[герцаг Швабіі|герцагаў Швабіі]] з дому [[Гогенштаўфены|Гогенштаўфенаў]], якія таксама прэтэндавалі на імператарскі прастол. Незадоўга да смерці Лотар II прысвоіў Генрыху тытул герцага Саксоніі і перадаў каралеўскія рэгаліі. Калі Лотар памёр 4 снежня 1137 года, Генрых Горды як яго зяць і, несумнеўна, найбольш магутны з князёў Германіі быў галоўным прэтэндэнтам на каралеўскую карону. Аднак каралём 7 сакавіка 1138 года быў выбраны былы антыкароль [[Конрад III]], [[герцаг Франконіі]]. Генрых Горды перадаў Конраду каралеўскія рэгаліі, але адмовіўся падпарадкуецца яго патрабаванню адмовіцца ад аднаго з двух герцагстваў. Пасля няўдалай спробы дасягнуць пагаднення, кароль пазбавіў Генрыха абодвух герцагстваў. Саксонія была перададзена маркграфу [[Паўночная марка|Паўночнай маркі]] [[Альбрэхт Мядзведзь|Альбрэхту Мядзведзю]], сыну малодшай дачкі герцага Саксоніі Магнуса, а Баварыя — маркграфу [[Аўстрыя|Аўстрыі]] [[Леапольд IV Шчодры|Леапольду IV Бабенбергу]]. Генрых Горды хутка атрымаў перамогу над Альбрэхтам у Саксоніі і збіраўся ўварвацца ў Баварыю, але раптам памёр у 1139 годзе. [[Выява:Guelf c12.jpg|thumb|Уладанні Вельфаў у Германіі ў часы Генрыха Льва]] Спадчыннік Генрыха Гордага, [[Генрых Леў]], у 1142 годзе здолеў атрымаць Саксонію, а ў 1156 годзе новы імператар, [[Фрыдрых I Барбароса]], перадаў яму і Баварыю, але без Аўстрыі, узведзенай у статус герцагства. У выніку наступных паходаў на ўсход пачынаючы з 1160 года Генрых Леў захапіў амаль усю тэрыторыю [[бодрычы|бодрычаў]] і стаў уладальнікам велізарнай тэрыторыі на ўсход ад [[Эльба|Эльбы]]. Аднак узмацненне Генрыха Льва выклікала рэзкі канфлікт паміж ім і імператарам [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрыхам I Барбаросай]]. Калі Генрых Леў адмовіўся ад удзелу ў паходзе імператара ў [[Італія|Італію]], Фрыдрых арганізаваў у 1180 годзе над ім судовы працэс. У выніку Генрых Леў пазбавіўся большасці сваіх уладанняў, у яго руках засталіся толькі Браўншвайг і [[Люнебург]]. З сыноў Генрыха Льва [[Генрых V (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых V]] (пам. 1227) пасродкам шлюбу атрымаў Рэйнскае пфальцграфства. Аднак адзіны сын Генрыха V, [[Генрых VI (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых VI]], які атрымаў у спадчыну пфальцграфства пасля смерці маці, памёр раней за бацьку і дзяцей не пакінуў, а пфальцграфства перайшло да дому [[Вітэльсбахі|Вітэльсбахаў]]. Малодшы сын Генрыха Льва, [[Атон IV|Атон IV Браўншвайгскі]] (пам. 1218), змагаўся з Гогенштаўфенамі за тытул імператара і ў выніку займеў у гэтым — пасля гібелі яго праціўніка [[Філіп Швабскі|Філіпа Швабскага]] ён у 1209 годзе быў каранаваны імператарскай каронай. Аднак ён не стрымаў дадзены Папе абяцанняў і заявіў прэтэнзію на вярхоўныя правы над Італіяй, Папа [[Інакенцій III]] у лістападзе 1210 года адлучыў яго ад царквы і ў 1212 годзе прызнаў законным германскім каралём Германіі [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрыха II Гогенштаўфена]]. Пасля гэтага ад Атона аддзялілася ўся паўднёвая Германія. Разбіты французскім каралём [[Філіп II Аўгуст|Філіпам II]] пры [[Бітва пры Бувіне|Бувіне]] (27 ліпеня 1214 года), Атон павінен быў саступіць праціўніку. Ён з’ехаў у свае спадчынныя землі і адтуль ваяваў яшчэ з дацкім каралём [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмарам]] і архібіскупам Магдэбургскім. Дзяцей ён не пакінуў. Нашчадства пакінуў малодшы з сыноў Генрыха Льва — [[Вільгельм Люнебургскі|Вільгельм]] (1184—1213), які меў адзінага сына [[Атон I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атона Дзіцё]] (1204—1252), які атрымаў былое [[алод|алаідыяльнае]] ўладанне сваёй сям’і (ва ўсходняй частцы [[Ніжняя Саксонія|Ніжняй Саксоніі]] і ў паўночнай частцы [[Саксонія-Анхальт|Саксоніі-Анхальт]]) ад [[Спіс імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрыха II]] 21 жніўня 1235 года ў якасці [[Феод|імперскага лена]] пад назвай герцагства [[Браўншвайг-Люнебург]]. Ён стаў родапачынальнікам так званага Браўншвайгскага дому. У 1267—1269 гады землі былі падзелены паміж яго сынамі, якія сталі родапачынальнікамі некалькіх ліній роду. З XIV стагоддзя значэнне дому Вельфаў у нямецкіх справах змяншаецца, род раздрабніўся на некалькі ліній, шэраг з якіх хутка згаслі. Да XVI стагоддзя ў іх руках застаецца толькі герцагства [[Браўншвайг-Люнебург]]скае. З гэтай галіны паходзіла [[Сафія-Шарлота Браўншвайг-Вольфенбютэльская]] — маці [[Пётр II|Пятра II]] і [[Антон Ульрых Браўншвайгскі]] — бацька імператара [[Іван VI|Івана VI Антонавіча]]. У 1692 годзе [[Эрнст I (курфюрст Гановера)|Эрнст I]] у выніку аб’яднання ўладанняў некалькіх галін Люнебургскай лініі Вельфаў стаў [[курфюрст]]ам [[Каралеўства Гановер|Гановерскім]], а сын яго [[Георг I (кароль брытанскі)|Георг I]] узышоў на англійскі прастол. Гэта галіна атрымала назву [[Гановерская дынастыя|Гановерскай дынастыі]]. Апошняй прадстаўніцай дому Вельфаў на англійскім прастоле была [[каралева Вікторыя]], якая таксама прыняла тытул імператрыцы Індыі. Пасля смерці братоў [[Георг IV|Георга IV]] і [[Вільгельм IV (кароль брытанскі)|Вільгельма IV]], якія кіравалі абодвума каралеўствамі, брытанскі прастол заняла каралева Вікторыя, дачка [[Эдуард Аўгуст, герцаг Кенцкі|Эдуарда, герцага Кенцкага]], які памёр у 1820 годзе. На гановерскі прастол у 1837 годзе паводле [[салічны закон|салічнага закона]] ўзышоў дзядзька Вікторыі, герцаг Камберлендскі: {{Tree list}} * <u>'''[[Эрнст Аўгуст I (кароль Гановера)|Эрнст Аўгуст I]]''' (1771—1851)</u><br /> ∞[[Фрыдэрыка Мекленбург-Стрэліцкая]] (1778—1841) ** '''[[Георг V (кароль Гановера)|Георг V Гановерскі]]''' (1819—1878)<br /> ∞[[Марыя Саксен-Альтэнбургская]] (1818—1907) *** '''[[Эрнст Аўгуст II Гановерскі|Эрнст Аўгуст II]]''' (1845—1923), прынц Гановерскі і герцаг Камберлендскі<br /> ∞[[Тыра Дацкая]] (1853—1933) **** [[Марыя Луіза Гановерская|Марыя Луіза]] (1879—1948) ∞ [[Максіміліян Бадэнскі]] **** [[Аляксандра (герцагіня Мекленбург-Шверынская)|Аляксандра]] (1882—1963) ∞ [[Фрыдрых Франц IV (вялікі герцаг Мекленбург-Шверынскі)|Фрыдрых Франц IV]], вялікі герцаг Мекленбург-Шверынскі **** [[Вольга Гановерская|Вольга]] (1884—1958) **** [[Эрнст Аўгуст Браўншвайгскі|Эрнст Аўгуст]] (1887—1953), герцаг Браўншвайгскі<br /> ∞[[Вікторыя Луіза Пруская]] ***** '''[[Эрнст Аўгуст IV Гановерскі|Эрнст Аўгуст IV]]''' (1914—1987)<br /> ∞ Артруда Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбург-Глюксбургская (1925—1980) ****** '''[[Эрнст Аўгуст V Браўншвайгскі|Эрнст Аўгуст V]]''' (нар. 1954), глава Гановерскага дому <br />∞(1) Шанталь Хачулі <br />∞(2) прынцэса Манака [[Караліна (прынцэса Манака)|Караліна]] ******* (1) [[Эрнст Аўгуст Гановерскі]] (нар. 1983) — спадчынны прынц Гановерскага дому. ***** [[Георг Вільгельм, прынц Гановерскі|Георг Вільгельм Гановерскі]] (1915—2006) ***** [[Фрыдэрыка Гановерская (1917—1981)|Фрыдэрыка Гановерская]] (1917—1981) *** [[Фрыдэрыка Гановерская (1848—1926)|Фрыдэрыка]] (1848—1926) {{Tree list/end}} === Генеалогія === ==== Вельфы, галіна дому Эстэ ==== '''[[Альберта Аца II д’Эстэ]]''' (каля 996—1097), маркграф Лігурыі; 1-я жонка: з каля 1035 '''Кунігунда''' (каля 1020 — 31 сакавіка да 1055), дачка Вельфа II, графа Альтдорфа, Норытала і Інтала, і Іміцы, дочкі Фрыдрыха Люксембургскага, графа Мозельгау; 2-я жонка: з каля 1049/1050 '''[[Герсенда дзю Мэн]]''', дачка [[Герберт I (граф Мэна)|Герберта I]], графа Мэна. * (ад 1-га шлюбу) '''[[Вельф IV]]''' (каля 1030/1040 — 9 лістапада 1101) — герцаг Баварыі (Вельф I) 1070—1077, 1096—1101; 1-я жонка: '''N''', італьянка{{efn|Пра гэты шлюб паведамляе К. Джордан<ref>{{кніга|аўтар=Jordan K.|загаловак=Henry the Lion: a Biography|адказны=trans. Falla P. S.|месца=Oxford|выдавецтва=Clarendon Press|год=1986}}</ref>, аднак ніякіх іншых сведчанняў пра гэты шлюб няма.}}; 2-я жонка: пасля 1061 (развод 1070) '''Этэлінда''' (пам. пасля 1070), дачка [[Атон Нортхеймскі|Атона Нортхеймскага]], герцага Баварыі, і Рыхезы; 3-я жонка: з каля 1071 '''Юдыт Фландрская''' (каля 1033 — сакавік 1094), дачка [[Бадуэн IV Барадаты|Бадуэна IV ''Барадатага'']], [[граф Фландрыі|графа Фландрыі]], і Элеаноры Нармандскай, удава [[Тостыг Годвінсан|Тостыга Годвінсана]], [[эрл Нартумбрыі|эрла Нартумбрыі]] ** (ад 3-га шлюбу) '''[[Вельф V]]''' (каля 1073 — 24 верасня 1124), герцаг Баварыі (Вельф II) з 1101; жонка: з 1089 (разв. 1095) '''[[Мацільда Тасканская|Мацільда]]''' (1046 — 24 ліпеня 1115), маркграфіня Тасканы, дачка [[Баніфацый III (маркграф Тасканы)|Баніфацыя III]], маркграфа Тасканы, і [[Беатрыса дэ Бар|Беатрысы Латарынгскай]] ** (ад 3-га шлюбу) '''[[Генрых IX Чорны|Генрых IX ''Чорны'']]''' (каля 1074 — 13 снежня 1126), герцаг Баварыі з 1124; жонка: '''Вульфхільда Білунг''' (пам. 29 снежня 1126), дачка [[Магнус (герцаг Саксоніі)|Магнуса Білунга]], [[герцаг Саксоніі|герцага Саксоніі]] *** '''[[Генрых X Горды|Генрых ''Горды'']]''' (каля 1108 — 20 кастрычніка 1139), герцаг Баварыі (Генрых X) з 1126, герцаг Саксоніі (Генрых II) 1137—1138; жонка: з 29 мая 1127 '''Гертруда Суплінбургская''' (18 красавіка 1115 — 18 красавіка 1143), дачка [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотара II Суплінбургскага]], караля Германіі, і Рыхезы Нордгеймскай, 1 мая 1142 года яна другім шлюбам выйшла замуж за [[Генрых II Язаміргот|Генрыха II Язаміргота]], [[маркграф Аўстрыі|маркграфа (пазней герцага) Аўстрыі]] і герцага Баварыі **** '''[[Генрых Леў]]''' (1132/1133 — 6 жніўня 1195), герцаг Саксоніі (Генрых III) 1142—1180, герцаг Баварыі (Генрых XII) 1156—1180; 1-я жонка: з каля 1148/1149 (разв. 23 лістапада 1162) '''Клеменцыя''' (пам. 173/1175), дачка [[Конрад Цэрынгенскі|Конрада]], [[Цэрынгены|герцага Цэрынгена]], і Клеменцыі Намюрскай. Яна другім шлюбам у 1164 годзе выйшла замуж за [[Гумберт III (граф Савоі)|Гумберта III]], [[граф Савоі|графа Савоі]] і Мар’ена; 2-я жонка: з 1 лютага 1168 '''Мацільда Плантагенет''' (чэрвень 1156 — 28 чэрвеня 1189), дачка [[Генрых II Плантагенет|Генрыха II]], караля Англіі, і герцагіні [[Элеанора Аквітанская|Элеаноры Аквітанскай]] ***** (ад 1-га шлюбу) '''Генрых''' (пам. дзіцем) ***** (ад 1-га шлюбу) '''Гертруда''' (каля 1155 — 1 ліпеня 1197); 1-ы муж: з 1166 '''[[Фрыдрых IV (герцаг Швабіі)|Фрыдрых IV]]''' (1145 — 19 жніўня 1167), [[герцаг Швабіі]] і [[граф Ротэнбурга]] з 1152; 2-і муж: з лютага 1177 '''[[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнуд VI]]''' (каля 1162 — 2 лістапада 1202), [[кароль Даніі]] з 1182 ***** (ад 1-га шлюбу) '''Рыхенза''' (пам. да 1 лютага 1168) ***** (ад 2-га шлюбу) '''Рыхенза''' (1172 — 13 студзеня 1209/1210); 1-ы муж: з 1189 '''[[Жафруа III дзю Перш|Жафруа III]]''' (пам. 27 сакавіка ці 5 красавіка 1202), [[граф Перша]]; 2-і муж: з 1204 [[Ангеран III дэ Кусі|Ангеран III]] (пам. 1243), [[сеньёр дэ Кусі]] ***** (ад 2-га шлюбу) '''[[Генрых V (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых V ''Старэйшы'']]''' (каля 1173/1174 — 28 красавіка 1227), [[пфальцграф Рэйнскі]] 1195—1212, [[герцаг Браўншвайг-Люнебурга]] 1213; 1-я жонка: са снежня 1193 / студзеня 1194 '''[[Агнэс фон Гогенштаўфен (пфальцграфіня Рэйна)|Агнэс фон Гогенштаўфен]]''' (1176 — 9/10 мая 1204), дачка [[Конрад (пфальцграф Рэйнскі)|Конрада]], пфальцграфа Рэйна, і Ірмгарды фон Хенеберг; 2-я жонка: з 1211 '''Агнэс фон Ветын''' (пам. 1 студзеня 1148), дачка [[Конрад II (маркграф Лужыцкі)|Конрада II Ландсбергскага]], [[маркграфа Лужыцкі|маркграфа Лужыцкага]], і Эльжбеты Польскай ****** (ад 1-га шлюбу) '''[[Генрых VI (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых VI ''Малодшы'']]''' (каля 1196 — 25 красавіка 1214), пфальцграф Рэйнскі з 1212; жонка: з лістапада 1212 '''Мацільда Брабанцкая''' (пам. 22 снежня 1267), дачка [[Генрых I (герцаг Брабанта)|Генрыха I]], [[герцаг Брабанта|герцага Брабанта]], і Мацільды Фландрскай. Другім шлюбам яна 5 снежня 1214 выйшла замуж за [[Флорыс IV (граф Галандыі)|Флорыса IV]], [[граф Галандыі|графа Галандыі]] ****** (ад 1-га шлюбу) '''Ірмгарда''' (каля 1200 — 24 лютага 1260); муж: з каля 1217 '''[[Герман V (маркграф Бадэна)|Герман V]]''' (пам. 15/16 студзеня 1243), [[маркграф Бадэна]] ****** (ад 1-га шлюбу) '''Агнэс''' (каля 1201 — 16 лістапада 1267); муж: з мая 1222 '''[[Атон II (герцаг Баварыі)|Атон II Яснавяльможны]]''' (1206 — 29 лістапада 1253), пфальцграф Рэйна (Атон I) з 1228, герцаг Баварыі з 1231 ***** (ад 2-га шлюбу) '''Лотар''' (каля 1174/1175 — 15 кастрычніка 1190) ***** (ад 2-га шлюбу) '''[[Атон IV|Атон IV Браўншвайгскі]]''' (каля 1176/1177 — 19 мая 1218), [[граф Пуацье]] 1196—1198, [[кароль Германіі]] з 9 чэрвеня 1208, [[імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] з 4 кастрычніка 1209; 1-я жонка: з 23 ліпеня 1212 '''[[Беатрыс фон Гогенштаўфен (імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Беатрыс фон Гогенштаўфен]]''' (каля 1198 — 11 жніўня 1212), дачка караля Германіі [[Філіп Швабскі|Філіпа Швабскага]] і [[Ірына Ангеліна|Марыі (Ірыны) Ангеліны]]; 2-я жонка: з 19 мая 1214 '''[[Марыя Брабанцкая (імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Марыя Брабанцкая]]''' (каля 1191 — 9 сакавіка/14 чэрвеня 1260), дачка Генрыха I, герцага Брабанта, і Марыі Фландрскай, у ліпені 1220 яна другім шлюбам выйшла замуж за [[Вільгельм I (граф Галандыі)|Вільгельма I]], графа Галандыі ***** (ад 2-га шлюбу) '''сын''' (ліпень/снежань 1182 — у мален.) ***** (ад 2-га шлюбу) '''[[Вільгельм, герцаг Люнебурга|Вільгельм ''Тоўсты'']]''' (1184 — 12 снежня 1213), герцаг Люнебурга; жонка: з 1212 '''Алена Дацкая''' (каля 1175/1182 — 22 лістапада каля 1233), дачка [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I Вялікага]], караля Даніі ****** '''[[Атон I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон I Дзіцё]]''' (1204 — 9 чэрвеня 1252), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1235 ******* '''''[[#Браўншвайгскі дом|Браўншвайгскі дом]]''''' ***** (незак., ад дачкі Готфрыда, графа Бліскастэля) '''Мацільда''' (да 1164 — да 1219); муж: раней за 30 снежня 1178 '''[[Генрых Борвін I]]''' (каля 1150 — 28 студзеня 1227), [[князь Мекленбурга]] **** (?) '''Кунігунда''' (пам. 2 кастрычніка 1140/1147); муж: '''[[Готфрыд I фон Ронсберг|Готфрыд I]]''' (пам. 3 красавіка 1168/1172), граф фон Ронсберг *** '''Конрад''' (пам. 17 сакавіка 1126), манах-цыстэрцыянец *** '''Соф’я''' (пам. 10 ліпеня да 1147); 1-ы муж: '''[[Бертольд III Цэрынгенскі|Бертольд III]]''' (пам. 3 снежня 1122), герцаг Цэрынгена з 1111; 2-і муж: з каля 1122/1123 '''[[Леапольд I (маркграф Штырыі)|Леапольд I Храбры]]''' (пам. 29 кастрычніка 1129), [[маркграф Штырыі]] з 1122 *** '''Юдыт''' (пасля 1100 — 22 лютага 1130/1131); муж: '''[[Фрыдрых II Аднавокі]]''' (1090 — 4/6 красавіка 1147), герцаг Швабіі *** '''Мацільда''' (пам. 16 лютага ці 16 сакавіка каля 1183); 1-ы муж: з каля 1128 '''[[Дэпальд IV (маркграф Фобурга)|Дэпальд IV]]''' (пам. каля 1128), маркграф Фобурга; 2-і муж: 24 кастрычніка 1129 (кантракт) '''[[Гебхард III (граф Зульцбаха)|Гебхард III]]''' (пам. 28 кастрычніка каля 1188), [[граф Зульцбаха]] *** '''[[Вельф VI]]''' (16 снежня 1114/15 снежня 1116 — 14/15 снежня 1191), [[герцаг Спалета]] і маркіз Тасканы з 1152; жонка: '''Ута фон Кальв''' (пам. 1196), герцагіня Шаўэнбурга, дачка [[Готфрыд I фон Кальв|Готфрыда I]], графа фон Кальв і пфальцграфа Рэйнскага, і Ліўтгарды фон Цэрынген **** '''[[Вельф VII]]''' (пам. 12 верасня 1167), герцаг Спалета 1160 *** '''Вульфхільда''' (пам. 18 мая пасля 1156); муж: Рудольф (пам. 27/28 красавіка 1160), граф Брэгенца *** (незак.) '''Адальберт''' (пам. 1144), абат Карвейскага абацтва з 1138 ** (ад 3-га шлюбу) '''Кунігунда (Куніца)''' (пам. 6 сакавіка 1120); муж: '''[[Фрыдрых III (граф Дысена)|Фрыдрых III Роха]]''' (пам. 2 лістапада 1096), [[граф Дысена]] * (ад 2-га шлюбу) '''[[Гуга V дзю Мэн|Гуга V]]''' (пам. 1097), граф Мэна 1069—1093; жонка: раней за 1071 (разв.) Эрыя, дачка Роберта Гвіскара, герцага Апуліі і Калабрыі * (ад 2-га шлюбу) '''[[Фулька I д’Эстэ]]''' (пам. 15 снежня 1128), маркграф Лігурыі з 1097 ** '''''[[Дом Эстэ]]''''' ==== Браўншвайгскі дом ==== '''[[Атон I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон I Дзіцё]]''' (1204 — 9 чэрвеня 1252), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1235; жонка: з 1228 '''[[Мацільда Брандэнбургская]]''' (каля 1206/1215 — 10 чэрвеня 1261), дачка [[маркграф Брандэнбурга|маркграфа Брандэнбурга]] [[Альбрэхт II (маркграф Брандэнбурга)|Альбрэхта II]] і Мацільды фон Ленсберг. Дзеці: * '''Мацільда''' (пам. 25 жніўня ці 1 снежня 1297), рэгентка Ангальта 1266—1270, абатыса Гернродэ 1275—1295; муж: '''[[Генрых II (князь Ангаль-Ашэрслебена)|Генрых II]]''' (каля 1215—1266), [[князь Ангальта]] 1252—1253, князь [[Ангальт-Ашэрслебен]]а з 1253 * '''Алена''' (18 сакавіка 1223 — 6 верасня 1273); 1-ы муж: з каля 9 кастрычніка 1239 '''[[Герман II (ландграф Цюрынгіі)|Герман II]]''' (пам. 3 студзеня 1241), [[ландграф Цюрынгіі]]; 2-і муж: з каля 1247/1248 '''[[Альбрэхт I (герцаг Саксоніі)|Альбрэхт I]]''' (пам. 1260), [[герцаг Саксоніі]] * '''[[Лізавета Браўншвайгская|Лізавета]]''' (пам. 27 мая 1266); муж: з 25 студзеня 1252 '''[[Вільгельм II Галандскі|Вільгельм II]]''' (люты 1228 — 28 студзеня 1256), [[граф Галандыі]] і Зеландыі з 1235, [[кароль Германіі]] (Вільгельм) з 3 кастрычніка 1247 * '''Атон''' (пам. каля 16 студзеня 1247) * '''[[Альбрэхт I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Альбрэхт I ''Вялікі'']]''' (1236 — 15 жніўня 1279), герцаг Браўншвайг-Люнебурга 1252—1277, герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Браўншвайгу з 1267, родапачынальнік '''''Старэйшай Браўншвайгскай галіны'''''; 1-я жонка: з 13 ліпеня 1254 года '''Лізавета Брабанцкая''' (1243 — 17 красавіка ці 9 кастрычніка 1261), дачка [[Генрых II (герцаг Брабанта)|Генрыха II]], [[герцаг Брабанта|герцага Брабанта]], і [[Соф’я Брабанцкая|Соф’і Цюрынгскай]]; 2-я жонка: з 1 лістапада 1266 года '''[[Алесіна Манферацкая]]''' (пам. 6 лютага 1285), дачка [[маркіз Манферата|маркіза Манферата]] [[Баніфацыа II (маркіз Манферата)|Баніфацыа II]] і Маргарыты Савойскай. Другім шлюбам яна ў 1282 годзе выйшла замуж за [[Герхард I (граф Гольштэйн-Ітцэго)|Герхарда I]], [[граф Гольштэйн-Ітцэго|графа Гольштэйн-Ітцэго]]. ** (ад 2-га шлюбу) '''[[Генрых I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых I]]''' (1267 — 7 верасня 1322), герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Браўншвайгу з 1279, герцаг Браўншвайга ў Эверштэйне ў 1285, [[герцаг Браўншвайг-Грубенгагена]] і Зальцдэргельдэна з 1291, родапачынальнік [[#Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Грубенгагена|лініі герцагаў Браўншвайг-Грубенгагена]] ** (ад 2-га шлюбу) '''[[Альбрэхт II (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Альбрэхт II]]''' (каля 1268 — 22 верасня 1318), [[герцаг Браўншвайг-Гётынгена]] з 1291, родапачынальнік лініі [[#Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Гётынгена|герцагаў Браўншвайг-Гётынгена]] ** (ад 2-га шлюбу) '''[[Вільгельм I (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Вільгельм I]]''' (каля 1270 — 20 верасня 1292), [[герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля]] з 1291, родапачынальнік [[#Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Волфенбюттеля|Браўншвайг-Вольфенбютэльскай галіны]] ** (ад 2-га шлюбу) '''Атон''' (1271 — 17 красавіка 1345/13 снежня 1347), комтур ордэна [[Тампліеры|Тампліераў]] у [[Суплінбург]]у ** (ад 2-га шлюбу) '''Конрад''' (каля 1273—1303) ** (ад 2-га шлюбу) '''[[Лютэр фон Браўншвайг|Лютэр]]''' (каля 1275 — 18 красавіка 1335), [[вялікі магістр Тэўтонскага ордэна]] з 1331 ** (ад 2-га шлюбу) '''Мехцільда (Мацільда)''' (каля 1276 — 26 красавіка/31 жніўня 1318); муж: з мая 1291 '''[[Генрых I (герцаг Глогау)|Генрых I]]''' (каля 1251/1260 — 7/9 снежня 1309), [[герцаг Глогау]] * '''[[Атон Браўншвайгскі (біскуп Гільдэсгайма)|Атон]]''' (пам. 4 ліпеня 1279), [[князь-біскуп Гільдэсгайма]] з 1264 * '''[[Ёган I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Ёган I]]''' (каля 1242 — 13 снежня 1277), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1252, герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Люнебургу з 1267, родапачынальнік '''''[[#Старэйшы Люнебургскі дом|Старэйшага Люнебургскага дому]]''''' * '''[[Конрад Браўншвайгскі (біскуп Вердэна)|Конрад]]''' (пам. 15 верасня 1299), біскуп Вердэна з 1269 * '''[[Адэльгейда Браўншвайгская (ландграфіня Гесэна)|Адэльгейда]]''' (пам. 12 чэрвеня 1274); муж: раней за 26 сакавіка 1262 '''[[Генрых I (ландграф Гесэна)|Генрых I ''Дзіцё'']]''' (24 чэрвеня 1244 — 21 снежня 1308), [[ландграф Гесэна]] з 1264 * '''Агнэс''' (пам. 28/31 снежня 1327), кананеса ў Кведлінбургу ў 1263; муж: з каля 1263/1265 '''[[Віцлаў II]]''' (пам. 29 снежня 1302), [[Княства Руген|князь Ругена]] з 1260/1261 ===== Старэйшы Люнебургскі дом ===== '''[[Ёган I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Ёган I]]''' (каля 1242 — 13 снежня 1277), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1252, герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Люнебургу з 1267; жонка: 1265 Ліўтгарда Гальштэйнская (пам. пасля 28 лютага 1289), дачка графа Герхарда I Гальштэйнскага * '''[[Атон II (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон II]]''' (каля 1266 — 9/10 красавіка 1330), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1277; 1-я жонка: '''N Ольдэнбургская''', дачка графа Атона Ольдэнбургскага; 2-я жонка: 1288 '''Мацільда Баварская''' (1275 — 28 сакавіка 1319), дачка герцага [[Людвіг II Строгі|Людвіга II Баварскага]] ** '''Мацільда''' (каля 1290—1316); муж: з 10 ліпеня 1314 '''[[Мікалай II фон Верле|Нікалаус II]]''' (да 1275 — 12 кастрычніка 1316), [[сеньёр Верле]] ** '''[[Ёган Браўншвайг-Люнебургскі (адміністратар архібіскупства Брэмен)|Ёган]]''' (каля 1292 — 8/28 верасня 1324), адміністратар брэменскага архібіскупства ** '''[[Атон III (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон III]]''' (1296 — 19 жніўня 1352), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1330; жонка: 22 сакавіка 1310 '''Мацільда Мекленбургская''' (1293 — 3 чэрвеня 1358), дачка князя [[Генрых II (герцаг Мекленбурга)|Генрыха II Мекленбургскага]] *** '''Атон''' (нар. каля 1312), пам. у дзяцінстве *** '''Лізавета''' (каля 1314 — 20 лютага 1386), абатыса Вінгаўзена ў 1359—1381 *** '''Мацільда''' (каля 1318 — 7 верасня 1357); муж: '''[[Атон II (граф Вальдэка)|Атон II]]''' (да 1307—1369), [[граф Вальдэка]] ** '''[[Вільгельм II (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Вільгельм II]]''' (каля 1299 — 23 лістапада 1369), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1330; 1-я жонка: з 7 красавіка 1328 '''Гедвіга фон Равенсберг''' (пам. 5 снежня 1336), дачка графа Атона IV фон Равенсберга; 2-я жонка: з '''Марыя''' (пам. раней за 2 лютага 1341); 3-я жонка: з 12 сакавіка 1346 '''Сафія Ангальт-Бернбургская''' (пам. 18 снежня 1362), дачка графа Бернхарда III Ангальт-Бернбургскага; 4-я жонка: з 24 чэрвеня 1363 '''Агнеса Саксен-Лаўэнбургская''' (пам. пасля 7 студзеня 1387), дачка герцага Эрыха II Саксен-Лаўэнбургскага *** (ад 1-га шлюбу) '''Лізавета''' (пам. 17 красавіка 1384); 1-ы муж: з 10 кастрычніка 1339 '''[[Атон (герцаг Саксен-Вітэнберга)|Атон]]''' (пам. 30 сакавіка 1350), [[герцаг Саксен-Вітэнберга]]; 2-і муж: з 1354 '''[[Нікалаус (граф Гольштэйн-Рэндсбурга)|Нікалаус]]''' (1321 — 8 мая 1397), [[граф Гольштэйн-Рэндсбурга]] і [[герцаг Шлезвіга]] *** (ад 2-га шлюбу) '''Мацільда''' (пам. пасля 16 мая 1410); 1-ы муж: з 1355 '''[[Людвіг I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Людвіг I]]''' (да 1349 — 5 лістапада 1367), герцаг Браўншвайг-Люнебурга; 2-і муж: з 25 чэрвеня 1368 '''[[Атон I (граф Гольштэйн-Шаўэнбурга)|Атон I]]''' (пам. 16 сакавіка 1404), [[граф Гольштэйн-Шаўэнбурга]] ** '''[[Людвіг Браўншвайг-Люнебургскі (біскуп Міндэна)|Людвіг]]''' (каля 1300 — 18 ліпеня 1346), [[біскуп Міндэна]] з 1324 ** '''Лютгарда''' (каля 1302 — 16 красавіка 1338), абатыса Вінгаўзена з 1328 ** '''Юта''' (каля 1304 — 16 жніўня 1342), абатыса Вінгаўзена з 1338 * '''Мацільда''' (каля 1268 — пасля 1308); муж: з 1291 '''[[Генрых I фон Верле|Генрых I]]''' (каля 1245 — 8 кастрычніка 1291), сеньёр Верле * '''Лізавета''' (каля 1270 — да 1298); муж: з 1294 '''[[Ёган II (граф Ольдэнбурга)|Ёган II]]''' (пам. 1316), [[граф Ольдэнбурга]] * '''Агнеса''' (каля 1272 — 27 чэрвеня 1297); муж: з 1293 '''[[Вернер I фон Хадмерслебен]]''' (1243—1314), граф Фрыдэбурга * '''Алена''' (нар. каля 1274); муж: раней за 1315 граф '''[[Конрад III фон Вернігеродэ]]''' (пам. 22 ліпеня 1329) ===== Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Грубенгагена ===== '''[[Генрых I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых I]]''' (1267 — 7 верасня 1322), герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Браўншвайгу з 1279, герцаг Браўншвайга ў Эверштэйне ў 1285, герцаг Браўншвайг-Грубенгагена і Зальцдэргельдэна з 1291; жонка: 1282 Агнеса Мейсенская (пам. пасля 1 лютага 1332), дачка маркграфа Альбрэхта Мейсенскага * '''Алсіна''' (каля 1282 — пасля 17 лістапада 1317); муж: каля 1306 граф Фрыдрых фон Байхлінген-Ротэнбург (пам. да 1336) * '''Атон''' (каля 1283 — 21 верасня 1309) * '''Альбрэхт''' (каля 1284 — пасля 1341), комтур Тэўтонскага ордэна ў Меве з 1332/1333, ландкомтур Тэўтонскага ордэна ў Прусіі з 1336 * '''Адэльгейда''' (каля 1285 — 18 жніўня 1320); муж: 18 верасня 1315 '''[[Генрых Харутанскі]]''' (каля 1270 — 2/4 красавіка 1335), граф Ціроля, герцаг Карынтыі і Крайны, кароль Багеміі * '''Фацыя''' (каля 1286—1309/1312) * '''Агнеса''' (каля 1287 — пасля 7 верасня 1332), манашка-якабінка ў Астэродэ * '''[[Генрых II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых II Малады]]''' (каля 1289—1351), герцаг Браўншвайг-Грубенгагена з 1322; 1-я жонка: 16 красавіка 1318 Юта Брандэнбургская (1299—1325/1327), дачка маркграфа Генрыха I Брандэнбургскага; 2-я жонка: 23 жніўня 1330 Элвіс д’Ібелін (пам. пасля 25 мая 1347), дачка Філіпа д’Ібеліна, сенешаля Кіпра ** '''Агнеса''' (1318—1371); муж: герцаг Барнім III Памеранскі (пам. 1368) ** '''[[Атон Браўншвайгскі (князь Тарэнцкі)|Атон (IV)]]''' (1320 — 13 мая 1399), герцаг Браўншвайг-Грубенгагена з 1351, князь Тарэнта і Ахаі з 1376; 1-я жонка: 1352 Іаланда дэ Віларагут (пам. 1372), вікантэса д’Амелас, дачка Берэнгара дэ Віларагута; 2-я жонка: 1376 каралева [[Джаванна I Неапалітанская]] (1326 — 12 мая 1382) ** '''Ёган''' (пам. пасля 4 снежня 1346), канонік у Гальберштаце ** '''Людвіг''' (пам. пасля 26 мая 1373), канонік у Каміне ** '''Рыдага''' (1334 — пасля 1 красавіка 1367) ** '''Філіп''' (каля 1332 — 4 жніўня 1369), канетабль Іерусалімскі; 1-я жонка: каля 1352 Хелізія дэ Дамп’ер, дачка [[Эд III дэ Дамп’ер|Эда III дэ Дамп’ера]], канетабля Іерусаліма; 2-я жонка: 1368 Алікс д’Ібелін (1304/1306 — пасля 6 жніўня 1386), дачка Гі д’Ібеліна *** '''Хелізія''' (1353 — 15 студзеня 1421); муж: 1 мая 1365 [[Якаў I (кароль Кіпра)|Жак I дэ Лузіньян]] (1334 — 9 верасня 1398), кароль Кіпра з 1385 *** '''Ёган''' (пам. 11 чэрвеня 1414), адмірал Кіпра з 1407 ** '''[[Бальтазар Браўншвайг-Грубенгагенскі|Бальтазар]]''' (пам. пасля 14 студзеня 1385), дэспат Раманіі з 1376; жонка: 1379 Джакабела Каэтані (пам. пасля 25 мая 1400), дачка Анарата Каэтані, графа дзі Фондзі ** '''Томас''' (пам. 1384), манах-аўгусцінец ** '''Хелізія'''; муж: Луі дэ Нары (пам. 1369) ** '''Мельхіёр''' (каля 1341 — 6 чэрвеня 1381), біскуп Оснабрука ў 1369—1375, біскуп Шверына ў 1376—1381 * '''Фрыдрых''' (каля 1291 — каля 1323), манах-цыстэрцыянец * '''Адэльгейда (Ірына)''' (каля 1293 — 16 жніўня 1324); муж: сакавік 1318 імператар '''[[Андронік III Палеалог]]''' (1296 — 15 чэрвеня 1341), імператар Візантыі з 1328 * '''Конрад''' (каля 1294 — пасля 21 снежня 1320), манах-цыстэрцыянец * '''Мехцільда''' (каля 1295 — 14 сакавіка 1344); муж: 22 мая 1318 Ёган II фон Верль (пам. 27 жніўня 1337) * '''[[Эрнст I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст I]]''' (1297 — 11 сакавіка 1361), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Айнбеку з 1325, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Эверштэйне з 1327, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Астэродэ з 1334, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Гамельне з 1335, ізноў аб’яднаў увесь Браўншвайг-Грубенгаген у 1360; жонка: 1335/1336 Адэльгейда фон Эверштэйн (пам. пасля 29 верасня 1373), дачка графа Генрыха II Эверштэйна. ** '''Атон''' (нар. 1337), пам. у дзяцінстве ** '''[[Альбрэхт I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Альбрэхт I]]''' (1339 — 11 жніўня/22 верасня 1383), герцаг Браўншвайг-Зальцдэргельдэн з 1359, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Айнбеку з 1361; жонка: 1372 Агнеса Браўншвайгская (пам. 21 сакавіка 1410), дачка герцага [[Магнус II (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Магнуса II Браўншвайг-Люнебургскага]] *** '''[[Эрых I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрых I]]''' (1380 — 28 мая 1427), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1383; жонка: 1 ліпеня 1405 Лізавета Браўншвайг-Гётынгенская (1390 — пасля 29 верасня 1444), дачка герцага Атона Браўншвайг-Гётынгенскага **** '''Агнеса''' (1406 — 18 верасня 1439), абатыса Гандэрсгеймскага манастыра з 1412 **** '''Сафія''' (1407 — 6 студзеня/30 красавіка 1485), абатыса Мёленбека з 1440, абатыса Гандэрсгеймскага манастыра з 1467 **** '''Лізавета''' (1409 — 4 кастрычніка 1452), абатыса Гандэрсгеймскага манастыра з 1440; муж: 1431 герцаг [[Казімір V (герцаг Памераніі)|Казімір V Памеранскі ў Шчэціне]] (пасля 1380 — 12 красавіка 1435) **** '''Маргарыта''' (1411 — пасля 31 кастрычніка 1456); муж: 30 жніўня 1426 Сімон IV Ліпэ (пам. 11 жніўня 1429) **** '''Ганна''' (1415 — 9 кастрычніка 1474); 1-ы муж: 1435/1437 [[Альбрэхт III Набожны]], [[Баварска-Мюнхенскае герцагства|герцаг Баварыі-Мюнхенскі]] (23 сакавіка 1401 — 29 лютага 1460; 2-і муж: люты 1463 (разведзены ў 1467) герцаг [[Фрыдрых II (герцаг Браўншвайг-Каленберга)|Фрыдрых II Браўншвайг-Каленбергскі]] (пам. 6 сакавіка 1495) **** '''[[Генрых III (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых III]]''' (1416 — 27 мая/20 снежня 1464), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1427; жонка: раней за 27 чэрвеня 1457 герцагіня Маргарыта Саганская (1415/1425 — пасля 9 мая 1491), дачка герцага Ёгана I Саганскага ***** '''Атон''' (нар. 1458), пам. у дзяцінстве ***** '''[[Генрых IV (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых IV]]''' (1460 — 6 снежня 1526), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1464; жонка: 26 жніўня 1494 Лізавета Саксен-Лаўэнбургская (пам. пасля 7 красавіка 1542), дачка герцага [[Ёган V, герцаг Саксен-Лаўэнбурга|Ёгана V Саксен-Лаўэнбургскага]] **** '''[[Эрнст III (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст III]]''' (1418 — 26 мая/20 снежня 1464), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1427; пробашч царквы Святога Аляксандра ў Айнбеку з 1446, канонік кафедральнага сабора ў Гальберштаце з 1464 **** '''[[Альбрэхт III (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Альбрэхт III]]''' (1 лістапада 1419 — 15 жніўня 1485), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1427; жонка: 15 кастрычніка 1471 Лізавета Вальдэкская (пам. пасля 15 сакавіка 1513), дачка графа Вольрада фон Вальдэка ***** '''Юстус''' (нар. і пам. 1472) ***** '''Сафія''' (1474—1481) ***** '''[[Філіп I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Філіп I]]''' (1476 — 4 верасня 1551), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1485; 1-я жонка: каля 1508 невядомая (пам. 1509); 2-я жонка: 1517 Катарына фон Мансфельд (1 кастрычніка 1501—1535), дачка графа Эрнста фон Мансфельда ****** '''Філіп''' (1509—1512) ****** '''[[Эрнст V (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст V]]''' (17 снежня 1518 — 2 красавіка 1567), канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы з 1530, пробашч царквы Святога Аляксандра ў Айнбеку; склаў з сябе сан у 1549; герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1551, герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1566; жонка: 9 кастрычніка 1547 Маргарыта Памеранская (май 1518 — 24 чэрвеня 1569), дачка Георга I, герцага Памераніі-Вольгаста ******* '''Лізавета''' (20 сакавіка 1550 — 11 лютага 1586); муж: 19 верасня 1568 [[Ганс II Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбургскі|Ганс II]] (25 сакавіка 1545 — 9 кастрычніка 1622), 1-ы герцаг Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбургскі ****** '''Лізавета''' (18 сакавіка 1520—1520) ****** '''Альбрэхт''' (20/21 кастрычніка 1521 — 20 кастрычніка 1546), рэктар Вітэнбергскага ўніверсітэта з 1535, забіты ў баі пад Нёрдлінгенам ****** '''Філіп''' (10 ліпеня 1523—1531) ****** '''Катарына''' (30 жніўня 1524 — 24 лютага 1581); 1-ы муж: 12 лютага 1542 герцаг [[Ёган Эрнст Саксен-Кобургскі|Ёган Эрнст]] (10 мая 1521 — 8 лютага 1553), герцаг Саксен-Кобургскі; 2-і муж: 4 снежня 1559 граф Філіп I фон Шварцбург-Лёйтэнберг (пам. 8 кастрычніка 1564) ****** '''Ёган''' (28 мая 1526 — 2 верасня 1557), загінуў у баі пад Сен-Кантэнам ****** '''Барбара''' (25 студзеня 1528 — лета 1528) ****** '''[[Вольфганг (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Вольфганг]]''' (6 красавіка 1531 — 14 сакавіка 1595), герцаг Браўншвайг-Грубенгагена ў Катленбургу і Грубенгагене з 1567; жонка: 10 снежня 1570 [[Даратэя Саксен-Лаўэнбургская (1543—1586)|Даратэя Саксен-Лаўэнбургская]] (11 сакавіка 1543 — 5 красавіка 1586), дачка герцага [[Франц I (герцаг Саксен-Лаўэнбурга)|Франца I Саксен-Лаўэнбургскага]] ****** '''[[Філіп II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Філіп II]]''' (2 мая 1533 — 4 красавіка 1596), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу і Астэродэ з 1567, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Грубенгагене з 1595; жонка: 1 ліпеня 1560 Клара Браўншвайг-Вольфенбютэльская (16 лістапада 1632 — 23 лістапада 1595), дачка [[Генрых II Малодшы (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля|Генрыха II Малодшага]], герцага Браўншвайг-Вольфенбютэльскага ***** '''[[Эрнст IV (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст IV]]''' (1477 — 2 верасня 1494/13 сакавіка 1496), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1485 ***** '''[[Эрых II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрых II]]''' (1478 — 14 мая 1532), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1485, канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы з 1503, біскуп Оснабрука з 1508, біскуп Мюнстэра з 1532 ** '''[[Ёган II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Ёган II]]''' (пам. 18 студзеня 1401), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Астэродэ з 1361, канонік у Хільдэсхейме, Айнбеку і Майнцы, прыёр картэзіянскага манастыра ў 1378—1401 ** '''Адэльгейда''' (1341 — 3 мая 1406); муж: 1362 [[Багуслаў V]] (1318—1373), герцаг Памераніі ** '''Агнеса''' (1342 — пасля 5 лістапада 1394); муж: раней за 1362 граф Ульрых фон Гонштайн (пам. пасля 11 верасня 1414) ** '''Ганна''' (1343 — да 1409); муж: раней за 5 студзеня 1364 граф Генрых VIII фон Гонштайн (пам. 1408/1409) ** '''[[Эрнст II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст II]]''' (1346 — 13 ліпеня 1400/21 мая 1402), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу з 1384, абат Карвейскага манастыра ў 1369—1371 ** '''[[Фрыдрых (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Фрыдрых]]''' (1350—1421), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу з 1384, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Зальцдэргельдэне з 1397, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу і Астэродэ з 1402; жонка: Адэльгейда Ангальцкая (пам. пасля 20 верасня 1405) *** '''[[Атон II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Атон II]]''' (1396 — 6 студзеня/16 красавіка 1452), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу з 1404; жонка: 18 ліпеня/22 верасня 1414 Шанета Насаўская (пам. 25 красавіка 1436), дачка графа [[Ёган I (граф Насау-Вайльбурга)|Ёгана I Насау-Вайльбургскага]] **** (пазашлюбны) '''Атон''', канонік манастыра Святога Уласія ў Браўншвайгу ** '''Ганна''' (1360 — пасля 10 мая 1437); пастрыглася ў манашкі ў 1394; абатыса манастыра Святога Якава і святой Марыі ў Астэродэ ў 1397—1404. * '''[[Вільгельм (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Вільгельм]]''' (каля 1298 — 21 чэрвеня/25 ліпеня 1360), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Астэродэ, Ліхтэнштэйне і Лаўтэрбургу з 1325, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Дудэрштаце (траціна) у 1325—1358 * '''Рыхарда''' (нар. каля 1300), манашка-якабінка ў Астэродэ * '''Маргарыта''' (пам. пасля 17 лістапада 1312) * '''Ёган''' (пам. 23 мая 1367), канонік у Айнбеку, Мюнстэры і Майнцы ===== Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Гётынгена ===== '''[[Альбрэхт II (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Альбрэхт II]]''' (каля 1268 — 22 верасня 1318), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1291; жонка: 10 студзеня 1284 Рыкса фон Верле (пам. пасля 2 кастрычніка 1312), дачка Генрыха I фон Верле-Гюстраў * '''Адэльгейда''' (25 сакавіка 1290 — 14 сакавіка/12 кастрычніка 1311); муж: ліпень 1306 ландграф Ёган Гесэнскі (1278/1282 — 16/22 лютага 1311) * '''[[Атон (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Атон]]''' (25 сакавіка 1290 — 30 жніўня 1344), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1318; 1-я жонка: 24 сакавіка/2 кастрычніка 1311 Юта Гесэнская (пам. 13 кастрычніка 1317), дачка [[Генрых I (ландграф Гесэна)|Генрыха I Дзіцё, ландграфа Гесэнскага]]; 2-я жонка: 16 верасня/22 снежня 1319 Агнеса Брандэнбургская (1296/1298 — 28 лістапада 1334), дачка маркграфа Германа I (II) Брандэнбургскага * '''Альбрэхт''' (пам. 13 кастрычніка 1359), пробашч царквы Святога Аляксандра ў Айнбеку ў 1313—1324, канонік і пробашч царквы Святога Мікалая ў Магдэбургу з 1316, канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы ў 1319—1331, канонік у Гальберштацкім кафедральным саборы ў 1319, біскуп Гальберштата ў 1325—1357 * '''Вільгельм''' (1295 — раней за 1318), рыцар Тэўтонскага ордэна з 1313 * '''[[Генрых Браўншвайгскі (біскуп Гільдэсгайма)|Генрых]]''' (1296/1297 — 6 лютага 1363), канонік у Гальберштацкім кафедральным саборы ў 1319—1331, канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы і пробашч царквы Святога Кірыяка ў Браўншвайгу ў 1329—1331, [[Гільдэсгаймскае княства-біскупства|князь-біскуп Гільдэсгайма]] ў 1331—1363 * '''Людэра''' (пам. пасля 17 мая 1319) * '''Ёган''', рыцар Тэўтонскага ордэна ў 1333—1347 * '''Рыхенца''' (1298 — раней за 26 красавіка 1317), манашка ў Вінгаўзене з 1309 * '''Мехцільда''' (пам. пасля 28 кастрычніка 1357); муж: раней за 1341 граф Генрых V Малодшы Гонштайн-Зондэрсгаўзен (пам. 1356) * '''Юта''' (1300—1322) * '''Бруна''' (1303 — 31 кастрычніка 1306) * '''[[Магнус I (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Магнус I Набожны]]''' (1304 — 15 чэрвеня/15 жніўня 1369), герцаг Браўншвайг-Гётынгена ў 1318—1345, герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля з 1345, родапачынальнік 1-ы галіны герцагаў Браўншвайг-Вольфенбютэля * '''[[Эрнст I (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Эрнст I]]''' (1305 — 13 ліпеня 1366), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1318; жонка: раней за 2 сакавіка 1340 Лізавета Гесэнская (пам. 7 сакавіка 1390), дачка Генрыха II Жалезнага, ландграфа Гесэнскага ** '''[[Атон Злы (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Атон Злы]]''' (1340 — 13 снежня 1394), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1366; 1-я жонка: 19 лістапада 1357/14 студзеня 1358 Міраслава Гальштэйнская (пам. да 1379), дачка графа Ёгана III Гольштэйн-Плёна; 2-я жонка: раней за 24 чэрвеня 1379 Маргарыта Бергская (1364 — 18 чэрвеня 1442), дачка Вільгельма VII, герцага Юліха і графа Берга *** '''Вільгельм''' (1370—1391) *** '''[[Атон Аднавокі (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Атон Аднавокі]]''' (1384 — 18 лютага 1463), герцаг Браўншвайг-Гётынгена ў 1394—1435 (адрокся); жонка: 26 верасня 1406 Агнеса Гесэнская (1391 — 16 студзеня 1471), дачка [[Герман II Навуковец (ландграф Гесэна)|Германа II Навукоўца]], ландграфа Гесэнскага **** '''Лізавета''' (пам. да 1444) *** '''Ганна''' (1387 — 27 кастрычніка 1426); 1-ы муж: раней за 7 мая 1402 [[Вільгельм I (маркграф Майсена)|Вільгельм I Аднавокі]] (19 снежня 1343 — 10 лютага 1407), маркграф Майсенскі; 2-і муж: раней за 30 мая 1413 граф Вільгельм I Хенеберг-Шлейзінген (пам. 7 ліпеня 1426) *** '''Лізавета''' (1390 — пасля 29 верасня 1444); муж: 1/14 ліпеня 1405 герцаг [[Эрых II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрых II Браўншвайг-Грубенгагенскі]] (1380 — 28 мая 1427) ** '''Агнеса''' (пам. пасля 13 верасня 1416); муж: 3 жніўня 1371 граф Готфрыд VIII Зігенгайн (пам. пасля 24 верасня 1394) ** '''Адэльгейда'''; муж: раней за 11 жніўня 1371 Генрых X Горды (пам. да 1430), граф Гонштайн ** '''[[Эрнст II (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Эрнст II]]''' (пам. пасля 7 снежня 1357), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1355/1356 ** '''[[Альбрэхт (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Альбрэхт]]''' (пам. пасля 16 красавіка 1363), герцаг Браўншвайг-Гётынгена ** '''Рыкса''' (пам. пасля 29 лістапада 1406), манашка ў Марыенгартэне з 1361, абатыса Марыенгартэна з 1366 ** '''Лізавета''' ===== Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Вольфенбютэля ===== '''[[Вільгельм I (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Вільгельм I]]''' (каля 1270 — 20 верасня 1292), герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля з 1291 == Гл. таксама == * [[Гановерская дынастыя]] — англійская галіна дому Вельфаў * [[Дом Эстэ]] — італьянская галіна дому Вельфаў * [[Браўншвайгскае сямейства]] — расійская галіна дому Вельфаў (Мекленбург-Браўншвайг-Раманавы) * [[Браўншвайг-Вольфенбютэль]] * [[Браўншвайг-Люнебург]] * [[Каралеўскі Гвельфскі Ордэн]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.welfen.de/ Сайт дому Вельфаў] * [http://genealogy.euweb.cz/welf/welf1.html Радаслоўе дому Вельфаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101007095159/http://genealogy.euweb.cz/welf/welf1.html |date=7 кастрычніка 2010 }} * [http://www.angelfire.com/realm/gotha/gotha/welf2.html Welf — Paul Theroff’s Royal Genealogy Site] * {{cite web|url=http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/welfen.htm|title=Die Welfen|publisher=Mittelalterliche Genealogie im Deutschen Reich bis zum Ende der Staufer|access-date=2010-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130625102158/http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/welfen.htm|archive-date=25 чэрвеня 2013|url-status=dead}} * {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/SWABIAN%20NOBILITY.htm#_Toc260675763|title=GRAFEN im LINZGAU, GRAFEN von ALTDORF (WELF)|accessdate=2010-07-29}} * {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/BAVARIA.htm#_Toc145648147|title=DUKES of BAVARIA (WELF)|accessdate=2010-07-29}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Брауншвейгская династия}} {{Каралеўскія дынастыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вельфы| ]] [[Катэгорыя:Дынастыі Італіі]] ilafwrov998kh34gjv0ayggcmi96zid 0 340957 5141966 5016119 2026-05-15T17:45:29Z DenisBorum 139498 выдалены абзац не па тэме артыкула 5141966 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Арабскія заваяванні}} '''Арабскае заваяванне Паўночнай Афрыкі''' – [[экспансія]] [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]] на тэрыторыю [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]]. == Гісторыя == === Першае ўварванне === Першае афіцыйна арганізаванае Халіфатам уварванне ў Паўночную Афрыку было распачата ў [[647]] годзе. 20 000 арабаў, якія выйшлі з [[Медына|Медзіны]], злучыліся ў [[Мемфіс (Егіпет)|Мемфісе]] (Егіпет) з яшчэ 20 000 воінаў. Камандаваў арабамі шэйх [[Абдулах ібн Саад]]. [[Карфагенскі экзархат|Карфагенскі экзарх]] Грыгорый, абвясціў незалежнасць свайго экзархата ад Візантыйскай імперыі. Ён сабраў войскі і ўступіў у бой з мусульманамі. Але ён быў разбіты ў [[Бітва пры Суфетуле|бітве пры Суфетуле]] (горад за 220 км на поўдзень ад [[Карфаген]]а). З гібеллю Грыгорыя ўвесь Егіпет падпарадкаваўся Халіфату і плаціў даніну арабам. [[Мусульмане]] неўзабаве зрабілі гэту тэрыторыю сваім васалам. Кампанія доўжылася яшчэ пятнаццаць месяцаў, але ў [[648]] годзе войска Абдулаха вярнулася ў Егіпет. Ва ўсіх мусульманскіх уладаннях хутка пачалася грамадзянская вайна, выкліканая кланавай міжусобіцай у арабскай эліце. Вайна прывяла да забойства халіфа Усмана ў [[656]] годзе. На змену яму прыйшоў [[Алі ібн Абу Таліб]], які таксама быў забіты ў [[661]] годзе. === Другое ўварванне === Пасля грамадзянскай вайны арабы працягнулі заваяванні ў Паўночнай Афрыцы. У [[665]] годзе пачалося новае ваеннае ўварванне ў [[Афрыканскі экзархат]]. У [[689]] годзе новая паўночнаафрыканская ваенная кампанія была скончана. Армія візантыйскіх грэкаў (30 000 салдат) была пераможана падчас гэтай кампаніі. Да 40 000 мусульман, якія распачалі гэту вайну, неўзабаве прыбылі яшчэ 10 000 арабаў на чале з арабскім военачальнікам [[Укба ібн Нафі|Укбой ібн Нафі]]. Армія, якая выйшла з Дамаска, прайшла амаль усю Паўночную Афрыку. У [[670]] годзе заснаваны арабамі горад [[Кайруан]] (сучасны [[Туніс]]) быў перабудаваны, стаў моцнай крэпасцю і асновай для далейшых ваенных дзеянняў. Гэты горад стаў сталіцай Ісламскай вобласці [[Іфрыкія|Іфрыкіі]] (арабская назва Туніса). Горад-крэпасць абараняў прыбярэжныя раёны таго, што з'яўляецца сёння Заходняй [[Лівія]]й, [[Туніс]]ам, і Усходнім [[Алжыр]]ам. Пасля заснавання Кайруана арабы зноў працягнулі заваяванне [[Магрыб]]а (так называлі арабы паўночна-заходнюю Афрыку). Падчас заваявання Магрыба Укба ібн Нафі захапіў прыбярэжны горад [[Буджыя]] і дайшоў да [[Танжэр]]а. Абодва гарады калісьці ўваходзілі ў склад рымскай [[Маўрэтанія|Маўрэтаніі]]. Але Укба не здолеў доўга ўтрымліваць заваяваныя землі. У тыле яго арміі ўспыхнула паўстанне. Неўзабаве яго адклікалі назад разам з яго войскам на прыгнечанне гэтага паўстання. У адной з бітваў супраць грэка-афрыканскіх мяцежнікаў Укба ібн Нафі загінуў. На яго месца прыйшоў новы палкаводзец [[Зухайр ібн Кайс]]. Ён дасягнуў шэрагу істотных поспехаў, але таксама загінуў у барацьбе з мяцежнікамі. [[Канстанцінопаль]] да таго часу ўжо паспеў паслаць у Афрыку вялікае войска. Супраціўленне [[Берберы|бербераў]] арабскім заваёўнікам узначальваў кіраўнік племя аўрэба [[Касейла]], а пасля яго гібелі — легендарная царыца [[Кахіна]]. Яна ваявала з арабамі да [[703]] года і загінула ў бітве. Тым часам новая грамадзянская вайна ўспыхнула ў [[Аравія|Аравіі]] і [[Сірыя (гістарычны рэгіён)|Сірыі]]. Заваявальныя паходы арабаў ізноў былі спынены. === Трэцяе ўварванне === Новае заваяванне Паўночнай Афрыкі пачалося з паўторнага ўзяцця арабамі пад камандаваннем [[Хасан ібн аль-Нуман|Хасана ібн аль-Нуманы]] гарадоў Іфрыкіі. Але [[Візантыйская імперыя]] хутка перакінула войскі з Канстанцінопаля. Да візантыйцаў далучыліся салдаты з [[Сіцылія|Сіцыліі]] і моцны кантынгент [[вестготы|вестготаў]] з [[Рымская Іспанія|Рымскай Іспаніі]]. Гэта вымусіла арабскую армію адступіць да Кайруана. Наступнай вясной арабы распачалі новыя наступы. Неўзабаве яны разбілі візантыйцаў і іх саюзнікаў у [[Бітва пры Карфагене, 698|бітве пры Карфагене]]. У [[698]] годзе арабы ўвайшлі ў Карфаген. Яго камяні паслужылі матэрыялам для будаўніцтва горада Туніса. Іншы бой вёўся каля [[Утыка|Утык]]і, і арабы зноў перамаглі, вымусіўшы візантыйцаў пакінуць Паўночную Афрыку. У пачатку VIII стагоддзя арабы захапілі амаль усю Паўночную Афрыку і ў далейшым гэтыя землі былі падзелены на тры вобласці: [[Егіпет]] з цэнтрам у [[Фустат|Фустац]]е, [[Магрыб]] (сучасныя [[Марока]] і [[Алжыр]]) з намеснікам у [[Фес]]е і [[Іфрыкія]] з цэнтрам у [[Кайруан]]е. [[Муса ібн Нусайр]], які змяніў Хасана ібн аль Нуманы, быў таленавітым адміністратарам і военачальнікам. Ён заняўся заваяваннем зямель Далёкага Магрыба і распаўсюджваннем [[іслам]]у сярод бербераў у заваяваных землях. Падчас паходаў на бербераў Муса і два ягоныя сыны захапілі 300 000 палонных. Амаль усе палонныя былі прададзены ў рабства і даходы ад іх продажу паступілі ў цывільнае казначэйства. Яшчэ 30 000 палонных былі прымушаны несці вайсковую службу. Муса таксама вымушаны быў адбіваць частыя набегі [[Візантыйскі флот|візантыйскага флоту]]. Для барацьбы з ім Муса пабудаваў уласны флот. Прасоўваючыся ўглыб Магрыба, яго войскі ўзялі [[Танжэр]] у [[709]] годзе. === Завяршэнне заваявання === Да [[709]] года ўся Паўночная Афрыка знаходзілася пад кантролем Арабскага халіфата. Адзіным выключэннем быў горад [[Сеўта]]. Заваяванне Паўночнай Афрыкі дазволіла арабам падрыхтаваць плацдарм для нападу на Іспанію. Некалькі гадоў Муса ваеннымі і дыпламатычнымі спосабамі падрыхтоўваў гэта ўварванне. У [[711]] годзе берберскі палкаводзец [[Тарык ібн Зіяд]] быў адпраўлены Мусой для заваявання Іспаніі. У адрозненне ад шматлікіх іншых заваяваных тэрыторый арабы змаглі абгрунтавацца ў Паўночнай Афрыцы, дзе яны дагэтуль складаюць большасць насельніцтва. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Арабскія заваяванні}} [[Катэгорыя:Араба-візантыйскія войны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Паўночнай Афрыкі]] rna0j0v4bhe96yuwl1a1dv5rmbnxz07 0 346723 5142159 4943490 2026-05-16T00:32:56Z Pabojnia 135280 арфаграфія 5142159 wikitext text/x-wiki {{твор мастацтва |тып = карціна |выява = Пакланенне вешчуноў. Дрысвяты.jpg |памер = 350px |назва = Пакланенне мудрацоў |арыгінал = |мастак = |год = каля [[1514]] |матэрыял = [[Дошка]] |тэхніка = [[Алейны жывапіс|алей]], [[тэмпера]] |вышыня = 175 |шырыня = 102 |таўшчыня = 2,5 |месцазнаходжанне = Мінск |музей = Музей старажытнабеларускай культуры }} {{Значэнні2|Пакланенне мудрацоў (значэнні)}} '''Пакланенне мудрацоў''' — [[абраз]] XVI ст. на [[Пакланенне мудрацоў|адпаведны евангельскі сюжэт]] з [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвят]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]. Частка збору [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры]] [[ІМЭФ НАНБ]] у [[Мінск]]у. Памер — 175 × 102 × 2,5 см<ref>Музей старажытнабеларускай культуры: Альбом. — Мінск: Беларусь, 2004. — 284 с.: іл.</ref>. Абраз займае выключнае месца ў гісторыі беларускага мастацтва, як ці не адзіны ўзор фактычна страчанай галіны беларускага жывапісу, у якой уплыў еўрапейскай [[готыка|готыкі]] і [[Рэнесанс]]у мог быць найбольш выразным. == Гісторыя == Абраз знойдзены ў [[алтар]]ы за карцінай з выявамі [[апостал Пётр|апосталаў Пятра]] і [[Апостал Павел|Паўла]], патронаў касцёла. Ён не ўпамінаецца ні ў якіх [[Гістарычная крыніца|друкаваных крыніцах]], нават і ў выдатным краязнаўчым апісанні Браслаўскага павета. [[Дрысвяцкі замак|Каралеўскі двор (замак)]] Дрысвяты, вядомы з часоў [[Вітаўт]]а, з’яўляўся цэнтрам [[староства]]. Захаваўся акт фундацыі касцёла, відаць, у больш позняй копіі, бо ў каралеўскі тытул уведзены [[Інфлянты]], далучаныя да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў 1558 годзе. Першасны дакумент быў напісаны ''«на сойме валном у Вилни»'' 6 лютага 1514 года: ''«Жыкгимонт Божю млстю корол Полский, Великий Княз Литовский, Руский, Пруский, Жомойтский, Мазовецкий, Инфлянтский, панств и земль пан и дедич. Упатруючы и уважаючы мы то в нас с пилностю, иж на том свете заслуги нет перед Пном Богом лепшое, яко в розмноженю хвалы Божое, а звлашча межы людми и подданымі ишыми, которые еше недавно с темностей поганских сут навершсные на веру хрестнянскую, розказали есмо воеводе нашому Виленскому пну Миколаю Радзивилу, державцы Дрысвяцкому, абы збудовал церков Матки Божое набоженства светого рымского костела в месте нашом Дрысвяцком…»''. Дата асвячэння касцёла невядома, але можна думаць, што [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалай Радзівіл]] (1470—1522) паспеў выканаць каралеўскі ўказ; у такім разе касцёл пабудаваны паміж 1514 і 1522 гадамі, да гэтага ж часу, відаць, належыць і алтарны абраз. Першае дакументальнае сведчанне аб ім (1674) змяшчае [[інвентар]] касцёлаў і манастыроў [[Віленская дыяцэзія|Віленскай дыяцэзіі]] 1667—1675 гадоў. У ім гаворыцца, што стары касцёл пабудаваны ў 1611 годзе парохам Лукой Ласоўскім, а ў 1673 годзе папраўлены і новымі гонтамі накрыты Мікалаем Германовічам. У галоўным [[алтар]]ы ўказаны абраз, паіменаваны так: «''Beatissime Virginis Nativitatis Christi et Trium Regum w jednym obrazie»'' («Блаславёнае Прачыстае Нараджэнне Хрыста і Тры Каралі ў адным абразе»). Гэты пераказ зместу адпавядае абразу, аб якім ідзе гутарка. Змест двух бакавых алтароў не паказаны, а ў пераліку метала ёсць [[срэбра|срэбныя]], [[пазалота|пазалочаныя]] [[карона|кароны]] на абразе Маці Божай і Пана Ісуса. Цяжка сказаць, ці кароны гэтыя былі на «Пакланенні мудрацоў», ці быў яшчэ абраз Маці Божай з дзіцем. Не пададзена ў візіце назва касцёла. У наступным па часе інвентары 1744 года, што дайшоў да нас, ужо фігуруе новы касцёл Пятра і Паўла, збудаваны [[віленскі ваявода|віленскім ваяводам]] [[Людвік Канстанцін Пацей|Людвікам Пацеем]] сумесна з калятарам Янам Гарайнам. Ні ў адным з пяці алтароў «Пакланення мудрацоў» няма. Галоўны алтар, ''«рознымі колерамі найцудоўнейшым чынам намаляваны»'' ў 1743 годзе парохам [[Рудаміны-Дусяцкія|Дусяцкім Рудамінаю]], меў у першай кандыгнацыі абраз «Распяцце Збавіцеля», а ў другой — «Пётр і Павел». [[Файл:Dryśviaty. Дрысьвяты (J. Naranovič-Naronski, 1622).jpg|thumb|злева|План Дрысвят, 1622 год.]] Загадку прасвятляе інвентар касцёлаў [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] на 1783 год. Ён падае, што касцёл Пятра і Паўла збудаваны Пацеем на новым месцы; касцёл жа першай фундацыі стаяў за местам на востраве; пад тытулам «Нараджэння Панны Марыі» і, значыць, быў там жа, дзе і замак. Яшчэ ў пачатку XX стагоддзя жыхары Дрысвятаў успаміналі, што на востраве сярод возера быў замак і касцёл, разбураны [[Шведскае каралеўства|шведамі]]. Можа, шведам паданне прыпісала і чужыя грахі, бо, як бачым, яшчэ ў 1783 годзе касцёл на востраве існаваў, хоць, магчыма, і не першапачатковы. У першым ярусе яго алтара ўказаны «абраз Найсвяцейшай Маці Боскай на дрэве пісан (як расказваюць, цудатворны, але [[цуд]]аў, апісаных пад прысягай, няма)». Здавалася б, гутарка ідзе аб іншым абразе, нават іншага сюжэта. Аднак далейшае апісанне металічных аздобаў сведчыць, што на ўвазе маецца ўсё ж «Пакланенне мудрацоў»: «У вялікім алтары на абразе Панны і на Ісусе 2 срэбраныя пазалочаныя кароны, у Трох каралёў каронак малых З…» [[Файл:Пакланенне вешчуноў. Фрагмент. Дрысвяты.jpg|thumb|Выява данатара і картуш з [[Герб «Сыракомля»|гербам «Сыракомля»]]]] Такім чынам абраз намаляваны не раней за 1514 год і, магчыма, не пазней за 1522 год. Суцэльны металічны абклад на ім з’явіўся пасля 1783 года, у гэты час абраз знаходзіўся ў касцёле на востраве. Дамаляваная ўнізе справа выява [[данатар]]а [[Сыракомля (герб)|герба «Сыракомля»]] прадстаўляе хутчэй за ўсё [[Ян Аляксандр Сэгень|Яна Аляксандра Сэгеня]], [[падстолі вендэнскі|падстолія вендэнскага]]. Бацька яго, [[Стэфан Сэгень|Стэфан]], быў [[суддзя гродскі|гродскім суддзёй]] у [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]], [[войскі ваўкавыскі|войскім ваўкавыскім]]. Якія адносіны Сэгені мелі да Дрысвятаў, невядома, аднак [[Вендэн]] — адна з 4 кашталяній у [[Інфлянты|Інфлянтах]], не так далёка ад Браслаўшчыны. Адзенне Сэгеня характэрна для другой паловы XVII стагоддзя; не выключана, што яго выява з’явілася на абразе ў час рэстаўрацыі касцёла ў 1673 годзе. Абраз «Пакланенне мудрацоў» пакуль што застаецца нявывучаным; у першай публікацыі твора толькі адзначана яго прыналежнасць да мастацтва [[Паўночнае Адраджэнне|Паўночнага Адраджэння]], а «[[Гісторыя беларускага мастацтва]]» беспадстаўна разглядае яго як поўнае стылістычнае выключэнне з алтарнага жывапісу XVI — пачатку XVII стагоддзяў. На думку аўтара, «у гэты час [[беларускі іканапіс]] пад уплывам рэнесансавых настрояў узбагачаецца элементамі дэкарацыі еўрапейскага мастацтва, а алтарны жывапіс трапляе пад моцны ўплыў мясцовай традыцыйнай іканапіснай сістэмы і адыходзіць ад класічных еўрапейскіх форм». У алтарнай жа карціне з Дрысвят «адчуваецца рука высокапрафесійнага майстра адной з еўрапейскіх, хутчэй за ўсё нідэрландскай жывапіснай школы часоў сталага Адраджэння». == Абраз == «Пакланенне мудрацоў» адносіцца да першай чвэрці XVI стагоддзя, менавіта аб гэтым гаворыць надпіс на адваротным баку асновы, зроблены [[Чорны колер|чорнай]] фарбай: «1514 падараваны касцёлу». Напісаны абраз на чатырох [[ліпа]]вых [[дошка]]х з дзвюма ўразнымі скразнымі [[шпонка]]мі. Памер 175 × 102,5 × 2,5 см. На стыках пракладзена [[павалака]], жывапіс выкананы [[тэмпера]]й і [[Алейныя фарбы|алеем]] па досыць тонкім [[ляўкас]]е. [[Файл:Шата абараза «Пакланенне вешчуноў». Дрысвяты.jpg|thumb|Шата абараза «мудрацоў вешчуноў»]] [[Файл:Шата абараза «Пакланенне вешчуноў». Фрагмент. Дрысвяты.jpg|thumb|злева|Фрагмент шаты абраза]] Абраз быў закрыты металічным [[чаканка|чаканным]] [[аклад]]ам, які ў асноўным паўтарае кампазіцыю і пакідае адкрытымі толькі [[твар]]ы і [[рукі]] персанажаў. [[Арнамент]]ацыя чаканкі паказвае на другую палову XVIII стагоддзя: [[Рэльеф (скульптура)|рэльеф]] высокі, тонкія бессістэмныя лініі, свабодна раскіданыя [[парасткі]] з [[кветка]]вымі [[бутон]]амі. Фон уверсе аклада не супадае з фонам жывапісу, замест [[архітэктура|архітэктурных]] выяў — на акладзе вычаканена шырокая дуга з [[воблака|воблачных]] клубоў і накладная [[васьміканцовая зорка]] з [[прамень|праменямі]]. Абраз калісьці знаходзіўся ў [[Мастацкая разьба|разьбяным]] абрамленні, ад якога захаваліся апорныя [[кансоль|кансолі]] і дашчаты шчыт з рэльефным па ляўкасе «каваным» арнаментам, характэрным для позняга [[рэнесанс]]у. Тэхналагічныя даследаванні перад рэстаўрацыяй паказалі, што аўтарскі жывапіс захаваўся досыць добра пад чатырма слаямі панаўленняў; найбольш значныя страты [[грунт, жывапіс|грунту]] да асновы ёсць у верхніх вуглах і на [[адзенне|адзенні]] аднаго з [[мудрацы|мудрацоў]]. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] асколкам снарада амаль цалкам знішчаны твар мудраца-[[афрыканец|афрыканца]]. У працэсе [[рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] пазнейшыя запісы ў асноўным зняты; пакінуты невялікі партрэт [[данатар]]а і [[Картуш (архітэктура)|картуш]] з [[Сыракомля (герб)|гербам «Сыракомля»]], а таксама фрагменты [[пазалота|пазалочанага]] разьбянога арнаменту ў выглядзе кветак [[Гранат (род раслін)|граната]], устаўленыя ў [[пейзаж]]ны фон. Гэтыя сляды [[барока]] паходзяць з другой паловы XVII стагоддзя. Першапачатковы жывапіс мае рысы [[паўночны рэнесанс|паўночнаеўрапейскага рэнесансу]], што выразна відаць у вобліку Марыі, кроі яе [[адзенне|адзення]], мадэліроўцы аб’ёму. Лаканічнасць выяўленчых сродкаў, [[кампазіцыя, мастацтва|кампазіцыйнае]] майстэрства, гарманічны [[каларыт]] з перавагай [[цёплыя тоны|цёплых тонаў]] характарызуюць твор як адзін з найбольш дасканалых сярод [[Беларускі іканапіс|беларускіх абразоў]]. == Апісанне == === Маці Божая з дзіцем === Шматфігурная кампазіцыя пабудавана вельмі проста, персанажы займаюць дзве трэці плошчы, астатняя верхняя трэць аддадзена скупому [[пейзаж]]у з [[архітэктурныя кулісы|архітэктурнымі кулісамі]]. Пейзаж у карціне адступае на задні план і сведчыць толькі аб месцы падзеі. Фігуры проста згрупаваны. У цэнтры на ўзвышшы сядзіць [[Маці Божая]], якая трымае перад сабою дзіця [[Ісус]]а; на ёй [[сукенка]] насычанага [[чырвоны колер|чырвонага колеру]], высока падпярэзаная вузкім [[пояс]]ам. Уніз ад пояса разбягаюцца па вертыкалі глыбокія [[складка|складкі]], такія ж набягаючыя складкі бачны і на [[рукаў|рукаве]] сукенкі. [[Каўнер]] з прамавугольным разрэзам аблямаваны карычнева-вішнёвай шырокай [[арнамент]]аванай [[кайма|каймой]]. Паверх накінуты [[Сіні колер|сіне]]-[[Зялёны колер|зялёны]] [[мафорый]] са [[спод]]ам [[ізумрудны колер|ізумруднага колеру]]. Мафорый лёгка пакрывае [[галава|галаву]], з-пад яго спадаюць на [[плечы]] пышныя каштанавыя [[валасы]], раздзеленыя на [[прабор]]. Левай [[рука|рукой]] маці падтрымлівае аголенае [[немаўля]]тка, якое сядзіць у яе на каленях, злёгку схіліўшыся да мудраца ў чырвонай [[шуба|шубе]]. Вельмі выразна, амаль [[партрэт]]на малюецца твар Марыі, па форме абрысу круглявы, поўны, малады і прывабны. Рысы твару правільныя: міндалепадобныя паўзакрытыя [[вочы]] з цёмнымі мяккімі ценямі, [[бровы]] высокія дугападобныя. Левае вока нібыта ніжэй, што стварае ўражанне асіметрычнага дысанансу ад поўнай гармоніі і спакою ўсяго твару, уносіць нейкі схаваны драматызм, імгненне трывогі за лёс дзіцяці. Прыгожы прамы тонкі [[нос]], жывыя [[вусны]], вугалкі якіх бягуць уверх, падкрэсліваючы [[добразычлівасць]] і цеплыню. [[Падбародак]] круглы з невялікай лініяй-складкай. [[Вушная ракавіна|Ракавіны вушэй]] невялікія, прыціснутыя да галавы і незакрытыя валасамі. Карнацыя твару [[Карычневы колер|светла-карычневая]], з невялікімі падружоўкамі і ценямі па авалу. [[Кісць]] левай рукі Марыі, якой яна далікатна падтрымлівае за [[нага|ножкі]] немаўля, дужая. Немаўля даволі поўнае, асабліва [[твар]]; вочы яго, як і ў маці, прыплюшчаныя. Рысы твару па-даросламу буйныя, грубаватыя. Левая ручка пакладзена на [[калені]], правая працягнута да рук укленчанага мудраца. Вакол галоў Богамаці і дзіцяці-Хрыста вялікія [[Залаты колер|залатыя]] [[німб]]ы, абрысаваныя двайной [[граф’я|граф’ёй]] з [[кінавар]]ным лінейным вопісам. === Мудрэц і Святы Іосіф === Прастора абапал Богамаці запоўнена фігурамі мудрацоў, апранутых у пышныя дарагія [[адзенне|адзенні]], акрамя іх уводзяцца фрагментарна [[Іосіф Абручнік|Іосіф]] і невядомая асоба ([[слуга]] ці [[воін]]). Справа размешчаны дзве фігуры: на першым плане ва ўвесь рост у паўпрофіль да гледача стаіць вяшчун, які ўвасабляе [[Усход]]. На ім дарагая [[золата|залатая]] [[карона]], аздобленая [[арнамент]]альнай [[чаканка]]й і [[каштоўныя камяні|каштоўнымі камянямі]]. Апрануты ён у [[кароль|каралеўскае]] адзенне: [[камзол]] да каленяў кінаварна-[[чырвоны колер|чырвонага колеру]] з высокім [[каўнер|каўняром]]-стойкай, на якім багатая арнаментальная [[вышыўка]], спераду круглыя бліскучыя [[золата|залатыя]] [[гузік]]і; унізе камзол пашыраны і дэкараваны залацістай [[кайма|каймой]]-[[вышыўка]]й; [[сіні колер|сінія]] шырокія [[нагавіцы]] і элегантныя высокія кінаварна-[[чырвоны колер|чырвоныя]] [[боты]] з залатымі [[шпоры|шпорамі]]. Паверх накінута багатая [[шуба]] [[зялёны колер|зялёнага колеру]] з высвятленнямі, [[каўнер]] і [[манжэт]]ы якой упрыгожаны [[собаль|сабаліным]] [[Карычневы колер|карычневым]] [[футра]]м. Паверх адзення накінуты масіўны залаты [[ланцуг]] і [[медальён]] на тонкім ланцужку з профільнай выявай галавы чалавека накшталт [[антычнасць|антычнай]] [[камея|камеі]] (?). У [[рукі|руках]] вяшчун трымае залаты [[куфэрак]], які па выгляду нагадвае мадэль [[храм]]а. Тарэц куфэрка распісаны ўсходнім [[арнамент]]альным дэкорам, пярэдняя плоскасць — нібыта сюжэтным матывам са свяшчэннай гісторыі. Асабліва звяртае на сябе ўвагу твар мудраца, жывапісная велічнасць якога ярка вылучаецца ў карціне і нагадвае каралеўскія партрэты XVI стагоддзя. Паміж гэтым мудрацом і Марыяй як бы на заднім плане намалявана выява [[Іосіф Абручнік|Іосіфа]]. Мы бачым толькі яго [[твар]] у [[фас]] і [[рукі]], абапёртыя на спінку [[трон]]а, дзе сядзіць Маці Божая. Яго рысы буйныя, характарныя, таксама [[партрэт]]ныя. Твар амаль квадратны, ён абрамлены карычневай шырокай кучаравай [[барада|барадой]] і пышнымі [[вусы|вусамі]], апушчанымі ўніз. Па барадзе і вусах пракладзены тонкія бялільныя ажыўкі, якія нагадваюць аб немаладым узросце Іосіфа. Вочы недаверліва скошаны ў бок мудраца. [[Нос]] буйны, унізе трошкі загнуты, каля [[ноздры|ноздраў]] і на [[шчокі|шчоках]] глыбокія [[маршчыны]]. Галава непакрытая, кароткія [[валасы]] спадаюць на [[лоб]], адкрываючы [[лысіна|лысіну]]. Іканаграфічна выява Іосіфа падобная на старабеларускія партрэты і разам з тым нагадвае партрэт [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха Старэйшага]]. У левай частцы кампазіцыі на пярэднім плане ўкленчыў вяшчун, які ўвасабляе сабою [[Захад]]. На ім [[Чырвоны колер|ярка-чырвоная]] [[мантыя]] з [[Гарнастай|гарнастаевым]] [[каўнер|каўняром]] і такім жа [[спод]]ам. Яго [[футра]]вы [[галаўны ўбор]] з залатым [[абруч]]ом пакладзены на [[Карычневы колер|карычневы]] пазём перад нагамі Богамаці. Ён далікатна дакранаецца [[вусны|вуснамі]] да ручкі дзіцяці-Хрыста, асцярожна падтрымліваючы яе складзенымі рукамі. Стан мудраца засяроджаны, з глыбокім унутраным пачуццём шанавання і веры. Яго поза застылая, спакойная ў адрозненні ад мудраца-азіята, у якім сканцэнтраваны ўнутраная сіла і экспрэсія, выражаныя тым, што фігура паказана амаль франтальна, а галава павернута ў профіль. За ім стаіць вяшчун-[[маўр]], увасабляючы сабой [[Афрыка|Афрыку]]. Яго твар цалкам страчаны. На галаве [[Блакітны колер|блакітна-бялёсы]] [[цюрбан]], [[адзенне]] ў выглядзе [[мантыя|мантыі]] [[ізумрудны колер|ізумрудна]]-[[Зялёны колер|зялёнае]], паверх накінуты масіўны [[золата|залаты]] [[ланцуг]]. У руках ён трымае залатую [[пасудзіна|пасудзіну]] сферычнай формы з вітой ножкай. 3-за яго спіны выглядае даўганосы вусаты [[слуга]] ў мудрагелістай [[шапка|шапцы]] (яго можна палічыць за [[данатар]]скую выяву). === Фон === [[Пейзаж]]ны фон у алтарнай карціне даволі сціплы, але сімвалічна зразумелы. У цэнтры над галавой Богамаці на фоне блакітнага [[неба]] [[Драўніна|драўляная]] пабудова — канструкцыя прамавугольнай формы, якая нагадвас [[шопа|шопу]], накрытую [[салома]]й. Яна мае афарбоўку [[вохра|вохрыстых колераў]]. Праз уваход бачна напаўразбураная [[цэгла|цагляная]] [[сцяна]], праз якую прарастае магутнае [[дрэва]] з [[Зялёны колер|зялёнай]] кучаравай [[Крона дрэва|кронай]]. 3 аднаго боку, тут паказана месца, дзе нарадзіўся Бог-чалавек: звычайны [[хлеў]] і [[яслі]] з [[салома]]й і дзвюма галовамі [[жывёла|жывёл]] паміж Богамаці і мудрацом. Сімвалічны ж сэнс гэтага пейзажу азначае, што з нараджэннем Хрыста пачынаецца [[Новы Запавет]]; таму праз гэты сімвал аджыўшага [[Стары Запавет|Старога Запавету]] (напаўразбуранай цаглянай сцяны) прарастае магутнае маладое дрэва. Уверсе над дрэвам ззяе яркая залатая [[Віфлеемская зорка]] ў [[Арэол (іканаграфія)|арэоле]] залатых промняў. == Сюжэт == У аснову зместу абраза пакладзена сведчанне [[Евангелле ад Матфея|Евангелля ад Матфея]] пра [[Пакланенне мудрацоў|мудрацоў, якія прыйшлі пакланіцца дзіцяці-Хрысту]] ў [[Віфлеем]]: «I вось зорка, якую бачылі ўсе на ўсходзе, ішла перад імі, нарэшце, прыйшла і спынілася над месцам, дзе было Дзіцё… I, увайшоўшы ў дом, убачылі Дзіця з Марыяю, Маці Яго, і, упаўшы, пакланіліся Яму, і, адчыніўшы скарбы свае, прынеслі Яму дары: золата, ладан і смірну». Лаканічную звестку Матфея пазней дапоўнілі царкоўныя і апакрыфічныя паданні. [[Ранняе хрысціянства|Раннехрысціянская]] літаратура лічыць радзімай мудрацоў [[Аравія|Аравію]], [[Клімент Александрыйскі]] назваў [[персія|персідска]]-[[месапатамія|месапатамскі]] рэгіён. [[Арыген]] лічыў, што колькасць мудрацоў адпавядала колькасці дароў. Багасловы суадносілі іх з трыма асобамі [[Троіца|Троіцы]] ці з траістым складам роду чалавечага. У эпоху [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|Вялікіх геаграфічных адкрыццяў]] мудрацы становяцца ўвасабленнем [[белая раса|белай]], [[жоўтая раса|жоўтай]] і [[чорная раса|чорнай]] рас, ці трох [[часткі свету|частак свету]] — [[Еўропа|Еўропы]], [[Азія|Азіі]], [[Афрыка|Афрыкі]]. На [[Заходні свет|Захадзе]] ўсталяваліся іх імёны: Каспар, Балтазар, Мельхіёр. Мошчы мудрацоў зберагаліся ў Кёльнскім саборы, магчыма, таму «Пакланенне мудрацоў» было незвычайна папулярным у жывапісе Паўночнай Еўропы. Наўрад ці можна знайсці мастака XV—XVI стст. у Германіі ці Нідэрландах, які б не напісаў карціну на гэты сюжэт. У візантыйскім жа мастацтве (як і старажытнарускім), як правіла, паказваецца «Нараджэнне Хрыста», мудрацы з’яўляюцца бадай што ў XVII стагоддзі ўжо з Захаду. Безумоўна, адтуль жа прыйшло «Пакланенне мудрацоў» і ў Дрысвяты. У [[італія|італьянскіх]] мастакоў сам момант пакланення дзіцяці часам прыцемнены раскошнымі карцінамі [[рыцар]]скіх партрэтаў з воінамі, [[слуга]]мі на [[конь|конях]] і [[вярблюд]]ах. На Поўначы «Пакланенне мудрацоў» знайшло шырокае прызнанне ў арыстакратычных колах як прыдворная іканаграфія мадонны з дзіцем, у якой дамінуе матыў пакланення. У [[нідэрландскі жывапіс|нідэрландскім жывапісе]] дзея адбываецца на фоне масіўных архітэктурных [[руіны|руін]] з прагніўшай [[страха|страхой]]. На другім плане бачны прыгожы [[пейзаж]]. У першай трэці XVI стагоддзя нідэрландскі жывапіс прымае «раманскі» характар. Мастакі-раманісты звяртаюцца да [[Італія|Італіі]], любімай тэмай антверпенскіх [[маньерыст]]аў стала «Пакланенне мудрацоў». Мнагалюдныя сцэны сярод руін, вытанчаныя фігуры, багацце [[аксесуар]]аў і [[адзенне|адзення]] — характэрныя рысы іх карцін. Як прыклад можна назваць карціну Іоаса ван дэр Клевэ для царквы ў [[Генуя|Генуі]] (каля 1520 года). Большай традыцыйнасцю адзначаюцца творы Яна Госарта. Аднак у першай палове XVI стагоддзя няма звестак аб нідэрландскіх мастаках на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ці [[Польшча|Польшчы]]. Толькі ў канцы стагоддзя ў [[Гданьск]]у ўзнікае цэлая калонія выхадцаў з [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]]. У свой час вучань [[Макс Дворжак|Макса Дворжака]] [[Марыян Маралёўскі]] прапагандаваў тэзіс аб нідэрландскіх сувязях у архітэктуры [[Вільня|Вільні]] на прыкладзе [[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|касцёла Св. Ганны]]. Наогул Маралёўскі даказваў самастойнасць віленскага мастацтва і сцвярджаў, што калі нашы мастакі і чэрпалі з еўрапейскіх крыніц, то з самых лепшых, галоўным чынам італьянскіх, фламандскіх і [[французскае мастацтва|французскіх]]. 3 гэтай думкай можна пагадзіцца, аднак адносна сярэдзіны XVI стагоддзя. Што датычыць пачатку XVI стагоддзя, то больш цесныя сувязі ўсталяваліся з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропай]]. [[Студэнт]]ы і [[магістр]]ы з [[Літва (зямля)|Літвы]] і [[Русь|Русі]] вучыліся ў [[Прага|Празе]] ўжо ў XV стагоддзі, а з пачатку XVI стагоддзя імёны іх можна знайсці ў аналах вышэйшых школ Германіі — [[Вітэнбергскі ўніверсітэт|Вітэнбергскага]], [[Грэйфсвальдскі ўніверсітэт|Грэйфсвальдскага]], [[Ростакскі ўніверсітэт|Ростакскага]], [[Базельскі ўніверсітэт|Базельскага ўніверсітэтаў]]. Рэнесансавы [[кандацьер]] [[Міхал Глінскі]] прабыў 12 гадоў за мяжой, служыў пры двары [[Альбрэхт Саксонскі|Альбрэхта Саксонскага]], змагаўся ў Італіі ў войсках [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператара]] [[Максімільян I|Максімільяна I]], стаў там [[католік]]ам. [[Мікалай Радзівіл Сіротка|Мікалай Радзівіл]], якому [[Жыгімонт I]] загадаў пабудаваць касцёл у Дрысвятах, ведаў некалькі моў, выконваў даручэнні караля пры двары Максімільяна ў [[Вена|Вене]], там жа атрымаў тытул князя [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. Вядомы факты прысутнасці нямецкіх мастакоў у [[Вільня|Вільні]] і [[Кракаў|Кракаве]]. Напрыклад, [[Якуб Бінк]], вучань [[Дзюрэр]]а, працаваў на мяжы XV і XVI стагоддзяў у [[Любек]]у, [[Антверпен]]е і [[Вільня|Вільні]], [[Ганс Зюс]] з [[Кульмбах]]а (каля 1480—1522) у 1511, 1514, 1516 гадах — у [[Кракаў|Кракаве]]. Вучні Дзюрэра і Кранаха [[Крыспін Герант]] і [[Грэгар Пенч]] былі ў [[Кралявец|Кралеўцу]], які геаграфічна і эканамічна асабліва звязаны з Вільняй. [[Файл:Martin Schongauer. The adoration of the kings panel of the high altar of the Dominican church Colmar.jpg|thumb|злева|[[Марцін Шангаўэр]]. «Пакланенне мудрацоў». 1480/1490]] [[Файл:Hans Baldung Adoration of the Magi.jpg|thumb|Ганс Бальдунг. Трыпціх «Пакланенне мудрацоў»]] Звярнуўшыся да трактоўкі «Пакланення мудрацоў» нямецкай школай, мы ўбачым скарочаную рэдакцыю сюжэта з нешматлікімі дзеючымі асобамі, чым характэрны і дрысвяцкі абраз. Гэты лаканізм кампазіцыі можна бачыць ужо ў [[Конрад Віц|Конрада Віца]] і [[фон Зюст]]а, дзе не паказаны нават [[Іосіф Абручнік|Св. Іосіф]]. У гравюры [[Марцін Шонгаўэр|Марціна Шонгаўэра]] размяшчэнне і паказ дзеючых асоб набліжаюцца да дрысвяцкай кампазіцыі. Адзін з каралёў стаіць на каленях, шапка яго ляжыць каля ног; вышэй стаіць другі кароль, злева ад яго — маўр. Справа, за Марыяй — Іосіф. Фон спалучае драўляныя будынкі і руіны. Можна знайсці асобныя падобныя элементы ў гравюрах [[Ганс Бальдунг|Ганса Бальдунга Грына]] (1484/85—1545) да кнігі «Сад замкнёны ружанца Марыі» ([[Нюрнберг]], 1505), які ў 1503—1507 гадах працаваў у майстэрні [[Дзюрэр]]а адначасова з [[Ганс Зюс|Гансам Зюсам]]; яму належыць алтар Трох мудрацоў у [[Гале (Саксонія-Ангальт)|Гале]] (каля 1507 года). Аднак найбольш блізкія аналогіі да дрысвяцкага абраза мы бачым у [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха]] (1472/73—1553), які з 1502 года амаль бязвыезна жыў у [[Вітэнберг]]у. Да 1520-х гадоў кранахаўскі стыль сфарміраваўся, тады ж творчасць самога мастака змешваецца з масай маляўнічай прадукцыі яго вучняў. Гісторыкі мастацтва характарызуюць карціны Кранаха як сплаў прыдворнага рэнесансу і народнай казачнасці. 3 яго майстэрні выйшла вялікая колькасць паўтораў, часам прызначаных для пасылкі ў выглядзе падарункаў нават за межы Германіі. [[Файл:Lucas Cranach the Elder. The Adoration of the Magi.jpg|thumb|[[Лукас Кранах Старэйшы]]. «Пакланенне мудрацоў». 1520—1525]] Л. Кранах не раз звяртаўся да сюжэта «Пакланенне мудрацоў», найбольш удалай лічыцца карціна з [[Гале (Саксонія-Ангальт)|Гале]] (каля 1514 года). Да дрысвяцкага абраза бліжэй больш позняя карціна, што захоўваецца ў [[Наўмбург]]у (пасля 1518 года). Кампазіцыйнае падабенства вельмі вялікае, аднак гэта зусім не сведчыць, што дрысвяцкі абраз выйшаў з майстэрні Кранаха. Кранахаўскія творы простыя і лёгка запамінаюцца, уражваюць больш, чым некаторыя больш глыбокія шэдэўры, што, магчыма, і стала прычынай паўтору ў кампазіцыі дрысвяцкага «Пакланення». Аднак тып твару Марыі зусім не падобны на кранахаўскі — з вузкімі [[раскосасць|раскосымі]] вачыма, вострым падбародкам і крыху салодкай [[усмешка]]й. Некаторыя рысы твару дрысвяцкай Марыі нагадваюць [[дзюрэр]]аўскіх мадоннаў. Пры жаданні можна знайсці нямала кампазіцыйных і іканаграфічных элементаў, якія пераклікаюцца з графікай і жывапісам паўночнанямецкага рэнесансу; разам з тым немагчыма прыпісаць дрысвяцкі абраз ні аднаму з вядомых майстроў, у тым ліку і Зюсу з Кульмбаха. У дрысвяцкім абразе няма падкрэсленай нямецкай «скульптурнасці» твараў, рысы змякчаныя, [[славяне|славянскія]]; няма грубаватай манернасці, характэрнай для кранахаўскай майстэрні. Думаецца, яго выканаўца ведаў не толькі нямецкі рэнесансавы жывапіс, але таксама і [[беларускі іканапіс]] таго часу. Хутчэй за ўсё мы тут маем твор невядомага віленскага мастака першай паловы XVI стагоддзя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Помнікі мастацкай культуры Беларусі эпохі Адраджэння|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абразы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дрысвяты (аграгарадок)]] [[Катэгорыя:Жывапіс Адраджэння]] [[Катэгорыя:Рэнесанс у Беларусі]] [[Катэгорыя:Музей старажытнабеларускай культуры]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVI стагоддзі]] osszsadzakzhc6p4yqwlzq7ixcq53cs 10 350791 5141949 4520280 2026-05-15T17:21:57Z Emilia Noah 155537 /* */ 5141949 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная паласа |імя = Кінафестываль «Лістапад» |выява2 = |загаловак = [[Лістапад (кінафестываль)|Кінафестываль «Лістапад»]] |утрыманне = * [[1-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|1994]] * [[2-і Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|1995]] * [[3-і Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|1996]] * [[4-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|1997]] * [[5-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|1998]] * [[6-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|1999]] * [[7-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2000]] * [[8-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2001]] * [[9-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2002]] * [[10-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2003]] * [[11-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2004]] * [[12-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2005]] * [[13-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2006]] * [[14-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2007]] * [[15-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2008]] * [[16-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2009]] * [[17-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2010]] * [[18-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2011]] * [[19-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2012]] * [[20-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2013]] * [[21-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2014]] * [[22-і Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2015]] * [[23-і Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2016]] * [[24-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2017]] * [[25-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2018]] * [[26-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2019]] * <s>[[27-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2020]]</s> * [[27-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2021]] * [[28-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»|2022]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь|Лістапад]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Кінафестывалі|Лістапад]] </noinclude> f89d1zya0bfw2xpts4xpdyunf9s1yc3 0 420308 5142105 5102791 2026-05-15T20:44:48Z StachLysy 62453 дапаўненне, афармленне, вікіфікацыя 5142105 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = Лабірынт фаўна |Арыгінальная назва = {{lang-es|El Laberinto del Fauno}} |Выява = El laberinto del fauno (poster).jpg |Памер = 270px |Прадзюсар = Гільерма дэль Тора<br />[[Берта Навара]]<br />[[Альфонса Куарон]]<br />[[Фрыда Торэсбланка]]<br />[[Альвара Агусцін]] |Кампанія = Telecinco Cinema<br />Estudios Picasso<br />Tequila Gang<br />Esperanto Filmoj<br />Sententia Entertainment |Бюджэт = [[Долар ЗША|$]]19 млн.<ref name="Box Office Mojo" /> |Зборы = $83,8 млн.<ref name="Box Office Mojo" /> }} '''«Лабіры́нт фа́ўна»''' ({{lang-es|El Laberinto del Fauno}}) — [[Іспанія|іспанска]]-[[мексіка]]нскі<ref name="MCU" /> фільм у жанры [[Цёмнае фэнтэзі|цёмнага фэнтэзі]]<ref name="MTV, on Dark fantasy" /><ref name="Scene4, Miles David Moore review" />, зняты ў [[2006 год у гісторыі кіно|2006]] годзе мексіканскім [[кінарэжысёр]]ам [[Гільерма дэль Тора]] па ўласным сцэнарыі. Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Івана Бакера]], [[Сержы Лопес]], [[Марыбэль Верду]], [[Даг Джонс (акцёр)|Даг Джонс]], [[Арыядна Хіль]] і [[Алекс Ангула]]<ref name="IMDb" />. Дзеянне фільма адбываецца ў [[Іспанія|Іспаніі]] ў маі — чэрвені [[1944]] года, праз пяць гадоў пасля [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны]], у пачатку [[Франкісцкая Іспанія|франкісцкага]] перыяду. Змрочная рэальнасць пераплятаецца з не менш змрочным і небяспечным чароўным светам. Гісторыя разварочваецца вакол зарослага закінутага [[лабірынт]]а і загадкавага [[фаўн]]а, якога сустракае галоўная гераіня фільма — Афелія. Тым часам як яе айчым палюе на іспанскіх партызан, што змагаюцца супраць рэжыму, а цяжарная маці ўсё больш жорстка пакутуе з-за хваробы, Афелія сустракае дзіўных міфічных істот, якія праводзяць яе праз шэраг выпрабаванняў<ref name="Guardian, Mark Kermode review" />. {{Пераход|Сюжэт|1}} Прэм’ера карціны адбылася 27 мая 2006 года ў межах конкурснай праграмы [[Канскі кінафестываль 2006|59-га Канскага кінафестывалю]], дзе фільм быў ушанаваны 22-хвіліннай авацыяй стоячы, адной з самых працяглых авацый у гісторыі кінафестывалю<ref name="Emanuel Levy" />. У шырокі пракат фільм упершыню выйшаў 11 кастрычніка 2006 года ў Іспаніі, пасля чаго 20 кастрычніка — у Мексіцы. [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Амерыканская]] прэм’ера адбылася 29 снежня 2006 года. Пры бюджэце ў 19 млн. долараў фільм сабраў 83,8 млн. у сусветным пракаце<ref name="Box Office Mojo" />. {{Пераход|Пракат і зборы|1}} «''Лабірынт фаўна''» атрымаў шырокае прызнанне крытыкаў, якія ўсхвалялі рэжысёра за майстарскае змяшанне жанраў ваеннай драмы і цёмнага фэнтэзі, а таксама за тонкае перапляценне рэальнага і казачнага светаў. Высокай ацэнкі ўдастоілася акцёрская ігра, праца кампазітара, аператара і мастака-пастаноўшчыка, а таксама спецыялістаў па візуальных эфектах. Фільм быў адзначаны больш чым сотняй узнагарод, сярод якіх дзевяць мексіканскіх прэмій «''[[Арыэль (прэмія)|Арыэль]]''», сем іспанскіх прэмій «''[[Гоя (прэмія)|Гоя]]''», тры прэміі «''[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]''» і тры прэміі «''[[BAFTA]]''»<ref name="IMDb, Awards" />. {{Пераход|Узнагароды|1}} Аўтар сцэнарыя і рэжысёр Гільерма дэль Тора сцвярджае, што ён лічыць гэтую гісторыю прытчай, якая ўзнікла пад уплывам [[Казка|казак]]. Паводле каментарыяў Дэль Тора «''Лабірынт фаўна''» тэматычна звязаны з яго ранейшым фільмам «''[[Хрыбет д’ябла]]''» (2001) і з’яўляецца яго духоўным пераемнікам{{sfn|Mar Diestro-Dópido, Pan's Labyrinth|2013|p=9}}. У [[2019]] годзе выйшла навелізацыя фільма за аўтарствам [[Карнелія Функе|Карнеліі Функе]] і Гільерма дэль Тора. {{Пераход|Навелізацыя|1}} == Сюжэт == {| class="toccolours" style="font-size:100%; background:#FFF8E8; color:black;" cellspacing="3" |style="text-align:left"| [[Cлоган]] фільма: «''Нявіннасць мае сілу, якую зло не можа нават уявіць''»<ref name="Guardian, Mark Kermode review" />. |} Паданне сцвярджае, што здавён-даўна ў падземным царстве, дзе не было ні хлусі, ні болю, жыла прынцэса Маана, якая марыла патрапіць у свет людзей. Яна марыла аб блакіце нябёсаў, лёгкім ветрыку і сонечным святле. Аднойчы, уцёкшы ад аховы, прынцэса збегла. Выйшаўшы на паверхню, яна была аслеплена сонцам, якое сцерла з яе памяці ўсе ўспаміны. Прынцэса забылася, хто яна і адкуль прыйшла. Яе цела пакутавала ад холаду, хвароб і болю, і ўрэшце рэшт яна памерла. Аднак яе Айцец кароль заўжды ведаў, што душа прынцэсы вернецца, магчыма ў іншым целе, у іншым месцы і ў іншы час. [[1944]] год. Пасляваенная [[Іспанія]] пад уладай [[Франсіска Франка]]. Тым не менш, асобныя групы партызан працягваюць барацьбу з дыктатурай. Для іх ліквідацыі ўлады ствараюць спецыяльныя карныя атрады. Адзін з такіх атрадаў узначальвае капітан Відаль. Ён і яго людзі размясціліся на старым млыне ў правінцыяльнай глыбінцы. Відаль заўзяты фалангіст — жорсткі і бязлітасны, ён ставіць перад сабой мэту любой цаной знайсці і вынішчыць партызан, што хаваюцца ў гарах. Па патрабаванні Відаля да яго едзе цяжарная жонка Кармэн са сваёй дачкой Афеліяй, бацька якой загінуў на вайне. Дарогай Афелія заўважае вялікае [[Насякомыя|насякомае]], якое яна прымае за [[Фея|фею]]. Па прыездзе Афелія зноў сустракае фею і, ідучы за ёй, апынаецца ля ўваходу ў старадаўні каменны [[лабірынт]]. Там яе пераймае Мерсэдэс, дамашняя прыслужніца Відаля, і папярэджвае, што хадзіць у лабірынт небяспечна, бо можна заблукаць. Той жа ноччу насякомае з’яўляецца ў спальні Афеліі, дзе прымае выгляд феі, і кліча дзяўчынку за сабой у лабірынт. У цэнтры лабірынта Афелія сустракае старога [[фаўн]]а, які абвяшчае ёй, што яна — прынцэса Маана. Яна можа вярнуцца да свайго Айца ў падземнае царства, але каб упэўніцца, што яна не стала звычайнай смяротнай, яна мусіць прайсці тры выпрабаванні да наступлення [[Поўня (фаза Месяца)|поўні]]. Фаўн дае ёй чароўную кнігу, якая мусіць накіроўваць яе. Першае выпрабаванне — уратаваць зачахлую [[Інжыр|смакоўніцу]] ад велізарнай [[жабы]], што пасялілася ў яе каранях. Для гэтага Афелія павінна скарміць жабе тры чароўныя каменьчыкі. На наступны дзень на млыне плануецца сустрэча важных гасцей. Пакуль свецкае грамадства святкуе, Афелія тайком збягае з дому. Чароўная кніга паказвае ёй шлях да смакоўніцы. Прабраўшыся праз трэшчыну ў ствале, Афелія патрапляе да каранёў дрэва, дзе сутыкаецца з велізарнай жабай, і, перахітрыўшы яе, дае ёй з’есці каменьчыкі. Тады жабу літаральна выварочвае і яна памірае. Афелія здабывае ключ, які быў у жабы ў жываце. Капітан Відаль, праследуючы партызан, знаходзіць ампулу з антыбіётыкамі і пачынае падазраваць, што паўстанцам дапамагае нехта з яго людзей. Тым часам маці Афеліі становіцца горш, і дзяўчынка адмаўляецца выконваць наступнае заданне. Каб супакоіць яе, Фаўн дае Афеліі корань [[мандрагора|мандрагоры]]. Яна мусіць пакласці яго ў місу з малаком пад ложкам у маці і штодня капаць туды дзве кроплі крыві. Нечакана Кармэн становіцца значна лепей. Доктар Ферэйра, які лечыць Кармэн, не можа знайсці тлумачэння такому хуткаму выздараўленню. Надыходзіць час другога задання. Фаўн дае Афеліі чароўную крэйду і адпраўляе яе ў надзвычай небяспечнае месца, дзе жыве «''не чалавек''». Фаўн дае ў дапамогу Афеліі трох фей. Афелія малюе крэйдай на сцяне дзверы і ўваходзіць у калідор, у канцы якога знаходзіцца зала з доўгім сталом, поўным ежы. У галаве стала́ сядзіць страшэнная бледная істота без вачэй, а вочы ляжаць перад ёй на блюдзе. На сценах залы адлюстраваны сцэны, дзе Бледны чалавек забівае дзяцей. Збоку ляжыць гара дзіцячых пантофляў. Феі нагадваюць Афеліі пра заданне. Яны ўказваюць ёй на адну з трох дзверцаў у сцяне — сярэднюю. Дзяўчынка дастае ключ, аднак адчыняе іншую дзверцу — левую. Там Афелія знаходзіць кінжал. Не гледзячы на папярэджанне Фаўна нічога не піць і не есці, яна спакушаецца і з’ядае некалькі вінаградзін, што ўмомант абуджае Бледнага Чалавека. Ён зжырае дзвюх фей і кіруецца ўдагонку за Афеліяй, і ёй ледзьве ўдаецца ўцячы. Раззлаваўшыся на яе непаслушэнства, Фаўн адмаўляецца даць Афеліі трэцяе заданне. На наступны дзень паўстанцы пускаюць пад адхон цягнік, і пакуль капітан Відаль даследуе справу з цягніком, рабуюць яго склад. Вярнуўшыся, Відаль знаходзіць склад разрабаваным, але дзверы — непашкоджанымі. Ён канчаткова ўпэўніваецца, што побач з ім здраднік. Між тым, яму ўдаецца ўзяць у палон аднаго паўстанца. Відаль катуе палоннага мяцежніка, пасля чаго выклікае доктара Ферэйра, каб той прывёў таго да прытомнасці, але доктар робіць палоннаму смяротную ін’екцыю. Відаль забівае доктара Ферэйра як здрадніка. У той жа дзень Відаль знаходзіць Афелію, якая клапоціцца пра корань мандрагоры пад ложкам у маці. Кармэн не верыць тлумачэнням Афеліі і выкідае мандрагору ў агонь, дзе тая выгінаецца і курчыцца ў агоніі. Знянацку Кармэн апаноўвае моцны боль, і яна памірае, нараджаючы сына. Неўзабаве пасля гэтага, Відаль выяўляе, што яго прыслужніца Мерсэдэс заадно з паўстанцамі, і што праз яе паўстанцы атрымалі ключ ад склада. Ён вядзе Мерсэдэс на катаванне. Аднак, як толькі яны застаюцца адзін на адзін, Мерсэдэс удаецца вызваліцца, ударыць Відаля нажом і ўцячы. Яна далучаецца да атрада паўстанцаў. Нечакана за дзень да поўні Фаўн вяртаецца да Афеліі, замкнёнай у пакоі, і дае ёй яшчэ адзін шанец. Трэцяе выпрабаванне заключаецца ў тым, што Афелія мусіць прынесці свайго маленькага брата ў лабірынт. Афелія выбіраецца з замкнёнага пакою пры дапамозе чароўнай крэйды і выкрадае немаўля, але Відаль заўважае гэта і праследуе яе да цэнтра лабірынта. У цэнтры лабірынта Афелію сустракае Фаўн і гаворыць ёй, што адкрыццё партала ў іншы свет патрабуе крыві нявіннага. Фаўн дастае кінжал, здабыты Афеліяй у логаве Бледнага Чалавека, і прапануе ўзяць кроў яе малодшага брата. Афелія ж катэгарычна адмаўляецца пашкодзіць брату; калі яна не падпарадкоўваецца яго загаду, Фаўн адмаўляецца дапамагаць ёй. Відаль даганяе Афелію і бачыць, што тая размаўляе з кімсьці, але нікога апроч Афеліі не бачыць. Ён забірае немаўля і страляе ў Афелію. На выхадзе з лабірынта яго акружаюць паўстанцы. Ведаючы, што будзе забіты, ён аддае дзіця на рукі Мерсэдэс, патрабуючы, каб яна сказала яго сыну дакладны час смерці бацькі. Мерсэдэс жа адказвае, што дзіця і імя яго не даведаецца. Яе брат Пэдра забівае Відаля. Мерсэдэс уваходзіць у лабірынт і суцяшае дзяўчыну пры смерці, спяваючы ёй калыханку. Кроплі крыві Афеліі падаюць у цэнтр каменнай вінтавой лесвіцы на [[алтар]]. Нечакана Афелія знаходзіць сябе ў залатым тронным зале. Кароль падземнага свету кажа, што яна прайшла апошняе, трэцяе выпрабаванне, праліўшы сваю кроў замест крыві свайго маленькага брата. Фаўн, які стаіць побач з тронам, ухваляе яе ўчынак і звяртаецца да яе са словамі «''ваша вялікасць''». Каралева падземнага свету запрашае дачку Маану сесці побач з Айцом. Паміраючы ў каменным лабірынце, Афелія ўсміхаецца. Паданне сцвярджае, што прынцэса Маана вярнулася ў сваё каралеўства і кіравала ім доўга і з мудрасцю, і што на зямлі засталіся непрыкметныя сляды яе жыцця, якія могуць убачыць тыя, хто ведае, куды глядзець. На старой смакоўніцы распускаецца кветка. == Акцёрскі склад == <gallery mode="packed" heights="180px" style="float:left; background:#f5f5f5"> Выява:Ivana Baquero.jpg|[[Івана Бакера]] Выява:Sergi Lopez San Sebastian cropped.jpg|[[Сержы Лопес]] Выява:Maribel Verdú - Seminci 2011 (2).jpg|[[Марыбэль Верду]] Выява:Doug Jones 2007.jpg|[[Даг Джонс (акцёр)|Даг Джонс]] Выява:Ariadna gil.jpg|[[Арыядна Хіль]] Выява:Álex Angulo - ukberri.net 02 (cropped).jpg|[[Алекс Ангула]] </gallery>{{clear}} {{Спіс роляў | [[Івана Бакера]] | ''Афелія'' / ''прынцэса Маана'' | [[Сержы Лопес]] | ''капітан Відаль, айчым Афеліі'' | [[Марыбэль Верду]] | ''Мерсэдэс, дамашняя прыслужніца Відаля'' | [[Даг Джонс (акцёр)|Даг Джонс]] | ''Фаўн'' / ''Бледны Чалавек'' | [[Арыядна Хіль]] | ''Кармэн, маці Афеліі і жонка Відаля'' / ''Каралева падземнага свету, маці прынцэсы Мааны'' | [[Алекс Ангула]] | ''доктар Ферэйра, лекар на службе ў Відаля'' | [[Манола Сола]] | ''Гарсэс, адзін з лейтэнантаў Відаля'' | [[Сесар Веа]] | ''Серана, адзін з лейтэнантаў Відаля'' | [[Ражэр Касамажор]] | ''Пэдра, брат Мерсэдэс і адзін з паўстанцаў'' | [[Іван Масагэ]] | ''заіка, адзін з паўстанцаў'' | {{нп5|Гансала Урыартэ (акцёр)|Гансала Урыартэ|es|Gonzalo Uriarte (actor)}} | ''Франсэс'' | {{нп5|Эўсебіа Ласара||es|Eusebio Lázaro}} | ''фермер, які паляваў на трусоў'' | [[Франсіска Відаль|Пака Відаль]] | ''святар'' | {{нп5|Хуанха Кукалон||es|Juanjo Cucalón}} | ''мэр'' | [[Ліна Міра]] | ''жонка мэра'' | {{нп5|Марыа Сарылья||es|Mario Zorrilla}} | ''кіраўнік фельчарскай брыгады'' | {{нп5|Себасцьян Хара||es|Sebastián Haro}} | ''капітан грамадзянскай гвардыі'' | [[Міла Эспіга]] | ''жонка доктара'' | {{нп5|Пепа Педрочэ||es|Pepa Pedroche}} | ''Канчыта'' | [[Марыя Хесус Гата]] | ''Хасінта'' | [[Ана Саэс]] | ''Паз'' | {{нп5|Чані Марцін||es|Chani Martín}} | ''Трыго'' | [[Федэрыка Лупі]] | ''Цар падземнага свету, айцец прынцэсы Мааны'' | [[Пабла Адан]] | ''расказчык'' / ''голас Фаўна'' }} == Вытворчасць == === Перадгісторыя === {{Некалькі выяў|image1=Guillermo del Toro (4840406830) (cropped).jpg|width1=130|image2=Alfonso Cuarón 2013 (cropped).jpg|width2=144|footer=Рэжысёр, сцэнарыст і прадзюсар [[Гільерма дэль Тора]] (злева), прадзюсар [[Альфонса Куарон]] (справа).}} «''Лабірынт фаўна''» — другі фільм [[Гільерма дэль Тора]], дзеянне якога адбываецца на гістарычным фоне [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] (1936—1939). Вайна пачалася, калі група правых ваенных генералаў паспрабавала зрынуць нядаўна абраны левы ўрад, які, сярод іншага, імкнуўся правесці значную зямельную рэформу для сялян-фермераў краіны. Паўстанцы пад камандаваннем [[Франсіска Франка]] былі падтрыманы іерархіяй [[Каталіцтва|каталіцкай царквы]] і іспанскай землеўладальніцкай элітай, а таксама атрымалі матэрыяльную дапамогу і ўзброеную падтрымку ад урадаў [[Адольф Гітлер|Гітлера]] і [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]]. Многія простыя іспанцы разам з [[Камунізм|камуністамі]] і [[Анархізм|анархістамі]] далучыліся да ўрадавай рэспубліканскай арміі; рэспубліканцы таксама атрымалі людскія рэсурсы і падтрымку ад прагрэсіўных інтэрнацыянальных брыгад, [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]] і [[Мексіка|Мексікі]]. Ацэнкі ахвяраў вайны вар’іруюцца ад 250 000 да 1 мільёна чалавек<ref name="Emanuel Levy" />. Інтарэс Дэль Тора да вайны і [[Франкізм|рэжыму Франка]] ўзыходзіць да яго дзяцінства ў Мексіцы, дзе многія іспанскія выгнаннікі шукалі прытулку. Гэтыя экспатрыянты моцна паўплывалі на мексіканскую культуру і кінематограф. Дэль Тора адзначае: «''Некаторыя з іх сталі ключавымі настаўнікамі майго сталення. Яны апавядалі гісторыі, як дзяцьмі пакінулі Іспанію. Гэтыя расказы моцна паўплывалі на мяне''»<ref name="Emanuel Levy" />. Дэль Тора ўпершыню даследаваў гэты перыяд у сваёй гісторыі пра прывідаў «''[[Хрыбет д’ябла]]''» (2001), дзеянне якой адбывалася ў прытулку для хлопчыкаў у апошнія дні вайны. Першапачаткова ён задумваў «''Лабірынт фаўна''» як працяг гэтага фільма, але ў выніку адкінуў ідэю. Пасля «''Хрыбта д’ябла''» ён заняўся рэжысурай «''{{нп5|Блэйд II|Блэйда II|en|Blade II}}''» (2002), а затым зняў адаптацыю серыі коміксаў {{нп5|Майк Міньёла|Майка Міньёлы|en|Mike Mignola}} «''{{нп5|Хелбой (фільм, 2004)|Хелбой|en|Hellboy (2004 film)}}''» (2004)<ref name="Emanuel Levy" />. Калі ў 2003 годзе Дэль Тора змог вярнуцца да працы над «''Лабірынтам фаўна''», у яго была іншая ідэя для фільма: зрабіць яго ў форме [[Казка|казкі]]<ref name="Emanuel Levy" />. Дэль Тора мяркуе, што казкі мелі адзін з найбольш ранніх уплываў на яго. Створаныя на аснове вусных народных гісторый, якія перадаюцца з глыбіні стагоддзяў, пісьмовыя казкі XVII—XIX стагоддзяў былі напоўнены крывёй і гвалтам, а таксама прыгажосцю і чараўніцтвам. Якімі б фантастычнымі яны ні былі, гісторыі апавядалі пра страхі і трывогі, з якімі сутыкалася іх аўдыторыя, як дарослыя, так і дзеці<ref name="Emanuel Levy" />. «''Я быў зачараваны казкамі і механікай, якая ў іх працуе, з ранняга дзяцінства''», — кажа Дэль Тора. — «''Мне падабалася чытаць арыгінальныя версіі казак [[Браты Грым|братоў Грым]], і я заўсёды выяўляў, што сама форма лёгка стварае глыбока трывожныя вобразы. У [[Ханс Крысціян Андэрсен|Ханса Крысціяна Андэрсена]] і [[Оскар Уайльд|Оскара Уайльда]] насамрэч ёсць некалькі гісторый аб тонка завуаляваным {{нп5|Садамазахізм|садамазахізме|en|Sadomasochism}}, што былі поўныя жудасных і жорсткіх момантаў''»<ref name="Emanuel Levy" />. Дэль Тора абмеркаваў канцэпцыю «''Лабірынта фаўна''» з [[Альфонса Куарон]]ам, сваім блізкім сябрам і калегам на працягу больш чым дваццаці гадоў. Ідэя Куарону спадабалася, гэтаксама зацікаўленасць праявіла і яго партнёрка па прадзюсарскай кампаніі «''{{нп5|Esperanto Filmoj||en|Esperanto Filmoj}}''» [[Фрыда Торэсбланка]]. У выніку, «''Esperanto Filmoj''» аб’яднала сілы з «''The Tequila Gang''», прадзюсарскай кампаніяй Дэль Тора і яго даўняй калегі {{нп5|Берта Навара|Берты Навара|d|Q97925345}}. Торэсбланка адзначае, што дамоўленасць дазваляла Дэль Тора працаваць без аніякіх творчых абмежаванняў. Сярод іншага, гэта было выклікана жывым інтарэсам Куарона да задумкі Дэль Тора<ref name="Emanuel Levy" />. === Ідэя фільма і праца над сцэнарыем === Ідэя фільма нарадзілася на старонках нататнікаў Дэль Тора. Па яго словах, яны запоўнены «''крамзолямі, ідэямі, малюнкамі і дробязямі сюжэту''», якія ён занатоўваў на працягу дваццаці гадоў. «''Тут мы знаходзім арыгінальныя малюнкі „расліннага немаўля“, якога Афелія кладзе пад ложак сваёй маці, выкармленага малаком і магіяй, і жахлівага „бледнага чалавека“, гнеў якога яна выклікае, крадучы з яго стала''»<ref name="Guardian, Mark Kermode review" />. Аднаго разу падчас вытворчасці фільма, рэжысёр забыўся свой нататнік у [[лондан]]скім таксі і быў моцна засмучаны, але таксіст вярнуў яму нататнік праз два дні<ref name="Los Angeles Times, on Del Toro's notebook" />. [[Файл:Fantasy Worlds of Myth and Magic, EMP, Seattle (15388051142).jpg|thumb|Твар фаўна з «''Лабірынта фаўна''».]] Першапачаткова гэта была гісторыя пра сямейную пару: цяжарная жонка трапляла ў лабірынт і ўлюблялася ў фаўна. Фаўн казаў ёй: «''Калі ты аддасі мне сваё дзіця і даверышся мне, каб я забіў яго, ты знойдзеш нас абодвух — яго і мяне — па іншы бок, і лабірынт зноў заквітнее''», і яна здзяйсняла гэты скачок веры. Паводле слоў Дэль Тора, гэта была «''шакіруючая гісторыя''», якая аднак у яго выкананні цалкам змянілася<ref name="Collider, Guillermo Del Toro interview" />. Сержы Лопес распавядае, што Дэль Тора апісаў яму канчатковую версію сюжэта за паўтара гады да здымкаў: «''за дзве з паловай гадзіны ён патлумачыў мне цалкам фільм з усімі падрабязнасцямі, гэта было неверагодна. Калі ён скончыў, я запытаўся, ці ёсць у яго сцэнарый? Ён адказаў: „Не, нічога не напісана“''». Лопес пагадзіўся здымацца і атрымаў сцэнарый праз год. «''Гэта было дакладна тое самае, гэта было нешта неверагоднае. У сваёй маленькай галаве ён трымаў усю гісторыю з вялікай колькасцю дробных дэталяў, з мноствам персанажаў, як быццам, калі вы зараз глядзіце фільм, то бачыце менавіта тое, што было ў яго галаве''»<ref name="CanMag, Sergi Lopez interview" />. Паводле слоў Дэль Тора, ён пачарпнуў ідэю фаўна з дзіцячых «''усвядомленых сноў''»<ref name="NPR" />. Дэль Тора сцвярджае: «''Кожную ноч дакладна апоўначы ў маёй спальні з шафы выходзіў фаўн. Мабыць, гэта былі ўсвядомленыя сны, але для дзіцяці гэта было рэальнасцю. Я бачыў яго''»<ref name="Guardian, Guillermo del Toro interview" />. === Падбор акцёраў і праца над ролямі === Дэль Тора распавядаў, што вельмі нерваваўся з-за кастынгу на галоўную ролю, і што знайшоў 10-гадовую іспанскую актрысу чыста выпадкова. «''Гераіня, якую я апісаў першапачаткова, была маладзейшай, каля 8 або 9 гадоў, а Івана была крыху старэйшай за свой персанаж, з кучаравымі валасамі, якіх я зусім не ўяўляў у сваёй гераіні. Але мне спадабалася яе першае чытанне, жонка плакала, і аператарка плакала пасля яе чытання, і было нескладана зразумець, што Івана — найлепшая актрыса з праслуханых, але я ведаў, што мне прыйдзецца змяніць сцэнарый, улічыўшы яе ўзрост''»<ref name="FilmMonthly" />. На момант здымкаў актрысе было 11 гадоў. Бакера распавядае, што Дэль Тора паслаў ёй шмат коміксаў і казак, каб дапамагчы «''паглыбіцца ў атмасферу Афеліі і ў тое, што яна адчувае''». Актрыса адзначае, што фільм паводле яе меркавання «''дзівосны''», і што «''ён адначасова можа прынесці вам і боль, і смутак, і спалох, і шчасце''»<ref name="SciFi, Del Toro and Baquero interview" />. Дэль Тора сустрэўся з Лопесам у [[Барселона|Барселоне]] за палтара гады да пачатку здымкаў, каб прапанаваць яму ролю Відаля. У Іспаніі Лопес лічыўся меладраматычным і камедыйным акцёрам, і прадзюсары папярэдзілі Дэль Тора: «''Вы павінны быць вельмі асцярожным, бо не ведаеце некаторых рэчаў, бо Вы мексіканец. Гэты хлопец не справіцца з працай''»; на што Дэль Тора адказаў: «''Гэта не тое, чаго я не ведаю, гэта тое, што мяне не хвалюе''»<ref name="AwardsDaily" />. Наконт свайго персанажа Лопес гаворыць: «''Ён самы злы персанаж з усіх, што я іграў за сваю кар’еру. Яго немагчыма ўдасканаліць, настолькі цвёрды характар ён мае і так добра напісаны. Відаль — шалёны псіхапат, якога немагчыма абараняць. Не гледзячы на тое, што асоба яго бацькі мела вызначальную ролю ў яго жыцці — і, безумоўна, гэта з’яўляецца адной з прычын яго псіхічнага растройства — гэта не можа служыць апраўданнем. Было б вельмі цынічна выкарыстоўваць гэта, каб апраўдваць або тлумачыць яго жорсткія і баязлівыя ўчынкі. Я лічу, гэта выдатна, што фільм не дае ніякага апраўдання фашызму''»<ref name="IMDb, Sergi López Quotes" />. На ролю спагадлівай рэвалюцыянеркі Мерсэдэс Дэль Тора абраў актрысу Марыбэль Верду, таму што ён «''убачыў у ёй смутак, які, на яго думку, ідэальна падыходзіў для гэтай ролі''»<ref name="AwardsDaily" />. У адным з інтэрв’ю Дэль Тора падкрэслівае, што «''Мерсэдэс — гэта будучыня Афеліі, калі тая абярэ шлях нявер’я''»<ref name="ScreenAnarchy, Guillermo del Toro interview" />. Афелія і Мерсэдэс бачаць сябе адна ў адной. Мерсэдэс любіць чысціню гэтай дзяўчынкі, а Афелія інстынктыўна здагадваецца аб прыродзе гэтай жанчыны. Між імі ўтвараецца сувязь маці і дачкі. І ў гэтым, на думку Дэль Тора, заключаецца асаблівы трагізм фінала фільма, бо «''для Мерсэдэс дзяўчынка памерла, а мы ведаем, што гэта не так''»<ref name="ScreenAnarchy, Guillermo del Toro interview" />. [[Даг Джонс (акцёр)|Даг Джонс]], які зыграў у фільме адразу дзве ролі — Фаўна і Бледнага Чалавека — ужо раней працаваў з Дэль Тора над некалькімі фільмамі і распавядае, што рэжысёр адправіў яму электронны ліст, у якім было сказана: «''Ты павінен быць у гэтым фільме. Ніхто не зможа зыграць гэтую ролю, акрамя цябе''». Джонс з энтузіязмам успрыняў англійскі пераклад сцэнарыя, але потым даведаўся, што фільм будзе на іспанскай мове, якой ён не валодаў. Джонс быў у жаху і Дэль Тора прапанаваў вывучыць сцэнарый на слых, але Джонс адмовіўся, вырашыўшы самастойна вывучыць неабходную лексіку. Ён распавядае: «''Я сапраўды, сапраўды закасаў рукавы і ўзяў на сябе абавязак вучыць слова за словам, і ў мяне ўжо было напаўправільнае вымаўленне, калі мы пачалі працу''». Джонсу прыходзілася грыміравацца на працягу пяці гадзін штодня, і ён практыкаваўся ўвесь гэты час, пры гэтым грымёры папраўлялі яго, калі той памыляўся<ref name="CanMag, on Doug Jones" />. Пазней Дэль Тора вырашыў дубліраваць Джонса голасам Пабла Адана, «''аўтарытэтнага тэатральнага акцёра''», але намаганні Джонса ўсё адно мелі каштоўнасць, бо Адану было значна прасцей чытаць тэкст так, каб ён адпавядаў рухам вуснаў Джонса<ref name="Straight" />. === Здымкі і візуальныя эфекты === [[Файл:Pradera_del_Laberinto_del_Fauno.jpg|міні|Хваёвы лес непадалёк ад Cеговіі, у якім была знята большая частка фільма.]] Здымкі фільма адбываліся на працягу адзінаццаці тыдняў з [[11 ліпеня]] па [[15 кастрычніка]] [[2005]] года<ref name="IMDb, Filming & Production" />{{sfn|Mar Diestro-Dópido, Pan's Labyrinth|2013|p=100}}. Здымкі праходзілі ў [[Мадрыд]]зе і ў [[Хвоя звычайная|хваёвым]] лесе, што знаходзіцца ў Сьера-дэ-Гуадарама, у Цэнтральнай [[Іспанія|Іспаніі]]. Аператар [[Гільерма Навара]] казаў, што «''пасля працы ў Галівудзе над іншымі фільмамі і ў іншых рэжысёраў, праца на роднай мове і ў разнастайных дэкарацыях дапамагла яму вярнуцца да тых першапачатковых прычын, з-за якіх ён хацеў здымаць кіно. У асноўным гэта жаданне апавядаць гісторыі цалкам свабодна, дазваляючы відэашэрагу сапраўды спрыяць расказу''»<ref name="ASC, John Calhoun review" />. Пры здымках важным момантам было дабіцца візуальнага размежавання рэальнага і фэнтэзійнага свету. Рэжысёр тлумачыць: «''Гэта як інь і ян: фэнтэзійны свет жаноцкі, проста-такі вутробны, з усім круглым па форме і палітрай [[Фалопіевы трубы|фалопіевых]] колераў, малінавага і залатога ў цёплым святле, бо, насамрэч, ідэя Афеліі пра рай звяртаецца да мацярынскага ўлоння. Рэальны свет мае халодныя колеры і рэзкае святло, прамыя лінейныя межы, нічога круглага, ён мужчынскі і фашысцкі. Дызайн наўмысна абсалютна сімвалічны''»<ref name="AWFJ, Guillermo del Toro interview" />. Казачны свет «''Лабірынта фаўна''» і істоты, якія яго насяляюць, часткова былі створаны пры дапамозе [[CGI (графіка)|камп’ютарнай графікі]], але ў асноўным пры дапамозе працы грымёраў і аніматронікі. Стварэннем візуальных эфектаў для фільма займалася прадпрыемства па вытворчасці візуальных эфектаў «''{{нп5|Cafe FX||en|Cafe FX}}''», для якога «''Лабірынт фаўна''» стаў 58-ым мастацкім фільмам, над якім яно працавала<ref name="New Times, Craig Shafer review" />. Агулам з бюджэту ў сямнаццаць мільёнаў долараў на візуальныя эфекты было затрачана два мільёны.<ref name="New Times, Craig Shafer review" /> У адной з пачатковых сцэн фільма Афелія сустракае [[Палачнікі|насякомае-палачніка]], які пазней пераўтвараецца ў фею. Рухі насякомага, якое пазней было створана пры дапамозе камп’ютарнай графікі, імітавалі рухі сапраўдных палачнікаў, для чаго быў запрошаны мясцовы [[Энтамалогія|энтамолаг]], які прадставіў дызайнерам магчымасць назіраць жывых насякомых. Для стварэння феі, у якую ператвараецца насякомае, дызайнеры візуальных эфектаў даследавалі рухі [[калібры]], [[Стракозы|стракоз]], а таксама танцораў<ref name="New Times, Craig Shafer review" /><ref name="AWN, on VFX" />. Пры здымках казачных істот Гільерма дэль Тора імкнуўся максімальна выкарыстоўваць аніматроніку, аднак часам яе прыходзілася замяняць камп’ютарнай графікай. Так, адным з выпрабаванняў Афеліі было атрымаць залаты ключ ад вялізарнай жабы. Першапачаткова меркавалася, што пры здымках будзе выкарыстоўвацца лялька, але з-за сырасці асяроддзя, дзе адбываліся здымкі, прыйшлося замяніць ляльку камп’ютарнай графікай. «''Cafe FX''» таксама замяніла лялечны корань мандрагоры, бо пры здымках не атрымлівалася схаваць кабелі<ref name="New Times, Craig Shafer review" /><ref name="AWN, on VFX" />. Камп’ютарныя эфекты выкарыстоўваліся таксама для замены ўсёй піратэхнікі, бо ў час здымкаў панавала засуха і былі распаўсюджаны лясныя пажары. Лічбавыя эфекты дадаваліся для кожнай успышкі пры выстралах і нават для пылу, які ўзнікаў пры пападанні куляў у дрэвы і скалы<ref name="New Times, Craig Shafer review" />. Не гледзячы на значнасць работы спецыялістаў па візуальных эфектах, яны адзначылі, што поспех карціны — гэта цалкам заслуга Дэль Тора. «''Гэта яго гісторыя, яго бачанне. Мы толькі аказвалі падтрымку гэтай гісторыі''»<ref name="New Times, Craig Shafer review" />. === Музычнае суправаджэнне і гукавы дызайн === {{Асноўны артыкул|Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}} Для напісання саўндтрэка да фільма «''Лабірынт фаўна''» [[Гільерма дэль Тора]] запрасіў іспанскага кампазітара [[Хаўер Наварэтэ|Хаўера Наварэтэ]], з якім раней ужо працаваў над фільмам «''[[Хрыбет д’ябла]]''» (2001). Рэжысёр паставіў пытанне саўндтрэка яшчэ да пачатку здымкаў. Перш за ўсё ён перадаў [[Хаўер Наварэтэ|Наварэтэ]] некалькі музычных фрагментаў «''для натхнення''» і папрасіў напісаць [[Калыханка|калыханку]]. Апісваючы сваё ўяўленне аб цэнтральнай музычнай тэме фільма, Дэль Тора казаў: «''Гэта павінна быць калыханка, якая навявала б нешта кельцкае з поўначы Іспаніі і была б поўная смутку''»<ref name="Emanuel Levy" />. З’яўленне гэтай музычнай тэмы да пачатку здымкаў мела прынцыповае значэнне для рэжысёра. З аднаго боку, гэтую мелодую ў некалькіх сцэнах павінна была напяваць гераіня [[Марыбэль Верду]] Мерседэс. З іншага боку, рэжысёр адчуваў, што гэтая мелодыя стане вызначальнай для яго бачання ўсёй гісторыі<ref name="El Laberinto del fauno booklet" />. Асноўным патрабаваннем Дэль Тора была меладычнасць і эмацыйнасць музыкі, што стала сапраўдным выпрабаваннем для кампазітара<ref name="Film Music Institute, Javier Navarrete interview" /><ref name="Movie Music International, Javier Navarrete interview" />. Калі Наварэтэ напісаў першы варыянт, рэжысёр музыку ўпадабаў, аднак палічыў яе недастаткова меладычнай. Дэль Тора адзначаў: «''Большасць кампазітараў баяцца мелодыі, але найлепшыя з калыханак якраз такія: просты матыў, што мае моц абудзіць цеплыню мацярынскага голасу''»<ref name="El Laberinto del fauno booklet" />. Наступны варыянт, прапанаваны Наварэтэ, меў мелодыю, аднак, паводле Дэль Тора, «''у ім усё яшчэ не даставала некалькіх нот, быццам ён [кампазітар] любым коштам намагаўся пазбегнуць празмернай запамінальнасці, празмернай меладычнасці''»<ref name="El Laberinto del fauno booklet" />. У выніку, мелодыя была дапрацавана, як таго жадаў рэжысёр. Па прызнанні Дэль Тора, ён канчаткова пераканаўся ў завершанасці калыханкі, калі яго дачка запатрабавала мелодую на свой {{нп5|iPod||en|iPod}}<ref name="El Laberinto del fauno booklet" />. Сам рэжысёр выкарыстоўваў калыханку ў якасці натхнення пры працы над раскадроўкай фільма<ref name="El Laberinto del fauno booklet" />. Выкарыстаны ў калыханцы [[Памер (музыка)|музычны памер]] 3/4 аказаў уплыў і на іншыя кампазіцыі саўндтрэка. Чым далей прасоўвалася праца над музычным суправаджэннем кінастужкі, тым больш рэжысёр і кампазітар прыходзілі да ўсведамлення, што музычная форма гэтай гісторыі — [[вальс]]. У выніку, асацыяцыі з вальсавай музыкай набылі добрыя персанажы і пачуцці — гэта і настальгічная іспанская мелодыя «''The Refuge''», і пачатак кампазіцыі «''The Funeral''», і мелодыя «''Waltz of the Mandrake''», дзе музычная форма адлюстравана ў назве<ref name="El Laberinto del fauno booklet" />. Запіс саўндтрэка адбываўся паралельна са стварэннем гукавога афармлення фільма<ref name="El Laberinto del fauno booklet" />, працу над якім Дэль Тора даручыў {{нп5|Марцін Эрнандэс|Марціну Эрнандэсу|en|Martin Hernández}}<ref name="Emanuel Levy" />. Эрнандэс з камандай спецыялістаў падрыхтавалі тысячы гукавых дарожак для навакольнага асяроддзя і жывых істот<ref name="Emanuel Levy" />. Рэжысёр разумеў, што канчатковы выбар паміж гукавымі эфектамі і музыкай, а таксама іх камбінаванне будзе адбывацца на стадыі мантажа. Каб адчуваць сябе больш свабодна ў мантажным пакоі, ён папрасіў Наварэтэ напісаць і прадставіць у яго распараджэнне дадатковую колькасць музычных тэм. Паколькі такім чынам музыкі апынулася больш, чым патрэбна, у выніковым мантажы фільма некаторыя кампазіцыі прыйшлося моцна ўрэзаць, а ад некаторых увогуле адмовіцца. Аднак, пры выпуску саўндтрэка рэжысёр настаяў, каб у альбом былі ўключаны ўсе кампазіцыі, якія Наварэтэ напісаў да фільма<ref name="El Laberinto del fauno booklet" /><ref name="AllMusic" />. Альбом быў запісаны на студыі «''{{нп5|Barrandov Studio|Барандаў|en|Barrandov Studios}}''» ([[Прага]]), звядзенне музыкі выконвалася на студыі «''Soundtrack''» ([[Барселона]])<ref name="MusicBrainz" /><ref name="Discogs" />. Альбом быў выпушчаны 23 кастрычніка 2006 года [[Лэйбл гуказапісу|лэйблам]] «''{{нп5|Milan Records||en|Milan Records}}''»<ref name="Rate Your Music" />. Спалучэнне музыкі і гукавога дызайну стварыла атмасферу, якую Дэль Тора апісаў як «''вельмі выразную, вельмі грандыёзную, у некаторых аспектах падобную на казку''»<ref name="Emanuel Levy" />. == Выхад і прызнанне == === Пракат і зборы === [[Файл:Pan's_Labyrinth_premiere.jpg|злева|міні|264x264пкс|Івана Бакера і Гільерма дэль Тора ў Elgin Theatre у [[Таронта]].]] {| class="wikitable infobox collapsible sortable" style="float: right; font-size: 80%; text-align: center; vertical-align:middle; margin:0.5em 0 0.5em 1em; padding:0;" cellpadding="0" cellspacing="0"" !colspan="3" style="background:#d1dbdf; padding:0 0 0 2.5em; text-align: center; font-size:120%;"|Зборы |- !style="background-color: #e8f4f8;"|Краіна !style="background-color: #e8f4f8;"|Прэм’ера !style="background-color: #e8f4f8;"|Зборы |- |[[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] || align="center" data-sort-value="2006-12-29"|29.12.2006 || $37,634,615 |- |[[Іспанія]] || align="center" data-sort-value="2006-10-11"|11.10.2006 || $11,774,227 |- |[[Мексіка]] || align="center" data-sort-value="2006-10-20"|20.10.2006 || $6,883,588 |- |[[Вялікабрытанія]] || align="center" data-sort-value="2006-11-24"|24.11.2006 || $5,556,152 |- |[[Паўднёвая Карэя|Паўд. Карэя]] || align="center" data-sort-value="2006-11-30"|30.11.2006 || $2,897,045 |- |[[Францыя]] || align="center" data-sort-value="2006-11-01"|01.11.2006 || $2,411,020 |- |[[Германія]] || align="center" data-sort-value="2007-02-22"|22.02.2007 || $2,294,316 |- |[[Аўстралія]] || align="center" data-sort-value="2007-01-18"|18.01.2007 || $1,907,570 |- |[[Грэцыя]] || align="center" data-sort-value="2007-02-08"|08.02.2007 || $1,159,900 |} Прэм’ера фільма адбылася 27 мая [[2006]] года ў межах конкурснай праграмы [[Канскі кінафестываль 2006|59-га Канскага кінафестывалю]]<ref name="IMDb, Release Info" />. Пасля прэм’ернага паказу фільм быў ушанаваны 22-хвіліннай авацыяй стоячы, адной з самых працяглых авацый у гісторыі кінафестывалю<ref name="MTV, on Dark fantasy" /><ref name="Emanuel Levy" /><ref name="Seattle Times, Rene Rodriguez review" />. [[10 верасня]] [[2006]] года фільм быў сустрэты авацыяй стоячы на [[Кінафестываль у Таронта|Міжнародным кінафестывалі ў Таронта]]<ref name="FirstShowing" />, дзе адбыўся яго першы паказ на [[Амерыка|Амерыканскім кантыненце]]. У шырокі пракат стужка ўпершыню трапіла 11 кастрычніка 2006 года ў [[Іспанія|Іспаніі]], услед за тым 20 кастрычніка ў [[Мексіка|Мексіцы]]. На працягу лістапада прэм’еры адбыліся ў [[Францыя|Францыі]], [[Сербія|Сербіі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Італія|Італіі]], [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], [[Расія|Расіі]] і [[Сінгапур]]ы. У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] фільм спачатку быў выпушчаны ў абмежаваны пракат 29 снежня 2006 года, а калі 19 студзеня [[2007]] года пачаўся шырокі пракат, то фільм быў паказаны ў 1143 [[кінатэатр]]ах<ref name="Box Office Mojo" />. Прэм’ера фільма ў [[Беларусь|Беларусі]] адбылася 12 студзеня 2007 года ў межах праекту «''Канаманія''» ў [[Мінск]]у ў кінатэатры «''[[Дом кіно (Мінск)|Дом кіно]]''». Фільм ішоў у абмежаваным пракаце з 12 па 21 студзеня<ref name="Naviny.By, Канномания" />. Зборы карціны перавысілі мільён долараў у дзевяці краінах: [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ($37,634,615), [[Іспанія]] ($11,774,227), [[Мексіка]] ($6,883,588), [[Вялікабрытанія]] ($5,556,152), [[Паўднёвая Карэя]] ($2,897,045), [[Францыя]] ($2,411,020), [[Германія]] ($2,294,316), [[Аўстралія]] ($1,907,570), [[Грэцыя]] ($1,159,900)<ref name="Box Office Mojo" />. 12 сакавіка 2007 года фільм быў выпушчаны на [[DVD]] у Вялікабрытаніі фірмай «Optimum Releasing» спецыяльным двухдыскавым выданнем. 15 мая 2007 года кампанія «{{нп5|New Line Home Entertainment||en|New Line Home Entertainment}}» выпусціла дыск у ЗША. Гэты выпуск быў прадстаўлены як у аднадыскавай версіі, так і ў спецыяльнай двухдыскавай з дадатковай DTS-ES аўдыядарожкай, якой не было ў брытанскім выданні. Высакаякасная версія «''Лабірынта фаўна''» была выпушчана ў снежні 2007 года на [[Blu-ray]] і ў {{нп5|HD DVD||en|HD DVD}} фармаце. Неўзабаве студыя New Line заявіла, што пераходзіць выключна на Blu-ray, і такім чынам «''Лабірынт фаўна''» стаў першым і апошнім выданнем студыі ў фармаце HD DVD<ref name="High-Def Digest, New Line Transition to Blu-ray" />. У кастрычніку 2016 года «{{нп5|The Criterion Collection||en|The Criterion Collection}}» перавыдала фільм на Blu-ray у ЗША. Версія фільма на {{нп5|Ultra HD Blu-ray||en|Ultra HD Blu-ray}} была выпушчана 1 кастрычніка 2019 года кампаніяй «{{нп5|Warner Bros. Home Entertainment||en|Warner Bros. Home Entertainment}}» з рэмастэрынгам для 4K<ref name="HD Report, Pan’s Labyrinth 4K release" />. Да 20-й гадавіны выхаду фільма была зроблена 4K-рэстаўрацыя, якая праводзілася на аснове арыгінальнага 35-мм негатыва. Рэжысёр асабіста кантраляваў працэс рэстаўрацыі на кожным этапе. Фільм стаў удзельнікам [[Канскі кінафестываль 2026|79-га Канскага кінафестывалю]] ў межах праграмы «Cannes Classics» і быў паказаны 12 мая 2026 года перад фільмам адкрыцця<ref name="Variety, on 2026 restoration" />. === Ацэнкі і крытыка === {{Рэйтынгі |rev1 = ''[[AllMovie]]'' |rev1Score = {{rating|5|5}}<ref name="AllMovie" /> |rev2 = ''[[Chicago Reader]]'' |rev2Score = {{rating|4|4}}<ref name="Chicago Reader, Jonathan Rosenbaum review" /> |rev3 = ''[[Empire (часопіс)|Empire]]'' |rev3Score = {{rating|5|5}}<ref name="Empire, Kim Newman review" /> |rev4 = ''[[Internet Movie Database]]'' |rev4Score = {{rating|8.2|10}}<ref name="IMDb" /> |rev5 = ''[[Metacritic]]'' |rev5Score = {{rating|9.8|10}}<ref name="Metacritic" /> |rev6 = ''[[New York Daily News]]'' |rev6Score = {{rating|4|4}}<ref name="New York Daily News, Jack Mathews review" /> |rev7 = ''[[New York Post]]'' |rev7Score = {{rating|4|4}}<ref name="New York Post, Lou Lumenick review" /> |rev8 = ''[[Review Graveyard]]'' |rev8Score = {{rating|9|10}}<ref name="Review Graveyard" /> |rev9 = ''[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]'' |rev9Score = {{rating|4|4}}<ref name="Roger Ebert review" /> |rev10 = ''[[Rolling Stone]]'' |rev10Score = {{rating|4|4}}<ref name="Rolling Stone, Peter Travers review" /> |rev11 = ''[[Rotten Tomatoes]]'' |rev11Score = {{rating|9.5|10}}<ref name="Rotten Tomatoes" /> |rev12 = ''[[The Globe and Mail]]'' |rev12Score = {{rating|4|4}}<ref name="Globe and Mail, Liam Lacey review" /> |rev13 = ''[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]'' |rev13Score = {{rating|9|10}}<ref name="Nasha Niva" /> }} «''Лабірынт фаўна''» атрымаў практычна ўсеагульнае прызнанне крытыкаў. Так, агрэгатар крытычных аглядаў «''[[Metacritic]]''» дае фільму ўсярэдненую ацэнку ў 98 балаў са 100 на аснове 37 рэцэнзій прафесійных крытыкаў<ref name="Metacritic" />. Такі ўзровень ухвалення ўзносіць карціну на гэтым рэсурсе на першае месца ў дзесяцігоддзі<ref name="Metacritic, Best Movies of the Decade" /> і на сямнаццатае месца сярод найлепшых фільмаў усіх часоў<ref name="Metacritic, Best Movies of All Time" />. На агрэгатары крытычных аглядаў «''[[Rotten Tomatoes]]''» сярод 239 рэцэнзентаў станоўчую ацэнку фільму далі 227 крытыкаў, што складае 95 %<ref name="Rotten Tomatoes" />. Абагуленае меркаванне крытыкаў сфармулявана наступным чынам: {{Цытата|«Лабірынт фаўна» — гэта «Аліса ў краіне цудаў» для дарослых, у якой жахі рэальнасці і фантазіі зліліся ў адно неверагоднае чароўнае паданне<ref name="Rotten Tomatoes" />.}} Кінакрытык [[Роджэр Эберт]] у сваім аглядзе назваў «''Лабірынт фаўна''» «''адным з найлепшых фэнтэзі-фільмаў''», адзначыўшы яго чатырма зоркамі з чатырох і занёсшы ў свой спіс «''[[Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)|Выдатных фільмаў]]''». Падводзячы вынік, Роджэр Эберт заключыў: «''На маю думку, гэтакую магутнасць „Лабірынту фаўна“ надае тое, што Дэль Тора аб’ядноўвае дзве рэчаіснасці, яўна несумяшчальныя адна з другой, і прытым настойвае на праўдзівасці абедзвюх да канца . Тут няма сярэдніх выйсцяў і любыя небяспекі, што ёсць у адным свеце — будуць і ў другім''»<ref name="Roger Ebert review" />. Аглядальнік з «''{{нп5|New York Daily News||en|New York Daily News}}''» таксама пацведзіў важнасць дваістасці ў фільме: «''Звычайна гэта блытае, але не гэтага разу. Непаразуменне наўмыснае і патрэбнае, і пад канец гісторыя (расказаная хоць па-іспанску, хоць англійскімі субцітрамі) становіцца такой жа пачуццёва гнятучай, як „Дзённік Ганны Франк“'', ''на які яна пэўным чынам падобна''»<ref name="New York Daily News, Jack Mathews review" />. Кінакрытык {{нп5|Кім Ньюман||en|Kim Newman}} прыйшоў у захапленне ад майстэрскага змяшання жанраў. У заключэнні сваёй рэцэнзіі ён ахарактарызаваў фільм наступным чынам: «''Змрочны, мудрагелісты і прыгожы, ён пераплятае казачнае фэнтэзі з ваенным фільмам жахаў, ствараючы ашаламляльны эфект''»<ref name="Empire, Kim Newman review" />. Падобную думку выказаў рэцэнзент з «''{{нп5|The Globe and Mail||en|The Globe and Mail}}''»: «''Гэта не падобна ні на адзін фільм, які вы бачылі раней, запамінальная сумесь жахаў, гісторыі і фэнтэзі, якая працуе адначасова на ўсіх узроўнях''»<ref name="Globe and Mail, Liam Lacey review" />. Рэцэнзенты высока ацанілі акцёрскую ігру ў кінакарціне. [[Кенет Туран]] з «''[[Los Angeles Times]]''» выказаў думку, што ў «''Лабірынце фаўна''» Дэль Тора ўдалося сабраць налепшы акцёрскі ансамбль у сваёй кар’еры<ref name="Los Angeles Times, Kenneth Turan review" />. Аглядальнік з «''[[The Hollywood Reporter]]''» зрабіў наступнае падагульненне: «''Усе выканаўцы добрыя: ураўнаважаная і прыгожая [[Івана Бакера|Бакера]] ў ролі Афеліі, энергічная і моцная духам [[Марыбэль Верду|Верду]] ў ролі мяцежнай Мерсэдэс. [[Сержы Лопес|Лопес]] выдатна іграе азвярэлага капітана, непапраўнага злыдня, якога можна параўнаць з нацыстам [[Рэйф Файнс|Рэйфа Файнса]] ў „[[Спіс Шындлера|Спісе Шындлера]]“''»<ref name="Hollywood Reporter, Ray Bennett review" />. Падобную пахвалу выказаў і рэцэнзент з «''{{нп5|New York Daily News||en|New York Daily News}}''»: «''Лопес іграе капітана з такой жа спакойнай, сацыяпатычнай перакананасцю, з якой Рэйф Файнс паказаў камандзіра нацысцкага лагера Амона Гёта ў „Спісе Шындлера“. [[Арыядна Хіль|Хіль]] раздзірае душу роллю маці, якая не можа абараніць сваё дзіця, а Бакера ў сваёй першай буйной ролі паказвае найлепшую дзіцячую ігру ў год багаты добрымі дзіцячымі вобразамі''»<ref name="New York Daily News, Jack Mathews review" />. Высокай ацэнкі крытыкаў удастоіліся мастак-пастаноўшчык і майстры па візуальных эфектах. {{нп5|Джасцін Чанг||en|Justin Chang}} з «''[[Variety]]''» адзначыў умеранасць выкарстання камп’ютарнай графікі: «''Нягледзячы на высокі ўзровень стылізацыі выявы, лічбавыя эфекты прымяняецца ашчадна і дакладна, ніколі не ператвараючыся ў візуальную празмернасць''»<ref name="Variety, Justin Chang review" />. {{нп5|Пол Джуліян Сміт||en|Paul Julian Smith}}, аналізуючы фільм, заявіў: «''У тэхнічнай дасканаласці сюжэта, здымак і мантажу (не кажучы ўжо пра скрупулёзнае мастацкае афармленне і майстэрскія аніматронныя і лічбавыя эфекты), ён прапануе новую мадэль сусветнай кінавытворчасці''»<ref name="Film Quarterly, Paul Julian Smith article" />. {{нп5|Лу Люменік||en|Lou Lumenick}} з «''[[New York Post]]''» назваў «''Лабірынт фаўна''» найлепшым фэнтэзі-фільмам з часоў «''[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Уладара пярсцёнкаў]]''»<ref name="New York Post, Lou Lumenick review" />. Аглядальнік з «''{{нп5|New York Daily News||en|New York Daily News}}''» паставіў Гільерма Дэль Тора ў адзін шэраг з такімі класікамі, як [[Жан Както]], [[Федэрыка Феліні]] і [[Луіс Буньюэль]]<ref name="New York Daily News, Jack Mathews review" />. [[Марк Кермад]] з «''{{нп5|The Observer||en|The Observer}}''» заявіў, што Дэль Тора «''стварыў „[[Грамадзянін Кейн|Грамадзяніна Кейна]]“ фэнтэзійнага кіно, шэдэўр, цалкам створаны на яго ўласных умовах''»<ref name="Guardian, Mark Kermode review" />. Гледачы таксама адзначылі фільм высокімі рэйтынгамі на рэсурсах, прысвечаных кіно: 4.5/5 на сайце «''[[AllMovie]]''»<ref name="AllMovie" />, 3.9/5 на сайце «''[[AlloCiné]]''»<ref name="AlloCiné" />, 7.2/10 на сайце «''[[FilmAffinity]]''»<ref name="FilmAffinity" />, 8.2/10 на сайце «''[[Internet Movie Database|IMDb]]''»<ref name="IMDb" />, 91/100 на сайце «''[[Rotten Tomatoes]]''»<ref name="Rotten Tomatoes" />, 7.6/10 на сайце «''[[КиноПоиск]]''»<ref name="KinoPoisk" />. === Спісы === Падводзячы вынікі [[2006 год у гісторыі кіно|2006 года ў вобласці кіно]] многія крытыкі ўнеслі карціну ў дзясятку найлепшых фільмаў года. Амерыканскі кінакрытык [[Роджэр Эберт]] аддаў 1-е месца «''Лабірынту фаўна''» яшчэ да таго, як скончыў агляд усіх фільмаў таго года, выказаўшы перакананасць, што ніводзін фільм не прымусіць яго перамяніць меркаванне<ref name="Roger Ebert, Best of 2006" />. Ніжэй прыведзены спіс перыядычных выданняў, якія ўнеслі карціну ў свае спісы найлепшых фільмаў года<ref name="Metacritic, Top Ten Lists 2006" />: {{Калонкі|2}} * 1-е месца — [[Марк Кермад]], «''{{нп5|The Observer||en|The Observer}}''» * 1-е месца — [[Эндру О’Хехір]], «''{{нп5|Salon.com|Salon|en|Salon.com}}''» * 1-е месца — [[Роджэр Эберт]], «''{{нп5|Chicago Sun-Times||en|Chicago Sun-Times}}''» * 1-е месца — {{нп5|Лу Люменік||en|Lou Lumenick}}, «''[[New York Post]]''» * 1-е месца — [[Марджары Баўмгартэн]], «''{{нп5|The Austin Chronicle||en|The Austin Chronicle}}''» * 1-е месца — {{нп5|Рычард Корліс||en|Richard Corliss}}, «''[[Time]]''» * 1-е месца — {{нп5|Шон Леві (пісьменнік)|Шон Леві|en|Shawn Levy (writer)}}, «''{{нп5|The Oregonian||en|The Oregonian}}''» * 1-е месца — «''{{нп5|Film Threat||en|Film Threat}}''» * 2-е месца — «''[[Empire (часопіс)|Empire]]''» * 2-е месца — {{нп5|Энтані Олівер Скот||en|A. O. Scott}}, «''[[The New York Times]]''» * 2-е месца — [[Эн Хорнадэй]], «''[[Washington Post|The Washington Post]]''» * 2-е месца — [[Джэк Мэцьюз]], «''{{нп5|New York Daily News||en|New York Daily News}}''» * 2-е месца — [[Марк Саўлаў]], «''{{нп5|The Austin Chronicle||en|The Austin Chronicle}}''» * 2-е месца — [[Пітэр Хартлаўб]], «''{{нп5|San Francisco Chronicle||en|San Francisco Chronicle}}''» * 2-е месца — {{нп5|Стывен Холдэн||en|Stephen Holden}}, «''[[The New York Times]]''» * 3-е месца — [[Кіт Фіпс]], «''[[The A.V. Club]]''» * 3-е месца — [[Лоўрэнс Топман]], «''{{нп5|The Charlotte Observer||en|The Charlotte Observer}}''» * 3-е месца — {{нп5|Ліза Шварцбаўм||en|Lisa Schwarzbaum}}, «''[[Entertainment Weekly]]''» * 3-е месца — [[Рэй Бэнэт]], «''[[The Hollywood Reporter]]''» * 3-е месца — [[Рэнэ Радрыгес]], «''{{нп5|The Miami Herald||en|Miami Herald}}''» * 3-е месца — [[Рычард Джэймс Хэвіс]], «''[[The Hollywood Reporter]]''» * 4-е месца — {{нп5|Стэфані Захарэк||en|Stephanie Zacharek}}, «''{{нп5|Salon.com|Salon|en|Salon.com}}''» * 5-е месца — [[Майкл Уілмінгтан]], «''[[Чыкага Трыб’юн|Chicago Tribune]]''» * 6-е месца — {{нп5|Глен Кені||en|Glenn Kenny}}, «''[[Premiere (часопіс)|Premiere]]''» * 6-е месца — [[Ноэль Мюрэй]], «''[[The A.V. Club]]''» * 7-е месца — {{нп5|Клаўдзія Пуіг||en|Claudia Puig}}, «''{{нп5|USA Today||en|USA Today}}''» * 8-е месца — [[Кенет Туран]], «''[[Los Angeles Times]]''» * 9-е месца — [[Кевін Краст]], «''[[Los Angeles Times]]''» * 9-е месца — {{нп5|Кірк Ханікат||de|Kirk Honeycutt}}, «''[[The Hollywood Reporter]]''» Без месцаў: * Топ-10 — {{нп5|Тай Бэр||en|Ty Burr}}, «''[[The Boston Globe]]''» * Топ-10 — {{нп5|Дана Стывенс (крытык)|Дана Стывенс|en|Dana Stevens (critic)}}, «''{{нп5|Slate (часопіс)|Slate|en|Slate (magazine)}}''» * Топ-10 — {{нп5|Джо Моргенштэрн||en|Joe Morgenstern}}, «''{{нп5|The Wall Street Journal||en|The Wall Street Journal}}''» * Топ-10 — [[Ліям Лэйсі]] і [[Рык Грын]], «''{{нп5|The Globe and Mail||en|The Globe and Mail}}''» * Топ-10 — [[Рут Штайн]], «''{{нп5|San Francisco Chronicle||en|San Francisco Chronicle}}''» * Топ-10 — {{нп5|Стывен Ры||en|Steven Rea}}, «''{{нп5|The Philadelphia Inquirer||en|The Philadelphia Inquirer}}''» {{Канец кал}} У 2010 годзе часопіс «''[[Empire (часопіс)|Empire]]''» аддаў «''Лабірынту фаўна''» 5 месца ў спісе 100 найлепшых неангламоўных фільмаў усіх часоў<ref name="Empire, 100 Best Films" />. У 2016 годзе фільм увайшоў у спіс [[100 найвялікшых фільмаў XXI стагоддзя па версіі BBC]]<ref name="BBC, 21st Century’s 100 greatest films" />. На сайце «''[[Internet Movie Database|IMDb]]''» станам на верасень 2022 года фільм уваходзіць у {{нп5|250 найлепшых фільмаў па версіі IMDb|спіс 250 найлепшых фільмаў|ru|250 лучших фильмов по версии IMDb}}<ref name="IMDb, Top 250" />. === Узнагароды === {{Асноўны артыкул|Спіс узнагарод і намінацый фільма «Лабірынт фаўна»}} Фестывальнае жыццё фільма «''Лабірынт фаўна''» пачалося з удзелу ў асноўным конкурсе [[Канскі кінафестываль 2006|59-га Канскага кінафестывалю]], дзе карціна была добра прынята, але не заваявала ніводнай узнагароды<ref name="Cinema Francais, Cannes 2006" />. Пазней, фільм стаў трыумфатарам фестывалю «''{{нп5|Fantasporto||en|Fantasporto}}''», дзе ўдастоіўся галоўнай узнагароды, Гран-пры Fantasporto за найлепшы фільм, а таксама ўзнагароды за найлепшую мужчынскую ролю ([[Сержы Лопес]]). На {{нп5|Кінафестываль у Палм-Спрынгс|Кінафестывалі ў Палм-Спрынгс|en|Palm Springs International Film Festival}} фільм атрымаў прэмію [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы|ФІПРЭСІ]], як найлепшы замежны фільм. На фестывалі, прысвечаным ушанаванню працы кінааператараў, «''[[Camerimage]]''», аператар фільма [[Гільерма Навара]] атрымаў галоўны прыз — «''Залатую жабу''». Падчас падвядзення вынікаў 2006 года прэміі за найлепшы фільм, найлепшы замежны фільм або найлепшы фільм на замежнай мове «''Лабірынту фаўна''» прысудзілі наступныя арганізацыі: {{нп5|Анлайн-асацыяцыя кіно і тэлебачання||pt|Prémio Online Film & Television Association}}<ref name="OFTA 2007" />, {{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Остына||en|Austin Film Critics Association}}<ref name="Austin Chronicle, AFCA 2006" />, {{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Паўднёвага ўсходу ЗША||fr|Southeastern Film Critics Association}}<ref name="SEFCA 2006" />, {{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Сент-Луіса||en|St. Louis Film Critics Association}}<ref name="SLFCA 2007" />, {{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Турцыі||en|Turkish Film Critics Association}}, {{нп5|Кінакрытыкі Нью-Ёрка анлайн||en|New York Film Critics Online}}<ref name="Rotten Tomatoes, NYFCO 2006" />, {{нп5|Кола кінакрытыкаў Аклахомы||fr|Oklahoma Film Critics Circle}}, {{нп5|Кола кінакрытыкаў раёна заліва Сан-Францыска|Кола кінакрытыкаў Сан-Францыска|en|San Francisco Bay Area Film Critics Circle}}<ref name="SFGATE, SFFCC 2006" />, {{нп5|Кола кінакрытыкаў Фларыды||en|Florida Film Critics Circle}}, [[Нацыянальнае таварыства кінакрытыкаў ЗША]]<ref name="NSFC 2007" />, {{нп5|Таварыства анлайн-кінакрытыкаў||en|Online Film Critics Society}}<ref name="OFCS 2007" />, {{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Бостана||en|Boston Society of Film Critics}}<ref name="BSFC 2000s" />, {{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Лас-Вегаса||fr|Las Vegas Film Critics Society}}<ref name="LVFCS, Sierra Award Winners" />. Прэміяльны сезон 2007 года прынёс «''Лабірынту фаўна''» шэраг нацыянальных кінапрэмій, сярод якіх: * 9 мексіканскіх прэмій «''[[Арыэль (прэмія)|Арыэль]]''» (Найлепшы фільм, Найлепшы рэжысёр, Найлепшая актрыса, Найлепшая аператарская праца, Найлепшая музыка, Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка, Найлепшы дызайн касцюмаў, Найлепшыя спецэфекты, Найлепшы грым)<ref name="El Mundo, Ariel 2007" /><ref name="El Pais, Ariel 2007" /><ref name="La Vanguardia, Ariel 2007" /> * 7 іспанскіх прэмій «''[[Гоя (прэмія)|Гоя]]''» (Найлепшы арыгінальны сцэнарый, Найлепшы дэбют актрысы, Найлепшая аператарская праца, Найлепшы мантаж, Найлепшыя грым і прычоскі, Найлепшы гук, Найлепшыя спецэфекты)<ref name="Goya 2007" /><ref name="El Mundo, Goya 2007" /> * 3 амерыканскія прэміі «''[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]''» (Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка, Найлепшая аператарская праца, Найлепшы грым)<ref name="Oscar 2007" /> * 3 брытанскія прэміі «''[[BAFTA]]''» (Найлепшы дызайн касцюмаў, Найлепшыя грым і прычоскі, Найлепшы неангламоўны фільм)<ref name="BAFTA 2007" /> * Дацкая прэмія «''[[Бодыль (прэмія)|Бодыль]]''» за Найлепшы неамерыканскі фільм<ref name="Bodil 2008" /> * Каталонская прэмія «''[[Сан Жордзі (кінапрэмія)|Сан Жордзі]]''» за Найлепшы фільм<ref name="Europa Press, Sant Jordi 2007" /> Паводле рэсурса «''[[Internet Movie Database]]''» агулам фільм быў адзначаны 109 кінаўзнагародамі і яшчэ 115 намінацыямі<ref name="IMDb, Awards" />. == Вобразы і тэмы == [[Файл:SekienTenome.jpg|злева|міні|Тарыяма Сэкіэн. «''Тэномэ''».]] Адну з найважнейшых роляў у кінастужцы мае вобраз Фаўна. Іспанская назва фільма адносіць гледачоў да [[фаўн]]аў [[Рымская міфалогія|Рымскай міфалогіі]], «''адначасова істотаў разбурэння і істотаў выхавання і жыцця''»<ref name="SciFi, Del Toro and Baquero interview" />. У той жа час, [[Англійская мова|англійская]], [[Нямецкая мова|нямецкая]] і [[Французская мова|французская]] назвы адсылаюць гледача да фаўнападобнага грэчаскага бажаства [[Пан (міфалогія)|Пана]]. Дэль Тора, аднак, заяўляў, што гэта ўсяго толькі недакладнасць перакладу і яго Фаўн не мае да Пана ніякага дачынення<ref name="SciFi, Del Toro and Baquero interview" />. Паводле першапачатковай задумы, Фаўн мусіў быць класічным паўчалавекам паўказлом. Але ў выніку развіцця вобразу Фаўн стаў істотай з казліным тварам, якая амаль цалкам складаецца з зямлі, імху, лазы і кары дрэў. Ён падазроная істота, якая адначасова пакідае ўражанне надзейнасці і ў той жа час дае прычыны наогул яму не давяраць. «''Фаўн — сатыр, які ахоўвае лабірынт, — з’яўляецца загадкай, ён то гуллівы, то ўгодлівы, то люты. Па сутнасці, гэта яго характар''», — адзначае Дэль Тора. — «''У класічнай міфалогіі сатыры не з’яўляюцца ні добрымі, ні злымі. Гэта гарэзныя, неадназначныя істоты, здольныя забіць чалавека або спарадзіць поле кветак. Яны — прырода: раўнадушная, але нейтральная. Фаўн з’яўляецца пасланцам, выпрабавальнікам, які будзе падштурхоўваць Афелію да раскрыцця свайго ўласнага духу або да правалу ў гэтым''»<ref name="Emanuel Levy" />. Пры стварэнні вобраза Фаўна Дэль Тора імкнуўся пакласці ў яго аснову мужчынскі пачатак, не столькі агрэсіўнасць, колькі мудрагелістасць. «''Я памятаю, як размаўляў з Дагам Джонсам, калі ён упершыню пачаў працаваць над роллю і сказаў: „Больш [[Мік Джагер|Міка Джагера]], менш [[Дэвід Боўі|Дэвіда Боўі]]!“ Я хацеў, каб фаўн меў якасці рок-зоркі. Усё, што датычылася фаўна і яго асобы, мусіла быць мужчынскім, бо трэба было сутыкнуць жаночую энергію дзяўчынкі з нечым маналітным''»<ref name="Guardian, Mark Kermode review" />. Дэль Тора сцвярджае, што ў вобразах некаторых істот хацеў прадэманстраваць пэўныя палітычныя сілы. Так, па сцвярджэнні рэжысёра, Бледны Чалавек мусіў сімвалізаваць фашызм і царкву, якая паглынае дзяцей<ref name="Guardian, Mark Kermode review" /><ref name="ScreenAnarchy, Guillermo del Toro interview" />. Таксама правобраз Бледнага Чалавека — істоты з вачыма ў далонях — можна сустрэць у японскай міфалогіі. Імя пачвары {{нп5|Тэномэ||en|Tenome}} (''Te-no-me'') непасрэдна і азначае «''вочы на руках''»<ref name="Scary for Kids, Pale Man" />. Насуперак таму, што паводле задумы Дэль Тора, пачвара з вачыма ў далонях мусіла сімвалізаваць [[Каталіцтва|Каталіцкі касцёл]], сам фільм мае відавочны ўплыў каталіцкіх поглядаў і неадназначную рэлігійную ацэнку. Сам Дэль Тора сцвярджае, што лічыць «''Лабірынт фаўна''» «''чыста свецкім фільмам, імправізацыяй міраніна на тэму каталіцкіх догмаў''», у той час як яго сябар і калега [[Алехандра Гансалес Іньярыту]] назваў фільм «''сапраўдным каталіцкім фільмам''»<ref name="Guardian, Pan's people" />. Дэль Тора аднак пацвярджае, што «''адкупленне праз кроў''» і «''перараджэнне праз ахвярапрынашэнне''» ўзяты ім з каталіцтва<ref name="ScreenAnarchy, Guillermo del Toro interview" />. Адной з важных тэм, якія падымае Дэль Тора ў фільме, з’яўляецца бессмяроцце. Рэжысёр хацеў уключыць у фільм сцэну, дзе Афелія распавядае свайму яшчэ ненароджанаму браціку казку пра цмока. У гэтай казцы цмок па імені Вараніум Сілекс ахоўвае гару, акружаную цернямі, на вяршыні якой расце сіняя ружа, здольная дараваць несмяротнасць. Цмок і церні адпужвалі ад ружы многіх людзей, якія больш жадалі пазбегнуць болю, чым атрымаць яе дар. Хоць сцэна была тэматычна важнай, яна не была знята з-за недахопу часу і бюджэту і ў выніку з’явілася ў фільме ў візуальна больш спрошчанай версіі<ref name="John Howe, Forging (More) Dragons" />. У дачыненні да таго, ці з’яўляецца казачны свет у фільме рэальнасцю ці фантазіяй Афеліі, Дэль Тора заявіў у інтэрв’ю, што, хоць ён лічыць гэты свет рэальным, аднак фільм «''павінен успрымацца кожным па-свойму. Гэта мусіць быць пытаннем для асабістага абмеркавання''». Між тым ён згадаў, што ў фільме ёсць некалькі намёкаў, якія ўказваюць на сапраўднасць казачнага свету<ref name="ScreenAnarchy, Guillermo del Toro interview" />. У іншым месцы Дэль Тора ўдакладняе, што казачныя элементы фільма могуць успрымацца як «''духоўная рэальнасць''»<ref name="AwardsDaily" />. == Уплывы == === Літаратурныя ўплывы === Сярод літаратурных прац, з якіх Дэль Тора чэрпаў натхненне, варта адзначыць кнігі [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]] пра Алісу, збор апавяданняў [[Хорхэ Луіс Борхес|Хорхе Луіса Борхеса]] «''{{нп5|Вымыслы||en|Ficciones}}''», творы {{нп5|Артур Мэкен|Артура Мэкена|en|Arthur Machen}} «''{{нп5|Вялікі бог Пан||en|The Great God Pan}}''» і «''{{нп5|Белыя людзі||en|The White People}}''», кнігу {{нп5|Лорд Дансені|Лорда Дансені|en|Lord Dunsany}} «''Блаславенне Пана''», зборнік {{нп5|Алджэрнан Блэквуд|Алджэрнана Блэквуда|en|Algernon Blackwood}} «''Сад Пана''». Кінакрытык [[Марк Кермад]] называе сярод магчымых крыніц натхнення «''{{нп5|Кніга крыві|Кнігу крыві|en|Books of Blood}}''» {{нп5|Клайв Баркер|Клайва Баркера|en|Clive Barker}}<ref name="Guardian, Mark Kermode review" />. Даследчык {{нп5|Пол Джуліян Сміт||en|Paul Julian Smith}} звяртае ўвагу, што Афелію часта лаюць за чытанне казак. Па яго меркаванні, гэта моцна нагадвае нацыянальны наратыў Іспаніі, «''[[Дон Кіхот (раман)|Дон Кіхот]]а''», у якім фантастычная літаратура таксама пераўтварае штодзённы досвед ізгоя ў нешта фантастычнае. «''Можа быць, не выпадкова асноўнае месца дзеяння фільма — млын, хоць і пазбаўлены вялізных ветразяў, якія спарадзілі самы вядомы подзвіг рыцара''», — дадае даследчык<ref name="Film Quarterly, Paul Julian Smith article" />. Яшчэ на пачатку вытворчасці карціны ў 2004 годзе Дэль Тора адзначаў: «''Пан — арыгінальная гісторыя. Некаторыя з маіх улюбёных пісьменнікаў (Борхес, Блэквуд, Мэкен, Дансені) даследавалі вобраз бога Пана і сімвал лабірынта. Гэтыя рэчы я лічу надзвычайнымі, спрабую змешваць іх і гуляцца з імі''»<ref name="Del Toro Films" />. === Уплыў выяўленчага мастацтва === [[Файл:Francisco de Goya, Saturno devorando a su hijo (1819-1823).jpg|thumb|[[Франсіска Гоя]]. «''[[Сатурн, які пажырае свайго сына]]''» (каля 1819—1823).]] Значны ўплыў на «''Лабірынт фаўна''» аказалі творы выяўленчага мастацтва, сярод якіх карціны вядомых майстроў, а таксама працы ілюстратараў. Сярод апошніх, Дэль Тора асабліва акцэнтуе ўвагу на працах [[Артур Рэкхэм|Артура Рэкхэма]]<ref name="Emanuel Levy" />. Падабенства «''Лабірынт фаўна''» з яго ілюстрацыямі можна ўбачыць, напрыклад, «''у вялікіх, вузлаватых, першабытных дрэвах''», — кажа рэжысёр<ref name="Guardian, Pan's people" />. У іншым месцы Дэль Тора дадае яшчэ некалькі важных для яго імён: «''Мне падабаюцца ілюстрацыі да казак за аўтарствам Артура Рэкхэма, {{нп5|Эдмунд Дзюлак|Эдмунда Дзюлака|en|Edmund Dulac}} і {{нп5|Кей Нільсэн|Кея Нільсэна|en|Kay Nielsen}}, і я застаюся ў захапленні ад таго, як яны зрабілі казкі пачуццёвымі і змрочнымі. Рэкхэм, у прыватнасці, быў ключавым у гэтым фільме. У яго творчасці ёсць скажоныя падтэксты. Ягонае бачанне пераследавалі вузлаватыя, перакручаныя рэчы, маючыя скажоную волю да жыцця''»<ref name="Emanuel Levy" />. Іншай крыніцай натхнення рэжысёр называе карціны [[Франсіска Гоя|Франсіска Гоі]]. Асабліва гэта тычыцца персанажа Бледнага Чалавека: «''У адной са сцэн Бледны Чалавек адкусвае галовы феям. Гэта сышло непасрэдна з карціны Гоі „[[Сатурн, які пажырае свайго сына]]“''»<ref name="Guardian, Pan's people" />. Даследчык {{нп5|Пол Джуліян Сміт||en|Paul Julian Smith}} заўважае падабенства «''Лабірынта фаўна''» з карцінамі [[Дыега Веласкес]]а: «''Калі мы пераходзім да інтэр’ераў млына, асноўнага месца дзеяння, залацістае святло падае на цёмна-карычневую драўляную мэблю. Пажылыя жанчыны пад наглядам стальной ахмістрыні Мерсэдэс наразаюць карняплоды або трыбушаць трусоў. Гэтая сцэна і эстэтыка нагадваюць Веласкеса (напрыклад, карціну „{{нп5|Старая гатуе яешню||en|Old Woman Frying Eggs}}“)''»<ref name="Film Quarterly, Paul Julian Smith article" />. === Кінематаграфічныя ўплывы === Сярод фільмаў найбольш значны ўплыў на «''Лабірынт фаўна''» аказала іспанская карціна «''{{нп5|Дух вулля||en|The Spirit of the Beehive}}''» ([[1973]], рэж. [[Віктар Эрысэ]])<ref name="Empire, Kim Newman review" /><ref name="Film Quarterly, Paul Julian Smith article" />. Зняты ў франкісцкай Іспаніі, фільм пераносіць гледача ў 1940 год у спустошаную сельскую мясцовасць, дзе чарнавокая шасцігадовая дзяўчынка мае сутыкнуцца тварам у твар з безыменным жахам. Ана сустракае не фаўна, а монстра {{нп5|Віктар Франкенштэйн|Франкенштэйна|en|Victor Frankenstein}}, якога яна бачыла ў імправізаваным вясковым кінатэатры. У адным з эпізодаў фільма дзеці на ўроку вывучаюць будову чалавечага цела, размяшчаючы розныя органы на манекене, і Ане дастаюцца вочы. Гэты момант рыфмуецца з пачаткам «''Лабірынта фаўна''», дзе Афелія знаходзіць камень з выяўленым вокам, а затым вяртае яго бязвокай статуі<ref name="Film Quarterly, Paul Julian Smith article" />. Аналізуючы гэтую паралель, {{нп5|Пол Джуліян Сміт||en|Paul Julian Smith}} адзначае: «''Такім чынам, Дэль Тора не толькі паўтарае іспанскую гісторыю ў мексіканскім стылі, які ён удасканаліў у іншых месцах; ён таксама перароблівае іспанскае кіно, ператвараючы строгую і мінімалісцкую драму Эрысэ ў пышна створаную мізансцэну і надзвычайна вынаходлівую аператарскую працу''»<ref name="Film Quarterly, Paul Julian Smith article" />. Падабенства фільмаў пацвярджаў і сам Дэль Тора<ref name="Guardian, Guillermo del Toro interview, part two" />. Кінакрытык Даг Камінгс праводзіць паралель між «''Лабірынтам фаўна''» і іншым іспанскім фільмам часоў Франка — «''{{нп5|Выкармі крумкача||en|Cría Cuervos}}''» ([[1975]], рэж. [[Карлас Саура]]). Ён адзначае, што пры аналізе карціны Дэль Тора рэцэнзенты часта абмяжоўваюцца кароткімі згадкамі «''Духа вулля''», тым часам як фільм Сауры не менш багаты кропкамі судатыкнення. Галоўная гераіня «''Выкармі крумкача''», дзяўчынка па імені Ана, вымушана спрабаваць разабрацца ў прыглушаным, прыгнечаным свеце дарослых апошніх дзён рэжыму Франка. «''Яна апынаецца ў хістаннях паміж цяперашнім і мінулым, канфліктам і спекуляцыяй і, у рэшце рэшт, паміж фантазіяй і рэальнасцю. Аднак, у адрозненні ад Дэль Тора і Эрысэ, Саура звязвае ўяўленне Аны не столькі з міфалогіяй ці фальклёрам, колькі з успамінамі''»<ref name="Film Journey, Doug Cummings review" />. У інтэрв’ю [[2007]] года Дэль Тора адзначаў дзіўнае падабенства між сваім фільмам і «''Хронікамі Нарніі''»: дзеянне абодвух фільмаў адбываецца ў той жа гістарычны перыяд, яны маюць падобных па ўзросце галоўных герояў, якія сустракаюцца з міфічнымі істотамі (у прыватнасці, з фаўнам), таксама фільмы яднаюць тэмы «''непаслушэнства і выбару''». На самой справе, Дэль Тора было прапанавана зрэжысіраваць фільм «''{{нп5|Хронікі Нарніі: Леў, вядзьмарка і гардэроб||en|The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe}}''», але ён адхіліў прапанову дзеля «''Лабірынта фаўна''». Апроч «''Хронік Нарніі''» «''Лабірынт фаўна''» часта параўноўваюць з фільмамі «''{{нп5|Лабірынт (фільм, 1986)|Лабірынт|en|Labyrinth (film)}}''» (1986), «''[[Скрадзеныя прывідамі]]''» (2001), «''{{нп5|Люстэркавая маска||en|MirrorMask}}''» (2005) і «''{{нп5|Мост у Тэрабітыю||en|Bridge to Terabithia (2007 film)}}''» (2007)<ref name="Time Out, Ben Walters review" /><ref name="CanMag, Bridge to Terabithia comparison" />. Крытыкі таксама адзначалі падабенства «''Лабірынта фаўна''» з іншым фільмам Дэль Тора «''[[Хрыбет д’ябла|Хрыбтом д’ябла]]''» (2001)<ref name="Empire, Kim Newman review" />. «''Зноўку, амаль асірацелае дзіця, якое знаходзіцца ў страшнай небяспецы з боку змрочна-прыгожай, дрэннай айцоўскай фігуры падчас узрушэнняў, выкліканых Грамадзянскай вайной у Іспаніі, трапляе ў чароўны свет, які дапаўняе і без таго небяспечную рэальнасць паралелямі звышнатуральных праблем, але ў той жа час дае магчымасць для ўцёкаў''»<ref name="Empire, Kim Newman review" />. Дэль Тора пацвердзіў моцную тэматычную звязанасць гэтых фільмаў, заявіўшы, што «''Лабірынт фаўна''» варта разглядаць як нефармальны сіквэл «''Хрыбта д’ябла''», які працягвае падымаць пэўныя пытанні. Новая кінастужка Дэль Тора ўспадкавала і некалькіх акцёраў «''Хрыбта д’ябла''». Выканаўцы першапланавых роляў Карласа і Хаймэ — {{нп5|Фернанда Тыельве||en|Fernando Tielve}} і Іньіга Гарсэс — з’явіліся ў «''Лабірынце фаўна''» ў другарадных ролях салдат-партызан. == Адменены сіквэл == Паводле слоў Гільерма дэль Тора «''Лабірынт фаўна''» з’яўляецца другой часткай іспанамоўнай трылогіі, фільмы якой аб’яднаны тэматыкай [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. Падчас Канскага кінафестывалю ў маі 2006 года, Гільерма дэль Тора абвясціў, што збіраецца працягнуць працу над «''іспанскай''» трылогіяй, дзвюма першымі часткамі якой з’яўляюцца фільмы «''[[Хрыбет д’ябла]]''» (2001) і «''Лабірынт фаўна''» (2006). Для завяршаючай часткі трылогіі Гільерма дэль Тора абраў сцэнарый маладога іспанскага сцэнарыста {{нп5|Серхіа Санчэс|Серхіа Санчэса|en|Sergio G. Sánchez}} пад назвай «''3993''»<ref name="Variety, on 3993" />{{sfn|Mar Diestro-Dópido, Pan's Labyrinth|2013|p=9}}. Дзеянне гэтага фільма павінна было адбывацца ў двух часавых пласкасцях, адлюстоўваючы фантастычную сувязь Іспаніі 1993 года з Іспаніяй часоў Грамадзянскай вайны ў 1939 годзе<ref name="Variety, on 3993" />. Тым не менш, Дэль Тора адмовіўся ад праекта дзеля здымкаў фільма «''{{нп5|Хэлбой II: Залатая армія||en|Hellboy II: The Golden Army}}''». == Навелізацыя == У [[2019]] годзе выйшла навелізацыя фільма, напісаная вядомай пісьменніцай [[Карнелія Функе|Карнеліяй Функе]] (Гільерма дэль Тора ўказаны суаўтарам). У кнізе, у адрозненні ад фільма, двухсэнсоўнасць і прастора для трактовак адсутнічаюць, і ўсе цуды паказаны як стопрацэнтна рэальныя<ref name="Мир фантастики, Новелизация Лабиринта Фавна" />. == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="AllMovie">{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/v326961|title=Pan's Labyrinth (2006)|website=[[AllMovie]]|language=en|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="AllMusic">{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/pans-labyrinth-soundtrack-mw0000447593|title=Pan's Labyrinth (Soundtrack) – Javier Navarrete|website=[[AllMusic]]|language=en|access-date=2022-06-17|url-status=live}}</ref> <ref name="AlloCiné">{{cite web|url=https://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=57689.html|title=Le Labyrinthe de Pan|website=[[AlloCiné]]|language=fr|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="ASC, John Calhoun review">{{cite web|url=https://theasc.com/ac_magazine/January2007/PansLabyrinth/page1.html|title=Fear and Fantasy|author=John Calhoun|date=January 2007|website=Сайт Амерыканскага таварыства кінааператараў|language=en|access-date=2022-09-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Austin Chronicle, AFCA 2006">{{cite web|url=https://www.austinchronicle.com/screens/2007-01-05/433600/|title=Cinema's Labyrinth: The year in film, 2006|date=2007-01-05|website={{нп5|The Austin Chronicle||en|The Austin Chronicle}}|language=en|access-date=2022-01-18}}</ref> <ref name="AwardsDaily">{{cite web|url=https://www.awardsdaily.com/pans-labyrinth-a-story-that-needed-guillermo-del-toro/|title=Pan's Labyrinth: A Story that Needed Guillermo Del Toro|website=Awards Daily|language=en|access-date=2022-08-22|url-status=live}}</ref> <ref name="AWFJ, Guillermo del Toro interview">{{cite web|url=https://awfj.org/blog/2006/12/29/jennifer-merin-interviews-guillermo-del-toro-re-pans-labyrinth/|title=Jennifer Merin interviews Guillermo del Toro re “Pan’s Labyrinth”|author=Jennifer Merin|date=2006-12-29|website=Alliance of Women Film Journalists|language=en|access-date=2022-09-06|url-status=live}}</ref> <ref name="AWN, on VFX">{{cite web|url=https://www.awn.com/vfxworld/pans-labyrinth-partnering-make-fantasy-vfx-reality|title='Pan's Labyrinth': Partnering to Make Fantasy VFX a Reality|author=Tara DiLullo|date=2006-12-28|website=Animation World Network|language=en|access-date=2022-09-05|url-status=live}}</ref> <ref name="BAFTA 2007">{{cite web|url=http://awards.bafta.org/award/2007/film|title=Film in 2007|website=Сайт прэміі «''[[BAFTA]]''»|language=en|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="BBC, 21st Century’s 100 greatest films">{{cite web|url=https://www.bbc.com/culture/article/20160819-the-21st-centurys-100-greatest-films|title=The best that cinema has had to offer since 2000 as picked by 177 film critics from around the world.|date=2016-08-19|website=[[BBC]]|language=en|access-date=2022-09-09|url-status=live}}</ref> <ref name="Bodil 2008">{{cite web|url=http://www.bodilprisen.dk/aar-for-aar/2008-2/|title=2008|website=Сайт прэміі «''[[Бодыль (прэмія)|Бодыль]]''»|language=da|access-date=2021-07-23}}</ref> <ref name="Box Office Mojo">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0457430/|title=Pan's Labyrinth (2006)|website=[[Box Office Mojo]]|language=en|access-date=2021-09-13}}</ref> <ref name="BSFC 2000s">{{cite web|url=https://bostonfilmcritics.org/past-winners-2000s/|title=BSFC Winners 2000s|website=Сайт {{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Бостана||en|Boston Society of Film Critics}}|language=en|access-date=2021-11-24}}</ref> <ref name="CanMag, Bridge to Terabithia comparison">{{cite web|url=http://www.canmag.com/nw/6778-bridge-terabithia-review|title=Bridge to Terabithia a Pan's Labyrinth for Kids|author=Fred Topel|date=2007-02-15|website=CanMag|language=en|access-date=2018-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021024621/http://www.canmag.com/nw/6778-bridge-terabithia-review|archive-date=2018-10-21|url-status=dead}}</ref> <ref name="CanMag, on Doug Jones">{{cite web|url=http://www.canmag.com/news/4/3/6216|title=Doug Jones En Espanol|author=Fred Topel|date=2006-12-27|website=CanMag|language=en|access-date=2018-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110316095803/http://www.canmag.com/news/4/3/6216|archive-date=2011-03-16|url-status=dead}}</ref> <ref name="CanMag, Sergi Lopez interview">{{cite web|url=http://www.canmag.com/nw/6255-sergi-lopez-pans-labyrinth-interview|title=Sergi Lopez on Pan's Labyrinth|author=Fred Topel|date=2007-01-02|website=CanMag|language=en|access-date=2018-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070124023210/http://www.canmag.com/nw/6255-sergi-lopez-pans-labyrinth-interview|archive-date=24 студзеня 2007|url-status=dead}}</ref> <ref name="Cinema Francais, Cannes 2006">{{cite web|url=https://www.cinema-francais.fr/cannes/cannes_2006.htm|title=59ème Festival de Cannes|website=[[Le Cinema Francais]]|language=fr|access-date=2021-07-23}}</ref> <ref name="Chicago Reader, Jonathan Rosenbaum review">{{cite web|url=https://chicagoreader.com/film/thinking-inside-the-box-2/|title=Thinking Inside the Box|author=[[Джонатан Разенбаўм|Jonathan Rosenbaum]]|date=2007-01-04|website=[[Chicago Reader]]|language=en|access-date=2021-12-21}}</ref> <ref name="Collider, Guillermo Del Toro interview">{{cite web|url=https://collider.com/guillermo-del-toro-interviewed-pans-labyrinth/|title=Guillermo Del Toro Interviewed – ‘Pan’s Labyrinth’|author=Steve Weintraub|date=2007-01-03|website={{нп5|Collider||en|Collider (website)}}|language=en|access-date=2022-08-09|url-status=live}}</ref> <ref name="Del Toro Films">{{cite web|url=http://www.deltorofilms.com/forum/viewtopic.php?p=28#28|title=Answers Archive (August 2004 to Present)|website=DelToroFilms.com|language=en|access-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927050559/http://www.deltorofilms.com/forum/viewtopic.php?p=28#28|archive-date=2007-09-27|url-status=dead}}</ref> <ref name="Discogs">{{cite web|url=https://www.discogs.com/release/1082254-Javier-Navarrete-Pans-Labyrinth|title=Javier Navarrete – Pan's Labyrinth|website=[[Discogs]]|language=en|access-date=2022-06-17|url-status=live}}</ref> <ref name="El Laberinto del fauno booklet">{{cite album-notes|title=El Laberinto del fauno|others=[[Хаўер Наварэтэ|Javier Navarrete]]|year=2006|url=https://www.discogs.com/release/11498663-Javier-Navarrete-El-Laberinto-Del-Fauno/image/SW1hZ2U6MzQyMTQ2MDQ=|format=booklet|publisher={{нп5|Milan Records||en|Milan Records}}}}</ref> <ref name="El Mundo, Ariel 2007">{{cite web|url=https://www.elmundo.es/elmundo/2007/03/21/cultura/1174451988.html|title=Maribel Verdú y 'La vida secreta de las palabras', premios Ariel en México|date=2007-03-21|website={{нп5|El Mundo||en|El Mundo (Spain)}}|language=es|access-date=2021-09-06}}</ref> <ref name="El Mundo, Goya 2007">{{cite web|url=https://www.elmundo.es/especiales/2007/01/cultura/goya/nominados/index.html|title=Premios Goya 2007|website={{нп5|El Mundo||en|El Mundo (Spain)}}|language=es|access-date=2021-09-06}}</ref> <ref name="El Pais, Ariel 2007">{{cite web|url=https://elpais.com/cultura/2007/03/21/actualidad/1174431602_850215.html|title='El Laberinto del fauno' acapara los premios Ariel del cine mexicano|date=2007-03-21|website={{нп5|El País||en|El País}}|language=es|access-date=2021-09-06}}</ref> <ref name="Emanuel Levy">{{cite web|url=https://emanuellevy.com/interviews/pans-labyrinth-brilliant-del-toro-1/|title=Pan's Labyrinth Brilliant Del Toro|author={{нп5|Эмануэль Леві|Emanuel Levy|en|Emanuel Levy}}|date=2006-11-18|website=Сайт {{нп5|Эмануэль Леві|Эмануэля Леві|en|Emanuel Levy}}|language=en|access-date=2022-07-24|url-status=live}}</ref> <ref name="Empire, 100 Best Films">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/features/100-greatest-world-cinema-films/|title=The 100 Best Films Of World Cinema|author=Willow Green|date=2019-09-23|website=[[Empire (часопіс)|Empire]]|language=en|access-date=2022-09-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Empire, Kim Newman review">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/pan-labyrinth-review/|title=Pan's Labyrinth Review: Empire|author=Kim Newman|date=2006-10-27|website=[[Empire (часопіс)|Empire]]|language=en|access-date=2022-08-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Europa Press, Sant Jordi 2007">{{cite web|url=https://www.europapress.es/catalunya/noticia-rne-catalunya-entrega-premis-sant-jordi-reconocen-laberinto-fauno-veronica-echegui-20070423204820.html|title=RNE en Catalunya entrega los Premis Sant Jordi que reconocen a 'El laberinto del fauno' y Verónica Echegui|date=2007-04-23|website=[[Europa Press]]|access-date=2021-08-11}}</ref> <ref name="FilmAffinity">{{cite web|url=https://www.filmaffinity.com/es/film977734.html|title=El laberinto del fauno|website=[[FilmAffinity]]|language=es|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="Film Journey, Doug Cummings review">{{cite web|url=http://filmjourney.org/?p=907|title=Cria cuervos|author=Doug Cummings|date=2007-03-31|website=Film Journey|language=en|access-date=2021-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523190719/http://filmjourney.org/?p=907|archive-date=2021-05-23|url-status=dead}}</ref> <ref name="FilmMonthly">{{cite web|url=http://www.filmmonthly.com/Profiles/Articles/GuillermoDelToroPan/GuillermoDelToroPan.html|title=Del Toro's 'Labrynth'|author=Paul Fischer|date=2006-09-27|website=FilmMonthly|language=en|access-date=2018-04-17}}</ref> <ref name="Film Music Institute, Javier Navarrete interview">{{cite web|url=https://filmmusicinstitute.com/interview-with-javier-navarrete-3/|title=Interview with Javier Navarrete|author=Daniel Schweiger|date=2021-10-29|website=The Film Music Institute|language=en|access-date=2022-06-11|archive-date=9 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209135045/https://filmmusicinstitute.com/interview-with-javier-navarrete-3/|url-status=dead}}</ref> <ref name="Film Quarterly, Paul Julian Smith article">{{артыкул|аўтар={{нп5|Пол Джуліян Сміт|Paul Julian Smith|en|Paul Julian Smith}}.|загаловак=Pan’s Labyrinth|арыгінал=|спасылка=https://filmquarterly.org/2007/06/01/pans-labyrinth/|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Film Quarterly||en|Film Quarterly}}|тып=|месца=|выдавецтва=|год=Summer 2007|выпуск=|volume=60|нумар=4|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=}}</ref> <ref name="FirstShowing">{{cite web|url=https://www.firstshowing.net/2006/pans-labyrinth-receives-standing-ovation-at-toronto-film-fest/|title=Pan's Labyrinth Receives Standing Ovation at Toronto Film Fest|author=Alex Billington|date=2006-09-11|website=FirstShowing|language=en|access-date=2022-08-24|url-status=live}}</ref> <ref name="Globe and Mail, Liam Lacey review">{{cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/arts/pans-labyrinth/article20418233/|title=Pan's Labyrinth|author=Liam Lacey|date=2006-12-22|website={{нп5|The Globe and Mail||en|The Globe and Mail}}|language=en|access-date=2022-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816141600/https://www.theglobeandmail.com/arts/pans-labyrinth/article20418233/|archive-date=2022-08-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Goya 2007">{{cite web|url=https://www.premiosgoya.com/21-edicion/nominaciones/por-categoria/|title=Estas son las nominaciones de los Premios Goya 2007|website=Сайт прэміі «''[[Гоя (прэмія)|Гоя]]''»|language=es|access-date=2021-09-06}}</ref> <ref name="Guardian, Guillermo del Toro interview">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2006/nov/21/guardianinterviewsatbfisouthbank|title=Guillermo del Toro|author=Mark Kermode|date=2006-11-21|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2022-07-10|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Guillermo del Toro interview, part two">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2006/nov/21/guardianinterviewsatbfisouthbank1|title=Guillermo del Toro - part two|date=2006-11-21|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2022-07-10|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Mark Kermode review">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2006/nov/05/features.review1|title='Pain should not be sought - but it should never be avoided'|author=Mark Kermode|date=2006-10-05|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2022-07-10|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Pan's people">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2006/nov/17/2|title=Pan's people|author=[[Гільерма дэль Тора|Guillermo del Toro]]|date=2006-11-17|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2022-07-10|url-status=live}}</ref> <ref name="HD Report, Pan’s Labyrinth 4K release">{{cite web|url=https://hd-report.com/2019/05/04/pans-labyrinth-releasing-to-4k-ultra-hd-blu-ray/|title=Pan’s Labyrinth releasing to 4K Ultra HD Blu-ray|date=2019-05-04|website=HD Report|language=en|access-date=2022-07-13|url-status=live}}</ref> <ref name="High-Def Digest, New Line Transition to Blu-ray">{{cite web|url=https://www.highdefdigest.com/news/show/New_Line/Industry_Trends/New_Line_Details_Transition_to_Blu-ray/1351|title=New Line Details Transition to Blu-ray|author=Peter Bracke|date=2008-01-08|website=High-Def Digest|language=en|access-date=2022-07-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, Ray Bennett review">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/pans-labyrinth-review-2006-movie-2-1070658/|title=‘Pan’s Labyrinth’: THR’s 2006 Review|author=Ray Bennett|date=2006-05-27|website=[[The Hollywood Reporter]]|language=en|access-date=2022-08-23|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0457430/|title=El laberinto del fauno (2006) — IMDb|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="IMDb, Awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0457430/awards|title=El laberinto del fauno — Awards|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="IMDb, Filming & Production">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0457430/locations|title=El laberinto del fauno — Filming & Production|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="IMDb, Release Info">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0457430/releaseinfo|title=El laberinto del fauno — Release Info|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="IMDb, Sergi López Quotes">{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0530365/quotes/|title=Sergi López — Quotes|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-05-15}}</ref> <ref name="IMDb, Top 250">{{cite web|url=https://www.imdb.com/chart/top|title=Top Rated Movies|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2021-12-02}}</ref> <ref name="John Howe, Forging (More) Dragons">{{cite web|url=http://www.john-howe.com/blog/2008/10/16/forging-more-dragons/|title=Forging (More) Dragons|author=[[Гільерма дэль Тора|Guillermo del Toro]]|date=2008-10-16|website=Сайт ілюстратара [[Джон Хаў|Джона Хаў]]|language=en|access-date=2019-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711223727/https://www.john-howe.com/blog/2008/10/16/forging-more-dragons/|archive-date=2019-07-11|url-status=dead}}</ref> <ref name="KinoPoisk">{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/103733/|title=Лабиринт Фавна|website=[[КиноПоиск]]|language=ru|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="La Vanguardia, Ariel 2007">{{cite web|url=https://www.lavanguardia.com/cultura/20070321/51314068167/el-laberinto-del-fauno-acapara-los-premios-ariel-con-nueve-estatuillas.html|title='El laberinto del fauno' acapara los Premios Ariel con nueve estatuillas|date=2007-03-21|website={{нп5|La Vanguardia||en|La Vanguardia}}|language=es|access-date=2021-09-06}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, Kenneth Turan review">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-dec-29-et-pan29-story.html|title=A real, scary fantasy|author=[[Кенет Туран|Kenneth Turan]]|date=2006-12-29|website=[[Los Angeles Times]]|language=en|access-date=2022-08-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, on Del Toro's notebook">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-nov-05-ca-pan5-story.html|title=Almost a horror story|author=John Horn|date=2006-11-05|website=[[Los Angeles Times]]|language=en|access-date=2022-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515110702/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-nov-05-ca-pan5-story.html|archive-date=2021-05-15|url-status=live}}</ref> <ref name="LVFCS, Sierra Award Winners">{{cite web|url=http://www.lvfcs.org/sierra-award-winners.html|title=Previous Sierra Award Winners|author=|website=Сайт {{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Лас-Вегаса||fr|Las Vegas Film Critics Society}}|language=en|access-date=2021-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225035112/http://www.lvfcs.org/sierra-award-winners.html|archive-date=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref> <ref name="MCU">Іспанская вытворчасць — 78%, мексіканская — 22% {{cite web|url=http://www.mcu.es/comun/bases/cine/Anuarios/2006/P111905.pdf|title=El Laberinto del Fauno|website=Сайт Міністэрства адукацыі, культуры і спорту Іспаніі|language=en|access-date=2018-04-16}}</ref> <ref name="Metacritic">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/pans-labyrinth|title=Pan's Labyrinth|website=[[Metacritic]]|language=en|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="Metacritic, Best Movies of All Time">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/browse/movies/score/metascore/all/filtered?sort=desc|title=Best Movies of All Time - Metacritic|website=[[Metacritic]]|language=en|access-date=2021-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809210855/https://www.metacritic.com/browse/movies/score/metascore/all/filtered?sort=desc|archive-date=9 жніўня 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="Metacritic, Best Movies of the Decade">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/feature/the-best-movies-of-the-decade|title=Ten Years of Metacritic: The Best (and Worst) Movies of the Decade|author=Jason Dietz|date=2009-12-17|website=[[Metacritic]]|language=en|access-date=2021-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180703045225/http://www.metacritic.com/feature/the-best-movies-of-the-decade|archive-date=3 ліпеня 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Metacritic, Top Ten Lists 2006">{{cite web|url=http://www.metacritic.com:80/film/awards/2006/toptens.shtml|title=Film Critic Top Ten Lists: 2006 Critics' Picks|website=[[Metacritic]]|language=en|access-date=2010-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301064110/http://www.metacritic.com:80/film/awards/2006/toptens.shtml|archive-date=2010-03-01|url-status=dead}}</ref> <ref name="Movie Music International, Javier Navarrete interview">{{cite web|url=https://jonman492000.wordpress.com/2014/02/11/javier-navarette/|title=JAVIER NAVARRETE.|date=2014-02-11|website=Блог «''Movie Music International''»|language=en|access-date=2022-06-11}}</ref> <ref name="MTV, on Dark fantasy">{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/1544179/scariest-film-of-the-year-pans-labyrinth-director-spills-his-guts/|title=Scariest Film Of The Year? 'Pan's Labyrinth' Director Spills His Guts|author=Larry Carroll|date=2006-10-26|website=[[MTV]]|language=en|access-date=2018-04-26|archive-date=24 красавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424213000/http://www.mtv.com/news/1544179/scariest-film-of-the-year-pans-labyrinth-director-spills-his-guts/|url-status=dead}}</ref> <ref name="MusicBrainz">{{cite web|url=https://musicbrainz.org/release/2c7c9ff1-2d71-47e9-a583-173f5bb05385|title=Pan’s Labyrinth|website=[[MusicBrainz]]|language=en|access-date=2022-06-17|url-status=live}}</ref> <ref name="Nasha Niva">{{cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=5795|title=Дзіця ў лябірынце пачвараў|author=Андрэй Расінскі|date=2007-01-09|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|language=be|access-date=2020-10-10}}</ref> <ref name="Naviny.By, Канномания">{{cite web|url=https://naviny.by/rubrics/culture/2007/01/13/ic_news_117_265579|title=На "Канномании" в Минске показали фильм Гильермо дель Торо "Лабиринт Фавна"|date=2007-01-13|website=[[Naviny.by]]|language=ru|access-date=2018-04-17}}</ref> <ref name="New Times, Craig Shafer review">{{cite web|url=https://www.newtimesslo.com/sanluisobispo/amazing-journey/Content?oid=2950435|title=Amazing journey: Fantasy both frightening and beautiful lurks in this award-winning labyrinth|author=Craig Shafer|date=2007-01-18|website=New Times is San Luis Obispo County|language=en|access-date=2022-09-06|url-status=live}}</ref> <ref name="New York Daily News, Jack Mathews review">{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/12-29-2006/entertainment/col/story/483952p-407342c.html|title=It's Pan-tastic!|author=Jack Mathews|date=2006-12-28|website={{нп5|New York Daily News||en|New York Daily News}}|language=en|access-date=2007-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20070307093624/http://www.nydailynews.com/12-29-2006/entertainment/col/story/483952p-407342c.html|archive-date=2007-03-07|url-status=dead}}</ref> <ref name="New York Post, Lou Lumenick review">{{cite web|url=https://nypost.com/2006/12/29/a-maze-ing-youll-get-lost-inside-this-wonderful-spanish-fable/|title=A-MAZE-ING – YOU’LL GET LOST INSIDE THIS WONDERFUL SPANISH FABLE|author={{нп5|Лу Люменік|Lou Lumenick|en|Lou Lumenick}}|date=2006-12-29|website=[[New York Post]]|language=en|access-date=2022-08-24|url-status=live}}</ref> <ref name="NPR">{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=7422528|title='Labyrinth' Fantasy World Gets Oscar Attention|author=Neal Conan|date=2007-02-15|website=National Public Radio|language=en|access-date=2018-04-28}}</ref> <ref name="NSFC 2007">{{cite web|url=https://nationalsocietyoffilmcritics.com/about-2/|title=Past Awards — National Society of Film Critics|website=Сайт [[Нацыянальнае таварыства кінакрытыкаў ЗША|Нацыянальнага таварыства кінакрытыкаў ЗША]]|language=en|access-date=2021-08-20}}</ref> <ref name="OFCS 2007">{{cite web|url=http://www.altfg.com/blog/awards/online-film-critics-society-awards-2006/|title=2007 Online Film Critics Society Awards|website=Сайт {{нп5|Таварыства анлайн-кінакрытыкаў||en|Online Film Critics Society}}|language=en|access-date=2012-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003011121/http://www.altfg.com/blog/awards/online-film-critics-society-awards-2006/|archive-date=2012-10-03|url-status=}}</ref> <ref name="OFTA 2007">{{cite web|url=http://www.oftaawards.com/film-awards/11th-annual-film-awards-2006/|title=11th Annual Film Awards (2006)|website=Сайт {{нп5|Анлайн-асацыяцыя кіно і тэлебачання|Анлайн-асацыяцыі кіно і тэлебачання|pt|Prémio Online Film & Television Association}}|language=en|access-date=2021-08-05}}</ref> <ref name="Oscar 2007">{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2007|title=The 79th Academy Awards — 2007|website=Сайт прэміі «''[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]''»|language=en|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="Rate Your Music">{{cite web|url=https://rateyourmusic.com/release/album/javier-navarrete/le-labyrinthe-de-pan.p/|title=Le labyrinthe de Pan|website={{нп5|Rate Your Music||en|Rate Your Music}}|language=en|access-date=2022-05-03}}</ref> <ref name="Review Graveyard">{{cite web|url=http://www.reviewgraveyard.com/2007_Reviews/dvd/07-03-12_panslabyrinth.htm|title=Pan's Labyrinth — DVD Review|website=Review Graveyard|language=en|access-date=2022-08-09|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Best of 2006">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/rogers-journal/the-best-movies-of-2006|title=The best movies of 2006: Roger Ebert's Journal|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=2007-11-22|website=Сайт [[Роджэр Эберт|Роджэра Эберта]]|language=en|access-date=2022-07-10|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert review">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-pans-labyrinth-2006|title=When worlds collide|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=2007-08-25|website=Сайт [[Роджэр Эберт|Роджэра Эберта]]|language=en|access-date=2021-07-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Rolling Stone, Peter Travers review">{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/pans-labyrinth-20061229|title=Pan's Labyrinth: Rolling Stone|author=Peter Travers|date=2006-12-29|website=[[Rolling Stone]]|language=en|access-date=2018-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205160818/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/pans-labyrinth-20061229|archive-date=5 снежня 2017|url-status=dead}}</ref> <ref name="Rotten Tomatoes">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/pans_labyrinth|title=Pan's Labyrinth (2006)|website=[[Rotten Tomatoes]]|language=en|access-date=2021-07-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Rotten Tomatoes, NYFCO 2006">{{cite web|url=https://editorial.rottentomatoes.com/article/2006-nyfco-awards-announced/|title=2006 NYFCO Awards Announced!|author=Edward Douglas|date=2006-12-12|website=[[Rotten Tomatoes]]|language=en|access-date=2021-08-20}}</ref> <ref name="Scary for Kids, Pale Man">{{cite web|url=https://www.scaryforkids.com/pale-man/|title=The Pale Man: Tenome Japanese Legend|date=2015-10-01|website=Scary for Kids|language=en|access-date=2022-07-12|url-status=live}}</ref> <ref name="Scene4, Miles David Moore review">{{cite web|url=https://www.scene4.com/archivesqv6/mar-2007/html/milesmoore0307.html|title=The Depth of Fantasy: Pan's Labyrinth|author=Miles David Moore|date=March 2007|website=Scene4|language=en|access-date=2022-08-23|url-status=live}}</ref> <ref name="SciFi, Del Toro and Baquero interview">{{cite web|url=http://www.scifi.com/sfw/interviews/sfw14471.html|title=Guillermo del Toro and Ivana Baquero escape from a civil war into the fairytale land of ''Pan's Labyrinth''|author=Ian Spelling|date=2006-12-25|website=SCI FI Weekly|language=en|access-date=2008-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080609075453/http://www.scifi.com/sfw/interviews/sfw14471.html|archive-date=2008-06-09|url-status=dead}}</ref> <ref name="ScreenAnarchy, Guillermo del Toro interview">{{cite web|url=https://screenanarchy.com/2006/12/pans-labyrinthinterview-with-guillermo-del-toro.html|title=PAN'S LABYRINTH—Interview With Guillermo Del Toro|author=Michael Guillen|date=2006-12-17|website=ScreenAnarchy|language=en|access-date=2022-08-24|url-status=live}}</ref> <ref name="Seattle Times, Rene Rodriguez review">{{cite web|url=https://www.seattletimes.com/entertainment/director-keeps-hollywood-out-of-pans-labyrinth/|title=Director keeps Hollywood out of “Pan’s Labyrinth”|author=Rene Rodriguez|date=2007-01-16|website=The Seattle Times|language=en|access-date=2022-08-22|url-status=live}}</ref> <ref name="SEFCA 2006">{{cite web|url=https://www.sefca.net/winners#/2006|title=Winners — 2006|website=Сайт {{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Паўднёвага ўсходу ЗША|Асацыяцыі кінакрытыкаў Паўднёвага ўсходу ЗША|en|Turkish Film Critics Association}}|language=en|access-date=2022-01-26}}</ref> <ref name="SLFCA 2007">{{cite web|url=http://www.stlfilmcritics.org/annual-awards/|title=Annual Awards|website=Сайт {{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Сент-Луіса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Сент-Луіса|en|St. Louis Film Critics Association}}|language=en|access-date=2015-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150624002421/http://www.stlfilmcritics.org/annual-awards/|archive-date=2015-06-24|url-status=}}</ref> <ref name="SFGATE, SFFCC 2006">{{cite web|url=https://www.sfgate.com/bayarea/article/SF-Film-Critics-Awards-announced-2482425.php|title=SF Film Critics Awards announced|author=Ruthe Stein|date=2006-12-12|website=SFGATE|language=en|access-date=2021-08-22}}</ref> <ref name="Straight">{{cite web|url=https://www.straight.com/article/labyrinth-s-faun-unmasked|title=Labyrinth’s faun unmasked|author=Ken Eisner|date=2007-01-10|website=straight|language=en|access-date=2018-04-26}}</ref> <ref name="Time Out, Ben Walters review">{{cite web|url=https://www.timeout.com/movies/pans-labyrinth|title=Pan's Labyrinth|author=Ben Walters|date=2006-08-23|website={{нп5|Time Out||en|Time Out (magazine)}}|language=en|access-date=2022-08-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, Justin Chang review">{{cite web|url=https://variety.com/2006/film/reviews/pan-s-labyrinth-2-1200515882/|title=Film Review: Pan’s Labyrinth|author={{нп5|Джасцін Чанг|Justin Chang|en|Justin Chang}}|date=2006-05-27|website=[[Variety]]|language=en|access-date=2022-08-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on 2026 restoration">{{cite web|url=https://variety.com/2026/film/festivals/guillermo-del-toro-cannes-pans-labyrinth-restoration-1236739210/|title=Guillermo del Toro Declares Art Can’t Be ‘Done With a F—ing App!’ as He Brings ‘Pan’s Labyrinth’ Back to Cannes After 20 Years: ‘The Second Worst Filmmaking Experience of My Life’|author=Ellise Shafer, Zack Sharf|date=2026-05-12|website=[[Variety]]|language=en|access-date=2026-05-15|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on 3993">{{cite web|url=https://variety.com/2006/film/news/del-toro-returns-to-spanish-trio-1200335916/|title=Del Toro returns to Spanish trio|author=John Hopewell, Anna Marie De La Fuente|date=2006-05-21|website=[[Variety]]|language=en|access-date=2022-08-20|url-status=live}}</ref> <ref name="Мир фантастики, Новелизация Лабиринта Фавна">{{cite web|url=https://www.mirf.ru/book/cornelia-funke-guillermo-del-toro-labirint-favna/|title=Корнелия Функе, Гильермо дель Торо «Лабиринт Фавна»|author=Евгения Сафонова|date=2020-02-19|website={{нп5|Мир фантастики||ru|Мир фантастики}}|language=ru|access-date=2021-12-02}}</ref> }} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Mar Diestro-Dópido|частка=|загаловак=Pan's Labyrinth|арыгінал=|спасылка=https://books.google.ru/books?id=BP28nQEACAAJ|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Bloomsbury Academic|год=2013|том=|pages=|allpages=104|серыя=BFI Film Classics|isbn=978-1-844-57745-3|ref=Mar Diestro-Dópido, Pan's Labyrinth}} * {{кніга|аўтар=Tanya Jones|частка=|загаловак=Studying Pan's Labyrinth|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=IEDMQgAACAAJ|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Columbia University Press|год=2010|том=|pages=|allpages=96|серыя=Studying films|isbn=978-1-906733-30-8|ref=Tanya Jones, Studying Pan's Labyrinth}} * {{артыкул|аўтар={{нп5|Пол Джуліян Сміт|Paul Julian Smith|en|Paul Julian Smith}}.|загаловак=Pan’s Labyrinth|арыгінал=|спасылка=https://filmquarterly.org/2007/06/01/pans-labyrinth/|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Film Quarterly||en|Film Quarterly}}|тып=|месца=|выдавецтва=|год=Summer 2007|выпуск=|volume=60|нумар=4|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=}} == Спасылкі == * {{AllMovie title|v326961|Лабірынт фаўна}} {{рэйтынг-5|5}} (на 13.09.2021) * [https://www.filmaffinity.com/es/film977734.html Лабірынт фаўна] на сайце «''[[FilmAffinity]]''» {{ref-es}} {{рэйтынг-10|7.2}} (на 13.09.2021) * {{Imdb title|0457430|Лабірынт фаўна}} {{рэйтынг-10|8.2}} (на 13.09.2021) * {{Metacritic film|pans-labyrinth|Лабірынт фаўна}} {{рэйтынг-10|9.8}} (на 13.09.2021) * {{Rotten Tomatoes|pans_labyrinth|Лабірынт фаўна}} {{рэйтынг-10|9.5}} (на 13.09.2021) * [https://www.kinopoisk.ru/film/103733/ Лабірынт фаўна] на сайце «''[[КиноПоиск]]''» {{ref-ru}} {{рэйтынг-10|7.6}} (на 13.09.2021) {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Гільерма дэль Тора}} {{Прэмія «Імперыя» за найлепшы навукова-фантастычны/фэнтэзійны фільм}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшы анімацыйны або змешаны мастацкі фільм}} {{Прэмія «Х’юга» за найлепшую пастаноўку, буйная форма}} {{Прэмія Таварыства кінакрытыкаў Бостана за найлепшы фільм на замежнай мове}} {{^}} {{Выдатны артыкул|Кінематограф}} {{Артыкул года|2018}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2006 года]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы 2006 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Мексікі 2006 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Іспаніі 2006 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Мексікі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы Мексікі]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы на іспанскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Іспанію]] [[Катэгорыя:Фільмы пра лабірынты]] [[Катэгорыя:Фільмы Гільерма дэль Тора]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Гільерма дэль Тора]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Хаўер Наварэтэ]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «BAFTA» за найлепшы фільм на замежнай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Арыэль»]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты кінафестывалю Fantasporto]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя лаўрэатамі прэміі «Оскар» за «Найлепшую работу мастака»]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя лаўрэатамі прэміі «Оскар» за «Найлепшую работу аператара»]] [[Катэгорыя:Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)]] m7rlwftb75ve0vhhu74usi33jk1zbv7 0 439258 5142121 4938504 2026-05-15T21:22:10Z DBatura 73587 /* Спасылкі */ 5142121 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Армяна-азербайджанская вайна |выява = [[File:Азербайджан и Армения в 1919-1920.jpg|420пкс]] |загаловак = Арменія і Азербайджан у 1919-1920 |дата = [[1918]]—[[1920]] |месца = [[Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка|Азербайджан]] і [[Рэспубліка Арменія|Арменія]]. |прычына = Тэрытарыяльныя спрэчкі між [[Арменія]]й і [[Азербайджан]]ам у раёнах са змяшаным насельніцтвам: [[Нахічэвань]], [[Зангезур]], [[Карабах]]. |змены = Тэрыторыя абодвух бакоў занята [[РСЧА|Савецкімі войскамі]]. |вынік =статус Нагорнага Карабаха: <br /> ** прызнаны часова за Азербайджанам да рашэння Парыжскай Мірнай Канферэнцыі: ***брытанскім камандаваннем (студзень 1919) ***Армянскім Нацыянальным Саветам Карабаха (жнівень 1919) **канчаткова прызнаны за Азербайджанам: ***на Парыжскай Мірнай Канферэнцыі (пачатак 1920)<ref name=":2" /><ref name=autogenerated2>{{Кніга|аўтар=Tim Potier|загаловак=Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia and South Ossetia: A Legal Appraisal|старонкі=2}}</ref><ref name=autogenerated3>{{Кніга|аўтар=Charlotte Mathilde Louise Hille|загаловак=State Building and Conflict Resolution in the Caucasus|старонкі=167}}</ref> ***Каўбюро ЦК РКП(б) (5 ліпеня 1921) Нахічэвань: **перададзены брытанскай адміністрацыяй Арменіі ў красавіку 1919, але перайшоў у рукі [[Мусульманскія паўстанні ў Карсе і Шарур-Нахчыване|мусульманскіх паўстанцаў]] у ліпені 1919. **28 ліпеня 1920 была створана Нахічэванская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, якая ў пачатку 1921 канчаткова ўвайшла ў склад Азербайджана |праціўнік1 = {{сцяг|Арменія}}[[Першая Рэспубліка Арменія]]<br />[[Рэспубліка Горная Арменія]]<br /> Армянскі Нацыянальны Савет Карабаха (да 22 жніўня 1919, з 23 сакавіка 1920) |праціўнік2 = {{сцяг|Азербайджан|1918}}[[Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка]]<br /> (да 27 красавіка 1920) [[Аракская Рэспубліка]] (да студзеня 1919)<br /> {{сцяг|Азербайджан|1918}} {{сцяг|Асманская імперыя}}[[Мусульманскія паўстанні ў Карсе і Шарур-Нахчыване|Мусульманскія паўстанцы]] ---- Пасля 12 мая 1920 года:<br /> [[File:Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920).svg|22пкс]] [[Азербайджанская ССР]] |камандзір1 = {{сцяг|Арменія}}[[Андранік Таросавіч Азанян|Андранік Азанян]]<br />{{сцяг|Арменія}}[[Драстамат Марціросавіч Канаян|Драстамат Канаян]] |камандзір2 = {{сцяг|Азербайджан|1918}}[[Самед-бек Садых-бек Мехмандараў аглы|Самед-бек Мехмандараў]]<br />{{сцяг|Азербайджан|1918}}[[Хасроў-бек Паша-бек Султанаў аглы|Хасроў-бек Султанаў]]<br />{{сцяг|Азербайджан|1918}}[[Габіб-бек Салімаў]]<br />{{сцяг|Азербайджан|1918}}[[Самед-бек Джамілінскі]] [[Джафаркулі Хан Нахічэванскі]] }} {{Гісторыя Арменіі|wars}} '''Армяна-азербайджанская вайна''' — ваенны канфлікт паміж [[Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка|Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікай]] і [[Рэспубліка Арменіі|Рэспублікай Арменіяй]] у [[1918]]—[[1920]] гадах, этнічны канфлікт паміж армянамі і азербайджанцамі. Фактычна складаўся з двух армяна-азербайджанскіх войнаў, што адбыліся цягам кароткага перыяду незалежнасці абедзвюх дзяржаў у [[1918]] і [[1920]] годзе. На тэрыторыі рэгіёна былі Асманская і Брытанская імперыі: сілы першай пакінулі рэгіён пасля [[Мудраскае перамір’е|Мудраскага перамір’я]], але брытанскі ўплыў, у прыватнасці так званых сіл [[Ліянель Дэнстэрвіль|Дэнстэрфорс]], захоўвалася да [[1920-я|1920-х]]. Грамадзянскае насельніцтва Казахска-Шамшадынскага раёна, [[Зангезур]]а, [[Нахічэвань|Нахічэвані]] і [[Карабах]]а таксама было закранута канфліктам. Вайна адрознівалася высокімі стратамі сярод грамадзянскага насельніцтва, асноўнымі прычынамі чаму паслужылі партызанскія і паўпартызанскія дзеянні ў ходзе нацыянальна-дзяржаўнага будавання зноў створаных дзяржаў. Праз амаль стагоддзе канфлікт усё яшчэ далёкі ад вырашэння. == Перадгісторыя == Варожасць паміж армянамі і азербайджанцамі мела глыбокія гістарычныя карані, і рэлігійныя і культурныя адрозненні былі толькі фонам да тэрытарыяльнай варожасці<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 316-319">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=316-319}}</ref>. Першыя сутыкненні паміж армянамі і азербайджанцамі адбыліся ў [[Баку]] [[Армяна-татарская разня, 1905—1906|ў лютым 1905 года]]. Неўзабаве этнічны канфлікт перакінуўся на іншыя часткі Каўказа, і [[5 жніўня]] [[1905]] года ў Шушы адбыліся масавыя хваляванні з удзелам армян і азербайджанцаў. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] [[1917]] года ў рэгіёне запанавала безуладдзе, і этнічны канфлікт выліўся ў адкрытую вайну. Згодна азербайджанскім картам, АДР распасціралася б ад Каспійскага да Чорнага мора, атачаючы маленькую армянскую дзяржаву ў Ерэване. Арменія, са свайго боку, прэтэндавала на ўсю Эрыванскую вобласць, Елізаветпаль, Нагорны Карабах і Зангезур. Населеныя мусульманамі раёны да поўдня ад Ерэвана адмовіліся прызнаць уладу Рэспублікі Арменіі, атрымваючы падтрымку і зброю з Турцыі і Азербайджана. Армяне Карабаха і Зангезура, са свайго боку, адхілілі азербайджанскія вымогі і абвясцілі сябе неадымнымі часткамі Рэспублікі Арменія, аднак апошняя магла зрабіць мала дапамогі ізаляваным армянам Карабаха<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 316-319" />. == Нахічэвань == У снежні 1918 годзе Джафаркулі Хан Нахічэванскі абвясціў пантуранісцкую [[Аракская рэспубліка|Аракскую Рэспубліку]], якая прэтэндавала на [[Нахічэванскі павет|Нахічэванскі]], [[Сурмалінскі павет|Сурмалінскі]], [[Шарура-Даралагезскі павет|Шарура-Даралагезкі]] паветы і на паўднёва-заходнюю частку [[Эрыванскі павет|Эрыванскага]] і [[Эчміядзінскі павет|Эчміядзінскага]] паветаў, [[Германа-турэцкая інтэрвенцыя ў Закаўказзе, 1918|захопленых Асманскай імперыяй у чэрвені 1918 года]]. Мясцовыя атрады былі досыць добра ўзброены і арганізаваны, каб адбіць ці, хоць бы, паслабіць магчымы армянскі наступ. Магчымае кровапраліцце было папярэджана ўсталяваннем брытанскага генерал-губернатарства 26 студзеня 1919<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.conflicts.rem33.com/images/Armenia/restoration%20and%20terr%20issue/T3.html#_ftn39|title=Armenia in the Aftermath of Mudros: Conflicting claims and Strife with the Neighbors|author=By Andrew Andersen and Georg Egge|subtitle=Sharur, Nakhichevan and Goghtan, 01/1919 - 06/1919.}}</ref> Брытанцы не прызналі Аракскую Рэспубліку, лічачы яе асманскай задумай. Рэспубліка праіснавала толькі 4 месяцы, і галоўным чынам толькі на паперы<ref>{{Кніга|аўтар=Charlotte Mathilde Louise Hille|загаловак=State Building and Conflict Resolution in the Caucasus|старонкі=173}}</ref>. Брытанскае генерал-губернатарства, якое ахапляла Нахічэванскі, Шарурскі паветы і да 30 % Эрыванскага павета аж да ракі Ведзічай<ref name=":5" />, узначальваў брытанскі афіцэр F. E. Laughton. Былі адноўлены чыгуначная і тэлеграфныя лініі з Персіі на Каўказ<ref name=":6">{{Кніга|частка=Supplement:32184|загаловак=The London Gazette|год=7 January 1921|старонкі=169}}</ref>. 6 красавіка 1919 было прынята рашэнне перадаць тэрыторыю генерал-губернатарства Арменіі<ref>{{Кніга|аўтар=Charlotte Mathilde Louise Hille|загаловак=State Building and Conflict Resolution in the Caucasus|старонкі=171}}</ref>. Ахмед Гаджы Алі аглы ў сваім дакладзе 15 чэрвеня Старшыні Тыфліскага камітэта Эрыванскага зямляцтва паведамляў, што паўстаў канфлікт паміж прыбылым 1 чэрвеня камандзірам армянскіх фармаванняў Ашотам Мелік Масесянам і мясцовымі жыхарамі. Па словах Ахмеда Гаджы Алі аглы, праходзіў рэдкі дзень, каб 5-10 мусульманаў не былі ахвярамі разбояў Масесяна і мясцовых армян, а разгром і спусташэнне населеных пунктаў і знішчэнне мусульманскай маёмасці і падпалы сталі звычайнай з’явай<ref>{{артыкул|загаловак=газ. "Азербайджан"|выданне=№128|год=1919|месяц=июня|чысло=22}}</ref>. Адносны спакой захоўваўся да пачатку ліпеня, калі пачаліся паўстанні татар (азербайджанцаў) па ўсім паўднёвым усходзе [[Эрыванская губерня|Эрыванскай губерні]]. Да канца ліпеня татары, якія падтрымваліся ўрадам Азербайджана, валодалі чыгункай ад Джульфы да Шахтатхты<ref name=":6" />. Армянская адміністрацыя была выбіта з Аразскай даліны паміж Ардубадам і Давалу. Армяне страцілі большую частку Нахічэванскага павета, з выняткам усходняга перадгор’я<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.conflicts.rem33.com/images/Armenia/restoration%20and%20terr%20issue/T4.html#_ftn4|title=The Second Phase of Territorial Formation: Insurgencies, Destabilization and Decrease of Western Support|author=Andrew Andersen and Georg Egge|subtitle=Muslim Uprisings in Kars and Sharur-Nakhichevan and the failure of American Mediation, 07/1919 – 10/1919}}</ref>, куды і адступіў армянскі гарнізон Нахічэвані<ref name=":6" />. Шарур-Нахчыван быў узяты мусульманскімі паўстанцамі з азербайджанскімі і турэцкімі сцягамі пад камандаваннем [[Самед-бек Джаміль-бек Джамілінскі аглы|Самед-бека Джамілінскага]]. Большасць армян, якія заставаліся тут яшчэ ў чэрвені 1919, пакінула гэты рэгіён<ref name=":7" />. 18 снежня 1919 было зламана супраціўленне армян усходняй часткі Нахічэвані з цэнтрам у [[Ашагы-Айліс|Акулісе]]. Астатнія выжылыя беглі ў Зангезур<ref>{{Cite web|url=http://www.conflicts.rem33.com/images/Armenia/restoration%20and%20terr%20issue/T4.html#_ftn4|title=The Second Phase of Territorial Formation: Insurgencies, Destabilization and Decrease of Western Support|author=Andrew Andersen and Georg Egge|subtitle=Azerbaijani invasion of Zanghezur, the Truce and the Fall of Goghtan, 11-12/1919}}</ref>. == Карабах у час армяна-азербайджанскай вайны == {{Гісторыя Азербайджана}} Пасля таго як у маі 1918 года Арменія, Азербайджан і Грузія абвясцілі сваю незалежнасць, новаствораны ўрад Азербайджана з дапамогай турэцкай арміі імкнуўся падначаліць сабе армянанаселены Нагорны Карабах<ref name=":3" />. Апошні кіраваўся армянскім Народным урадам Карабаха, абраным першым з’ездам армян Карабаха. Першыя месяцы армяна-азербайджанскага канфлікту ў Закаўказзі ў Карабаху было спакойна. Аднак пад канец верасня 1918 года, пасля ўзяцця Баку і разні армян, турэцка-азербайджанскія войскі захапілі Шушу. Армяне Шушы, спрабуючы ўнікнуць удзелу армян Баку, падначаліліся асмана-азербайджанскай арміі, тым часам як большая частка раёнаў Карабаха знаходзілася пад кантролем мясцовых армянскіх вайскаводаў і працягвала свой супраціў аж да канца першай сусветнай вайны<ref>''Andrew Andersen and Georg Egge'' [http://www.conflicts.rem33.com/images/Armenia/restoration%20and%20terr%20issue/T2.html#_ftn8 From Ashes and Dust: Rebirth of Armenia through the Collapse of Two Empires].</ref>. === Карабах пасля Першай сусветнай вайны === Пасля выхаду асманскіх войскаў паводле [[Мудраскае перамір’е|Мудраскага перамір’я]] ў лістападзе 1918, Карабах апынуўся ў стане далікатнай дыярхіі<ref name=":1">Нагорный Карабах в 1918—1923 гг.: сборник документов и материалов. Ереван, 1992, стр. 202, документ № 129 Донесение дипломатического представителя Республики Армения в Грузии министру иностранных дел Армении о требовании британского командования выслать из Арцаха представителей армянского правительства. 8 мая 1919 г.</ref>. Становішча было далёкае ад нармальнага. У раёне заставаліся азербайджанскія і часткова турэцкія войскі; рабаванні, разбоі і армяна-мусульманскія сутыкненні працягваліся. Сітуацыю ўскладняла велізарная колькасць уцекачоў, якіх, паводле ацэнкі генерала [[Уільям Мантгомеры Томсан|Томсана]], сабралася ва ўсім Карабаху да 40 тысяч — 30 тыс. армян і 10 тыс. мусульман<ref name=":4">Нагорный Карабах в 1918—1923 гг.: сборник документов и материалов. Ереван, 1992, стр. 141, документ № 86</ref>. Брытанскае камандаванне, на чале з [[Уільям Мантгомеры Томсан|генерал-лейтэнантам Томсанам]], які прыбылў у Баку 17 лістапада 1918, у сярэдзіне студзеня 1919 прызнала Карабах і Зангезур пад юрысдыкцыяй Азербайджана аж да рашэння [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]]. Праазербайджанскія дзеянні брытанцаў шакавалі армян, якія лічылі сябе «маленькім саюзнікам» Вялікабрытаніі, тым больш, што генерал-губернатарам Шушанскага, Джэваншырскага, Джэбраільскага і Зангезурскага паветаў быў прызначаны [[Хасроў-бек Паша-бек Султанаў аглы|Хасроў-бек Султанаў]], вядомы сваімі антыармянскімі паглядамі<ref name=":3">''Artie H. Arslanian.'' BRITAIN AND THE QUESTION OF MOUNTAINOUS KARABAKH. — MIDDLE EASTERN STUDIES / Vol. 16 /January 1980. — С. 92-104.</ref>. Армянскі нацыянальны савет Карабаха адмовіўся з ім супрацоўнічаць<ref name=":0">Нагорный Карабах в 1918—1923 гг.: сборник документов и материалов. Ереван, 1992, стр. 79, документ № 49 Письмо председателя IV Карабахского армянского национального съезда бакинскому армянскому национальному совету от 19 февраля 1919</ref>. Са свайго боку, урад Рэспублікі Арменіі прызначыў генерал-губернатарам Карабаха і Зангезура капітана Арсена Шахмазяна, не прызнанага брытанскімі ваеннымі ўладамі, якія патрабавалі яго водгуку<ref name=":1" />. Азербайджан блакаваў паведамленне і гандаль Нагорнага Карабаха з [[Раўнінны Карабах|раўнінай]], чым выклікаў у Нагорным Карабаху голад, што паводле паведамленняў амерыканскіх урадоўцаў рабілася пры патуральніцтве англічан<ref>[[Рычард Аванісян|Hovannisian, Richard]]. ''The Republic of Armenia: Vol. I, The First Year, 1918—1919''. Berkeley: University of California Press, 1971, стр 172 «American official reported that Shuttleworth condoned the Azerbaijani economic boycott of Karabakh and gave permission to starve Armenians into submission.»</ref>. Султанаў арганізаваў нерэгулярныя курдска-татарскія конныя атрады, пад кіраўніцтвам двух сваіх братоў, падобныя [[Хамідые, кавалерыя|Хамідые]], якія [[Абдул-Хамід II]] выкарыстоўваў для [[Масавыя забойствы армян у 1894—1896 гадах|забойстваў армян]]<ref name=Mrights>{{cite book|last=Walker|first=Christopher J.|title=Armenia and Karabagh: The Struggle for Unity|publisher=Minority Rights Publications|pages=80}}</ref>. У пачатку чэрвеня Азербайджан павялічвае кантынгент войскаў у Нагорным Карабаху і 4 чэрвеня яны беспаспяхова спрабуюць узяць пад кантроль армянскія кварталы Шушы, да вечара бакі былі разведзены англічанамі<ref name="Hovannisian1">[[Рычард Аванісян|Hovannisian, Richard]]. ''The Republic of Armenia: Vol. I, The First Year, 1918—1919''. Berkeley: University of California Press, 1971, стр. 176 «The Counncil’s noncompliance prompted a menacing show of Azerbaijani arms on June 4. Soon the shops were shuttered, the marketplace deserted, and the anticipated sound of gunfire echoed over the city. The Armenians barricades and even the British misson came under hevy fire, but the Governator-General failed to dislogde the Armenian defenders.»</ref> Баявыя дзеянні скончыліся перамогай Азербайджана і 22 жніўня 1919 года 7-ая Асамблея Карабаха прызнала Карабах пад юрысдыкцыяй Азербайджана. Паводле дагавора, Карабах заставаўся ў складзе Азербайджана на правах тэрытарыяльнай аўтаноміі з падаваннем армянам культурнай аўтаноміі. Гэта было асабістай перамогай Султанава і нацыянальнай перамогай Азербайджана<ref>{{Кніга|аўтар=Richard G. Hovannisian|загаловак=The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919|старонкі=188}}</ref>. Арці Асланян так апісвае гэтыя падзеі {{Пачатак цытаты}}Лёс Шушы паказаў перавагу азербайджанскіх сіл астатнім раёнам Нагорнага Карабаха. Яны былі расчараваны няздольнасцю Армянскага ўрада падаць эфектыўную дапамогу Карабаху ці супрацівіцца брытанскай палітыцы. Карабахскія армяне апынуліся перад выбарам паміж працягнутым супраціўденнем — што, канчаткова ж, прывяло б да вялікіх параз і страт — ці прызнаннем азербайджанскай улады. Нагорны Карабах выбраў апошні курс з-за адсутнасці дапамогі звонку. Пасля доўгіх і пакутлівых перамоў, армяне Карабаха прынялі Азербайджанскую юрысдыкцыю па дагавору, падпісанаму 22 жніўня 1919.{{Oq|en|The fate of Shushi demonstrated the superiority of Azerbaijani forces to the remaining districts of Mountainous Karabagh. They were disillusioned by the inability of the Armenian government to render effective help to Karabagh or reverse the British policy. The Karabagh Armenians were faced with a choice between continued resistance—which would surely result in more defeats and deaths—or acquiescence in Azerbaijani authority. Mountainous Karabagh chose the second course in the absence of assistance from outside. Following lengthy and tortuous negotiations, the Armenians of Karabagh accepted Azerbaijani jurisdiction by an agreement signed on 22 August 1919.}}{{Канец цытаты}} Іншымі дзеяннямі, прапанаванымі брытанскім камандаваннем, былі высяленне армян з Карабаха, магчыма часовае, і перадача Нахічэванскага павета Азербайджану, а таксама высяленне армян з апошняга. Так Уільям Мантгомеры Томсан казаў<ref name=":3" />: {{Пачатак цытаты}}Перасяленне будзе патрэбным, але не ў вялікіх маштабах. Прыкладам, армянскі эксклаў у Карабаху не можа заставацца, як і варожыя мусульмане, якія заселі вакол Паўднёвага захаду Эрывані ў наш час. Калі горшыя пытанні будуць уладжаны, народы паселяцца разам як раней, ці мігруюць самахоць у краіну, што кіруецца сваімі суайчыннікамі.{{Oq|en|Transplanting will be necessary but not on a large scale. For example the Armenian enclave in Karabagh can not remain, nor can the hostile Mussulman sit around the S.W. of Erivan as at present. When the worst cases have been dealt with the races will settle down quietly together as in the past or will migrate voluntary to the country ruled by their compatriots.}}{{Канец цытаты}} А генерал-брыгадзір Уільям Біч, кіраўнік брытанскай ваеннай разведкі на Каўказе, сцвярджаў наступнае:{{Пачатак цытаты}}Паўднёва-ўсходні кут Эрыванскай губерні мае высокі працэнт татар, таму прапануецца, што Нахічэванскі павет павінен перайсці Азербайджану: Армяне, з саступленага павета (і таксама з Шушанскага Герускага паветаў) будуць пераселены ў Карскую вобласць і заменены мусульманамі з Карскай, Эрыванскай (і магчыма Батумскай) правінцый. Не трэба падтрымваць вымогі Арменіі на Елізаветпальскую губерню і на Ахалкалакі: яна павінна быць здаволена атрыманнем Барчалы і тэрыторыяй, якую яна відаць атрымае, у Малой Азіі{{Oq|en|The South-Eastern corner of the Erivan province contains a high percentage of Tartars and it is proposed therefore that the district of Nakichevan should go to Azerbaijan: Armenians from the district thus ceded (and also those from the Shusha and Gerusi districts) being transplanted- into Kars province and being replaced by Moslems from Kars, Erivan (and possibly Batoum) provinces. No support need be given to Armenia's claims in the province of Elisavethpol nor to her claim for Akhalkalaki: she should be amply satisfied by receiving BORCHALA and by the territory which her nation will presumably receive in Asia Minor."}}{{Канец цытаты}} У пачатку 1920 на Парыжскай мірнай канферэнцыі Карабах быў прызнаны за Азербайджанам<ref name=":2" /><ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />, што, магчыма, было з прычыны дакладаў такіх саюзных следчых на Каўказе як амерыканскі палкоўнік Хаскел. Апошні прапанаваў пацверджанне Карабаха і Зангезура за Азербайджанам, а Нахічэвань вылучыць у нейтральную тэрыторыю пад кіраваннем брытанскага ці амерыканскага генерал-губернатара. Патэнцыяльным прэтэндэнтам на гэты пост быў амерыканскі палкоўнік Эдмунд Д. Дэйлі<ref name=":2">{{Кніга|аўтар=Audrey L. Alstadt|частка=Karabakh and Zangezur|загаловак=The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule}}</ref>. === Паўстанне армян Карабаха === ==== Перадгісторыя ==== Адносны мір, дасягнуты 22 жніўня 1919, аказаўся пад пагрозай пасля ўварвання азербайджанскіх войскаў у Зангезур у лістападзе 1919. Пад канец студзеня 1920 у Карабаху пачаліся міжнацыянальныя сутыкненні, і на наступны месяц Хасроў-бек Султанаў увёў у Карабах дадатковыя войскі. 18 лютага 1920 генерал-губернатар Султанаў запатрабаваў у Армянскай нацыянальнай савета Карабаха (былы Народны ўрад Карабаха) прызнанні безумоўнага суверэнітэту Азербайджана над Нагорным Карабахам і прапанаваў новай Карабахскай Асамблеі падрыхтаваць адпаведную рэзалюцыю. Восьмая Асамблея карабахскіх армян пачала сваю працу 28 лютага, аднак дэлегаты не прыйшлі да адзінай думкі. Меншая частка дэлегатаў (галоўным чынам з Шушы і Дызака) сабралася ў Шушы, паводле вымогаў Султанава. Большасць жа дэлегатаў (галоўным чынам з Варанды, Хачэна, Гюлістана і Джараберта) сабраліся ў сяле Шушыкенд у некалькіх мілях ад Шушы. Дэлегацыя ў Шушы толькі падрыхтавала рэзалюцыю, што абвяшчае цесныя эканамічныя сувязі паміж Азербайджанам і Карабахам, але ўстрымалася ад абвяшчэння поўнага аб’яднання з Азербайджанам, тым часам як радыкальная большасць у Шушыкендзе, якая абвясціла сябе Восьмай Асамблеяй Карабахскіх армян, у сваёй рэзалюцыі 4 сакавіка адхіліла любое аб’яднанне з Азербайджанам. Султанаў, спрабуючы ўзмацніць свой кантроль над Карабахам, забараніў армянам пакідаць Шушу без дазволу, загадаў рэгістраваць армян ветэранаў арміі былой Расійскай імперыі, так каб яны не маглі браць удзел у ваенных дзеяннях. Султанаў склаў планы знішчэння армянскіх вёсак паміж Зангезурам і Карабахам, каб разарваць сувязь паміж армянамі гэтых рэгіёнаў<ref>Hovannisian. Republic of Armenia, Vol. 3, стр. 145—147</ref>. Шушикендская рэзалюцыя яшчэ больш абвастрыла сітуацыю ў Карабаху, і для падтрымання парадку ў Карабах былі ўведзены новыя азербайджанскія сілы<ref name=autogenerated1>''Andrew Andersen and Georg Egge'' [http://www.conflicts.rem33.com/images/Armenia/restoration%20and%20terr%20issue/T4.html#_ftn43 The Second Phase of Territorial Formation: Insurgencies, Destabilization and Decrease of Western Support]</ref>, у парушэнне ўмоў міру жніўня 1919 года. Парушэнне азербайджанскім бокам умоў жнівеньскага пагаднення, па думцы [[Рычард Аванісян|Рычарда Аванісяна]], у канчатковым выніку і прывяло пад канец сакавіка 1920 года да няўдалай спробы ўзброенага паўстання<ref name="Ован">The Armenian People from ancient to modern times, ed. by prof. Richard G. Hovannisian, USA, 1997, Vol. II, p. 318: {{oq|en|Finally, in August 1919, the Karabagh National Assembly yielded to provisional and conditional Azerbaijani jurisdiction. The twenty-six conditions strictly limited the Azerbaijani administrative and military presence in the region and underscored the internal autonomy of Mountainous Karabagh. Violations of those conditions by Azerbaijan culminated in an abortive rebellion in March 1920. In retribution, the Azerbaijani forces burned the beautiful city of Shushi, hanged Bishop Vahan, and massacred much of the population. It was the end of Armenian Shushi.}}</ref>. ==== Пачатак вайсковых дзеянняў ==== Паўстанне армян Карабаха пачалося 23 сакавіка 1920. Армянская міліцыя адначасна напала на [[Шушанская разня|Шушу]], [[Бітва за Ханкэнды|Ханкэнды]], [[Першая бітва за Аскеран|Аскеран]] і [[Бітва за Тэртэр|Тэртэр]]<ref>{{артыкул|выданне=Газета «Азербайджан»|год=1920|месяц=марта|чысло=26}}</ref>, аднак толькі ў Аскеране дамаглася поспеху<ref name=autogenerated1 />. Нягледзячы на часовы поспех армян у Аскеране, вужэй 3-4 красавіка азербайджанскія войскі ў выніку [[Другая бітва за Аскеран|контратакі]] вярнулі горад. Паўстанне ў Карабаху хутка перарасло ў поўнамаштабную вайну паміж Азербайджанам і Арменіяй у Казаху і Нахічэвані. [[Гарэгін Нждэ]] аказаўся замкнёным у Зангезуры, у спробе адваяваць [[Айліс|Акуліс]] (21-25 сакавіка) і адбіць азербайджанскае наступленне з Джэбраіла (25-30 сакавіка)<ref>Richard G. Hovannisian''. The Republic of Armenia , Vol. III: From London to Sèvres, February-August 1920'', pp.149-150.</ref>. 13 красавіка [[Драстамат Марціросавіч Канаян|Генерал Дро]] ўсталяваў армянскі кантроль над Дызакам і сельскай Варандай. 22 красавіка IX Асамблея карабахскіх армян абвясціла пра аб’яднанне з Арменіяй<ref>Richard Hovannisian,''. The Republic of Armenia , Vol. II: From Versailles to London , 1919—1920'', p.p.158-159</ref>, кантралюючы толькі частку армянскіх сёл, прыкладам, Агдэрэ, тым часам як азербайджанскі бок кантраляваў Шушу, Ханкэнды, Аскеран, Тэртэр і астатнія населеныя пункты<ref>{{артыкул|аўтар=Andrew Anderson and George Egge|загаловак=Карта Закавказья в марте-апреле 1920|спасылка=http://www.conflicts.rem33.com/images/Armenia/restoration%20and%20terr%20issue/KARTEN/MAP_6_transcaucasus_1920_A.JPG|год=2010}}</ref>. Тым часам 27 красавіка адбылася саветызацыя Азербайджана. ==== Саветызацыя Карабаха ==== 30 красавіка Намеснік камісара па замежных справах Азербайджанскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі [[Мірза Давуд Багір Гусейнаў аглы|М. Д. Гусейнаў]] скіраваў ноту міністру замежных спраў Армянскай Рэспублікі, дзе запатрабаваў ачысціць ад армянскіх войскаў Карабах і Зангезур, адысці да сваіх меж і спыніць міжнацыянальную зваду, у адваротным выпадку ж прыстрашыў аб’явай вайны. М. Д. Гусейнавым і Чынгізам Ільдырымам быў дадзены загад азербайджанскім ваенным часткам у Карабаху і Зангезуры спыніць наступленне<ref name=":12">{{артыкул|выданне=Газета «Коммунист»|год=1920|месяц=Мая|чысло=1}}</ref>. 1 мая Карабах, паводле газеты «Камуніст», прызнаў савецкую ўладу<ref name=":12" />. 12 мая ў Карабах увайшлі савецкія войскі. Большая частка мясцовай армянскай міліцыі, пад уплывам бальшавіцкай прапаганды, перайшла на бок Чырвонай арміі, а армянскія афіцэры і інструктары, не згодныя падначаліцца бальшавікам, былі расстраляныя ці арыштаваны. Генерал Дро падначаліўся вымогам савецкага боку і апошнія армянскія часткі пакінулі Карабах 25-26 мая<ref>{{артыкул|аўтар=Andrew Andersen and Georg Egge|загаловак=The Beginning of Soviet Expansion and the Treaty of Sevres|спасылка=http://www.conflicts.rem33.com/images/Armenia/restoration%20and%20terr%20issue/T5.html}}</ref>. == Зангезур == У 1917 годзе пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] Зангезурам кіравала мусульманская і армянская адміністрацыя з [[Гарыс|Герусаў]], аднак пагаршэнне адносін прывяло да таго, што мусульмане ўсталявалі пазней у тым жа годзе ўласную адміністрацыю ў сяле Дандарлу. Да чэрвеня 1918 у Зангезуры пачалося міжнацыянальная барацьба. [[Андранік Таросавіч Азанян|Генерал Андранік]], які ставіўся да Рэспублікі Арменія як да турэцкага закладніка і расцэньваў [[Батумскі дагавор]] як здраду, прыбыў у [[Зангезурскі павет|Зангезур]] з узбраеннем у тры-пяць тысяч чалавек з некалькімі тысячамі ўцекачоў з Турцыі. Мясцовыя армянскія лідары падтрымалі Андраніка. Ён паспрабаваў аб’яднацца з брытанскімі войскамі ў Паўночным Іране, але быў адбіты назад каля [[Хой|Хоя]] турэцкімі дывізіямі. Андранік нанёс шэраг параз непакорлівым мусульманскім селам, якія кантралявалі важныя маршруты, якія злучалі падраёны Зангезура. Разбурэнне, што ажыццяўлялася Андранікам, выклікала пратэсты турэцкага генерала Халіл-пашы ў Эрыване. Пад канец кастрычніка Андранік пачаў канцэнтрацыю сваіх войскаў у пагранічных селах Зангезура і пачаў паход на Шушу. Аднак дарога з Зангезура ў Шушу праходзіла праз 20 сёл у вузкіх далінах рэк Забух і Акера, дзе знаходзіліся дасведчаныя азербайджанскія і курдскія ратнікі, якія ўзначальваліся Султан-бекам Султанавым. 29 лістапада 1918 пачаліся трохдзённыя баі, у якіх дывізія Андраніка з вялікімі стратамі ўзяла панавальныя вышыні, захапіўшы некалькі мусульманскіх паселішчаў, у тым ліку [[Лачын|Абдаляр]]. У Абдаляр з Шушы прыбыткі брытанскі капітан Сквір і французскі капітан Гасфілд, якія данеслі да Андраніка вымогу [[Уільям Мантгомеры Томсан|генерал-маёра Томсана]] спыніць вайсковыя дзеянні з прычыны сканчэння Першай Сусветнай вайны і вярнуцца ў Герусы<ref>{{Кніга|аўтар=Richard G. Hovannisian|загаловак=The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919|старонкі=86-90}}</ref> У студзені 1919 брытанскае камандаванне пацвердзіла прызначэнне ўрадам Азербайджана [[Хасроў-бек Паша-бек Султанаў аглы|Хасроў-бека Султанава]] на пасаду генерал-губернатара Карабаха і Зангезура, што выклікала пратэсты армянскага боку, за якім прыйшоў адказ азербайджанскага боку. Брытанскае камандаванне настойвала, каб бакі дачакаліся рашэння Парыжскай мірнай канферэнцыі<ref>{{Кніга|аўтар=Richard G. Hovannisian|загаловак=The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919|старонкі=162}}</ref>. 6 сакавіка 1919 палкоўнік Шахмазян прыбыў у Герусы, каб ажыццявіць уваходжанне Зангезура ў Рэспубліку Арменія. Рэгіянальнае консульства Зангезура і Карабаха ўяўляла сабою незвычайную камбінацыю дашнакаў, бальшавікоў і пазапартыйных ставіла за мэту ўваходжанне абедзвюх абласцей у Арменію, але ў рэальнасці мела ўладу толькі ў Зангезуры. Вымогі брытанскага генерала Шатлварта, як і маёра Монка-Масона, прызнаць уладу Азербайджана былі безвыніковыя. З сярэдзіны красавіка пачалася барацьба паміж армянамі і мясцовымі мусульманамі, якая прывяла да выгнання мусульманаў з цэнтральнага Зангезура ў перыферыю, у стэпы ці Іран. Кровапраліцце выклікала пратэсты Азербайджана. 21 чэрвеня газета «Азербайджан» апублікавала паведамленне Хасроў-бека Султанава пра тое, што армяне закрылі праходы і 10 тысяч мусульманскіх качэўнікаў з 150 тысячамі галоў хатняга быдла захраслі. Султанаў запатрабаваў ад урада дазвол на выкананне «сваіх абавязкаў перад дзясяткамі тысяч людзей». Карабах 22 жніўня 1919 быў падначалены Азербайджану і перастаў быць перашкодай на шляху да кантролю над Зангезурам. Адыход Андраніка з Зангезура вясной 1919 зрабіў Зангезур яшчэ больш уразлівым. Да восені Арменія і Азербайджан дамінавалі па розныя бакі лініі, ненаўмысна напісаныя ў снежні 1918, калі Томсан запатрабаваў Андраніку вярнуцца ў Зангезур<ref>{{Кніга|аўтар=Richard G. Hovannisian|загаловак=The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919|старонкі=162-196}}</ref>. У лістападзе 1919, праз тры месяцы ўсталявання кантролю над Шарур-Нахічэванам, два з паловай месяцы праз падначалення Карабаха і 7 тыдняў пасля эвакуацыі брытанцаў з большай часткі Паўднёвага Каўказа, урад Азербайджана вырашыў падначаліць Зангезур — апошнюю перашкоду паміж Азербайджанам і Турцыяй. 4 лістапада 1919 азербайджанскія войскі з Карабаха і мусульманскія ратнікі з Нахчывана ўварваліся ў Зангезур. Першы дзень уварвання быў паспяховым, аднак да 9 лістапада ўварванне было адбіта Гарэгінам Нждэ і Арсенам Шахмазянам. Праз паўтара тыдня Нждэ пачаў аперацыю супраць узброеных мусульманскіх паселішчаў, што падтрымалі ўварванне ў раёнах Мегры і Капана ў самым цэнтры Зангезура. У выніку Нждэ захапіў Каджаран, Акчы, Пірудан і шэраг іншых паселішчаў. Абаронцы былі выразаны, а насельніцтва выгнана<ref name=":8">{{Cite web|url=http://www.conflicts.rem33.com/images/Armenia/restoration%20and%20terr%20issue/T4.html|title=The Second Phase of Territorial Formation: Insurgencies, Destabilization and Decrease of Western Support|author=Andrew Andersen and Georg Egge|subtitle=Azerbaijani invasion of Zanghezur, the Truce and the Fall of Goghtan, 11-12/1919}}</ref>. У сярэдзіне лістапада прадстаўнікі Вялікабрытаніі і ЗША Сэр Олівер Уордрап і Палкоўнік Джэймс Рэа запатрабавалі неадкладнага спынення вайны. Перамовы пачаліся 20 лістапада 1919 у Тыфлісе і 23 лістапада прэм’ер-міністры Арменіі і Азербайджана Хацісян і Усубекаў падпісалі мірны дагавор<ref name=":8" />. == Пачатак савецкай экспансіі == Пад канец красавіка 1920 года ў сталіцы Азербайджана [[Бакінская аперацыя, 1920|ўлада была захоплена камуністамі]]. У той жа дзень урад Азербайджанскай ССР аддаў загад азербайджанскім войскам у Карабаху і Зангезуры спыніць наступ і прыняць абарончае становішча. [[Мірза Давуд Багір Гусейнаў аглы|Мірза Давуд Гусейнаў]], старшыня Прэзідыума ЦК КПП Азербайджанскай ССР, скіраваў ноту ўраду Арменіі, у якой патрабавалася ачысціць ад армянскіх вайсковых частак Карабах і Зангезур і спыніць міжнацыянальную зваду. Адказ павінен быў быць атрыманы на працягу трох дзён, інакш Рэўкам Азербайджанскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі лічыў сябе ў стане вайны з Арменіяй<ref>{{Кніга|загаловак=К истории образования Нагорно-Карабахской Автономной Области Азербайджанской ССР. Документы и Материалы|месца=Баку|год=1989|старонкі=41-42}}</ref>. У пачатку мая [[11-я армія, РСЧА|XI Чырвоная армія]] пачала наступ убок Карабаха, Гянджы і Казаха. Да канца мая армянскія рэгулярныя войскі або пакінулі Карабах, або перамкнулі сваю лаяльнасць на Чырвоную армію, якую яны меркавалі вызвольнікам армян. У рэгіёне ўсталявалася савецкая ўлада, падзеленая на мусульманскі рэўкам у Шушы і армянскі рэўкам у Тагавардзе. Армянская армія пацярпела шэраг параз таксама ў Казах-Шамшадыле<ref name=":11">{{Cite web|url=http://www.conflicts.rem33.com/images/Armenia/restoration%20and%20terr%20issue/T5.html#_ftn3|title=The Beginning of Soviet Expansion and the Treaty of Sevres|author=Andrew Andersen and Georg Egge}}</ref>. Даволі заблытана развіваліся падзеі ў Елізаветпальскім павеце. Армяне, не сустрэўшы супраціву дэмаралізаванай азербайджанскай арміі, дашлі да наваколля Гянджы. Сітуацыя яшчэ больш заблыталася, калі армянскія і савецкія войскі сталі праводзіць супольныя аперацыі супраць азербайджанскіх паўстанцаў, [[Гянджынскі мяцеж, 1920|паўсталых у Гянджы супраць савецкай улады]]<ref name=":11" />. Паралельна паміж РСФСР і Арменіяй вяліся перамовы ў Маскве. Падчас перамоў чырвоная армія была занята ў Азербайджане падаўленнем антысавецкіх азербайджанскіх паўстанняў у Закаталах, Гянджы і Агдам-Шушы, а армянская армія мела падобную праблему ў асобе бальшавіцкіх паўстанняў у Карсе, Сарыкамышы, Александропалі, Дыліжане, Нова-Баязіце, пазней уціхамірваючы таксама мусульманскія анклавы [[Масіс|Зенгібасара]], [[Веды (горад)|Ведзібасара]] і Пяняка (недалёка ад [[Олту]])<ref name=":11" />. У сярэдзіне чэрвеня камуністы на перагаворах змяніліся ў тоне. Калі да гэтага чырвоная армія не магла захапіць Зангезур-Нахчыван з-за азербайджанскіх паўстанняў, то пасля падзення Шушы 15 чэрвеня дарога ў Нахчыван праз [[Гарыс|Герусы]] была адкрыта. Чырвоныя захапілі Герусы 5 ліпеня і 17 ліпеня XI Чырвоная армія пачатку наступ на Нахчыван. У той жа час турэцкія войскі сканцэнтраваліся ў Маку на поўначы Ірана, рыхтуючыся адбіць наступ армянскай арміі Шалкоўнікава на Нахчыван<ref name=":11" />. Пасля захопу Герусов і ўсталяванні савецкай улады на поўначы Карабаха, чырвоная армія паспрабавала ўсталяваць кантроль і над паўднёвай часткай, але была разгромлена ўзбраеннем Нждэ каля Капана і атакавана атрадамі Дро Ангелаўта. Пасля адступу частак XI Чырвонай арміі ў Карабах Дро запатрабаваў у іх «пакінуць усе акупаваныя армянскія землі». Аднак 5 жніўня савецкія войскі пачалі контрнаступ і праз 2 дні Герусы былі зноў захоплены. Калідор Шуша-Герусы-Нахчыван паміж кемалісцкай Турцыяй і савецкім Азербайджанам ізноў быў адкрыты. Тым часам у Нахчыване паміж турэцкімі і армянскімі сіламі былі спынены ваенныя дзеянні. 28 ліпеня 1920 у Нахчыване была абвешчана [[Нахічэванская Аўтаномная Рэспубліка|Нахічэванская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]]<ref name=":11" />. 10 жніўня паміж Арменіяй і савецкімі ўладамі быў падпісаны дагавор пра спыненне агню, паводле якога Зангезур, Карабах і Нахчыван часова застаюцца пад савецкай акупацыяй<ref name=":11" />. == Этнічныя чышчанні == І армянскія, і азербайджанскія войскі праводзілі этнічныя чысткі ў ходзе армяна-азербайджанскай вайны<ref>{{Кніга|аўтар=Benjamin Lieberman|загаловак=Terrible Fate: Ethnic Cleansing in the Making of Modern Europe|старонкі=137 {{пачатак цытаты}} All sides — the Turkish Nationalists, Armenian forces, and Azerbaijani or Tatar forces — carried out either regional or local ethnic cleansings{{канец цытаты}}}}</ref>. === Этнічныя чысткі ў Бакінскай губерні === ==== [[Сакавіцкія падзеі ў Баку, 1918]] ==== У сакавіку 1918 напруга і сутычкі паміж азербайджанцамі і армянамі выліліся ў разню азербайджанцаў радыкальнымі армянамі і бальшавікамі<ref name=":02" /><ref>Patrick Donabédian, Claude Mutafian. The Caucasian knot: the history & geopolitics of Nagorno-Karabagh. Zed Books, 1994. ISBN 1856492885, 9781856492881{{Oq|2=The 'Days of March' ended in a massacre of Moslems in Baku carried out by the odd alliance of Bolshevik and Dashnak Armenians.}}</ref>. Сутыкненні адбываліся і ў [[Кубінскі павет|Кубінскім павеце]], дзе армянскі военачальнік [[Амазасп Срванцян|Амазасп]] пачаў баявыя дзеянні з мэтай «знішчыць усіх мусульманаў ад мора (Каспійскага) да Шахдага». Атрад Амазаспа спаліў Кубу і спустошыў 122 мусульманскіх паселішчы<ref>''Й. Баберовски.'' Враг есть везде. Сталинизм на Кавказе. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), Фонд «Президентский центр Б. Н. Ельцина», 2010. — С. 137—138. — ISBN 978-5-8243-1435-9.</ref>. Дадзеныя пра маштаб і колькасць ахвяр адрозніваюцца, так пра колькасць ахвяр толькі ў самым горадзе Баку<ref name=":10">{{Кніга|аўтар=Justin McCarthy|загаловак=Death and Exile the Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims|старонкі=213}}</ref> прыводзяцца дадзеныя да 12-13 тысяч<ref>Smith, Michael (April 2001). «Anatomy of Rumor: Murder Scandal, the Musavat Party and Narrative of the Russian Revolution in Baku, 1917—1920». ''Journal of Contemporary History''. '''36''' (2): 228. [[Digital object identifier|doi]]:[[doi:10.1177/002200940103600202|10.1177/002200940103600202]]. <q>''The results of the March events were immediate and total for the Musavat. Several hundreds of its members were killed in the fighting; up to 12,000 Muslim civilians perished; thousands of others fled Baku in a mass exodus''</q></ref><ref name=":02">Minahan, James B. ''Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States''. p. 22. [[International Standard Book Number|ISBN]] 0-313-30610-9. <q>''The tensions and fighting between the Azeris and the Armenians in the federation culminated in the massacre of some 12,000 Azeris in Baku by radical Armenians and Bolshevik troops in March 1918''</q></ref><ref name=":10" /><ref>{{Кніга|аўтар=Jamil Hasanli|загаловак=Foreign Policy of the Republic of Azerbaijan: The Difficult Road to Western Integration, 1918-1920|выдавецтва=Routledge|год=2015|старонак=210}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Caucasian review|год=1955|старонкі=10}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=James Minahan|загаловак=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups|старонкі=76}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Robert Gerwarth, John Horne|загаловак=War in Peace: Paramilitary Violence in Europe After the Great War|старонкі=178}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=John Silverlight|загаловак=The Victors' Dilemma: Allied Intervention in the Russian Civil War|старонкі=97}}</ref><ref>Timothy C. Winegard, The First World Oil War, стр. 179{{Oq|2=Finally, on 1 April, only after the Musavat bowed to the authority of the Baku Soviet commitee, did the killing cease, but not before as many as thirteen thousand Muslims had been killed and hundreds of others had fled the city in what has been historically labelled the "March Days"}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Firuz Kazemzadeh|загаловак=The struggle for Transcaucasia, 1917-1921|старонкі=72}}</ref>. Сам Шаўмян прызнаваў, што на працягу 2 дзён армянамі былі забіты 3,000 чалавек<ref>Audrey Alstadt, The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule.{{Oq|2=After the Azerbaijani representatives accepted the terms, the Dashnaks "took to looting, burning and killing in the Muslim section of the city". By Shaumian's estimate, more than 3,000 were killed during two days."The Armenian soldiers became more brutal as resistance subsided, and for a day and a half they looted, killed and burned."}}</ref>. На думку гісторыка Майкла Ньютана, колькасць грамадзянскіх ахвяр сярод азербайджанскіх і іншых мусульманскіх народаў у Баку і яго наваколлі ацэньваецца ад 12 да 30 тысяч<ref>{{Кніга|аўтар=Michael Newton|загаловак=Famous Assassinations in World History: An Encyclopedia [2 volumes]|старонкі=270}}</ref>. Амерыканскі гісторык Одры Альштат лічыць, што найболей дакладныя дадзеныя пра колькасць ахвяр дае азербайджанскі гісторык Джаміль Гасанлы — 20-30 тысяч мусульман.<ref>{{Кніга|аўтар=Audrey Alstadt|загаловак=The Politics of Culture in Soviet Azerbaijan, 1920-40|старонкі=33}}</ref>. ==== Наступныя падзеі ==== Па меры наступу на Гянджу бальшавіцкія войскі, што складаліся галоўным чынам з армян, займаліся рабаваннем і забойствамі мусульманскага насельніцтва<ref>Firuz Kazemzadeh. Struggle For Transcaucasia (1917—1921), New York Philosophical Library, 1951, стр 130—131{{Oq|2=On 12th June, Shaumian telegraphed Lenin and Stalin that the Baku troops had begun their offensive against Ganja (Elisavetpol). As the Soviet troops advanced, the Bolsheviks appealed to the Azerbaijani peasantry to seize the lands belonging to the Khans and Beks and to form village Soviets. Most of the Baku troops, however, and practically all their officers, were Armenians of Dashnak leanings, and often outright Dashnaks. One of the Red Army commanders was the notorious Amazasp, who had fought as a guerrilla leader against the Turks and to whom any Muslim was an enemy simply because he was a Muslim. The behaviour of the Red officers toward the local population during this offensive against Ganja was so bad that an Armenian Bolshevik writer did not hesitate to call them hooligans. By their requisitions, contemptuous treatment, and frequent shootings under the pretext of espionage in favour of the enemy, but actually dictated by national hatred toward the Muslims, they [the Armenian commanders of the Soviet troops] could only provoke a negative attitude toward the Soviet regime. Therefore it is now possible to conclude that the offensive begun by the Red Army was a mistake.}}</ref>. Пасля [[Бітва за Баку, 1918|захопу Баку]] [[Каўказская ісламская армія|Каўказскай Ісламскай Арміяй]] у сярэдзіне верасня 1918 адбылася [[Разня армян у Баку, 1918|трохдзённая разня армян]]<ref>{{Кніга|аўтар=Israel W. Charney|загаловак=The Widening Circle of Genocide|старонкі=124}}</ref> азербайджанцамі з удзелам Атаманскай арміі<ref name="Bloxham_01" /> ў якасці помсты за сакавіцкія падзеі<ref>''Robert Gerwarth, John Horne.'' War in Peace: Paramilitary Violence in Europe After the Great War. — С. 179.{{Oq|2=Upon entering Baku, the paramilitary units hunted down Armenians and killed them indiscriminately in revenge for the 31 March massacre}}</ref><ref>''Benjamin Lieberman.'' Terrible Fate: Ethnic Cleansing in the Making of Modern Europe. — С. 138.{{Oq|2=In September, Azerbaijanis exacted revenge. An advancing Turkish Army drove to the edge of Baku but held off from entering the city until Azerbaijanis massacred between nine thousand and thirty thousand Armenians}}</ref><ref>''George N. Rhyne.'' The Supplement to the Modern Encyclopedia of Russian, Soviet and Eurasian History: Avicenna — Bashkin, Matvei Semenovich. — Academic International Press, 2000. — С. 44.{{Oq|2=The combined Ottoman-Azeri forces took Baku 16 September 1918. Local Azeris and soldiers from the victorious units took lavish revenge on Armenians for the massacres of the "March Days" earlier that year, killing thousands.}}</ref>. Згодна [[Дональд Блоксхэм|Дональду Блоксхэму]], мала сумневаў у намеры асманскай арміі забіваць усіх армян, працягваючы [[Генацыд армян|генацыд]] 1915 года, але перадгісторыя разні вельмі заблытана з прычыны ўзаемнай разні ў 1905 і масавага знішчэння азербайджанцаў у сакавіку 1918<ref name="Bloxham_01">''Donald Bloxham.'' Interlude: The Genocide in Context // The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians.{{Oq|2=Yet the background to this massacre is complicated by a recent history of Armenian-Azeri friction that had been marked by bloody intercommunal strife in 1905 and, more recently, extensive massacres of Azeris in Baku by Armenians in March 1918 amid a wider explosion of Armenian-Azeri violence over the first half of the year ... According to some estimates 30,000 Armenians were slaughtered over the ensuing days by Azeris with the participation of the Ottoman army.}}</ref>. Паводле некаторых ацэнак былі забіты 30 000 армян<ref name="Bloxham_01" />. Згодна амерыканскаму гісторыку [[Фіруз Каземзадэ|Фірузу Каземзадэ]] дадзеныя пра колькасць ахвяр былі вельмі завышанымі, улічваючы тое, што афіцыйныя дадзеныя адмысловага Армянскага даследчыцкага камітэта не перавышалі 9 тысяч. Пасля разні армян армянскі дыпламат у Тыфлісе Джамалян скіраваў ноту пратэсту прадстаўніку Азербайджана ў Грузіі Джафараву, вінавацячы ўрад апошняга ў разне 25-30 тысяч армян у Баку і патрабуючы жорсткай кары вінаватых. Джафараў адказаў, што азербайджанскі ўрад заўсёды жадаў жыць у міры з суседзямі, а разня ў верасні была спантаннай помстай за забойства каля 10 тысяч азербайджанцаў армянамі. Ён таксама аспрэчыў дадзеныя пра тое, што ўрад Азербайджана не пакараў вінаватых. 100 чалавек былі прызнаны вінаватымі і пакараны смерцю<ref>{{Cite web|url=http://www.conflicts.rem33.com/images/Azerbaijan/First_Republic_Nutshell.html#_ednref15|title=Chapter XV from the book “STRUGGLE FOR TRANSCAUCASIA” / Oxford, 1951|author=Firuz KAZEMZADEH}}</ref>. У Азербайджане землі, населеныя армянамі, спусцелі. У Шэмахінскім і Нухінскім паветах былі разбурана 44 паселішчы з 37000 жыхароў. Тое ж самае адбывалася ў гарадах: Шамаі, Нуху, Агдаме, Гянджы, армянскае насельніцтва ацалела толькі ў месцах, куды не пракраліся мусаватысты<ref name="ReferenceA">{{кніга|аўтар=Н. Г. Волкова (Наталья Георгиевна Волкова - одна из ведущих советских этнографов-кавказоведов, признанный ученый в области этнической истории народов Кавказа, автор нескольких монографических исследований по этническому составу населения Северного Кавказа, по кавказской этнонимике)|загаловак=Кавказский Этнографический Сборник, Статья: Этнические процессы в Закавказье в XIX-XX вв.|выданне=IV|месца=СССР, Институт Этнографии им. М.Маклая, АН СССР, Москва|выдавецтва=Наука|год=1969|старонкі=10|старонак=199|isbn=2131 Т11272|тыраж=1700|адказны=Ответственный редактор В. К. Гарданов}} «В Азербайджане, там где ранее жили армянами, оставались пустые земли или были поселены азербайджанцы и курды. В Шемахинском и Нухинском уездах было разрушено 44 селения с 37000 жителей. То же самое происходило в городах: Шемахе, Нухе, Агдаме, Гяндже, армянское население уцелело только в местах, куда не проникли мусаватисты»</ref>. === Этнічныя чысткі ў Эрыванскай губерні і Зангезуры === Да вайны мусульмане Эрыванскай губерні складалі значную частку насельніцтва, амаль гэтулькі, колькі армяне<ref>''Justin McCarthy.'' Death and Exile the Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims. — С. 214.{{Oq|2=Before the war, the Muslims of Erivan Province constituted almost as large apopulation as the Armenians. They were among those of the Caucasus whomost suffered.}}</ref>. Пасля падзення Расійскай імперыі пачаліся баі паміж Азербайджанам і Арменіяй у рэгіёнах са змяшаным насельніцтвам, прытым турэцкія афіцэры, у прыватнасці [[Кязым Муса Карабекір|Кязым Карабекір]], вінавацілі армян у мэтанакіраваным знішчэнні мусульманаў. Брытанскі палкоўнік А. Роўлінсан быў прызначаны ў Закаўказзе, каб вызначыць праўдзівасць цверджанняў турэцкага боку, і прынамсі адзін раз бачыў «значную калону» мусульманскіх уцекачоў, якія ратаваліся ад армян. Паводле яго звестак, і армяне, і мусульмане казалі пра помсту і масавыя забойствы па дачыненні адзін да аднаго. Так на сустрэчы армянскіх генералаў у Карсе ў ліпені 1919 камандзіры апісалі гвалт над мусульманамі як прадказальны. У той жа час курдскія правадыры выказалі Роўлінсану жаданне адпомсціць армянам і то, што яны адмаўляюцца жыць пад армянскім кіраваннем. Адзін з курдскіх правадыроў сказаў, што «перарэжа глотку кожнаму армяніну, якога сустрэне». Карабекір інфармаваў асманскае Міністэрства Абароны, што «Роўлінсан, падобна, усведамляе, што мы захоўваем сваю стрыманасць, змагаючыся c армянскім гвалтам»<ref name=":32">{{Кніга|аўтар=Benjamin Lieberman|загаловак=Terrible Fate: Ethnic Cleansing in the Making of Modern Europe|старонкі=135}}</ref>. Іншыя наведнікі Рэспублікі Арменія таксама казалі пра тое, што краіна зарубцавана этнічнымі і рэлігійнымі войнамі. Олівер Уордрап, брытанскі вярхоўны камісар у Закаўказзі, пісаў, што міжэтнічная вайна абязлюдзіла краі і ў 20 мілях ад Севана спустошаныя дамы «ляжаць у руінах у выніку кровапралітнага канфлікту паміж татарамі і армянамі». У красавіку 1920 Бечхофтэр апісаў краіну разбуранай войнамі і з ландшафтам руін сел<ref name=":32" />. У Зангезуры і іншых абласцях са змяшаным насельніцтвам армянскі генерал [[Андранік Таросавіч Азанян|Андранік]] вылучыўся разбурэннем азербайджанскіх паселішчаў і знішчэннем іх насельніцтва<ref name=":10"/><ref name=":9">''Door Robert Gerwarth, John Horne.'' War in Peace: Paramilitary Violence in Europe After the Great War. — С. 179.{{Oq|2=In 1918, Andranik rejected the Treaty of Batum as a Turkish dictate and moved to Zangezur with a paramilitary division estimated to have three to five thousan men, followed by many thousands of Ottoman Armenian refugees. In the self-proclaimed "Republic of Mountainous Armenia", comprising the multi-ethnic districts of Nakhichevan, Zangezur and Karabakh, Andranik's paramilitary units massacred and expelled the Azeri population.}}</ref><ref name=":13" />. [[Рычард Аванісян]] апісвае яго дзеянні як ператварэнне Зангезура ў чыста армянскую зямлю. Падобнае цверджанне рабіў і Аляксандр Хацісян, прэм’ер-міністр Арменіі<ref name=":13">''Donald Bloxham.'' Interlude: The Genocide in Context // The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians.{{Oq|2=From mid-1918, Andranik was prominent in the destruction of Muslim settlements during the purging of the Armenian-Azeri border region of Zangezur. Hovannisian describes his actions as the beginning of the process of 'transforming Zangezur into a solidly Armenian land'. Alexandre Khatisian, one-time Prime Minister of Armenia, used similar language, averring that 'it was not the will of the diplomats which was to bring about homogeneous populations in this or that region, but through the course of elemental behaviour'. Andranik was stopped frpm expanding this policy into Karabakh by the local British commander, who had his own distinct political agenda}}</ref>. З Зангезура было выгнана 50 тысяч мусульманаў і забіта 10 тысяч, 100 сёл былі разбураны.<ref>''Баберовски Й.'' Враг есть везде. Сталинизм на Кавказе, стр.167</ref>. Андранік не змог пашырыць сваю палітыку на Карабах толькі дзякуючы брытанскаму ўмяшанню<ref name=":13" />. Андранік прывёў з сабой 30 тысяч армянскіх уцекачоў з Усходняй Анатоліі. Некаторыя з іх засталіся ў Зангезуры, але на загад армянскага ваеннага міністра Тэр-Мінасяна многія з іх былі паселены на месцы выгнаных мусульман Эрывані і Даралагеза для гомагенізацыі ключавых абласцей Арменіі. Адзін з фідаінаў асцярожна апісаў гэта этнічнымі чысткамі<ref>''[[Дональд Блоксхэм|Bloxham]].'' The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians{{Oq|2=Andranik brought with him 30,000 Armenian refugees, mostly from eastern Anatolia, particularly Mush and Bitlis, where, under the protection of fedayee forces lead by Ruben Ter Minassian, they had managed to resist the Turkish assault and escape to the Caucasus. Some refugees stayed in Zangezur, but Ter Minassian, a former member of the Armenian national council, ordered the transfer of many of them to the Erivan and Daralgiaz regions, where they replaced evicted Muslims in a move to ethnically homogenize key areas of the Armenian state. One of the fedayees accurately described this as ethnic cleansing, and the parallels to the settlement of muhajirs at Armenian expense in the late Ottoman empire are obvious.}}</ref>. Услед за Андранікам, «рэарменізацыю» Зангезура працягнуў [[Гарэгін Нждэ]]<ref>''[[Клод Мутафян|Claude Mutafian]].'' Karabakh in the twentieth century // Caucasian Cnot. — 1994. — С. 134. — ISBN 1856492877.{{Oq|2=But it is undeniable that if Zangezur has since been an integral part of Soviet Armenia, it was Nzhdeh who made it possible. Following Andranik, he successfully implemented a 're-Armenianization' of the region, rendering even more tenuous the claims of Baku.}}</ref>. У канцы 1919 ён правёў аперацыю супраць паўсталых сёл Каджаран, Шабадын, Акчы, Пірудан, у выніку якой абаронцы былі выразаны, а насельніцтва выгнана<ref name=":8"/>. Нахічэванскі рэгіён таксама стаў адным з цэнтраў этнічных сутыкненняў<ref name=":32" /><ref name=":22">{{Кніга|аўтар=Donald Bloxham|частка=Interlude: The Genocide in Context|загаловак=The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians}}</ref>. У 1918 Андранік не прызнаў умовы Батумскага дагавора і яго баевікі пачалі выразаць і выганяць азербайджанцаў з этнічна неаднастайных рэгіёнаў Нахчывана, Зангезура і Карабаха<ref name=":9" />. 17 снежня 1919 узлаванае мусульманскае насельніцтва, што складалася з мясцовых і ўцекачоў з Зангезура, атакавала армян у Ніжнім Акулісе, вымусіўшы жыхароў бегчы ў Верхні Акуліс. 24 снежня мусульманскі натоўп і азербайджанская жандармерыя атакавала Верхні Акуліс, уладкаваўшы там разню. Армянскі ўрад паведамляў пра 400 забітых армян у Ніжнім Акулісе і 1000 у Верхнім Акулісе<ref>{{Кніга|аўтар=Richard Hovannisian|загаловак=The Republic of Armenia, Vol. II: From Versailles to London, 1919-1920|старонкі=235-238}}</ref>. === Этнічныя чысткі ў Карабаху === 5 чэрвеня рэгулярныя азербайджанскія часткі, якія кантралявалі прадмесці Шушы, [[Кайбалікендская разня|разрабавалі і спалілі сяло Кайбалікенд]], многія жыхары вёскі былі забіты. Паводле дадзеных брытанскага афіцэра, з 700 жыхароў паселішча ў жывых засталося толькі 11 мужчын і 87 жанчын і дзяцей<ref name="Hovannisian2">[[Рычард Аванісян|Hovannisian, Richard]]. ''The Republic of Armenia: Vol. I, The First Year, 1918—1919''. Berkeley: University of California Press, 1971, стр. 177</ref>. Пасля гэтага нападнікі атакавалі невялікія суседнія вёскі [[Кркджан]], [[Джамілі]], [[Пахлул]] і некаторыя іншыя больш выдаленыя. Іншы англійскі афіцэр пераканаў 200 курдскіх вершнікаў спыніць напады, сцвярджаючы, што загад выходзіць ад Султанава. Калі праз некалькі дзён сутыкнення спыніліся, вёскі ляжалі ў руінах, каля шасцісот армян былі забіты<ref name="Hovannisian2" />. Пасля армянскага паўстання ў Шушы ў сакавіку 1920 азербайджанскія сілы [[Шушанская разня|спалілі горад і забілі 500 чалавек]]<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 316-319" />. === Вынік === [[Файл:1 march days 1918.jpg|thumb|200 px|Будынак рэдакцыі газеты «Каспій» ([[Баку]]), разбураны падчас сакавіцкіх падзей [[1918]] года.]] У выніку этнічных чыстак 1918—1920 гг. змянілася этнаграфічная карта Закаўказзя. населеныя армянамі тэрыторыі ў Азербайджане спусцелі ці былі заселены азербайджанцамі і курдамі. У Шэмахінскім павеце былі забіты 17 тыс. армян у 24 селах, у Нухінскім павеце — 20 тыс. армян у 20 салех. Аналагічная карціна назіралася ў Агдаме і Гянджы. Армяне ацалелі толькі ў тых раёнах, куды не пракраліся мусаватысты: у Казахскім, Елізаветпальскім і Джэваншырскім паветах. У Арменіі населеныя азербайджанцамі раёны таксама спусцелі. Дашнакі «ачысцілі» ад азербайджанцаў Новабаязецкі, Эрыванскі, Эчміядзінскі і Шаруро-Даралагезскі паветы<ref name="ReferenceA" />. Маштабы змены этнічнага складу бачны на прыкладзе Зангезура: У 1897 годзе з 137,9 тыс. насельніцтва тут жылі 63,6 тыс. армян (46,2 %), 71,2 тыс. азербайджанцаў (51,7 %), 1,8 тыс. [[курды|курдаў]] (1,3 %). Паводле дадзеных сельскагаспадарчага перапісу 1922 года, насельніцтва адышоўшай да Арменіі часткі Зангезура налічвала 63,5 тыс. чалавек, у тым ліку 56,9 тыс. армян (89,5 %), азербайджанцаў 6,5 тыс. (10,2 %), [[рускія|рускіх]] 0,2 тыс. (0,3 %)<ref name="ReferenceA" />. У выніку этнічных чыстак 180 тысяч чалавек, 2/3 мусульманскага насельніцтва Эрыванскай губерні, былі выразаны ці выгнаны<ref>{{Кніга|аўтар=Justin Mccarthy|загаловак=The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923|старонкі=380}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.hrono.ru/sobyt/1919arm.html Армяно-Азербайджанские вооруженные конфликты 1919—1920 гг.] {{Першая сусветная вайна}} [[Катэгорыя:Войны Азербайджана]] [[Катэгорыя:Войны Арменіі]] [[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1918 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1919 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1920 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Азербайджана]] [[Катэгорыя:Азербайджана-армянскія адносіны]] gs1bpipkcrhaa4qtmg7z6ryjr1c733e 0 464224 5142136 4462375 2026-05-15T22:53:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142136 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Уладзімір Дзмітрыевіч Патапейка | арыгінальнае імя = | партрэт = Уладзімір Дзмітрыевіч Патапейка.png | шырыня партрэта = 130пкс | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|3-ці сакратар ЦК КП(б)Б]] | парадак = | сцяг = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак = [[20 чэрвеня]] [[1937]] | перыядканец = [[25 кастрычніка]] [[1937]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Вацлаў Юльянавіч Жэброўскі|Вацлаў Жэброўскі]] | пераемнік = [[Марк Якаўлевіч Рэпінскі|Марк Рэпінскі]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | партыя = УКП(б) (1926) | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | званне = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Уладзі́мір Дзмі́трыевіч Патапе́йка''' ({{ДН|||1907}}, в. [[Гарожа]], [[Магілёўская губерня]] — {{ДС|14|12|1941}}, [[Саратаў]]) — дзеяч [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]], [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|3-ы сакратар ЦК КП(б)]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Тройка НКУС|асобай тройкі НКУС СССР]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1907 годзе ў вёсцы Гарожа [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] Цяпер гэта {{МН|Асіповіцкі раён|ў Асіповіцкім раёне|}} Беларусі. У 1925 годзе ўступіў у УКП(б). 1934—1935 адказны інструктар [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б) Беларусі]]. У 1935 годзе — сакратар камітэта КП(б) Беларусі [[Гомель|Гомельскага]] [[Гомельшкло|механічнага шклозавода]]. З чэрвеня 1937 года сакратар [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага]] раённага камітэта КП(б) Беларусі. З 20 чэрвеня па 25 кастрычніка 1937 года [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|3-і сакратар]] і член [[Бюро Цэнтральнага камітэта КПБ|Бюро ЦК КП(б) Беларусі]]<ref>Пастанова I-го пленума ЦК КП(б) Беларусі</ref>. Гэты перыяд адзначаны ўваходжаннем у склад [[Тройка НКУС|асобай тройкі]], створанай па загаду НКУС СССР ад 30 ліпеня 1937 года № 00447<ref>{{Cite web |url=http://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA_%D0%B2_1937%E2%88%921938_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85 |title=Составы троек в 1937−1938 годах // Сайт Nkvd.memo.ru |access-date=14 красавіка 2017 |archive-date=4 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704050528/http://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA_%D0%B2_1937%E2%88%921938_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85 |url-status=dead }}</ref> і актыўным удзелам у сталінскіх рэпрэсіях<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1007240 Сталинский план по уничтожению народа: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов» // Архив Александра Н.]</ref>. З кастрычніка 1937 па жнівень 1938 года начальнік Упраўлення па справах мастацтваў пры [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК Беларускай ССР]]. == Завяршальны этап == Арыштаваны 11 жніўня 1938 года. Лячыўся ў магілёўскай псіхіятрычнай бальніцы<ref>[http://katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=715 ''Георгий Тарнавский, Валерий Соболев, Евгений Горелик'' Куропаты: Следствие продолжается // Москва, 1990, «Юридическая литература», ISBN 5-7260-0305-5] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120801222622/http://katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=715 |date=1 жніўня 2012 }}</ref>. Асуджаны 29 мая 1940 года [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|ВКВС СССР]] па арт. 69, 24, 70 КК БССР (шкодніцтва, тэрор) да 15-ці гадоў пазбаўлення волі ў ППЛ і 5-ці гадоў паражэння ў правах. Адбываў пакаранне ў Саратаўскай турме № 12, дзе памёр 14 снежня 1941 года. Рэабілітаваны 25 снежня 1954 года [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|ВКВС СССР]]<ref>[https://nekropole.info/ru/Vladimir-Potapejko Владимир Потапейко // Сайт Nekropole.info]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.knowbysight.info/PPP/01717.asp Потапейко Владимир Дмитриевич // Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Патапейка, Уладзімір Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Трэція сакратары ЦК КП(б)Б]] [[Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ]] k7tqig6rz252rq438qlnspogrud873t 0 472095 5141978 4700806 2026-05-15T18:18:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141978 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Уздзенскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Уздзенскі раён]] |Уключае = 45 населеных пунктаў |Сталіца = [[Узда]] (не ўваходзіць у склад) |Датаўтварэння = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3637 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''У́здзенскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Уздзенскі раён|Уздзенскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — горад [[Узда]] (не ўваходзіць у склад). Утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе Уздзенскага раёна Мінскай вобласці [[БССР]] з цэнтрам у гарадскім пасёлку Узда шляхам аб’яднання скасаваных [[Зенькавіцкі сельсавет|Зенькавіцкага]] і [[Прысынкаўскі сельсавет|Прысынкаўскага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года па 30 ліпеня 1966 года ў складзе [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]]. 30 кастрычніка 2009 года ў склад сельсавета перададзены 4 населеныя пункты скасаванага [[Цялякаўскі сельсавет|Цялякаўскага сельсавета]] ([[Алёхаўка (Уздзенскі раён)|Алёхаўка]], [[Пятроўск (Дзешчанскі сельсавет)|Пятроўск]], [[Слабодка (Уздзенскі раён)|Слабодка]] і [[Цялякава]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307/2009-307(002-019).pdf&oldDocPage=3 Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025132415/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307%2F2009-307%28002-019%29.pdf&oldDocPage=3 |date=25 кастрычніка 2020 }}</ref>. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Ліцвянскі сельсавет|Ліцвянскага сельсавета]] (11 населеных пунктаў: аграгарадок [[Ліцвяны]], вёскі [[Вялікая Уса]], [[Губіна (Уздзенскі раён)|Губіна]], [[Каменка (вёска, Уздзенскі раён)|Каменка]], [[Лісаўшчына (Уздзенскі раён)|Лісаўшчына]], [[Макавішчы (Уздзенскі раён)|Макавішчы]], [[Малая Уса]], [[Новая Старына]], [[Сакольшчына (Уздзенскі раён)|Сакольшчына]] і пасёлкі [[Камароўка (Уздзенскі раён)|Камароўка]], [[Каменка (пасёлак, Уздзенскі раён)|Каменка]]) і частка скасаванага [[Сямёнавіцкі сельсавет|Сямёнавіцкага сельсавета]] (10 населеных пунктаў: аграгарадок [[Сямёнавічы (Уздзенскі раён)|Сямёнавічы]], вёскі [[Астравок (вёска, Уздзенскі раён)|Астравок]], [[Буковічы (вёска)|Буковічы]], [[Куль (Уздзенскі раён)|Куль]], [[Ластаўшчына]], [[Пад’ельнікі]], [[Падсадскія]], пасёлкі [[Астравок (пасёлак, Уздзенскі сельсавет)|Астравок]], [[Буковічы (пасёлак)|Буковічы]], [[Первамайск (Уздзенскі раён)|Первамайск]]), адначасова ў склад [[Дзешчанскі сельсавет|Дзешчанскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты (Алёхаўка, Пятроўск, Слабодка і Цялякава)<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919060259/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=19 верасня 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (24 населеныя пункты) — 2462 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,9 % — [[беларусы]], 2,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (45 населеных пунктаў) — 3637 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Уздзенскі сельсавет}} {{Уздзенскі раён}} [[Катэгорыя:Уздзенскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дзяржынскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе]] ss38awhf555v80786oce7g6k9y87x6r 0 474172 5142184 4715710 2026-05-16T02:07:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142184 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Уладзімір Русак |арыгінал імя = |партрэт = |апісанне = |род дзейнасці = праваслаўны царкоўны дзеяч |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = }} {{Цёзкі2|Русак}} '''Уладзімір Сцяпанавіч Русак''' (нар. {{ДН|17|6|1949}}, вёска [[Муцькавічы]], [[Навамышскі раён]], [[Баранавіцкая вобласць]] — 20 красавіка 2019) — праваслаўны дыякан, публіцыст, [[дысідэнт]] у СССР, [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]] ў СССР. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 чэрвеня 1949 года ў вёсцы Муцькавічы Навамышскага раёна Баранавіцкай вобласці. У 1969 годзе вёска перайменавана ў [[Зорная (Баранавіцкі раён)|Зорную]], з 2012 увайшла ў склад горада [[Баранавічы]]. У 1967—1970 гадах вучыўся ў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце]] на фізіка-матэматычным факультэце. У 1973 годзе скончыў Маскоўскую духоўную семінарыю, у 1977 — Маскоўскую духоўную акадэмію (са ступенню кандыдата [[Багаслоўе|багаслоўя]] за работу «Раннехрысціянскія апокрыфы ды іх хрысталагічны змест»). У 1970—1980 гадах працаваў у «Журнале Московской Патриархии» стажорам, рэферэнтам, рэдактарам, а з 1977 года — навуковым рэдактарам. У 1976 годзе рукапаложаны ў [[дыякан]]а. Паралельна з працай у рэдакцыі пісаў кнігу па гісторыі бальшавіцкіх рэпрэсій супраць праваслаўнай царквы. За гэта быў зволены з працы. У 1980—1981 гадах служыў дыяканам у в. Іванісава Нагінскага раёна. У 1982 годзе па ўласным прашэнні, накіраваным мітрапаліту Беларускаму [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэту (Вахрамееву)]], пераведзены ў [[Віцебск]]. У 1983 годзе за казань ў Віцебскім [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр|Казанскім саборы]] пра пакутнікаў за веру ў СССР быў пазбаўлены рэгістрацыйнай даведкі ад упаўнаважанага Савета па справах рэлігій пры Савеце Міністраў СССР, што цягнула за сабой пазбаўленне месца служэння. Быў накіраваны ў ссылку ў [[Жыровіцкі манастыр]]. Затым непрацяглы час служыў пры храме ў [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]]. Напісаў адкрыты ліст дэлегатам VI Генеральнай асамблеі [[Сусветны савет цэркваў|Сусветнай рады цэркваў]] у Ванкуверы (1983). У лісце пісаў пра прыгнечаны стан [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] ў СССР. Ліст не быў агучаны на паседжанні з-за пратэстаў дэлегацыі СССР, але стаў вядомы пасля агалошвання на прэс-канферэнцыі архіепіскапам Кентэрберыйскім. Пазней па месцы прапіскі вярнуўся ў [[Масква|Маскву]]. 23 красавіка 1986 года за кнігу «Сведчанне абвінавачання» («Свидетельство обвинения»), якая хадзіла ў самвыдаце, арыштаваны [[КДБ]]. 10 верасня 1986 года асуджаны Маскоўскім гарадскім судом па арт. 70 КК [[РСФСР]] («антысавецкая агітацыя і прапаганда») на 7 год лагераў строгага рэжыму і 5 год ссылкі (максімальна магчымае пакаранне па гэтым артыкуле). Тэрмін адбываў у пермскіх лагерах. У 1987 годзе кніга «Сведчанне абвінавачання» была апублікавана на рускай мове ў [[ЗША]]. Вызначэннем Вярхоўнага суда РСФСР ад 6 верасня 1988 года тэрмін скарочаны да 2 год 6 месяцаў, ссылка з прысуда выключана. Вызвалены 22 кастрычніка 1988 года<ref>[http://lists.memo.ru/ База данных «Жертвы политического террора в СССР»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |date=31 сакавіка 2019 }}.</ref>. Рэабілітаваны ў 1993 годзе. У красавіку 1989 года выехаў на сталае месца жыхарства ў ЗША. У 1989—1996 гадах выкладаў гісторыю Рускай праваслаўнай царквы і кананічнае права ў Духоўнай семінарыі [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] у Джорданвілі. У 1996 годзе вярнуўся ў Маскву. Працаваў у «Народным доме» Сяргея Філатава. Выкладаў у Расійскім дзяржаўным гуманітарным універсітэце (1997), у Англа-амерыканскай школе пры пасольстве ЗША ў Маскве (1997—1999). У 1998 годзе перадаў у Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі (ДАРФ) многія дакументы і кнігі са сваіх збораў. Дакументы ўтварылі фонд 10061 ДАРФ<ref>[http://opisi.garf.su/ Электронные описи Государственного архива Российской Федерации].</ref>, кнігі захоўваюцца ў Навуковай бібліятэцы ДАРФ <ref>[http://statearchive.ru/assets/files/svodny_catalog_rz.pdf Сводный каталог (база данных) печатных изданий Русского Зарубежья 1918—1991 годов. Библиографический указатель] / Государственный архив Российской Федерации. Москва, 2010. С. 673—682.</ref>. У 2000—2008 ізноў жыў у ЗША, у 2008—2014 вяртаўся ў Маскву. Аўтар некалькіх кніг і некалькіх соцень артыкулаў па гісторыі Рускай праваслаўнай царквы. Член Саюза расійскіх пісьменнікаў. Выдаваў газету «Православное слово» (Нью-Ёрк). == Творы == * На празднике Преподобного Сергия // «Журнал Московской Патриархии». М., 1971. № 9. С. 34-36. * Учебный год завершен: в Московских духовных школах // «Журнал Московской Патриархии». М., 1973. № 7. С. 14-15. * 70-летие прославления преподобного Серафима Саровского // «Журнал Московской Патриархии». М., 1973. № 9. С. 12. * Академический вечер [в МДА] // «Журнал Московской Патриархии». М., 1974. № 4. С. 19-21. * «Живоносный источник» // «Журнал Московской Патриархии». М., 1974. № 5. С. 13-15. * Икона преподобных отцов, в земле Карельской просиявших // «[[Журнал Московской Патриархии]]». М. 1974. № 12. С. 16-21. * Экуменическая молитва 1978 // «Журнал Московской Патриархии». М., 1978. № 5. С. 57-59. * Погребение митрополита Никодима [(Ротова)] // Журнал Московской Патриархии. М., 1978. № 11. с. 12-16. * Экуменическая молитва 1979 // «Журнал Московской Патриархии». М., 1979. № 5. С. 64-65. * [http://vtoraya-literatura.com/pdf/posev_izbrannoe_1984_1__ocr.pdf «Церковь может ходить по водам»] // Посев. Квартальное издание избранных материалов. 1984. № 1. С. 86-89. * [http://www.krotov.info/history/20/1930/rusak00.htm Свидетельство обвинения. Церковь и государство в Советском Союзе]. В 3 ч. Св. Троицкий Монастырь, Jordanville, NY, 1987. (пад псеўданімам В. Степанов) ** Перавыданне: Москва: Рус. книгоизд. товарищество., 1993. * Первое интервью после освобождения. Отец Владимир Русак // «[[Православная Русь (журнал)|Православная Русь]]». — 1988. — № 24. — С. 11-12. * Актовая речь, сказанная на выпускном акте Свято-Троицкой семинарии 14/27 мая 1990 года // «Православная Русь». — 1990. — № 13 (1418). — С. 4-6 * Пир сатаны: Русская Православная Церковь в «ленинский» период (1917—1924). — London (Canada) : Заря, 1991. — 213, [6] с.; 22 см; ISBN 0-920100-37-6 * [[Иоанн Шанхайский и Сан-Францисский|Иоанн (Максимович)]], архиепископ. Русская зарубежная церковь / Дополнено Владимиром Русаком. — Джорданвилль. — 1991. — 40 °C. * «Блажен, кто ярем возьмет Господен от юности…». Славный юбилей 50-летия священнослужения архимандрита Сергия // «Православная Русь». — 1991. — № 19. — С. 10-11 * Благодатный юбилей. К 25-летию архиерейского служения Архиепископа Сиракузского и Троицкого Лавра // «Православная Русь». — 1992. — № 16 (1469). — С. 6-8, 15 * [http://www.krotov.info/library/17_r/us/ak_00.htm История Российской церкви от основания до наших дней]. — Джорданвилль: Свято-Троицкий монастырь, 1993. — 580 с. * [http://www.ng.ru/facts/2000-02-23/2_create_a_new.html Как создать новую «церковь»] // «[[НГ-Религии]]», 23 февраля 2000 * [http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2002/20.doc Церковные расколы XX века. Русская Зарубежная Церковь и Московский Патриархат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170920190842/http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2002/20.doc |date=20 верасня 2017 }} // Макарьевские чтения. Вып. 1 / Отв. ред. В. Г. Бабин, С. К. Носов. — Горно-Алтайск, 2002. С. 98-125 * [http://www.orthedu.ru/uchposob/iitora-cerkvi/8674-istoriya-rossiyskoy-cerkvi-vladimir-rusak.html История Российской Церкви. Издание второе, исправленное и дополненное, 2002 год. Интернет-версия под общей редакцией Его Преосвященства Александра (Милеанта), Епископа Буэнос-Айресского и Южно-Американского.] * [http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2004-1/18.doc Декларация митрополита Сергия. 16/29 июля 1927 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170920143116/http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2004-1/18.doc |date=20 верасня 2017 }} // Макарьевские чтения: материалы второй международной конференции (21 — 22 ноября 2003 года) / Отв. ред. В. Г. Бабин. — Горно-Алтайск, 2004. С. 148—181 * [http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2004-2/35.doc Без духовного — бездуховность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170920143036/http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2004-2/35.doc |date=20 верасня 2017 }} // [http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2004-2/index.html Макарьевские чтения: материалы третьей международной конференции (21 — 22 ноября 2004 года)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170920190840/http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2004-2/index.html |date=20 верасня 2017 }} / Отв. ред. В. Г. Бабин. — Горно-Алтайск, 2004. * [http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2005/28.doc Русская Зарубежная Церковь «на Родине»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170920142927/http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2005/28.doc |date=20 верасня 2017 }} // [http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2005/index.html Макарьевские чтения: Материалы четвертой международной конференции (21-22 ноября 2005 года)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190705221639/http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2005/index.html |date=5 ліпеня 2019 }} / Отв. ред. В. Г. Бабин. — Горно-Алтайск, 2005. * [http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2006/37.doc Русская Православная Церковь за границей и «Катакомбная» церковь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170920143102/http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2006/37.doc |date=20 верасня 2017 }} // [http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2006/index.html Макарьевские чтения: Материалы пятой международной конференции (21-22 ноября 2006 года)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190622232815/http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2006/index.html |date=22 чэрвеня 2019 }} / Отв. ред. В. Г. Бабин. — Горно-Алтайск, 2006. * [http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2008/10.doc Памяти митрополита Лавра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170920143123/http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2008/10.doc |date=20 верасня 2017 }} // [http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2008/index.html Макарьевские чтения: материалы седьмой международной конференции (21 — 23 ноября 2008 года)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170920143113/http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2008/index.html |date=20 верасня 2017 }} / Отв. ред. В. Г. Бабин. — Горно-Алтайск, 2008. * [http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2009/36.doc Православие в Китае в XX веке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180729074700/http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2009/36.doc |date=29 ліпеня 2018 }} // [http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2009/index.html Макарьевские чтения: материалы восьмой международной конференции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180708025905/http://e-lib.gasu.ru/konf/mak/arhiv/2009/index.html |date=8 ліпеня 2018 }} / Отв. ред. В. Г. Бабин. — Горно-Алтайск, 2009. {{зноскі}} == Літаратура == {{refbegin}} * {{артыкул |аўтар=Дзярновіч, Алег. |загаловак=Русак Уладзімір Сцяпанавіч |спасылка= |месца=Мінск |выданне=Нонканфармізм у Беларусі. 1953-1985. Даведнік. Том І |выдавецтва= |год=2004 |нумар= |старонкі=161-162}} * {{артыкул |аўтар= |загаловак=Rusak Vladimir |спасылка= |месца=Cambridge, England |выданне=Dictionary of International Biography. A Biographical Record of Contemporary Achievement. Twenty-fourth edition |выдавецтва=International Biographical Centre |год=1996 |нумар= |старонкі=287}} * {{артыкул |аўтар=Климонтович, Николай. |загаловак=Далее везде |спасылка=http://magazines.russ.ru/october/2002/2/klim.html |месца= |выданне=Октябрь |выдавецтва= |год=2002 |нумар=2 |старонкі=}} * {{артыкул |аўтар=Попов А.В. |загаловак=Владимир Степанович Русак |спасылка= |месца=Москва |выданне=Попов А.В. Российское православное зарубежье: История и источники |выдавецтва= |год=2005 |нумар= |старонкі=118—119}} * {{артыкул |аўтар= |загаловак=Свидетельство и свидетель: Интервью с Владимиром Русаком |спасылка=http://minds.by/zhurnal-stupeni/arhiv-nomerov-za-2002-god/stupeni-1-6-natsional-ny-j-vopros-otvetit-ne-hotite-li/svidetelstvo-i-svidetel#.WcGJ_TSxXeQ |месца= |выданне=Ступени |выдавецтва= |год=2002 |нумар=1(6) |старонкі=}} * {{артыкул |аўтар=Чернобаев А.А. |загаловак=Русак Владимир Степанович |спасылка= |месца=Саратов |выданне=Историки России. Кто есть Кто в изучении отечественной истории. Биобиблиографический словарь / Автор-составитель А.А. Чернобаев |выдавецтва= |год=1998 |нумар= |старонкі=305—306}} {{refend}} == Спасылкі == * [http://zarubezhje.narod.ru/rs/r_029.htm Русак Владимир Степанович]. В: Религиозная деятельность русского зарубежья: Биобиблиографический справочник. * [http://priestal.livejournal.com/110683.html Александр Шрамко. Куда исчезают люди?]. {{DEFAULTSORT:Русак Уладзімір Сцяпанавіч}} [[Катэгорыя:Дысідэнты]] [[Катэгорыя:Дыяканы]] o1yydnctc5fnrw7mtp4n3iamfqvsf74 0 545174 5142185 4761023 2026-05-16T02:14:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142185 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сянчук}} {{Навуковец}} '''Уладзімір Сцяпанавіч Сянчук''' (нар. {{ДН|6|4|1923}}, в. [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]], [[Пухавіцкі раён]], [[Мінская вобласць]] — {{ДС|17|12|2008}}) — беларускі вучоны, кандыдат медыцынскіх навук, дацэнт. == Біяграфія == Нарадзіўся 6 красавіка 1923 года ў [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічах]] у сям’і ветэрынарнага фельчара. Скончыў [[Пухавіцкая сярэдняя школа (Пухавіцкі раён)|Пухавіцкую сярэднюю школу]] (1940). [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Мінскі медыцынскі інстытут]] (1954). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Працаваў у [[МДБ БССР|органах дзяржаўнай бяспекі]] (1944—1948), пасля інстытута — урачом у [[Мінск]]у. З 1957 года працаваў выкладчыкам, з 1971 па 1982 гады — загадчыкам, з 1982 года — дацэнтам кафедры агульнай гігіены ў [[Мінскі медыцынскі інстытут|Мінскім медыцынскім інстытуце]]. Памёр 17 снежня 2008 года. Пахаваны ў Мінску на Усходніх могілках<ref>{{Cite web |url=https://scientby.nlb.by/by/documents/172673 |title=Сянчук Уладзімір Сцяпанавіч, кандыдат медыцынскіх навук, гігіена |access-date=26 верасня 2022 |archive-date=26 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926204033/https://scientby.nlb.by/by/documents/172673 |url-status=dead }}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Аўтар многіх навуковых прац па агульнай гігіене. == Узнагароды == Узнагароджаны баявым ордэнам, медалямі, значком «Выдатнік аховы здароўя», [[Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|Ганаровай граматай ВС БССР]] (1977); занесены ў Кнігу пашаны інстытута<ref>{{Cite web |url=https://www.bsmu.by/page/55/3248/ |title=Сенчук Владимир Степанович (06.04.1923-) |access-date=1 жніўня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190801183622/https://www.bsmu.by/page/55/3248/ |archivedate=1 жніўня 2019 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9 {{DEFAULTSORT:Сянчук Уладзімір Сцяпанавіч}} [[Катэгорыя:Дэканы медыка-прафілактычнага факультэта БДМУ]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Гігіеністы]] [[Катэгорыя:Медыкі СССР]] [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] oh1s4i1asoy2ko4fgdkju9eg1e2r2cy 0 547659 5141890 4976821 2026-05-15T14:18:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141890 wikitext text/x-wiki {{Край Латвіі | назва = Тэрвэцкі край | арыгінал_назвы = Tērvetes novads | карта = Tērvetes novada karte.png | выява_герба = Tērvetes novads COA.png | назва_герба = Герб Тэрвэцкага края | шырыня_герба = 75px | выява_сцяга = | назва_сцяга = | цэнтр = Зэлмені | плошча = 223,81 | насельніцтва = 3687 | год_перапісу = 2011 | шчыльнасць = 16,47 | створаны = [[2009]] год | скасаваны = | мэр = Эдвінс Упіціс | мэр_год = | тэрыторыі = {{collapsible list|title=3 воласці|<br>[[Аўгсткалнская воласць]]<br>[[Букайшская воласць]]<br>[[Тэрвэцкая воласць]]}} | цэнтры_паслуг = | карта2 = | карта2_апісанне = | сайт = www.tervetesnov.lv }} '''Тэрвэцкі край''' ({{lang-lv|Tērvetes novads}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўдні [[Латвія|Латвіі]] ў вобласці [[Земгале]]. [[Край (Латвія)|Край]] складаецца з трох [[Воласці Латвіі|валасцей]], адміністрацыйным цэнтрам края з'яўляецца сяло [[Зэлмені]]. Насельніцтва на 1 студзеня [[2010]] года складала 4088 чалавек<ref name="pmlp">{{cite web|url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2009/3ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits.pdf|title=Численность населения в самоуправлениях на 01.01.2010|publisher=Управление по делам гражданства и миграции|lang=lv|archiveurl=https://www.webcitation.org/67CSn0cjI?url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2009/3ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits.pdf|archivedate=26 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Плошча края — 223,81 км²<ref>{{cite web|url=http://www.raplm.gov.lv/uploads/filedir/Nozares/Pasvaldibas/Administratīvi%20teritoriālais%20iedalījum%20ar%20platibu.doc|title=Административное деление Латвии|publisher=Министерство по делам регионального развития и самоуправлений|lang=lv|archiveurl=https://www.webcitation.org/67CSnViHZ?url=http://www.raplm.gov.lv/uploads/filedir/Nozares/Pasvaldibas/Administrat%C4%ABvi%20teritori%C4%81lais%20iedal%C4%ABjum%20ar%20platibu.doc|archivedate=26 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.tervetesnov.lv Афіцыйны сайт Тэрвэцкага края] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151120044305/http://www.tervetesnov.lv/ |date=20 лістапада 2015 }}{{ref-lv}} {{Адміністрацыйны падзел Латвіі}}{{Заліўка краёў Латвіі}} [[Катэгорыя:Краі Латвіі]] rm8aprly97pifi41jii3rk7eyvvw49w 0 548466 5142251 5128005 2026-05-16T08:52:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142251 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Уселюбскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Гімн = |Статус = сельсавет |Уваходзіць у = [[Навагрудскі раён]] |Уключае = 31 населены пункт |Сталіца = аграгарадок [[Уселюб]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Глава = Чарнэль Іван Уладзіслававіч |Назва главы = Старшыня сельсавета |Глава2 = Вежэль Жанна Аляксандраўна |Назва главы2 = Кіраўнік спраў |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = беларуская/руская |Насельніцтва = 2097 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Памер карты = |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = +375 1597 |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Усе́любскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] [[Уселюб]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Навагрудскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 25 чэрвеня 2008 года ў склад Уселюбскага сельсавета ўключаны ўсе вёскі скасаванага [[Бенінскі сельсавет|Бенінскага сельсавета]]: [[Бенін (Навагрудскі раён)|Бенін]], [[Зенявічы (Навагрудскі раён)|Зенявічы]], [[Ляхавічы 1]], [[Ляхавічы 2]], [[Марцулі]], [[Нізаўцы]], [[Пліса 1]], [[Пліса 2]], [[Рахавец]], [[Храпянева]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2008-181/2008-181(002-013).pdf Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 июня 2008 г. № 93 О решении вопросов административно-территориального устройства Новогрудского района]</ref>. 22 жніўня 2017 года ў склад Уселюбскага сельсавета ўвайшлі землі плошчай 12 292 га і ўсе населеныя пункты скасаванага [[Ацмінаўскі сельсавет|Ацмінаўскага сельсавета]]: аграгарадок [[Ацмінава]], вёскі [[Альхоўка (Навагрудскі раён)|Альхоўка]], [[Бердаўка (Навагрудскі раён)|Бердаўка]], [[Генюшы (Навагрудскі раён)|Генюшы]], [[Гніліца (Навагрудскі раён)|Гніліца]], [[Дзетамля]], [[Лаўскія]], [[Лешчанка (Навагрудскі раён)|Лешчанка]], [[Малачкі]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917r0085082&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 22 августа 2017 г. № 272 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Новогрудского района Гродненской области]</ref>. == Склад == Па стану на 2017 год у склад сельсавета ўваходзілі 22 населеныя пункты, пасля рэарганізацыі – 31 населены пункт (01.01.2018 г.). Колькасць насельніцтва ў населеных пунктах прыведезена па дадзеных перапісу 2009 г.: {|class=standard |+ ! Населены пункт ! Статус ! Насельніцтва, 2009<ref name=":0" /> |- | align=center | [[Альхоўка (Навагрудскі раён)|Альхоўка]] || align="center" | вёска || align=center | 51* |- | align=center | [[Ацмінава]] || align="center" | аграгарадок || align=center | 328* |- | align=center | [[Басіна (Навагрудскі раён)|Басіна]] || align="center" | вёска || align=center | 77 |- | align=center | [[Бенін (Навагрудскі раён)|Бенін]] || align="center" | аграгарадок || align=center | 232 |- | align=center | [[Бердаўка (Навагрудскі раён)|Бердаўка]] || align="center" | вёска || align=center | 38* |- | align=center | [[Біцавічы]] || align="center" | вёска || align=center | 15 |- | align=center | [[Вялікія Карнышы]] || align="center" | вёска || align=center | 437 |- | align=center | [[Генюшы (Навагрудскі раён)|Генюшы]] || align="center" | вёска || align=center | 25* |- | align=center | [[Гірдаўка]] || align="center" | вёска || align=center | 62 |- | align=center | [[Гніліца (Навагрудскі раён)|Гніліца]] || align="center" | вёска || align=center | 1* |- | align=center | [[Дзетамля]] || align="center" | вёска || align=center | 35* |- | align=center | [[Дубравіца (Навагрудскі раён)|Дубравіца]] || align="center" | вёска || align=center | 43 |- | align=center | [[Забалаць (Навагрудскі раён)|Забалаць]] || align="center" | вёска || align=center | 30 |- | align=center | [[Зенявічы (Навагрудскі раён)|Зенявічы]] || align="center" | вёска || align=center | 45 |- | align=center | [[Лаўскія]] || align="center" | вёска || align=center | 4* |- | align=center | [[Лешчанка (Навагрудскі раён)|Лешчанка]] || align="center" | вёска || align=center | 134* |- | align=center | [[Ляхавічы 1]] || align="center" | вёска || align=center | 60 |- | align=center | [[Ляхавічы 2]] || align="center" | вёска || align=center | 63 |- | align=center | [[Малачкі]] || align="center" | вёска || align=center | 4* |- | align=center | [[Марцулі]] || align="center" | вёска || align=center | 27 |- | align=center | [[Масцішча (Навагрудскі раён)|Масцішча]] || align="center" | вёска || align=center | 194 |- | align=center | [[Нізаўцы]] || align="center" | вёска || align=center | 53 |- | align=center | [[Пліса 1]] || align="center" | вёска || align=center | 18 |- | align=center | [[Пліса 2]] || align="center" | вёска || align=center | 22 |- | align=center | [[Рахавец]] || align="center" | вёска || align=center | 73 |- | align=center | [[Рэцемля]] || align="center" | вёска || align=center | 45 |- | align=center | [[Слачва]] || align="center" | вёска || align=center | 19 |- | align=center | [[Трасцянка (Навагрудскі раён)|Трасцянка]] || align="center" | вёска || align=center | 33 |- | align=center | [[Уселюб]] || align="center" | аграгарадок || align=center | 603 |- | align=center | [[Храпянева]] || align="center" | вёска || align=center | 2 |- | align=center | [[Шкелічы]] || align="center" | вёска || align=center | 48 |- |colspan="4"|<small>* – да 22.08.2017 г. у [[Ацмінаўскі сельсавет|Ацмінаўскім с/с]]</small> |} == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (22 населеныя пункты) — 2201 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 86,7 % — [[беларусы]], 8,5 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 3,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (31 населены пункт) — 2097 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. Насельніцтва, жыхароў: 2201 (2009 г.)<ref name=":0">{{Cite web |url=http://census.belstat.gov.by/Reports.aspx?page=174122 |title=Итоговые данные перепеси населения Республики Беларусь 2009 года |access-date=4 лютага 2018 |archive-date=31 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031135233/https://census.belstat.gov.by/Reports.aspx?page=174122 |url-status=dead }}</ref>, 2054 (2017 г.), 2509 (2018 г.). == Арганізацыі і прадпрыемствы == * ААТ «Уселюб» * філіял «АграНёман» ААТ «Лідахлебапрадукт» * Уселюбскае лясніцтва * ГУСО «Навагрудскі псіханеўралагічны дом-інтэрнат для састарэлых і інвалідаў» * Лекава-працоўны прафілакторый № 5 Упраўлення Дэпартамента выканання пакаранняў МУС РБ па Гродзенскай вобласці * Уселюбская ўчастковая ветэрынарная лякарня * пажарна-аварыйны выратавальны пункт у аграгарадку Бенін * ўчастак Навагрудскага РУП ЖКГ. == Гандаль і сфера паслуг == * комплексна-прыёмныя пункты у аграгарадках Ацмінава і Уселюб * аддзяленне філіяла ААТ «АСБ Беларусбанк» у аграгарадку Уселюб * аддзяленні паштовай сувязі ў аграгарадках Ацмінава і Уселюб * крамы ў аграгарадках Ацмінава, Бенін і Уселюб; вёсках Ляхавічы і Масцішча. == Установы адукацыі == * ДУА «Уселюбскі вучэбна-педагагічны комплекс дзіцячы сад–сярэдняя школа». == Установы аховы здароўя == * Уселюбская ўрачэбная амбулаторыя * ФАП у аграгарадках Ацмінава і Бенін, вёсцы Масцішча * аптэка ў аграгарадку Уселюб. == Культура == * Уселюбскі сельскі Дом культуры * Ацмінаўскі сельскі Дом культуры * Бенінскі сельскі клуб * сельскія бібліятэкі ў аграгарадках Ацмінава, Бенін і Уселюб. == Славутасці == * [[Свята-Міхайлаўская царква (Уселюб)|Царква Святога Міхаіла Архангела]] аграгарадку Уселюб – помнік архітэктуры барока (1838–1840). * [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёл Святога Казіміра]] ў аграгарадку Уселюб – помнік архітэктуры готыкі (першая пал. XV ст.) * капліца-пахавальня (1837) і сядзібна-паркавы комплекс О’Руркаў (XVIII ст.) у Уселюбе * сінагога (XIX ст.) * могілкі каталіцкія, габрэйскія * Вялікі камень Гірдаўскі * [[Дуга Струвэ|пункт дугі Струвэ «Амальенгоф»]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{Крыніцы/БелЭн|16|||264—265}} * Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. <nowiki>ISBN 985-11-0378-0</nowiki>. * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2003. — 616 с.: іл. ISBN 985-11-0276-8. == Спасылкі == [http://novogrudok.grodno-region.by/by/selsovety-by/ Навагрудскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180420124413/http://novogrudok.grodno-region.by/by/selsovety-by/ |date=20 красавіка 2018 }} {{Уселюбскі сельсавет}} {{Навагрудскі раён}} [[Катэгорыя:Уселюбскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] g4u0iy5afuolzbfh07ps5uoy41mnsch 0 552073 5142235 4830409 2026-05-16T07:45:27Z Sergeigagauz 164109 Змена на сцяг 92-94 гады выкарыстоўваўся ў парламенце Гагаузскай рэспублікі пасля абвяшчэння поўнай незалежнасці 5142235 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сцяг |назва = Сцяг аўтаномнага тэрытарыяльнага ўтварэння Гагаузія |суб'ект = [[Гагаузія]] |краіна = [[Сцяг Малдовы|Малдова]] |выява = Flag of Gagauzia.svg |заснаваны = {{fd|31|10|1995}} |прапорцыя = 1:2 |выява2 = Flag of the Gagauz people.svg |подпіс2 = Папярэдні сцяг ({{fd|19|08|1990}} — [[1992]]) |прапорцыя2= 3:5 |выява3 = Flag of Gagauzia (Alternate).svg |подпіс3 = 1992 — 1995 |прапорцыя3= 1:2 }} '''Сцяг [[Гагаузія|Гагаузіі]]''' з’яўляецца афіцыйным сімвалам тэрытарыяльна-аўтаномнага ўтварэння Гагаузіі (Гагауз Еры) [[Малдова|Рэспублікі Малдова]]. Дзяржаўны сцяг аўтаноміі адлюстроўвае яго дэмакратычныя пачаткі, сімвалізуе мінулае, сучаснасць і будучыню гагаузскага народа, пацвярджае гістарычныя традыцыі раўнапраўя, дружбы і салідарнасці ўсіх грамадзян, якія пражываюць у Гагаузіі. Сцяг зацверджаны мясцовым законам ад 31 кастрычніка 1995 г. № 2-IV/I «Аб сцягу Гагаузіі (Гагауз Еры)»<ref>[http://www.gagauzia.md/print.php?l=ru&idc=412&id=116 Сімволіка Гагаузіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190117225356/http://gagauzia.md/print.php?l=ru&idc=412&id=116 |date=17 студзеня 2019 }}</ref>. == Апісанне == «Сцяг Гагаузіі (Гагауз Еры) уяўляе сабой прамавугольнае палатно, якое складаецца з трох каляровых палос, размешчаных гарызантальна ў наступнай паслядоўнасці зверху ўніз: сіняя (блакітная) — 60 адсоткаў шырыні сцяга, белая і чырвоная роўныя па шырыні паласы па 20 адсоткаў. Залацістыя зоркі размяшчаюцца роўнабаковага трыкутніка на сінім фоне. Адлегласць ад цэнтра першай зоркі да дрэўка — 30 см, адлегласць ад цэнтра гэтай жа зоркі да краёў сіняй паласы па шырыні і адлегласць ад цэнтраў зорак па адносінах адзін да аднаго роўна 30 см. Дыяметр апісанай акружнасці зоркі складае 15 см. Суадносіны паміж шырынёй і даўжынёй сцяга складаюць 1:2». == Гісторыя == Першы сцяг Гагаузіі быў прыняты з дэкларацыяй аб абвяшчэнні незалежнасці ад [[Малдаўская ССР|Малдаўскай ССР]]<ref>[http://www.vexillographia.ru/moldova/gagauzia.html Вексиллография. Флаги Гагаузии]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з утварэннем Гагаузскай ССР у складзе [[СССР]]<ref>{{cite news | title = Гагаузія — БД «Лабірынт» | publisher = База даных «Лабірынт» | url = http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=57012 | lang = ru}}</ref> (саюзным урадам рашэнне падтрымана не было). 7 кастрычніка 1992 года Гагаузія зноў заявіла аб выхадзе са складу Малдовы, а пазней прыняла новы сцяг, падобны цяперашняму, але без зорак, на які ў 1993 годзе былі дададзеныя тры зоркі, размешчаныя ля дрэўка па вертыкалі. Сучасны выгляд сцяг прыняў у 1995 годзе. Закон аб сцягу Гагаузіі дазваляе выкарыстанне спрошчанай версіі сцяга, без зорак і паласы белага колеру, для няўрадавага (напрыклад, асабістага і камерцыйнага) выкарыстання. Для ўрадавага выкарыстання дзейсны толькі дзяржаўны сцяг. == Гл. таксама == * [[Сцяг Малдовы]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.halktoplushu.com/index.php/zakon-o-flage-gagauzii-gagauz-eri Закон АТУ Гагаузія «Аб сцягу Гагаузіі (Гагауз Еры)»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140608105623/http://www.halktoplushu.com/index.php/zakon-o-flage-gagauzii-gagauz-eri |date=8 чэрвеня 2014 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=XfR7G-APGcQ Сцяг і Гімн Гагаузіі] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гагаузія]] p5tnig74si4eod4itfca7p06x49kbh0 0 559681 5142283 4987116 2026-05-16T09:56:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142283 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Арменія (значэнні)}} {{Гісторыя Арменіі|states}} '''Арменія ў складзе Расійскай імперыі''' — перыяд у гісторыі Арменіі з пачатку [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]], калі [[Усходняя Арменія]] стала часткай [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], па 22 красавіка 1918 года, калі была ўтворана [[Закаўказская дэмакратычная федэратыўная рэспубліка]], а потым 28 мая 1918 года [[Першая Рэспубліка Арменія]]. == Перадгісторыя == Цягам шэрага стагоддзяў жыхары Усходняй Арменіі знаходзіліся пад уладай [[Асманская імперыя|Асманскай]] і [[Іран|Персідскай]] імперый. Сталыя войны паміж гэтымі дзвюма імперыямі прывялі да разбурэння многіх армянскіх гарадоў і зрабілі жыццё армянскага насельніцтва невыносным. Апроч таго, армяне былі хрысціянамі, тым часам як туркі і персы — мусульманамі. У 1605 годзе 300 000 армян было дэпартавана з Усходняй Арменіі ў глыбінныя правінцыі Ірана, армянскія вобласці былі спалены дашчэнту і амаль цалкам знякроўлены. На руіны армянскіх гарадоў і сёл урад Ірана пачаў засяляць лаяльных ім мусульманаў, з ліку цюркскіх і курдскіх качавых плямён. У 1678 годзе правадыры армянскага народа ўпотай памкнуліся ў [[Вагаршапат|Вагаршапаце]] (дзе знаходзіцца рэзідэнцыя [[Каталікос усіх армян|Каталікоса ўсіх армян]]), і вырашылі пачаць змаганне за вызвалення армян з-пад іншаземнага прыгнёту. У сувязі з тым, што самастойна гэта было зрабіць немагчыма, было вырашана шукаць дапамогу звонку. [[Ісраэл Ары]], сын армянскага [[мелік]]а з [[Карабах]]а, аб'ездзіў шмат еўрапейскіх сталіц у пошуках падтрымкі армянскага вызвольнага руху, але памёр у 1711 годзе, гэтак і не ўбачыўшы ажыццяўлення мары армянскага народа. У 1720-х гадах, з-за нашэсця афганцаў, у Персіі ўпала ўлада [[Сефевіды|Сефевідаў]]. [[Тахмасп II]], сын [[Салтан Хусейн]]а, бег на поўнач Персіі і там абвясціў сябе ханам. Яго апорай сталі Азербайджан і прыкаспійскія правінцыі краіны. Картлійскі цар [[Вахтанг VI]], страціўшы кожную веру ў магчымасць Тахмаспа II аднавіць уладу, звярнуўся за дапамогай да Расіі; у гэты ж час перамовы з Расіяй вёў і сам Тахмасп II, які разлічваў на дапамогу за кошт саступкі паўночных правінцый. Вынікам стаў [[Персідскі паход 1722—1723|Персідскі паход Петра I]], на боку Расіі выступілі армянскія [[мелік]]і [[Карабах]]а. Бачным лідарам армян быў [[Давыд-Бек]]. За падзеямі ў Персіі ўважліва сачыла [[Асманская імперыя]]. Як толькі ўлада Сафавідаў пала, туркі распачалі актыўныя дзеянні, каб захапіць Закаўказзе, Курдыстан і іншыя вобласці. [[Пётр I]], помнячы пра няўдачу ў [[Руска-турэцкая вайна (1710—1713)|вайне 1710—1713 гадоў]], не вырашыўся на сутыкненне з Турцыяй з-за Закаўказзя, таму ваяры Вахтанга VI, якія сабраліся разам з армянскімі атрадамі каля [[Гянджа|Гянджы]], дарэмна чакалі прыходу рускіх войскаў. Калі ў 1723 годзе ў Закаўказзе [[Турэцка-персідская вайна (1723—1727)|уварваліся асманы]], якія захапілі Ерэван і Тбілісі, цар Вахтанг VI са сваім атачэннем быў змушаны эміграваць у Расію. Армяне Карабаха пачалі роспачнае змаганне з туркамі. Тымчасам да ўлады ў Персіі прыйшоў [[Надзір-шах]], які здолеў [[Турэцка-персідская вайна (1730—1736)|выгнаць асманаў з Ірана]]. [[Канстанцінопальскі дагавор (1736)|Мірны дагавор 1736 года]] аднавіў даваенную мяжу паміж Персідскай і Асманскай імперыямі. Аднак пасля забойства Надзір-шаха ў 1747 годзе Персія амаль імгненна распалася на практычна незалежныя ханствы. У прыватнасці, ва Усходнім Закаўказзі з'явіліся [[Шырванскае ханства]], [[Карабахскае ханства]], [[Эрыванскае ханства]] і г. д. Армянскія ''мелікствы'' Карабаха і армянскае насельніцтва Закаўказзя ў цэлым, асцерагаючыся Турцыі (а пазней і Персіі), бачылі ў Расіі адзіную хрысціянскую краіну, здольную абараніць іх ад мусульманскіх валадароў. == Далучэнне Закаўказзя да Расійскай імперыі == {{main|Фармаванне тэрыторыі Расійскай імперыі}} Па [[Георгіеўскі трактат|Георгіеўскаму трактату]] [[1783]] года цар [[Картлі-Кахецінскае царства|Картлі-Кахецінскага царства]] [[Іраклій II (цар Грузіі)|Іраклій II]] быў прыняты пад заступніцтва [[Расійская імперыя|Расіі]]. Яго сын, цар [[Георгій XII]], у [[1800]] годзе звярнуўся ў Пецярбург з просьбай пра ўступ у расійскае падданства. Пакуль яна абмяркоўвалася, Георгі XII памёр, а паміж яго магчымымі наступнікамі пачалося бязлітаснае змаганне за пасад. У гэтым становішчы [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] Маніфестам ад 12 верасня 1801 года скасаваў [[Картлі-Кахецінскае царства]], далучыўшы Грузію да Расійскай імперыі. Услед за гэтым пад расійскі [[пратэктарат]] адзін за адным пачалі пераходзіць розныя закаўказскія дзяржаўныя адукацыі. Пад расійскім пратэктаратам яны захоўвалі ранейшы адміністрацыйны лад і судовую сістэму, касаваліся толькі ўладанні, што ўступілі ва ўзброенае змаганне з Расіяй. У ходзе [[Руска-персідская вайна (1804—1813)|руска-персідскай вайны 1804—1813 гадоў]] Расія захапіла практычна ўсю тэрыторыю Усходняй Арменіі, аднак па [[Гюлістанскі мірны дагавор|Гюлістанскаму міру]] вярнула яе Персіі. == Усталяванне расійскай улады == Генерал [[Аляксей Пятровіч Ярмолаў|Ярмолаў]], прызначаны ў 1816 годзе камандзірам [[Асобны Каўказскі корпус|асобнага Грузінскага (пазней Каўказскага) корпуса]], а ў 1819 годзе — галоўнакамандуючым на Каўказе, узяў курс на ліквідацыю ханстваў Закаўказзя. У прыватнасці, у 1822 годзе, пасля таго, як [[Мехці Кулі Хан Карабахскі]] бег у Персію, у [[Карабахскае ханства|Карабахскім ханстве]] было ўведзена расійскае кіраванне. Пасля па меры ўмацавання ўлады Расіі над Каўказам у рэгіёне стваралася адна расійская грамадзянская адміністрацыя. У 1840-х гадах у Закаўказзе пачалі стварацца губерні на ўзор Цэнтральнай Расіі. [[Указ|Іменным указам]], дадзеным [[Урадаўнічы сенат|Сенату]] 9 чэрвеня 1849 года, з тэрыторый, якія ўваходзілі ў склад [[Армянская вобласць|Армянскай вобласці]] была ўтворана [[Эрыванская губерня]]:<blockquote>… ва ўвазе да ўяўлення [[Каўказскае намесніцтва|Намесніка Каўказскага]], разгледжанаму [[Каўказскі камітэт|Каўказскім Камітэтам]], прызнаючы карысным і патрэбным, для найпаспяховага руху спраў і найзручнага кіравання, утварыць у Закаўказскім краі яшчэ новую губерню, Мы Загадваем: 1) У склад гэтай, ізноў якая засноўваецца губерні, адлучыць: ад [[Тыфліская губерня|Тыфліскай губерні]] паветы: [[Эрыванскі павет|Эрыванскі]], Нахічэванскі і [[Александропальскі павет|Александропальскі]], апроч пляцоўкі Ахалкалахскага, а ад [[Шэмахінская губерня|Шэмахінскай губерні]] пляцоўку Мігрынскую і паселішча Капак [[Шушынскі павет|Шушынскага павета]]. 2) Губернскім горадам прызначыць Эрывань, а таму новую губерню зваць Эрыванскаю<ref>Полное собрание законов Российской империи, собрание 2-е, т. XXIV, ст. 23303</ref>.</blockquote> Парушэнне традыцыйных сувязяў з мусульманскім Усходам і ўмацаванне сувязей з Расіяй прывяло да таго, што моладзь з ліку хрысціянскіх народаў Закаўказзя ўсё часцей адпраўлялася завяршаць сваю адукацыю ва ўніверсітэты Расіі і нават Заходняй Еўропы. Да прыкладу, армянскі пісьменнік і асветнік [[Хачатур Абавян]] скончыў [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкі ўніверсітэт]]. У Маскоўскам і Пецярбургскім універсітэтах вучыўся вядомы армянскі публіцыст [[Мікаэл Налбандзян]]. Яшчэ пры генералу [[Павел Дзмітрыевіч Цыцыянаў|Цыцыянаву]] у Закаўказзе пачала выдавацца перыёдыка на рускай і каўказскіх мовах. Армянскія публіцысты друкавалі ў Тыфлісе спачатку газету «Каўказ» (1846—1847), потым «Арарат» (1850—1851), а пачынаючы з 1868 года — аднайменны часопіс у Эчміядзіне. У 1854—1864 гадах у Маскве выдаваўся асветніцкі армянскі часопіс «Юсісапайл» («Паўночнае Ззянне»). Арменія зноў атрымала магчымасці для эканамічнага развіцця. Увесь перыяд валадарства ханаў і бекаў эканоміка гэтага рэгіёна перажывала застой, далучэнне да Расіі дало стымул і стварыла спрыяльныя ўмовы для яе развіцця. Стаіць таксама адзначыць значнасць далучэння [[Усходняя Арменія|Усходняй Арменіі]] да [[Расійская імперыя|Расіі]] ў сферы культуры. Станоўчы ўплыў рускай класічнай літаратуры на сабе выпрабавалі такія пісьменнікі, як [[Хачатур Аветыкавіч Абавян|Хачатур Абавян]], [[Габрыэл Мкртычавіч Сундукян|Габрыэл Сундукян]], [[Аванес Тадэвосавіч Туманян|Аванес Туманян]] і іншыя. [[Аванес Тадэвосавіч Туманян|Аванес Туманян]] пісаў<ref name=":0">И. М Стрижов, Н. М Терехова [http://www.plam.ru/hist/_rossija_i_ee_kolonii_kak_gruzija_ukraina_moldavija_pribaltika_i_srednjaja_azija_voshli_v_sostav_rossii/index.php Россия и ее "колонии": как Грузия, Украина, Молдавия, Прибалтика и Средняя Азия вошли в состав России], ''Христианский мир — Даръ, 2007 — 575 с. — <nowiki>ISBN 5485001114</nowiki>, 9785485001117''</ref>: {{цытата|З любоўю і павагай схіляюся перад пышнай рускай нацыі, перад літаратурай Пушкіна, Лермантава, Гогаля, Дастаеўскага, Тургенева, Чэхава, Талстога і іх годных наступнікаў, літаратурай, на якой вучыліся вельмі многія з нашых пісьменнікаў і інтэлігентаў}} Былі створаны спрыяльныя ўмовы для развіцця ўсіх сфер жыцця армянскага народа, што жыве зараз у межах [[Расійская імперыя|Расіі]]<ref name=":0" /><ref>А. Э. Хачикян, ''История Армении. Краткий очерк.'', Эдит Принт, Ереван, 2009 — 264 с. — ISBN 978-9939-52-083-4</ref>. У 1861 годзе [[Аляксандр II]] пачаў скасаванне прыгоннага мае рацыю ў Расіі. У 1870—1871 годзе сялянская рэформа была праведзена і ва Усходняй Арменіі, дзе несла пэўнае канфесійнае фарбаванне. Адной з пабочных мэт рэформы было імкненне дзяржавы абаперціся на мясцовых хрысціянаў як на магчымых хаўруснікаў супраць мусульманскага паўстанцтва, таму былое прыгоннае насельніцтва армянскіх і грузінскіх вёсак было цалкам вызвалена ад [[Раяты|раяцкіх]] павіннасцей на карысць мясцовай мусульманскай эліце. == Руска-турэцкая вайна 1877—1878 гадоў == {{main|Руска-турэцкая вайна (1877—1878)}} Сярод армян, якія жылі ў Заходняй Арменіі, паступова расло незадаволенасць турэцкай уладай, яны жадалі, каб Расія вызваліла іх ад туркаў. Таму, калі Расія абвясціла вайну Турцыі, армянскае насельніцтва Асманскай імперыі актыўна дапамагала расійскім войскам на [[Азіяцкая кампанія руска-турэцкай вайны (1877—1878)|Азіяцкім тэатры баявых дзеянняў]]. Хоць [[Сан-Стэфанскі мір]] і не аддаў Расіі ўсю Заходнюю Арменію, але яго 16-ы артыкул абавязваў турэцкі ўрад ажыццявіць рэформы ў адносінах да армянскага насельніцтва. Аднак [[Вялікабрытанія]] і [[Аўстра-Венгрыя]], незадаволеныя поспехамі Расіі, дамагліся перагляду ўмоў мірнага дагавора на [[Берлінскі кангрэс|Берлінскім кангрэсе]]. Па Берлінскім трактаце Расія атрымала з армянскіх тэрыторый толькі [[Ардаган]] і [[Карс]], а артыкул 16 замяняўся артыкулам 61, што кранае не ўсяго армянскага насельніцтва, а толькі тэрыторый армянскіх правінцый Асманскай імперыі. == Кіраванне Аляксандра III == Пасля забойства цара-рэфарматара [[Аляксандр II|Аляксандра II]], ківач расійскай унутранай палітыкі кіўнуўся ў процілеглым кірунку. Новы цар, [[Аляксандр III]], стаў праводзіць курс на стварэнне высокацэнтралізаванай бюракратычнай дзяржавы. Быў змушаны падаць у адстаўку міністр унутраных спраў, армянін па паходжанні [[Міхаіл Тарыелавіч Ларыс-Мелікаў|граф Ларыс-Мелікаў]], бо прапанаваны ім праект рэформы ладу краіны (т. зв. «канстытуцыя Ларыса-Мелікава») быў падпалы рэзкай крытыцы на пасяджэнні Савета міністраў. У рамках новай дзяржаўнай палітыкі [[Каўказскае намесніцтва|галоўнакіравальны на Каўказе]] [[Аляксандр Міхайлавіч Дандукоў-Корсакаў|генерал Дандукоў-Корсакаў]] узяў курс на русіфікаванне: у школьнай адукацыі армянская мова стала выцясняцца рускай, пачаліся ўціскі [[Армянская апостальская царква|Армянскай царквы]]. Пад канец XIX стагоддзя ў Заходняй Еўропе склалася каўказская рэвалюцыйная эміграцыя, з'явіліся першыя палітычныя партыі. [[Мікаэл Налбандзян]] асабіста пазнаёміўся ў Лондане з [[Герцэн]]ам, браў удзел у шыранні яго забароненага ў Расіі часопіса «Звон». У гонар гэтага часопіса атрымала сваю назву армянская «[[Сацыял-дэмакратычная партыя Гнчакян]]» («Гнчак» у перакладзе з армянскага азначае «звон»), заснаваная ў 1887 годзе ў Жэневе. Падобна рускім рэвалюцыянерам-народнікам, партыя лічыла тэрор асноўным сродкам рэвалюцыйнага змагання; з дапамогай тэрактаў і арганізацыі паўстанняў у турэцкай частцы заходняй Арменіі яна мела намер дамагчыся ўзнаўлення [[Вялікая Арменія|Вялікай Арменіі]]. За самастойную армянскую дзяржаву на Каўказе выступала таксама створаная ў той жа час партыя [[Дашнакцуцюн]]. == Кіраванне Мікалая II == [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]], які ўзышоў на пасад у 1894 годзе, працягнуў палітыку свайго бацькі. У 1896 годзе [[Каўказскае намесніцтва|галоўнакіравальным на Каўказе]] быў прызначаны [[Рыгор Сяргеевіч Галіцын (1838)|генерал Галіцын]]. 12 чэрвеня 1903 года быў прыняты закон, па якім уся нерухомая маёмасць (улучаючы прыбытковыя землі) і капітал, якія належалі [[Армянская апостальская царква|армянскай царквы]] і духоўным установам, пераходзілі ў вядзенне дзяржавы. З прыбыткаў ад канфіскаванай маёмасці і грашовых сродкаў вылучалася доля іх уладальніку — армянскім духоўным установам. Значная частка прыбытку прызначалася адкрываным дзяржаўным школам. У адказ на гэты закон у Эрывані, [[Гюмры|Александропалі]], [[Эчміядзін]]е, [[Аштарак]]у, [[Ахалцых]]у і іншыя населеных армянамі мясцовасцях Каўказа адбыліся людныя дэманстрацыі пратэсту, у [[Гянджа|Елізаветпалі]], [[Тыфліс]]е, [[Шуша|Шушы]], [[Баку]], [[Карс]]е, [[Камарлу]], [[Ларыйская вобласць|Лары]] адбыліся ўзброеныя сутыкненні армян з паліцыяй і войскамі. 14 кастрычніка 1903 [[гнчак]]істы здзейснілі няўдалы замах на Галіцына. Ранейшыя арандатары царкоўнай маёмасці адмаўляліся эксплуатаваць маёмасць, сяляне знішчалі ці ўтойліва здавалі Эчміядзіну сабраны ўраджай. 1 жніўня 1905 Мікалай II падпісаў указ пра вяртанне армянскай царквы канфіскаванай маёмасці; адначасна дазвалялася зноў адкрыць армянскія нацыянальныя школы<ref>{{Cite web |url=http://www.genocide.ru/enc/confiscation.htm |title=ЗАКОН О КОНФИСКАЦИИ ИМУЩЕСТВА АРМЯНСКОЙ ЦЕРКВИ 1903 Г. |access-date=7 мая 2018 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924021509/http://www.genocide.ru/enc/confiscation.htm |url-status=dead }}</ref>. Аж да 1900-х гадоў ні сацыял-дэмакраты, ні нацыяналістычныя партыі не аказвалі адменнага ўплыву на палітычнае развіццё Закаўказзя. Сітуацыя рэзка змянілася ў гады [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Першай рускай рэвалюцыі]] (1905—1907). У час [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайны]] вялікая частка рускіх войскаў з Каўказа была адпраўлена на фронт у Маньчжурыю, і вялікія гарады Закаўказзя ўпершыню выпрабавалі жахі безуладдзя і палітычнага тэрору. У 1905 годзе пачаліся [[Армяна-татарская разня 1905—1906|крывавыя сутыкненні, пагромы і разня]]<ref>''Джованни Гуайта.'' Крик с Арарата. Армин Вегнер и геноцид армян. — Юнистрой СК, 2005. — 264 с. — 4000 экз. — ISBN 5-98789-025-3.</ref> ў Баку, Шушы, Нахічэвані, Эрывані, Елізаветпалі і іншых месцах са змяшаным хрысціяна-мусульманскім насельніцтвам. Для заспакаення сітуацыі на Каўказе Мікалай II быў змушаны замяніць Галіцына на [[Іларыён Іванавіч Варанцоў-Дашкоў|графа Варанцова-Дашкова]]. == Першая сусветная вайна і здабыццё незалежнасці == [[Файл:Armenia between russian and ottoman empires.png|thumb|right|285x285px|Арменія ў складзе Расійскай і Асманскай імперый ([[Заходняя Арменія]]).]] Варта адзначыць, што да пачатку вайны [[Расійская імперыя|Расія]] ў вайскова-палітычным дачыненні дасягнула надзвычай буйных вынікаў у Турэцкай (Заходняй) Арменіі, дамогшыся правядзенні рэформаў у армянскіх вілаетах<ref>''Корсун Н. Г.'' [http://www.kavkazoved.info/news/2011/08/22/korsun-pervaja-mirovaja-vojna-na-kavkazskom-fronte.html Первая мировая война на Кавказском фронте]. — М.: Воениздат НКО СССР, 1946. С.13 — 98 с.</ref><ref>Речь идет о подписанном г. Гулькевичем и Саид-Халимом 26 января 1914 года Соглашения о проведении реформ в Армении (Источник: Будущее устройство Армении по официальным дипломатическим документам Оранжевой книги, трактующей реформы в Армении. — Петроград., 1915).</ref>. [[Першая сусветная вайна]] прывяла да збліжэння расійскіх улад і армянскіх лідараў, бо асноўны праціўнік Расіі — [[Германская імперыя]] — быў саюзнікам [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], якая з'яўлялася гістарычным ворагам армян. З пачаткам баявых дзеянняў армянскія часткі былі адпраўлены на [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Германскі фронт]]. Калі стала ясна, што ў вайну вось-вось уступіць і Турцыя, граф Варанцоў-Дашкоў пачаў стварэнне армянскіх добраахвотніцкіх фармаванняў для дзеянняў у Закаўказзе ў выпадку вайны супраць туркаў. У 1915 годзе пачаўся наступ расійскіх войскаў на [[Каўказскі фронт (Першая сусветная вайна)|Каўказскім фронце]] пры падтрымцы мясцовага армянскага насельніцтва. У тым жа годзе, з 24 красавіка 1915 года пачынаецца актыўная фаза [[Генацыд армян|генацыду армян]] у [[Асманская імперыя|Асманскай Турцыі]]. Частка армян, якія жылі на тэрыторыі Асманскай імперыі, узялася за зброю дзеля самаабароны. Пасля [[Ванская абарона|абароны Вана]] на тэрыторыі Заходняй Арменіі быў утвораны Армянскі часовы ўрад. У 1916 годзе расійскія войскі прасунуліся ўглыб Турцыі, авалодаўшы найважнейшымі і найбуйнейшымі гарадамі — [[Эрзурум|Эрзерумам]] , [[Трапезунд]]ам, [[Ван (горад)|Ванам]] , [[Эрзінджан]]ам, [[Муш (горад)|Мушам]] і [[Бітліс]]ам (гл. [[Каўказскі фронт (Першая сусветная вайна)|Каўказскі фронт ПСВ]]). Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года]] Каўказскае намесніцтва было ператворана [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]] у [[Асаблівы Закаўказскі Камітэт]]. З лета 1917 года пачаўся развал Каўказскай арміі. Пяхотныя часткі самавольна пакідалі пазіцыі і адпраўляліся ў тыл; казачыя часткі арганізавана сыходзілі на Кубань і Церак. Армянскія ўзброеныя фармаванні спрабавалі замяніць рускія часткі на фронце, але без падтрымкі з Расіі яны не маглі супрацьстаяць рэгулярным турэцкім часткам. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] Закаўказскі камітэт быў заменены на [[Закаўказскі камісарыят]]. {{СС|18|снежня||5}} паміж расійскімі і турэцкімі войскамі было складзена так званае Эрзінджанскае перамір'е. Гэта прывяло да масавага адыходу расійскіх войскаў з Заходняй Арменіі на тэрыторыю Расіі. Турэцкім сілам у Закаўказзе супрацьстаялі толькі некалькі тысяч каўказскіх добраахвотнікаў пад камандай двухсот афіцэраў. Яшчэ пры Часовым урадзе, да сярэдзіны ліпеня 1917 года, на Каўказскім фронце па прапанове армянскіх грамадскіх арганізацый Санкт-Пецярбурга і Тыфліса былі створаны 6 армянскіх палкоў. Да кастрычніка 1917 года тут дзеялі ўжо 2 армянскія дывізіі. 13 снежня 1917 года новы галоўнакамандуючы Каўказскім фронтам генерал-маёр [[Яўген Васілевіч Лебядзінскі|Лебядзінскі]] ўтварыў самаахвотніцкі армянскі корпус, камандуючым якога быў прызначаны генерал [[Тамаш Назарбекаў]]. Па просьбе Армянскага нацыянальнага савета асаблівым камісарам пры галоўнакамандуючым Назарбекаве быў прызначаны «генерал [[Драстамат Марціросавіч Канаян|Дро]]». Пазней у армянскі корпус увайшла таксама Заходнеармянская дывізія пад камандаваннем [[Андранік Таросавіч Азанян|Андраніка]]. У пачатку лютага 1918 года Закаўказскі камісарыят склікаў у Тыфлісе [[Закаўказскі сойм]]. 22 красавіка 1918 года Закаўказскі сойм абвясціў стварэнне [[Закаўказская Дэмакратычная Федэратыўная Рэспубліка|Закаўказскай Дэмакратычнай Федэратыўнай Рэспублікі]]. Гэта дзяржава праіснавала ўсяго месяц, і падзялілася на тры, у выніку чаго ўтварыліся [[Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка]], [[Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка]] і [[Рэспубліка Арменіі]]. == Гл. таксама == * [[Усходняя Арменія]] * [[Армянская вобласць]] * [[Эрыванская губерня]] * [[Елізаветпальская губерня]] * [[Карская вобласць]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гісторыя Арменіі]] [[Катэгорыя:Расійская імперыя]] k12lywtspaela07fqtzbwsyufodaenz 0 561482 5141871 4906866 2026-05-15T12:24:06Z StachLysy 62453 дапаўненне, афармленне 5141871 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Кшыштаф Пясевіч |арыгінал імя = {{lang-pl|Krzysztof Piesiewicz}} |партрэт = Krzysztof Piesiewicz VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg |імя пры нараджэнні = Кшыштаф Марэк Пясевіч }} '''Кшы́штаф Ма́рэк Пясе́віч''' ({{lang-pl|Krzysztof Marek Piesiewicz}}, {{ДН|25|10|1945}}, {{МН|Варшава}} — {{ДС|14|5|2026}}) — [[Польшча|польскі]] [[адвакат]], [[палітык]], [[сцэнарыст]]. Сенатар II, IV, V, VI і VII скліканняў Сената Рэспублікі Польшча ([[1991]]—[[1993]], [[1997]]—[[2011]]). Як кінематаграфіст найбольш вядомы сваім шматгадовым супрацоўніцтвам з кінарэжысёрам [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафам Кеслёўскім]], мае намінацыю на прэмію «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» за найлепшы сцэнарый. == Біяграфія == === Кінематаграфічная дзейнасць === Кшыштаф Пясевіч з’яўляецца суаўтарам сцэнарыя да 17 фільмаў Кшыштафа Кеслёўскага, сярод якіх найбольш вядомыя працы рэжысёра: тэлецыкл «[[Дэкалог (тэлецыкл)|Дэкалог]]», фільм «[[Падвойнае жыццё Веранікі]]» і трылогія «[[Тры колеры]]». Гэтыя фільмы былі адзначаны шматлікімі кінаўзнагародамі, у тым ліку шэрагам намінацый і кінаўзнагарод за найлепшы сцэнарый. Сцэнарый да фільма «[[Тры колеры: Чырвоны]]» быў адзначаны намінацыяй на прэмію «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]». Пасля смерці Кшыштафа Кеслёўскага іх з Пясевічам сцэнарыі экранізаваліся іншымі кінарэжысёрамі. Так у [[2002]] годзе [[Том Тыквер]] выпусціў фільм «[[Рай (фільм, 2002)|Рай]]» па сцэнарыі Кшыштафа Пясевіча і Кшыштафа Кеслёўскага. === Палітычная дзейнасць === Кшыштаф Пясевіч быў сенатарам II, IV, V, VI і VII скліканняў Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). == Фільмаграфія == Спіс сцэнарных прац Кшыштафа Пясевіча паводле інфармацыі сайту «[[Internet Movie Database]]»<ref name="imdb" /> і інтэрнэт-базы польскага кіно «FilmPolski.pl»<ref name="filmpolski" />: {{У фільме верх}} {{У фільме|1985|«[[Без канца]]»|{{lang-pl|Bez końca}}|сцэнарыст}} {{У фільме|1988|«[[Кароткі фільм пра забойства]]»|{{lang-pl|Krótki film o zabijaniu}}|сцэнарыст}} {{У фільме|1988|«[[Кароткі фільм пра каханне]]»|{{lang-pl|Krótki film o miłości}}|сцэнарыст}} {{У тэлефільме|1989|«[[Дэкалог (тэлецыкл)|Дэкалог]]» (тэлецыкл)|{{lang-pl|Dekalog}}|сцэнарыст}} {{У фільме|1991|«[[Падвойнае жыццё Веранікі]]»|{{lang-pl|Podwójne życie Weroniki}}, {{lang-fr|La double vie de Véronique}}|сцэнарыст}} {{У фільме|1993|«[[Тры колеры: Сіні]]»|{{lang-pl|Trzy kolory: Niebieski}}, {{lang-fr|Trois couleurs: Bleu}}|сцэнарыст}} {{У фільме|1994|«[[Тры колеры: Белы]]»|{{lang-pl|Trzy kolory: Biały}}, {{lang-fr|Trois couleurs: Blanc}}|сцэнарыст}} {{У фільме|1994|«[[Тры колеры: Чырвоны]]»|{{lang-pl|Trzy kolory: Czerwony}}, {{lang-fr|Trois couleurs: Rouge}}|сцэнарыст}} {{У фільме|2001|«[[Ціша (фільм, 2001)|Ціша]]»|{{lang-pl|Cisza}}|сцэнарыст}} {{У фільме|2002|«[[Рай (фільм, 2002)|Рай]]»|{{lang-en|Heaven}}|сцэнарыст}} {{У фільме|2005|«[[Пекла (фільм, 2005)|Пекла]]»|{{lang-fr|L'enfer}}|сцэнарыст}} {{У фільме|2007|«[[Надзея (фільм, 2007)|Надзея]]»|{{lang-pl|Nadzieja}}|сцэнарыст}} {{У кароткаметражным фільме|2009|«[[Па-за полем зроку]]»|{{lang-nl|Uit Zicht}}|сцэнарыст}} {{У фільме|2018|«[[Блукайце і палайце, бясконцыя зоркі]]»|{{lang-en|Wander and Burn, the Endless Stars}}|сцэнарыст}} {{У фільме ніз}} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="imdb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0682830/|title=Krzysztof Piesiewicz — IMDb|website=[[Internet Movie Database]]|access-date=2018-05-22|lang=en}}</ref> <ref name="filmpolski">{{cite web|url=http://www.filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=118043|title=FilmPolski.pl — Krzysztof Piesiewicz|website=Інтэрнэт-база польскага кіно|website=FilmPolski.pl|lang=pl|access-date=2018-05-22}}</ref> }} == Спасылкі == * {{IMDb name|id=0682830|name=Кшыштаф Пясевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пясевіч Кшыштаф}} [[Катэгорыя:Сцэнарысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Адвакаты Польшчы]] [[Катэгорыя:Сенатары Польшчы]] [[Катэгорыя:Постаці польскага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены партыі «Грамадзянская платформа»]] t6ohrt8caxag0lbhg4ypk8uti2rt04f 0 578139 5141935 4719833 2026-05-15T17:01:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141935 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ударненскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лельчыцкі раён]] |Уключае = 7 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ударнае]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1202 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Уда́рненскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. — вёска) [[Ударнае]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Замошскі сельсавет''' у складзе Лельчыцкага раёна [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Замошша (Лельчыцкі раён)|Замошша]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Лельчыцкім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Лельчыцкім раёне Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў [[Мазырскі раён|Мазырскім раёне]]. 28 красавіка 1988 года цэнтр сельсавета пеарнесены ў вёску [[Ударная (Лельчыцкі раён)|Ударная]], сельсавет перайменаваны ва Ударненскі<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 28 красавіка 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 16 (1930).</ref>. 17 снежня 2004 года вёска Ударная перайменавана ў Ударнае<ref>[http://maps.by/upload/docs/pdf/ib/1997-2008/spelling1997-2008.pdf Пералік змененых назваў геаграфічных аб’ектаў Беларусі за 1997—2008 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304231312/http://maps.by/upload/docs/pdf/ib/1997-2008/spelling1997-2008.pdf|date=4 сакавіка 2016}} {{ref-ru}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1546 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,9 % — [[беларусы]], 1,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1202 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. {{Ударненскі сельсавет}} {{Лельчыцкі раён}} [[Катэгорыя:Ударненскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мазырскага раёна]] 053hwu1cab8pzmuppl9dfnuxu60go77 0 579397 5142247 4883843 2026-05-16T08:20:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142247 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Урэцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Любанскі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Урэчча (Любанскі раён)|Урэчча]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]], [[29 верасня]] [[2006]] |Скасаванне = [[23 чэрвеня]] [[1940]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3200 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Урэ́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Любанскі раён|Любанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак [[Урэчча (Любанскі раён)|Урэчча]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Урэчча (з 15 ліпеня 1935 года — мястэчка, з 27 верасня 1938 года — гарадскі пасёлак). З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Слуцкім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Слуцкім Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Слуцкім раёне Мінскай вобласці. 23 чэрвеня 1940 года гарадскі пасёлак Урэчча выдзелены са складу Урэцкага сельсавета, які быў перайменаваны ў [[Тэльманаўскі сельсавет|Тэльманаўскі]] з пераносам цэнтра ў вёску [[Паўстынь]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 23 июня 1940 г. О выделении городского поселка Уречье из состава Уречского сельского Совета, Слуцкого района, Минской области, и переименовании Уречского сельсовета в Тельмановский сельсовет, с перенесением центра сельсовета в дер. Повстынь // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. 16 ліпеня 1954 года ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Урэцкага пассавета перададзены населеныя пункты скасаванага Тэльманаўскага сельсавета<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. 25 снежня 1962 года падчас узбуйнення раёнаў гарадскі пасёлак Урэчча з падпарадкаванай пассавету вёскай [[Крупенікі]] перададзены са складу Слуцкага раёна ў Любанскі раён<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90610.htm Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 25 декабря 1962 г. Об укрупнении сельских районов Белорусской ССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190911125812/http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90610.htm|date=11 верасня 2019}}</ref>, а 27 снежня 1962 года вёскі [[Заграддзе (Слуцкі раён)|Заграддзе]], [[Кублішча]], [[Мерашыно]], [[Паўстынь]] і [[Рабак (Слуцкі раён)|Рабак]], якія знаходзіліся ў адміністрацыйным падпарадкаванні Урэцкага пассавета, пералічаны ў склад [[Казловіцкі сельсавет (Слуцкі раён)|Казловіцкага сельсавета]] Слуцкага раёна<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 снежня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 9 (1009).</ref>. 27 лістапада 1989 года ў склад пассавета з [[Дарасінскі сельсавет|Дарасінскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты (вёскі [[Няжараўка (вёска)|Няжараўка]], [[Хацінава (Любанскі раён)|Хацінава]] і [[Чапаева (Любанскі раён)|Чапаева]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 лістапада 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1990, № 23 (2009).</ref>. 29 верасня 2006 года Урэцкі пассавет рэарганізаваны ва Урэцкі сельсавет, да якога далучана тэрыторыя скасаванага [[Дарасінскі сельсавет|Дарасінскага сельсавета]] з вёскамі [[Дарасіно]], [[Замошша (Любанскі раён)|Замошша]], [[Ляскі (Любанскі раён)|Ляскі]] і пасёлкам [[Радуга (Любанскі раён)|Радуга]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-173/2006-173(003-042).pdf&oldDocPage=39 Решение Минского областного Совета депутатов от 29 сентября 2006 г. № 244 О преобразовании Уречского поссовета и упразднении Доросинского, Яминского сельсоветов и изменении границ Уречского, Осовецкого сельсоветов Любанского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210506055026/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-173%2F2006-173%28003-042%29.pdf&oldDocPage=39|date=6 мая 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (8 населеных пунктаў, без Урэчча) — 810 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 92,8 % — [[беларусы]], 4,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (9 населеных пунктаў) — 3200 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Урэцкі сельсавет}} {{Любанскі раён}} [[Катэгорыя:Урэцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2006 годзе]] aursf02wll0j9k4zqt5bbmnfihe6s8f 0 579709 5141872 4743981 2026-05-15T12:37:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141872 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Тэвельскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Кобрынскі раён]] |Уключае = 21 населены пункт |Сталіца = [[Тэўлі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1864 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Тэ́вельскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Тэўлі]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Кобрынскага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. 11 жніўня 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаваных [[Казішчанскі сельсавет|Казішчанскага]] і [[Стрыгаўскі сельсавет|Стрыгаўскага]] сельсаветаў, вёскі [[Бяроза Касцінская]], [[Дахлава]], [[Казішча]] і [[Каменка (Кобрынскі раён)|Каменка]] перададзены ў склад [[Яроміцкі сельсавет|Яроміцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 жніўня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 10.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Тэвельскага сельсавета 22 населеныя пункты<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|25}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2535 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 84,7 % — [[беларусы]], 8,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 5,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1864 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Тэвельскі сельсавет}} {{Кобрынскі раён}} [[Катэгорыя:Тэвельскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 1iz01tvn5eegxuz4ed427hknmvkfhkl 0 580514 5142032 4812015 2026-05-15T19:53:08Z DBatura 73587 5142032 wikitext text/x-wiki {{Танк | Мадыфікацыя = БТР-70МБ1 | Выява =BTR70MB1paradNiezalezhnasti.jpg | Пікселі = 190 | Подпіс = БТР-70МБ1 падчас параду на Дзень Незалежнасці Беларусі, 2018 г. | Класіфікацыя = [[бронетранспарцёр]] | Маса, т = 7<ref name=autogenerated1>[http://www.vpk.gov.by/news/comm_news/5312/ ОАО «140 ремонтный завод» успешно завершил ОКР по модернизации БТР-70] // официальный сайт Государственного военно-промышленного комитета РБ от 4 января 2017</ref> | Кампаноўка = класічная | Экіпаж = 2 | Дэсант = 8 | Распрацоўнік = 140-ы рамонтны завод | Вытворца = {{Сцяг|Беларусь}} [[140-ы рамонтны завод]] | Гады распрацоўкі = [[2015]] | Гады вытворчасці = з [[2017]] | Гады эксплуатацыі = з [[2017]] | Войны = [[Грамадзянская вайна ў Емене]] | Асноўныя аператары ={{Сцяг|Беларусь}} {{Сцяг|Судан}} {{Сцяг|Кот-д’Івуар}} {{Сцяг|Лівія}} | Даўжыня, мм = 7535 | Даўжыня з гарматай, мм = | Шырыня, мм = 2800 | Вышыня, мм = 2400<ref name=autogenerated1 /> | База, мм = 4400 | Каляіна, мм = 2380 | Кліранс, мм = 475 | Тып брані = | Лоб корпуса = 8 — 10 | Лоб корпуса (верх) = | Лоб корпуса (сярэдзіна) = | Лоб корпуса (ніз) = | Борт корпусы = 6 | Борт корпуса (верх) = | Борт корпуса (ніз) = | Карма корпуса = 6 | Карма корпуса (верх) = | Карма корпуса (сярэдзіна) = | Карма корпуса (ніз) = | Дно = | Дах корпуса = | Лоб вежы = 6 | Лоб сячэння = | Маска прылады = | Шчыток прылады = | Борт вежы = | Борт сячэння = | Карма вежы = | Карма рубкі = | Дах вежы = | Дах сячэння = | Актыўная абарона = | Дынамічная абарона = | Калібр і марка гарматы = | Тып гарматы = | Даўжыня ствала, калібры = | Боекамплект гарматы = | Куты ВН = −5 — +30 | Куты ГН = 360 | Далёкасць стральбы = | Прыцэльванні = | Кулямёты = [[Кулямёт Калашнікава|ПКТМ]] і 1 × 14,5-мм КПВТ | Іншае ўзбраенне = | Тып рухавіка = | вытворца = {{Сцяг|Беларусь}} [[Мінскі маторны завод]] | марка = | код рухавіка = | тып = [[Дызельны рухавік|дызель]] | Магутнасць рухавіка, л.з. = | Хуткасць максімальная, км/г= | Хуткасць па шашы, км/г= 92<ref name=autogenerated1 /> | Хуткасць па перасечанай мясцовасці, км/г= | Хуткасць руху па рэйках, км/г= | Ёмістасць паліўных бакаў, л = | Запас ходу па шашы, км = | Запас ходу па перасечанай мясцовасці, км = | Удзельная магутнасць, л.з./т = | Колавая формула = | Тып падвескі = | Удзельны ціск на грунт, кг/кв.см = | Якое пераадольваецца падыманне = | Якая пераадольваецца сценка, м = | Які пераадольваецца роў, м = | Які пераадольваецца брод, м = | Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''БТР-70МБ1''' — адзін з беларускіх варыянтаў мадэрнізацыі савецкага бронетранспарцёра [[БТР-70]]. == Гісторыя == Распрацоўка мадэрнізаваных варыянтаў БТР-70 для ўзброеных сілаў краіны і замежных заказчыкаў пачалася на 140-м рамонтным заводзе МА РБ у горадзе [[Барысаў]] у пачатку 2000-х гадоў<ref>Валерий Ковалев. Эффект модернизации // «Красная звезда» от 15 августа 2002</ref>. Распрацоўка БТР-70МБ1 праходзіла за кошт уласных сродкаў прадпрыемства<ref name=autogenerated1 /> пад кіраўніцтвам галоўнага канструктара завода Вольгі Пятровай<ref>[http://www.vpk.gov.by/news/media/5481/?sphrase_id=18158 Хищник из Борисова: тест новейшего белорусского броневика, сконструированного девушкой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181123202653/http://www.vpk.gov.by/news/media/5481/?sphrase_id=18158 |date=23 лістапада 2018 }} // официальный сайт Государственного военно-промышленного комитета РБ от 4 мая 2017</ref>. Машына прапаноўвалася на экспарт яшчэ да заканчэння дзяржаўных выпрабаванняў <ref name=autogenerated4>"''Большой интерес у зарубежного заказчика вызвал и глубоко модернизированный на предприятии БТР‑70МБ1 — с заменой двух бензиновых двигателей на дизельный силовой агрегат, пятиступенчатой КПП, а также другими более совершенными агрегатами и системами''"<br/>подполковник запаса Николай Макаревич. [http://vsr.mil.by/2015/07/21/zavod-umeyushhij-vsyo/ Завод, умеющий всё] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180726005525/http://vsr.mil.by/2015/07/21/zavod-umeyushhij-vsyo/ |date=26 ліпеня 2018 }} // «Во славу Родины», № 133 от 21 июля 2015</ref>. У маі [[2014]] года на выстаўцы зброі ''MILEX-2014,'' што праходзіла ў [[Мінск]]у, завод паведаміў аб магчымасці вытворчасці на экспарт мадэрнізаванага бронетранспарцёра БТР-70МБ з рухавіком КАМАЗ<ref>[http://bsvt.by/ru/bronetankovoe-vooruzhenie-i-tehnika/modernizirovannyy-bronetransporter-btr-70mb Модернизированный бронетранспортер БТР-70МБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181124005139/http://bsvt.by/ru/bronetankovoe-vooruzhenie-i-tehnika/modernizirovannyy-bronetransporter-btr-70mb |date=24 лістапада 2018 }} // официальный сайт государственного внешнеторгового унитарного предприятия "Белспецвнештехника" от 8 июля 2014</ref>. У лістападзе 2016 года БТР-70МБ1 паспяхова завяршыў дзяржаўныя выпрабаванні<ref name=autogenerated1 />. У пачатку студзеня 2017 года даследча-канструктарскія работы па БТР-70МБ1 былі скончаны<ref name=autogenerated1 />. У 2018 годзе БТР-70МБ1 пачалі паступаць у падраздзяленні [[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|сіл спецыяльных аперацый Беларусі]]<ref name=autogenerated2>подполковник Александр Холод. Техника военного парада: механизированная колонна // газета "Во славу Родины", № 119 от 30 июня 2018</ref>. [[24 ліпеня]] 2018 года яшчэ 32 бронетранспарцёра перадалі на ўзбраенне 103-й асобнай гвардзейскай паветрана-дэсантнай брыгады<ref name=autogenerated3>[http://www.mil.by/ru/news/76892/ Новая техника на вооружении витебских десантников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181119173417/http://www.mil.by/ru/news/76892/ |date=19 лістапада 2018 }} // официальный сайт министерства обороны Республики Беларусь от 24 июля 2018</ref>. У гэтым жа годзе некалькі машын закупіў для сваіх узброеных сіл [[Судан]]<ref>[https://rg.ru/2018/10/29/modernizirovannye-belorusskie-btr-70mb1-voiuiut-v-jemene.html Модернизированные белорусские БТР-70МБ1 воюют в Йемене]</ref> і 4 адзінкі [[Кот-д’Івуар]]<ref>[https://youtu.ru/TIvgrMeMpVw Белорусский БТР-70МБ1. Модернизация БТР-70 ч.2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220129142046/https://www.youtu.ru/TIvgrMeMpVw |date=29 студзеня 2022 }}</ref>. У 2026 годзе БТР-70МБ1 заўважаны ў [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміі]]<ref>[https://t.me/iammilitary/16261 БТР-70МБ1 на вооружении Ливийской национальной армии]</ref>. == Характарыстыка і апісанне == У ходзе пераабсталявання БТР-70 у БТР-70МБ1 ладзіцца капітальны рамонт, рэматарызацыя (два бензінавых рухавіка ЗМЗ-4905 замяняюць на 8-цыліндравы дызельны рухавік КАМАЗ-7403.10 з магутнасцю 260 конскіх сіл), устаноўка новай раздатачнай каробкі і прывадаў яе кіравання<ref name=autogenerated1 />. Каробка пераключэння перадач пяціступенчатая<ref name=autogenerated4 />. Таксама ўсталёўваецца больш дасканалы вадамётны рухавік ад [[БТР-80]]<ref name=autogenerated2 />. Ажыццяўляецца замена радыёабсталявання — БТР-70МБ1 атрымаў беларускую лічбавую радыёстанцыю Р-181-50ТУ ''«Дрофа»'', якая забяспечвае перадачу маўленчай і лічбавай інфармацыі па памехаабароненаму каналу сувязі<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated1 />. Для забеспячэння камфортнага размяшчэння вайскоўцаў на 140 мм павялічана вышыня дэсантнага адсеку, а для зручнага выхаду з бронемашыны — пашыраны праёмы бакавых люкаў з устаноўкай у іх двухстворкавых дзвярэй<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />. У мэтах маскіроўкі і прыкрыцця бронемашыны ад агню супрацьтанкавых сродкаў, мадэрнізаваны БТР-70МБ1 абсталяваны шасцю 81-мм дымавымі гранатамётамі 902В «Хмара-2», якія адстрэльваюць на далёкасць 200-300 м зарады, якія ўтвараюць суцэльную дымавую заслону памерам 50х28 м<ref name=autogenerated1 />. Устаноўлены шыны маркі КІ-80, выкананыя з кулестойкай гумы<ref name=autogenerated3 />. Штатнае ўзбраенне засталося ранейшым<ref name=autogenerated1 />, але прадугледжана тэарэтычная магчымасць устаноўкі вежавага баявога модуля з [[30-мм гармата 2А42|30-мм аўтаматычнай гарматай 2А42]]<ref name=autogenerated2 />. == Баявое прымяненне == У кастрычніку 2018 года з’явіліся звесткі аб выкарыстанні БТР-70МБ1 у баявых дзеяннях на тэрыторыі [[Емен]]а суданскай арміяй. Дадзеныя машыны былі заўважаны ў раёне партовага горада Адэн. У студзені 2022 года машына выкарыстоўвалася сіламі [[Міратворчая рота Беларусі|беларускай міратворчай роты]] падчас [[Аперацыя АДКБ у Казахстане|аперацыі ў Казахстане]]<ref>[https://youtu.ru/-oZ_nEK_g-Q Видео]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{Зноскі}} {{Бронетэхніка Беларусі пасля 1991-га года}} [[Катэгорыя:Бронетранспарцёры]] [[Катэгорыя:Бранятэхніка Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2015 годзе]] d4kdeheu4d5mefacqc1z4hfom5z69xx 5142033 5142032 2026-05-15T19:53:52Z DBatura 73587 5142033 wikitext text/x-wiki {{Танк | Мадыфікацыя = БТР-70МБ1 | Выява =BTR70MB1paradNiezalezhnasti.jpg | Пікселі = 190 | Подпіс = БТР-70МБ1 падчас параду на Дзень Незалежнасці Беларусі, 2018 г. | Класіфікацыя = [[бронетранспарцёр]] | Маса, т = 7<ref name=autogenerated1>[http://www.vpk.gov.by/news/comm_news/5312/ ОАО «140 ремонтный завод» успешно завершил ОКР по модернизации БТР-70] // официальный сайт Государственного военно-промышленного комитета РБ от 4 января 2017</ref> | Кампаноўка = класічная | Экіпаж = 2 | Дэсант = 8 | Распрацоўнік = 140-ы рамонтны завод | Вытворца = {{Сцяг|Беларусь}} [[140-ы рамонтны завод]] | Гады распрацоўкі = [[2015]] | Гады вытворчасці = з [[2017]] | Гады эксплуатацыі = з [[2017]] | Войны = [[Грамадзянская вайна ў Емене]]<br>[[Аперацыя АДКБ у Казахстане]] | Асноўныя аператары ={{Сцяг|Беларусь}} {{Сцяг|Судан}} {{Сцяг|Кот-д’Івуар}} {{Сцяг|Лівія}} | Даўжыня, мм = 7535 | Даўжыня з гарматай, мм = | Шырыня, мм = 2800 | Вышыня, мм = 2400<ref name=autogenerated1 /> | База, мм = 4400 | Каляіна, мм = 2380 | Кліранс, мм = 475 | Тып брані = | Лоб корпуса = 8 — 10 | Лоб корпуса (верх) = | Лоб корпуса (сярэдзіна) = | Лоб корпуса (ніз) = | Борт корпусы = 6 | Борт корпуса (верх) = | Борт корпуса (ніз) = | Карма корпуса = 6 | Карма корпуса (верх) = | Карма корпуса (сярэдзіна) = | Карма корпуса (ніз) = | Дно = | Дах корпуса = | Лоб вежы = 6 | Лоб сячэння = | Маска прылады = | Шчыток прылады = | Борт вежы = | Борт сячэння = | Карма вежы = | Карма рубкі = | Дах вежы = | Дах сячэння = | Актыўная абарона = | Дынамічная абарона = | Калібр і марка гарматы = | Тып гарматы = | Даўжыня ствала, калібры = | Боекамплект гарматы = | Куты ВН = −5 — +30 | Куты ГН = 360 | Далёкасць стральбы = | Прыцэльванні = | Кулямёты = [[Кулямёт Калашнікава|ПКТМ]] і 1 × 14,5-мм КПВТ | Іншае ўзбраенне = | Тып рухавіка = | вытворца = {{Сцяг|Беларусь}} [[Мінскі маторны завод]] | марка = | код рухавіка = | тып = [[Дызельны рухавік|дызель]] | Магутнасць рухавіка, л.з. = | Хуткасць максімальная, км/г= | Хуткасць па шашы, км/г= 92<ref name=autogenerated1 /> | Хуткасць па перасечанай мясцовасці, км/г= | Хуткасць руху па рэйках, км/г= | Ёмістасць паліўных бакаў, л = | Запас ходу па шашы, км = | Запас ходу па перасечанай мясцовасці, км = | Удзельная магутнасць, л.з./т = | Колавая формула = | Тып падвескі = | Удзельны ціск на грунт, кг/кв.см = | Якое пераадольваецца падыманне = | Якая пераадольваецца сценка, м = | Які пераадольваецца роў, м = | Які пераадольваецца брод, м = | Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''БТР-70МБ1''' — адзін з беларускіх варыянтаў мадэрнізацыі савецкага бронетранспарцёра [[БТР-70]]. == Гісторыя == Распрацоўка мадэрнізаваных варыянтаў БТР-70 для ўзброеных сілаў краіны і замежных заказчыкаў пачалася на 140-м рамонтным заводзе МА РБ у горадзе [[Барысаў]] у пачатку 2000-х гадоў<ref>Валерий Ковалев. Эффект модернизации // «Красная звезда» от 15 августа 2002</ref>. Распрацоўка БТР-70МБ1 праходзіла за кошт уласных сродкаў прадпрыемства<ref name=autogenerated1 /> пад кіраўніцтвам галоўнага канструктара завода Вольгі Пятровай<ref>[http://www.vpk.gov.by/news/media/5481/?sphrase_id=18158 Хищник из Борисова: тест новейшего белорусского броневика, сконструированного девушкой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181123202653/http://www.vpk.gov.by/news/media/5481/?sphrase_id=18158 |date=23 лістапада 2018 }} // официальный сайт Государственного военно-промышленного комитета РБ от 4 мая 2017</ref>. Машына прапаноўвалася на экспарт яшчэ да заканчэння дзяржаўных выпрабаванняў <ref name=autogenerated4>"''Большой интерес у зарубежного заказчика вызвал и глубоко модернизированный на предприятии БТР‑70МБ1 — с заменой двух бензиновых двигателей на дизельный силовой агрегат, пятиступенчатой КПП, а также другими более совершенными агрегатами и системами''"<br/>подполковник запаса Николай Макаревич. [http://vsr.mil.by/2015/07/21/zavod-umeyushhij-vsyo/ Завод, умеющий всё] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180726005525/http://vsr.mil.by/2015/07/21/zavod-umeyushhij-vsyo/ |date=26 ліпеня 2018 }} // «Во славу Родины», № 133 от 21 июля 2015</ref>. У маі [[2014]] года на выстаўцы зброі ''MILEX-2014,'' што праходзіла ў [[Мінск]]у, завод паведаміў аб магчымасці вытворчасці на экспарт мадэрнізаванага бронетранспарцёра БТР-70МБ з рухавіком КАМАЗ<ref>[http://bsvt.by/ru/bronetankovoe-vooruzhenie-i-tehnika/modernizirovannyy-bronetransporter-btr-70mb Модернизированный бронетранспортер БТР-70МБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181124005139/http://bsvt.by/ru/bronetankovoe-vooruzhenie-i-tehnika/modernizirovannyy-bronetransporter-btr-70mb |date=24 лістапада 2018 }} // официальный сайт государственного внешнеторгового унитарного предприятия "Белспецвнештехника" от 8 июля 2014</ref>. У лістападзе 2016 года БТР-70МБ1 паспяхова завяршыў дзяржаўныя выпрабаванні<ref name=autogenerated1 />. У пачатку студзеня 2017 года даследча-канструктарскія работы па БТР-70МБ1 былі скончаны<ref name=autogenerated1 />. У 2018 годзе БТР-70МБ1 пачалі паступаць у падраздзяленні [[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|сіл спецыяльных аперацый Беларусі]]<ref name=autogenerated2>подполковник Александр Холод. Техника военного парада: механизированная колонна // газета "Во славу Родины", № 119 от 30 июня 2018</ref>. [[24 ліпеня]] 2018 года яшчэ 32 бронетранспарцёра перадалі на ўзбраенне 103-й асобнай гвардзейскай паветрана-дэсантнай брыгады<ref name=autogenerated3>[http://www.mil.by/ru/news/76892/ Новая техника на вооружении витебских десантников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181119173417/http://www.mil.by/ru/news/76892/ |date=19 лістапада 2018 }} // официальный сайт министерства обороны Республики Беларусь от 24 июля 2018</ref>. У гэтым жа годзе некалькі машын закупіў для сваіх узброеных сіл [[Судан]]<ref>[https://rg.ru/2018/10/29/modernizirovannye-belorusskie-btr-70mb1-voiuiut-v-jemene.html Модернизированные белорусские БТР-70МБ1 воюют в Йемене]</ref> і 4 адзінкі [[Кот-д’Івуар]]<ref>[https://youtu.ru/TIvgrMeMpVw Белорусский БТР-70МБ1. Модернизация БТР-70 ч.2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220129142046/https://www.youtu.ru/TIvgrMeMpVw |date=29 студзеня 2022 }}</ref>. У 2026 годзе БТР-70МБ1 заўважаны ў [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміі]]<ref>[https://t.me/iammilitary/16261 БТР-70МБ1 на вооружении Ливийской национальной армии]</ref>. == Характарыстыка і апісанне == У ходзе пераабсталявання БТР-70 у БТР-70МБ1 ладзіцца капітальны рамонт, рэматарызацыя (два бензінавых рухавіка ЗМЗ-4905 замяняюць на 8-цыліндравы дызельны рухавік КАМАЗ-7403.10 з магутнасцю 260 конскіх сіл), устаноўка новай раздатачнай каробкі і прывадаў яе кіравання<ref name=autogenerated1 />. Каробка пераключэння перадач пяціступенчатая<ref name=autogenerated4 />. Таксама ўсталёўваецца больш дасканалы вадамётны рухавік ад [[БТР-80]]<ref name=autogenerated2 />. Ажыццяўляецца замена радыёабсталявання — БТР-70МБ1 атрымаў беларускую лічбавую радыёстанцыю Р-181-50ТУ ''«Дрофа»'', якая забяспечвае перадачу маўленчай і лічбавай інфармацыі па памехаабароненаму каналу сувязі<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated1 />. Для забеспячэння камфортнага размяшчэння вайскоўцаў на 140 мм павялічана вышыня дэсантнага адсеку, а для зручнага выхаду з бронемашыны — пашыраны праёмы бакавых люкаў з устаноўкай у іх двухстворкавых дзвярэй<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />. У мэтах маскіроўкі і прыкрыцця бронемашыны ад агню супрацьтанкавых сродкаў, мадэрнізаваны БТР-70МБ1 абсталяваны шасцю 81-мм дымавымі гранатамётамі 902В «Хмара-2», якія адстрэльваюць на далёкасць 200-300 м зарады, якія ўтвараюць суцэльную дымавую заслону памерам 50х28 м<ref name=autogenerated1 />. Устаноўлены шыны маркі КІ-80, выкананыя з кулестойкай гумы<ref name=autogenerated3 />. Штатнае ўзбраенне засталося ранейшым<ref name=autogenerated1 />, але прадугледжана тэарэтычная магчымасць устаноўкі вежавага баявога модуля з [[30-мм гармата 2А42|30-мм аўтаматычнай гарматай 2А42]]<ref name=autogenerated2 />. == Баявое прымяненне == У кастрычніку 2018 года з’явіліся звесткі аб выкарыстанні БТР-70МБ1 у баявых дзеяннях на тэрыторыі [[Емен]]а суданскай арміяй. Дадзеныя машыны былі заўважаны ў раёне партовага горада Адэн. У студзені 2022 года машына выкарыстоўвалася сіламі [[Міратворчая рота Беларусі|беларускай міратворчай роты]] падчас [[Аперацыя АДКБ у Казахстане|аперацыі ў Казахстане]]<ref>[https://youtu.ru/-oZ_nEK_g-Q Видео]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{Зноскі}} {{Бронетэхніка Беларусі пасля 1991-га года}} [[Катэгорыя:Бронетранспарцёры]] [[Катэгорыя:Бранятэхніка Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2015 годзе]] hcig3rbrasb4y7ts3avpedrxhvue31b 0 582987 5142197 4639957 2026-05-16T05:24:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142197 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ульскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бешанковіцкі раён]] |Уключае = 28 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ула (аграгарадок)|Ула]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],<br />[[8 красавіка]] [[2004]] |Скасаванне = [[16 верасня]] [[1957]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1312 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 160 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://beshenkovichi.vitebsk-region.gov.by/ru/ull/ |Заўвагі = }} '''У́льскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Цэнтр сельсавета — [[аграгарадок]] (да 2009 года пасёлак) [[Ула (аграгарадок)|Ула]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Ульскі раён|Ульскага раёна]] [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — мястэчка Ула. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ва Ульскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Бешанковіцкага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. 27 верасня 1938 года Ула атрымала статус гарадскога пасёлка. З 9 верасня 1946 года сельсавет у складзе адноўленага Ульскага раёна. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Фролкавічы]], сельсавет перайменаваны ў '''Фролкавіцкі сельсавет'''<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 17 снежня 1956 года сельсавет у складзе Бешанковіцкага раёна. 16 верасня 1957 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Сокараўскі сельсавет|Сокараўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 верасня 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 9.</ref>. 8 красавіка 2004 года Ульскі пассавет рэарганізаваны ў сельсавет у сувязі з аднясеннем гарадскога пасёлка Ула да катэгорыі сельскіх населеных пунктаў (пасёлак), у склад сельсавета ўключаны пасёлак [[Ула (аграгарадок)|Ула]], 12 населеных пунктаў, якія знаходзіліся ў адміністрацыйным падпарадкаванні Ульскага пассавета ([[Бортнікі 1]], [[Бортнікі 2]], [[Броды (Бешанковіцкі раён)|Броды]], [[Дворнікі]], [[Дубішча (Бешанковіцкі раён)|Дубішча]], [[Зарэчча (Бешанковіцкі раён)|Зарэчча]], [[Зорнікі]], [[Паніззе (Бешанковіцкі раён)|Паніззе]], [[Узрэчча (Бешанковіцкі раён)|Узрэчча]], [[Ульянаўка (Бешанковіцкі раён)|Ульянаўка]], [[Фролкавічы]], [[Шавурына]]), і 15 населеных пунктаў скасаванага [[Сокараўскі сельсавет|Сокараўскага сельсавета]] ([[Бычкова (Бешанковіцкі раён)|Бычкова]], [[Галі (Бешанковіцкі раён)|Галі]], [[Гарані (Бешанковіцкі раён)|Гарані]], [[Дыбалі]], [[Ермалаўшчына]], [[Жданова]], [[Марцінава (Бешанковіцкі раён)|Марцінава]], [[Мураўшчына (Бешанковіцкі раён)|Мураўшчына]], [[Паўазер’е (Бешанковіцкі раён)|Паўазер’е]], [[Прудзіны (Бешанковіцкі раён)|Прудзіны]], [[Сапегі (Бешанковіцкі раён)|Сапегі]], [[Слабада (Ульскі сельсавет)|Слабада]], [[Сокарава (вёска)|Сокарава]], [[Хоціна (Бешанковіцкі раён)|Хоціна]] і [[Шапчына (Бешанковіцкі раён)|Шапчына]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1886 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 91,9 % — [[беларусы]], 6,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1312 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|120157}} {{Ульскі сельсавет}} {{Бешанковіцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Ульскі (у 1954—1957 гадах Фролкавіцкі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Ульскі раён|child|загаловак=Ульскі сельсавет ва [[Ульскі раён|Ульскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Бешанковіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ульскі сельсавет у [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкім раёне]] (1931—1946)}} |спіс3 = {{Ульскі раён|child|загаловак=Фролкавіцкі (да 1954 года Ульскі) сельсавет ва [[Ульскі раён|Ульскім раёне]] (1946—1956)}} |спіс4 = {{Бешанковіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Фролкавіцкі сельсавет у [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкім раёне]] (1956—1957)}} |спіс5 = {{Бешанковіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ульскі сельсавет у [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкім раёне]] (з 2014)}} }} [[Катэгорыя:Ульскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ульскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1957 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2004 годзе]] 3w3t3w72bap07it4cmckh5jliafxnrx 0 583643 5142138 4971497 2026-05-15T23:03:04Z Spokiyny 153126 5142138 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус = Горад |беларуская назва = Судова Вышня |арыгінальная назва = Судова Вишня |падначаленне = |герб = Sudova vyshnya gerb.png |сцяг = Sudova vyshnya prapor.png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Sudova Vyshnia government 2.jpg |подпіс = Ратуша |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 59|lat_sec = 33 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 36|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1230 |ранейшыя імёны = Вішня |статус з = 1368 |плошча = 28,1 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{падзенне}}6900 |год перапісу = 2024 |шчыльнасць = 249,1 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +380-3234 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 81340-81341 |аўтамабільны код = ВС |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Судовая Вішня''' ці '''Судова Вышня'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Судова Вишня}}, {{lang-pl|Sądowa Wisznia}}) — горад раённага значэння ў [[Мастыскі раён|Мастыскім раёне]] [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Размешчаны на рэках Ракіў і Вішня (прыток [[Сан (прыток Віслы)|Сану]]) за 45 км на захад ад [[Львоў|Львова]]. == Гісторыя == Паселішча Вішня ў даліне ракі Вішні вядома з 981 года і з’яўляецца самым старажытным горадам [[Львоўская вобласць|Львоўшчыны]]. У 1230 годзе паселішча ўпершыню згадвае [[Галіцка-Валынскі летапіс]]. Людзі ў гэтым месцы сяліліся задоўга да 981 г., археолагамі знойдзеныя рэшткі паселішча пшэворскай культуры. У Вішні захаваліся валы аднайменнага археалагічнага помніка. Ён даследаваўся у 1957—1962 гг. У заходняй частцы сучаснага горада было выяўлена паселішча X ст. і гарадзішча XI ст. — пачатку XII ст., а ва ўсходняй частцы — гарадзішча XII—XIII ст. Магдэбургскае права было прадастаўлена Вішні каралеўскім указам у 1368 г., пры гэтым права выкупіць пасаду войта атрымаў Пётр Кмець. З XV ст. ў Вішні адбываліся Генеральныя сеймікі шляхты зямель [[Львоў]]скай, [[Пшэмысль|Перамышльскай]], [[Санак (гміна)|Санацкай]] і [[Жыдачыў]]скай [[Рускае ваяводства|Рускага ваяводства]], на якіх разглядаліся судовыя справы. Таму ў 1545 г. горад атрымаў сучасную назву Судовая Вішня. У 1563 г. было заснавана праваслаўнае брацтва. У 1537—1765 гг. горад атрымліваў новыя каралеўскія прывілеі. У сярэдзіне XVI ст. мясцовы прыход страціў частку сваіх прывілеяў і маёмасных правоў, якія ў 1605 г. аднавіў кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт ІІІ]]. У 1648—1654 гг. у ходзе [[Паўстанне Хмяльніцкага|Хмяльніччыны]] мясцовыя жыхары разграмілі панскі маёнтак. У канцы XVIII — пачатку XIX ст. горад перастаў быць палітычным цэнтрам краю, але пачалі развівацца прадпрыемствы. Працавалі браварні, цагельня, лесапільны завод, млыны, фабрыка керамікі, а таксама канатная, ткацкая, гарбарная, пазументная, ганчарная майстэрні, з 1787 да 1820 года — папяровая вытворчасць. Манастыр рэфарматаў у Вішні заклалі львоўскі кашталян Ян Семінскі і кіеўскі лоўчы Францішак Завадскі ў 1730 г. Участак зямлі пад будынак падарыў кароль [[Аўгуст II]]. Пры манастыры быў касцёл Унебаўзяцця Марыі Панны з вобразам [[Антоній Падуанскі|Святога Антонія Падуанскага]], пабудаваны вядомым італьянскім архітэктарам Паўлам Фантана. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Мастыскі раён}} {{Львоўская вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Львоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мастыскага раёна]] ncyzf3u7snxgch0xqm23hruhsqzzwuc 0 588523 5141996 5125025 2026-05-15T18:45:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141996 wikitext text/x-wiki {{Краіна-удзельніца Еўрабачання | Назва краіны = Украіна | Сцяг = EuroUcrania.svg | Тэлеканал = [[Файл:Suspilne_logo.svg|20px]] [[UA: Перший]] (2003-2017)<br />[[Файл:STB_logo.svg|20px]] [[СТБ]] (2018-2021)<br /> [[Файл:UA_Kultura_logo.png|20px]] [[UA: Культура]] (2022) | Адбор = {{Collapsible list | title = Нацыянальны | 2005–2007 | 2009–2019 | 2022–2025 }}{{Collapsible list | title = Унутраны | 2003–2004 | 2008 | 2021 }} | Удзелы = 20 (20 у фінале) | Першы выступ = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] | Апошні выступ = | Лепшы вынік = '''1''', [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] | Горшы вынік = '''24''', [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] | Старонка краіны = {{cite web|url=https://eurovision.tv/country/ukraine|title=Старонка краіны}} | Сайт тэлеканала = {{cite web|url=https://eurovision.ua/|title=Сайт тэлеканала}} }} '''[[Украіна]]''' прымае ўдзел у [[Конкурс песні Еўрабачанне|конкурсе песні «Еўрабачанне»]], пачынаючы з [[2003]] года. Пры гэтым краіна прапусціла два конкурсы ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] і [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]]). Першым прадстаўніком краіны на конкурсе стаў [[Аляксандр Валер’евіч Панамароў|Аляксандр Панамароў]], ён прадставіў дзяржаву з песняй «Hasta la Vista, Baby» і заняў 14 месца. Украіна з’яўляецца самай паспяховай з усіх краін былога [[Савецкі саюз на конкурсе песні Еўрабачанне|СССР]]. За ўсю гісторыю ўдзелу краіна перамагала ў конкурсе 3 разы: у [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] годзе перамогу здабыла [[Руслана]] з песняй «[[Wild Dances]]», у [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] яе поспех паўтарыла [[Джамала]], якая прадставіла краіну з песняй «[[1944 (песня)|1944]]», а на конкурсе [[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] года трэцюю перамогу здабыў гурт [[Kalush Orchestra]], які выконваў песню «[[Stefania (песня)|Stefania]]». У перыяд з 2000-га года і да сённяшняга часу Украіна мае найбольшую колькасць перамог сярод усіх краін-удзельнікаў. Самым горшым вынікам краіны на конкурсе з’яўляецца выступ у [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] годзе, тады ад краіны ўдзельнічаў гурт [[O.Torvald]] з песняй «Time», яны занялі 24 месца. З моманту ўвядення паўфіналаў ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]]) Украіна — адзіная дзяржава акрамя краін «Вялікай пяцёркі», якая заўсёды, без выключэнняў, выходзіла ў фінал конкурсу. Акрамя таго краіна з улікам перамог 7 разоў была ў топ-3 ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]]). За ўсю гісторыю ўдзелу ў конкурсе Украіна атрымала ў фіналах 4294 балаў, а ў паўфіналах — 2380. == Гісторыя == === 2000-я === * Упершыню прыняць удзел у міжнародным конкурсе песні Еўрабачанне Украіна вырашыла ў сакавіку 2002 года<ref>[http://ru.telekritika.ua/lyudi/2003-02-20/2544 Радість!… Чия? За скільки?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180422062533/http://ru.telekritika.ua/lyudi/2003-02-20/2544 |date=22 красавіка 2018 }}</ref>. Пра само Еўрабачанне і магчымы ўдзел у ім загаварылі ў канцы мая 2002 года, калі [[Нацыянальная тэлекампанія Украіны]] правяла трансляцыю конкурсу [[Конкурс песні Еўрабачанне 2002|Еўрабачанне-2002]]<ref>{{Cite web |url=https://www.segodnya.ua/oldarchive/c2256713004f33f5c2256bc300427a5d.html |title=Украина впервые стала участником конкурса «Евровидение» |access-date=11 лютага 2019 |archive-date=22 красавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180422062420/https://www.segodnya.ua/oldarchive/c2256713004f33f5c2256bc300427a5d.html |url-status=dead }}</ref>. Дэбют Украіны на конкурсе адбыўся ў [[2003 год у гісторыі музыкі|2003]] годзе. Тагачасны музыкальны прадзюсар УТ-1 Алена Мазгавая высунула на конкурс свайго мужа [[Аляксандр Валер’евіч Панамароў|Аляксандра Панамарова]]. За 50 тысяч долараў купляецца песня ў аўтара хіта «[[Diva (песня Даны Інтэрнэшнл)|Diva]]», з якім на [[Конкурс песні Еўрабачанне 1998|Еўрабачанні-1998]] перамагла [[Дана Інтэрнэшнл]]. Але песня не выклікае такога фурору, у выніку 14 месца і 30 балаў. * У другі год свайго ўдзелу Украіна адправіла на конкурс спявачку [[Руслана|Руслану]] з песняй «[[Wild Dances]]»<ref>[https://day.kyiv.ua/ru/article/obshchestvo/ruslana-zamahivaetsya-na-evrovidenie-2004 Руслана замахивается на «Евровидение-2004»]</ref>. [[12 мая]] яна выступіла ў паўфінале конкурсу і прайшла ў фінал. [[15 мая]] спявачка ўзяла ўдзел у фінале і здабыла першую для краіны перамогу<ref>{{Cite web |url=https://www.pravda.com.ua/rus/news/2004/05/16/4378605 |title=Руслана победила на Евровидении. Она хочет, чтобы Украина была полноценным членом Европы |access-date=12 красавіка 2026 |archive-date=7 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207105429/https://www.pravda.com.ua/rus/news/2004/05/16/4378605/ |url-status=live }}</ref>. * Пасля перамогі ў мінулым годзе конкурс [[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|Еўрабачанне-2005]] праводзіўся ў сталіцы [[Украіна|Украіны]] [[Кіеў|Кіеве]]. У выніку адбору права прадставіць краіну на конкурсе атрымаў гурт [[Грынджолы]] з украінамоўнай песняй «Разом нас багато»<ref>[https://ultra-music.com/news/264 «Гринджоли» представят Украину на «Евровидении»]</ref>. Выступіўшы адразу ў фінале конкурсу яны набралі толькі 30 балаў і занялі 19 месца. * У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] годзе ўдзельніцай ад Украіны стала [[Ціна Караль]] з песняй «Show Me Your Love»<ref>[https://news.obozrevatel.com/ukr/politics/57096-ukrainu-na-evrobachenni-predstavit-tina-karol.htm Україну на Євробаченні представить Тіна Кароль]</ref>. Яна выступіла ў паўфінале конкурсу, які адбыўся [[18 мая]] ў горадзе [[Афіны]], і заняла 7-е месца, што дазволіла ёй прайсці ў фінал<ref>[https://for-ua.com/article/122396 Тина Кароль вышла в финал «Евровидения»]</ref>. [[20 мая]] Ціна Караль праспявала сваю песню ў фінале і паўтарыла свой паўфінальны поспех, заняўшы 7-е месца<ref>[https://podrobnosti.ua/314508-tina-karol-zanjala-7-mesto-na-evrovidenii-pobedili-monstry-iz-finljandii.html Тина Кароль заняла 7 место на "Евровидении". Победили монстры из Финляндии]</ref>. * У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] годзе на конкурс ад Украіны паехала [[Верка Сярдзючка]] з песняй «Dancing Lasha Tumbai»<ref>[https://for-ua.com/article/188585 На "Евровидение"-2007 от Украины поедет Верка Сердючка]</ref>. У выніку на конкурсе ёй удалося заняць 2-е месца<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/1705279 Верка Сердючка заняла второе место на Евровидении]</ref>. Пасля конкурса адбыўся скандал, некаторыя расійскія [[СМІ]] інтэрпрэтавалі словы песні «Dancing Lasha Tumbai» як: ''«I want you to see - Russia goodbye!» (Я хачу цябе бачыць - Расія да пабачэння!)''<ref name="talk">{{Youtube|logo=1|dCwWfxsbO2A|Андрей Данилко: я устал, Верка уходит // А поговорить?..}}</ref><ref>{{youtube|logo=1|wQTb_a_Q4-s|Андрей Данилко. "В гостях у Дмитрия Гордона". (2017)}}</ref>. Гэта выклікала ў часткі рускай аўдыторыі негатыўную рэакцыю. А спявак [[Андрэй Міхайлавіч Данілка|Андрэй Данілка]] стаў у [[Расія|Расіі]] непажаданым артыстам. * На конкурс [[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|Еўрабачанне-2008]] Украіна высунула спявачку [[Ані Лорак]]. Гэта было вырашана праз унутраны адбор [[НТКУ]]<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2007/12/25/3343697/ На "Євробачення-2008" поїде Ані Лорак – у "примусовому" порядку]</ref>. У сувязі з тым, што правілы конкурсу змянілі (было ўведзена 2 паўфіналы)<ref>[https://focus.ua/ukraine/10850 На Евровидении-2008 будут два полуфинала]</ref>, Ані Лорак выканала песню «Shady Lady» [[22 мая]], у другім паўфінале. Заняўшы першае месца яна здабыла права ўдзельнічаць у фінале<ref>[https://www.unian.ua/society/118025-ani-lorak-vihodit-u-final-evrobachennya-spisok-finalistiv.html Ані Лорак виходить у фінал Євробачення (список фіналістів)]</ref>. [[24 мая]] адбыўся фінал конкурсу, дзе спявачка набрала 230 балаў і заняла 2-е месца<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/1118700.html Ані Лорак здобула друге місце на «Євробаченні-2008»]</ref>. * У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] годзе прадстаўніцай ад Украіны на «Еўрабачанні» была абраная [[Святлана Лабада]] з песняй «Be My Valentine! (Anti-Crisis Girl)»<ref>[https://glamurchik.tochka.net/ua/70863-loboda-edet-na-evrovidenie/ Лобода їде на Євробачення]</ref>. Яна выступіла ў другім паўфінале конкурсу, які адбыўся ў [[Масква|Маскве]] [[14 мая]]. Святлане ўдалося прайсці ў фінал<ref>[https://golos.ua/amp/news/svitlana-loboda-projshla-do-finalu-yevrobachennya Світлана Лобода пройшла до фіналу «Євробачення»]</ref>, таму [[16 мая]] яна выступіла паўторна і заняла 12 месца<ref>[https://detector.media/withoutsection/article/45627/2009-05-17-u-ievrobachenni-2009-peremogla-norvegiya-loboda-i-prykhodko-proletily/ У «Євробаченні-2009» перемогла Норвегія. Лобода і Приходько пролетіли]</ref>. === 2010-я === * Для ўдзелу ў конкурсе песні [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|Еўрабачанне-2010]] Украіна абрала спявачку [[Alyosha (спявачка)|Alyosha]] з песняй «Sweet People»<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/1989589.html Alyosha представить Україну на «Євробаченні-2010»]</ref>. Удзельніцы ўдалося выйсці ў фінал<ref>[https://tabloid.pravda.com.ua/euro2010/4bfeb3d8b12af/ Результати другого півфіналу "Євробачення-2010": Alyosha пройшла. ВІДЕО]</ref> і заняць там 10 месца, набраўшы 108 балаў<ref>[https://daily.rbc.ua/ukr/show/ukraina-zanyala-10-e-mesto-na-evrovidenii-2010-30052010101500 Україна зайняла 10-е місце на Євробаченні-2010]</ref>. * На конкурс песні [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|Еўрабачанне 2011]] ад Украіны паехала спявачка [[Міка Ньютан]] з песняй «Angel»<ref>[http://www.mukachevo.net/ua/news/view/37813 На Євробаченні-2011 Україну представить Міка Ньютон з "Ангелом" (ВІДЕО)]</ref>. [[12 мая]] яна выступіла ў другім паўфінале і прайшла ў фінал<ref>[https://zakarpattya.net.ua/News/82723-Mika-Niuton-proishla-u-final-IEvrobachennia Міка Ньютон пройшла у фінал Євробачення" (ВІДЕО)]</ref>. [[14 мая]] спявачка выступіла ў вялікім фінале, дзе змагла здабыць 4-е месца<ref>[https://tsn.ua/glamur/events/yak-mika-nyuton-vistupala-na-yevrobachenni.html Як Міка Ньютон виступала на "Євробаченні"" (ВІДЕО)]</ref>. * У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] годзе конкурс прымала ў сябе [[Сталіца|сталіца]] [[Азербайджан]]а — [[Баку]]. На гэты раз Украіну прадставіла спявачка [[Гайтана]] з песняй «Be My Guest»<ref>[https://www.bbc.com/ukrainian/entertainment/2012/02/120218_eurovision_ukraine_ek Україну на Євробаченні-2012 представить Гайтана]</ref>. [[24 мая]] яна выступіла ў другім паўфінале конкурсу і змагла прайсці ў фінал<ref>[https://www.bbc.com/ukrainian/news_in_brief/2012/05/120525_oz_eurovision Гайтана пройшла у фінал Євробачення]</ref>. Аднак у фінале спявачка заняла толькі 15-е месца<ref>[https://www.bbc.com/ukrainian/news_in_brief/2012/05/120524_ko_gaitana Гайтана посіла на Євробаченні 15-е місце]</ref>. * У снежні [[2012]] года адбыўся нацыянальны адбор на конкурс «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|Еўрабачанне 2013]]». У ім перамагла спявачка [[Злата Огневіч]] з песняй «Gravity». Яна і прадставіла краіну на міжнародным конкурсе<ref>[https://ridna.ua/2012/12/ukrajinu-na-evrobachenni-2013-predstavyt-zlata-ohnevych Україну на «Євробаченні-2013» представить Злата Огневич]</ref>. Выступіўшы ў першым паўфінале Злата прайшла ў фінал<ref>[https://ipress.ua/video/zlata_ognevych_proyshla_u_final_yevrobachennya_19906.html Злата Огневич пройшла у фінал Євробачення]</ref>, дзе ёй удалося заваяваць 3-е месца<ref>[https://galinfo.com.ua/video/zlata_ognevych_zdobula_tretie_mistse_na_yevrobachenni_2013_video_133637.html Злата Огневич здобула третє місце на Євробаченні 2013. Відео]</ref>. * На конкурс песні [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|Еўрабачанне 2014]] ад Украіны паехала [[Марыя Ярамчук]] з песняй «Tick-Tock»<ref>[https://www.bbc.com/ukrainian/news_in_brief/2013/12/131221_hk_eurovision_yaremchuk На Євробаченні-2014 Україну представить Марія Яремчук]</ref>. [[6 мая]] яна выступіла ў першым паўфінале конкурсу, дзе заняла 5-е месца і выйшла ў фінал<ref>[https://www.bbc.com/ukrainian/entertainment/2014/05/140506_ukraine_final_through_ak Українка Яремчук пройшла у фінал Євробачення]</ref>. [[10 мая]] Марыя прадставіла сваю песню ўжо ў фінале конкурсу і заняла 6-е месца, набраўшы 113 балаў<ref>{{Cite web |url=https://lifestyle.segodnya.ua/ua/lifestyle/showbiz/evrovidenie-2014-zlata-ognevich-obyavila-ocenki--519365.html |title=Марія Яремчук посіла 6-е місце на Євробаченні |access-date=12 красавіка 2026 |archive-date=22 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422180910/https://lifestyle.segodnya.ua/ua/lifestyle/showbiz/evrovidenie-2014-zlata-ognevich-obyavila-ocenki--519365.html |url-status=dead }}</ref>. * [[19 верасня]] [[2014]] года ўкраінскі вяшчальнік «[[Перший|Першы нацыянальны]]» заявіў аб тым, што краіна зробіць перапынак ва ўдзеле на адзін год з прычыны фінансавых і [[Вайна на ўсходзе Украіны|ваенна-палітычных]] праблем у дзяржаве<ref>{{cite web|url=http://1tv.com.ua/ru/about/news/2014/09/19/59170|title=Украина берет тайм-аут в конкурсе Евровидение на год|date=2014-09-19|publisher=Перший національний|lang=ru|accessdate=19 верасня 2014|archive-date=2014-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140921173255/http://1tv.com.ua/ru/about/news/2014/09/19/59170|deadurl=yes}} {{недаступная спасылка|дзень=23|месяц=05|год=2015}}</ref>. Такім чынам Украіна не брала ўдзел у конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|Еўрабачанне 2015]]». * [[25 мая]] [[2015]] года было аб'яўлена пра тое, што Украіна вяртаецца на конкурс<ref>{{cite web|url=http://1tv.com.ua/news/68960|title=Ukraine confirms participation in Eurovision 2016|accessdate=9 мая 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529222428/http://1tv.com.ua/news/68960|archivedate=29 мая 2015|deadurl=yes}}</ref>. У лютым [[2016]] года адбыўся нацыянальны адбор. Пераможцай стала [[Джамала]]<ref>[https://blr.belta.by/culture/view/dzhamala-paedze-na-eurabachanne-2016-ad-ukrainy-43883-2016 Джамала паедзе на "Еўрабачанне-2016" ад Украіны]</ref>. Яна і прадставіла краіну на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|Еўрабачанне 2016]]» з песняй «[[1944 (песня)|1944]]». [[12 мая]] Джамала выступіла ў другім паўфінале конкурсу, і заняўшы другое месца трапіла ў фінал<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/27733315.html Джамала пройшла у фінал «Євробачення-2016»: як це було?]</ref>. У фінале, які адбыўся [[14 мая]] спявачка здабыла для краіны другую за ўсю гісторыю ўдзелу перамогу<ref>[https://novychas.online/zamezza/ukraina-peramahla-na-eurabaczanni Украіна перамагла на Еўрабачанні]</ref>. У дачыненні да спявачкі Джамалы паступалі выказванні пра палітызаванасць яе песні «1944», аднак [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|ЕВС]] неаднаразова абвяргаў падобныя заявы. Пасля перамогі на конкурсе спявачка заявіла, што лічыць няправільным казаць аб наяўнасці палітыкі ў яе песні, не гледзячы на тое што да конкурсу неаднаразова сама заяўляла аб наяўнасці такога кантэксту ў сваёй песні<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/culture/20160515/1433640338.html|title=Джамала считает неуместным говорить о наличии политики в ее песне|date=2016-05-14|publisher=РИА Новости}}</ref>. * Так як [[Украіна]] перамагла на конкурсе ў мінулым годзе, дзяржава атрымала права правесці конкурс на сваёй тэрыторыі. Месцам правядзення быў абраны горад [[Кіеў]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=176925|title=«Еўрабачанне-2017» пройдзе ў Кіеве|date=2016-09-09|publisher=Наша Ніва}}</ref>. [[25 лютага]] [[2017]] года быў праведзены нацыянальны адбор, у якім перамогу здабыў гурт [[O.Torvald]]. Дадзены гурт пазней прадставіў Украіну на конкурсе [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|Еўрабачанне 2017]]<ref>{{cite web|url=https://life.pravda.com.ua/culture/2017/02/25/222831|title=«Україну на Євробаченні-2017 представить O.Torvald. Результати нацвідбору|date=2017-02-25|publisher=Українська правда}}</ref>. Выканаўшы песню «Time» адразу ў фінале конкурсу, яны занялі 24 месца<ref>{{cite web|url=https://www.unian.ua/society/1921171-na-evrobachenni-2017-ukrajina-zaynyala-24-mistse-z-26-video.html|title=«На Євробаченні-2017 Україна зайняла 24 місце з 26 (таблиця результатів)|date=2017-05-14|publisher=УНІАН}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lb.ua/culture/2018/02/24/391103_pevets_melovin_predstavit_ukrainu.html|title=«Співак Melovin представить Україну на Євробаченні-2018|date=2018-02-24|publisher=УНІАН}}</ref>. * Для ўдзелу ў конкурсе [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|Еўрабачанне 2018]] на нацыянальным адборы быў абраны спявак [[Канстанцін Мікалаевіч Бачароў|Melovin]]<ref>{{cite web|url=https://lb.ua/culture/2018/02/24/391103_pevets_melovin_predstavit_ukrainu.html|title=«Співак Melovin представить Україну на Євробаченні-2018|date=2018-02-24|publisher=LB.ua}}</ref>. [[10 мая]] ён выступіў у другім паўфінале конкурсу, яго выступ быў завяршальным. Спявак заняў 6-е месца і прайшоў у фінал<ref>{{cite web|url=https://www.stb.ua/ua/2018/05/11/melovin-proshel-v-final-evrovideniya-2018|title=«MELOVIN пройшов у фінал Євробачення-2018|date=2018-05-11|publisher=СТБ}}</ref>. [[12 мая]] адбыўся фінал конкурсу, дзе Melovin выступіў паўторна. Набраўшы 130 балаў, ён заняў 17-е месца<ref>{{cite web|url=https://showbiz.24tv.ua/yevrobachennya_2018_ukrayina_yake_mistse_posiv_melovin_u_finali_yevrobachennya_n963275|title=«Україна на Євробаченні 2018: яке місце посів MELOVIN у фіналі|date=2018-05-13|publisher=24 канал}}</ref>. * У лютым [[2019]] года «{{нп3|Нацыянальная грамадская тэлерадыёкампанія Украіны|UA:Суспільне мовлення|uk|Національна суспільна телерадіокомпанія України}}» правяло нацыянальны адбор сумесна з украінскім тэлеканалам «[[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]]», па выніках якога перамагла спявачка [[Maruv]] з песняй «Siren Song». Адразу пасля фіналу «UA:Суспільне мовлення» дало спявачцы два дні на азнаямленне з кантрактам, які штогод падпісвае прадстаўнік Украіны. Праз два дні стала вядома, што бакі не прыйшлі да згоды па ўмовах кантракту, і спявачка адмовілася яго падпісваць. Пасля гэтага «UA:Суспільне мовлення» звярнулася да гуртоў «Freedom Jazz» і «KAZKA», якія занялі другое і трэцяе месцы адпаведна, але і яны адхілілі іх прапановы<ref>[https://web.archive.org/web/20190228050354/https://stv.detector.media/kontent/resonans/bend_freedom_jazz_vidmilisya_predstavlyati_ukrainu_na_evrobachenni2019/ Бенд Freedom Jazz відмовився представляти Україну на «Євробаченні-2019»]. Детектор медіа (26 лютага 2019)</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190228050400/https://stv.detector.media/kontent/resonans/kazka_vidmovila_nstu_u_propozitsii_poikhati_na_evrobachennya2019/ Kazka відмовила НСТУ у пропозиції поїхати на «Євробачення-2019»]. Детектор медіа (27 лютага 2019)</ref>. Гурт «Brunettes Shoot Blondes», які заняў чацвёртае месца, паведаміў, што адмовіцца ад прапановы тэлекампаніі, калі тая да іх звернецца<ref name="dm_3">[https://web.archive.org/web/20190228050409/https://stv.detector.media/kontent/resonans/brunettes_shoot_blondes_yakscho_nam_nadiyde_propozitsiya_schodo_uchasti_u_evrobachenni2019_mi_ii_vidkhilimo/ Brunettes Shoot Blondes не згоден представляти Україну на «Євробаченні-2019»]. Детектор медіа (27 лютага 2019)</ref>. Яшчэ два фіналісты нацыянальнага адбору - гурты «Yuko» і «Anna-Maria» - не выказалі сваёй пазіцыі, ці пагодзяцца яны на прапанову паехаць на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|Еўрабачанне 2019]]<ref name="dm_3"/>. [[27 лютага]] [[2019]] года «UA:Суспільне мовлення» прыняло рашэнне аб зняцці з конкурсу гэтага года<ref>{{cite web|url = https://suspilne.media/news/1254|title = Україна не братиме участі в «Євробаченні-2019»|first = |last = |authorlink = |date = 27 лютага 2019|work = |publisher = {{нп3|Нацыянальная грамадская тэлерадыёкампанія Украіны|UA:Суспільне мовлення|uk|Національна суспільна телерадіокомпанія України}}|location = |page = |language = uk|trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20190227164104/https://suspilne.media/news/1254|archive-date = 27 лютага 2019|access-date = |url-status = |quote = |ref = }}</ref>. === 2020-я === * У лютым [[2020]] года «{{нп3|Нацыянальная грамадская тэлерадыёкампанія Украіны|НГТУ|uk|Національна суспільна телерадіокомпанія України}}» сумесна з украінскім тэлеканалам «[[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]]» правялі нацыянальны адбор, па выніках якога Украіну на песенным конкурсе павінен быў прадставіць гурт «[[Go A]]» з песняй «Solovey»<ref>{{cite web|url = https://suspilne.media/15804-u-nacvidbori-evrobacenna-peremig-gurt-go-a/|title = У Нацвідборі Євробачення переміг гурт Go-A|first = |last = |authorlink = |date = 22 лютага 2020|work = |publisher = {{нп3|Нацыянальная грамадская тэлерадыёкампанія Украіны|НГТУ|uk|Національна суспільна телерадіокомпанія України}}|location = |page = |language = uk|trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20200222235444/https://suspilne.media/15804-u-nacvidbori-evrobacenna-peremig-gurt-go-a/|archive-date = 22 лютага 2020|access-date = |url-status = |quote = |ref = }}</ref>. Аднак з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі каронавіруса]] песенны конкурс не адбыўся<ref>{{cite web|url=https://rg.ru/2020/03/18/evrovidenie-2020-oficialno-otmenili.html|title="Евровидение-2020" официально отменили|publisher=rg.ru|accessdate=18 сакавіка 2020}}</ref>. * [[18 сакавіка]] [[2020]] года «{{нп3|Нацыянальная грамадская тэлерадыёкампанія Украіны|НГТУ|uk|Національна суспільна телерадіокомпанія України}}» паведаміла, што гурт «[[Go A]]», які павінен быў прадстаўляць краіну на конкурсе [[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] года, паедзе на конкурс [[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|Еўрабачанне 2021]]<ref>{{Cite web|title=Go_A є переможцями Національного відбору-2020 і залишаться ними 2021 року - UA: Перший|url=https://tv.suspilne.media/news/channel/108909|website=web.archive.org|date=2020-03-18|accessdate=2021-03-24|archive-date=2020-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318183742/https://tv.suspilne.media/news/channel/108909}}</ref>. Каб выканаць усе правілы, прадстаўнікам прыйшлося змяніць песню<ref>{{Cite web|title=Гурт Go-A заявив, що журі обрало пісню для Євробачення|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-go-a-pisnya-evrobachennya/31086253.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-03-24|language=uk|archive-date=15 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215034929/https://www.radiosvoboda.org/a/news-go-a-pisnya-evrobachennya/31086253.html/}}</ref>. У выніку яны выступілі ў першым паўфінале, які адбыўся [[18 мая]], з песняй «SHUM». Гурту ўдалося прайсці ў фінал<ref>[https://hromadske.ua/posts/ukrayinskij-gurt-goa-projshov-u-final-yevrobachennya-u-rotterdami Український гурт Go_A пройшов у фінал Євробачення у Роттердамі]</ref>, дзе [[22 мая]] ён выступіў паўторна, заняўшы 5-е месца<ref>[https://www.5.ua/kultura/ukraina-posila-5-mistse-na-yevrobachenni-iak-vystupyv-hurt-goa-245154.html УКРАЇНА ПОСІЛА 5 МІСЦЕ НА "ЄВРОБАЧЕННІ" – ЯК ВИСТУПИВ ГУРТ "GO_A"]</ref>. * Першапачаткова перамогу ў нацыянальным адборы на конкурс [[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|Еўрабачанне 2022]] атрымала спявачка [[Аліна Іванаўна Паш|Аліна Паш]] з песняй «Shadows of Forgotten Ancestors»<ref>{{Cite web|title=Аліна Паш стала переможницею Нацвідбору на Євробачення-2022|url=https://corp.suspilne.media/newsdetails/4756|website=corp.suspilne.media|accessdate=2022-02-13}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ukraine: Alina Pash wins ‘Vidbir’ national final 🇺🇦|url=https://eurovision.tv/story/alina-pash-wins-vidbir-in-ukraine|website=eurovision.tv|accessdate=2022-02-13}}</ref>. Аднак пазней, у сувязі з тым, што спявачка падала фальшывую даведку з [[Дзяржаўная памежная служба Украіны|ДПСУ]] аб тым, што яна нібыта перасякала адміністратыўную мяжу з акупаваным [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крымам]] праз пункт пропуску «Чаплінка» ў [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]], рашэннем арганізацыйнага камітэту яна была дыскваліфікаваная<ref>{{Cite web|title=Аліна Паш відмовилась від участі на «Євробаченні» (оновлюється)|url=https://slukh.media/news/alina-pash-refused-to-participate-in-eurovision-2022/|website=СЛУХ — онлайн-медіа про музику та все, що навколо неї|date=2022-02-16|accessdate=2022-02-17|archive-date=16 лютого 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216144444/https://slukh.media/news/alina-pash-refused-to-participate-in-eurovision-2022/}}</ref>. Пазней арганізацыйны камітэт вырашыў, што Украіну на конкурсе прадставіць гурт [[Kalush Orchestra]] з песняй «Stefania», які заняў на нацыянальным адборы другое месца<ref>{{Cite web|title=«Калуш Оркестра» їде на «Євробачення-2022» – оргкомітет нацвідбору|url=https://stv.detector.media/telebachennya/read/7184/2022-02-22-kalush-orkestra-ide-na-ievrobachennya-2022-orgkomitet-natsvidboru/|website=stv.detector.media|date=2022-02-22|accessdate=2022-02-22|language=uk|archive-date=22 лютого 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222125109/https://stv.detector.media/telebachennya/read/7184/2022-02-22-kalush-orkestra-ide-na-ievrobachennya-2022-orgkomitet-natsvidboru/}}</ref>. [[10 мая]] гурт выступіў у першым паўфінале конкурсу, і прайшоў ў фінал, дзе здабыў для Украіны 3-ю за ўсю гісторыю ўдзелу перамогу, набраўшы 631 бал<ref>{{cite web|url=https://www.the-village.com.ua/village/culture/culture-news/325813-kalush-orchestra-proyshli-do-finalu-evrobachennya-2022|title=«Kalush Orchestra пройшли до фіналу Євробачення-2022|date=2022-05-11|publisher=The Village Україна}}</ref><ref>{{cite web|url=https://suspilne.media/239552-peremozcem-evrobacenna-2022-stali-predstavniki-ukraini-kalush-orchestra|title=«Україна перемогла на Євробаченні-2022 — Kalush Orchestra зайняли перше місце|date=2022-05-15|publisher=Суспільне культура}}</ref>. Конкурс упершыню трансляваў тэлеканал «[[UA: Культура]]», у сувязі з тым, што тэлеканал «[[Перший|UA: Перший]]» трансляваў інфармацыйны марафон, які асвятляў [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварванне Расіі ва Украіну]]<ref>{{cite web|url = https://showbiz.24tv.ua/ru/gde-budut-translirovat-evrovidenie-2022-ukraine-otvet-suspilnogo_n1965292|title = Где будут транслировать Евровидение-2022 в Украине: ответ Суспільного|first = |last = |authorlink = |date = 29 красавіка 2022|work = |publisher = 24 Канал|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20220525185705/https://showbiz.24tv.ua/ru/gde-budut-translirovat-evrovidenie-2022-ukraine-otvet-suspilnogo_n1965292|archive-date = 25 мая 2022|access-date = |url-status = |quote = |ref = }}</ref>. * Пасля перамогі ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] годзе, Украіна атрымала права правесці конкурс на сваёй тэрыторыі. Не гледзячы на ваенныя дзеянні на тэрыторыі краіны, украінскія ўлады намагаліся знайсці варыянты для правядзення конкурса ў сябе<ref>{{cite web|url = https://hromadske.ua/posts/ukrayina-bude-provoditi-yevrobachennya-2023-na-svoyij-teritoriyi-ministr-kulturi|title = Україна буде проводити «Євробачення-2023» на своїй території|first = |last = |authorlink = |date = 16 мая 2022|work = |publisher = Hromadske|location = |page = |language = uk|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = |ref = }}</ref>. Аднак пазней у ЕВС, дзеля бяспекі, вырашылі разглядзець іншыя варыянты. У выніку было вырашана правесці конкурс у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-62292483 "Евровидение-2023" пройдет в Великобритании, несмотря на протесты Украины]</ref>. [[17 снежня]] адбыўся нацыянальны адбор, па выніках якога пераможцам стаў гурт [[Tvorchi]], які і прадставіў Украіну адразу ў фінале конкурса (як пераможца мінулага года), дзе заняў 6-е месца<ref>{{Cite web|title=Переможцем Нацвідбору Євробачення-2023 став гурт Tvorchi|url=https://glavcom.ua/country/culture/peremozhtsem-natsvidboru-jevrobachennja-2023-896119.html|website=Главком {{!}} Glavcom|date=2022-12-17|accessdate=2022-12-18|language=uk}}</ref>. * На конкурсе [[Конкурс песні Еўрабачанне 2024|Еўрабачанне 2024]] Украіну прадстаўлялі [[Alyona Alyona]] і [[Jerry Heil]] з песняй «Teresa & Maria». У першым паўфінале спявачкі занялі другое месца, набраўшы 173 балы, гэта дазволіла Украіне ўпэўнена выйсці ў фінал. У фінале «Teresa & Maria» занялі 5-е месца з 146 баламі ад журы і 3-е месца з 307 баламі – ад глядачоў. Канчатковы агульны вынік — 3 месца з 453 баламі<ref>{{Cite web |url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2024#scoreboard |title=Eurovision 2024 Results: Voting & Points |website=Eurovisionworld |language=en-gb |access-date=2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2024/semi-final-1 |title=Eurovision 2024 Semi-final 1 Results |website=Eurovisionworld |language=en-gb |access-date=2025-05-18}}</ref>. * У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] годзе заяўкай краіны на конкурс стала песня «Bird of Pray» гурту «[[Ziferblat]]». У першым паўфінале конкурсу гурт выступіў пад пятым нумарам – як і прадстаўніцы Украіны мінулага года. Песні «Bird of Pray» ўдалося набраць 137 балаў, што прынесла Украіне першае месца ў паўфінале. Затым, у фінале «Ziferblat» занялі 9 місца з 218 баламі, з якіх 60 ад журы (14 месца) і 158 ад глядачоў (6 месца)<ref>{{Cite web |url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2025/semi-final-1 |title=Eurovision 2025 Semi-final 1 Results |website=Eurovisionworld |language=en-gb |access-date=2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2025#scoreboard-jury |title=Eurovision 2025 Results: Voting & Points |website=Eurovisionworld |language=en-gb |access-date=2025-05-18}}</ref>. Так, Украіна пяты год запар заняла месца ў топ-10<ref>{{Cite web |url=https://eurovisionworld.com/eurovision/ukraine |title=Ukraine in Eurovision Voting & Points |website=Eurovisionworld |language=en-gb |access-date=2025-05-18}}</ref>. == Удзельнікі == {|class="wikitable" |+Легенда табліцы |- |width=15px bgcolor=#FFCC33| |Пераможца |- |bgcolor=#CCCCCC| |Другое месца |- |bgcolor=#cc9966| |Трэцяе месца |- |bgcolor=#87CEFA| |Чацвёртае месца |- |bgcolor=#C39AC3| |Пятае месца |- |bgcolor=#FE8080| |Апошняе месца |- |bgcolor=#99FF99| |Аўтаматычны праход у фінал |- |bgcolor=#FFCDBD| |Не прайшла ў фінал |- |bgcolor=#DCDCDC| |Не ўдзельнічала, або была дыскваліфікавана |} <br /> {| class="sortable wikitable" |- bgcolor="#ccccff" ! rowspan=2 | Год ! rowspan=2 | Прадстаўнік ! rowspan=2 | Мова ! rowspan=2 | Песня ! rowspan=2 | Пераклад ! colspan=2 | Фінал ! colspan=2 | Паўфінал |- ! Месца ! Балы ! Месца ! Балы |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] | [[Аляксандр Валер’евіч Панамароў|Аляксандр Панамароў]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «Hasta la Vista, Baby» | «Бывай, дзетка» | 14 | 30 | colspan="2" rowspan="1" bgcolor="#DCDCDC" data-sort-value="99999"|<small><center><span style="color:#808080">Паўфіналаў не было</span></center></small> |-bgcolor="#FFCC33" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] | [[Руслана]] | [[Англійская мова|Англійская]], [[Украінская мова|украінская]] | «Wild Dances» | «Дзікія танцы» | 1 | 280 | bgcolor="#CCCCCC"|2 | bgcolor="#CCCCCC"|256 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] | [[Ґринджоли]] | [[Украінская мова|Украінская]], [[Англійская мова|англійская]],<br/>[[Руская мова|руская]] | «Разом нас багато» | «Разам нас шмат» | 19 | 30 | colspan="2" bgcolor="#99FF99" data-sort-value="-9999"|<small><center>Пераможца мінулага года</center></small> |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] | [[Ціна Караль]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «Show Me Your Love» | «Пакажы мне сваё каханне» | 7 | 145 | 7 | 146 |-bgcolor = #CCCCCC |[[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] |[[Верка Сярдзючка]] |[[Нямецкая мова|Нямецкая]], [[Руская мова|руская]],<br/>[[Англійская мова|англійская]], [[Украінская мова|украінская]] |«Dancing Lasha Tumbai» |«Танец Лаша Тумбай» |2 |235 | colspan="2" bgcolor="#99FF99" data-sort-value="-9999"|<small><center>Топ-10 мінулага года</center></small> |-bgcolor = #CCCCCC | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] | [[Ані Лорак]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «Shady Lady» |«Загадкавая лэдзі» | 2 | 230 | bgcolor="#FFCC33"|1 | bgcolor="#FFCC33"|152 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] | [[Святлана Сяргееўна Лабада|Святлана Лабада]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Be My Valentine|Be My Valentine! <br/>(Anti-Crisis Girl)]]» | «Будзь маім Валянцінам! <br/>(Антыкрызісная дзяўчына)» | 12 | 76 | 6 | 80 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] | [[Alyosha]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «Sweet People» | «Дарагія людзі» | 10 | 108 | 7 | 77 |-bgcolor = #87CEFA | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] | [[Міка Ньютан]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «Angel» | «Анёл» | 4 | 159 |bgcolor="#f8f9fa"| 6 |bgcolor="#f8f9fa"| 81 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] | [[Гайтана (спявачка)|Гайтана]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «Be My Guest» | «Будзь маім госцем» | 15 | 65 |8 |64 |-bgcolor = #cc9966 | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] | [[Злата Огневіч]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «Gravity» | «Прыцягненне» | 3 | 214 |3 |140 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] | [[Марыя Назараўна Ярамчук|Марыя Ярамчук]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «Tick-Tock» | «Цік-так» | 6 | 113 |bgcolor="#C39AC3"| 5 |bgcolor="#C39AC3"| 118 |- bgcolor="#DCDCDC" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] | colspan="8" bgcolor="#DCDCDC" data-sort-value="99999"|<small><center><span style="color:#808080">Не ўдзельнічала</span></center></small> |-bgcolor = #FFCC33 | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] | [[Джамала]] | [[Англійская мова|Англійская]], <br/>[[Крымскататарская мова|крымскататарская]] | «[[1944 (песня)|1944]]» | «1944» | 1 | 534 | bgcolor=#CCCCCC| 2 | bgcolor=#CCCCCC|287 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] | [[O.Torvald]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «Time» | «Час» | 24 | 36 | colspan="2" bgcolor="#99FF99" data-sort-value="-9999"|<small><center>Пераможца мінулага года</center></small> |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] | [[Канстанцін Мікалаевіч Бачароў|Melovin]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «Under the Ladder» | «Пад лесвіцай» | 17 | 130 | 15 | 65 |- bgcolor="#DCDCDC" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] | colspan="8" bgcolor="#DCDCDC" data-sort-value="99999"|<small><center><span style="color:#808080">Не ўдзельнічала</span></center></small> |- bgcolor="#DCDCDC" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] | [[Go A|Go_A]] | [[Украінская мова|Украінская]] | «Solovey» | «Салавей» | colspan="4" bgcolor="#DCDCDC"|<small><center><span style="color:#808080">Конкурс адменены</span></center></small> |- bgcolor="#C39AC3" |[[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] | Go_A | [[Украінская мова|Украінская]] | «SHUM» | «Шум» | 5 | 364 | bgcolor=#CCCCCC| 2 | bgcolor=#CCCCCC| 267 |-bgcolor = #FFCC33 |[[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] |[[Kalush Orchestra]] |[[Украінская мова|Украінская]] |«Stefania» |«Стэфанія» |1 |631 |1 |337 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]] | [[Tvorchi]] | [[Англійская мова|Англійская]], [[Украінская мова|украінская]] | «Heart of Steel» | «Стальное сэрца» | 6 | 243 | colspan="2" bgcolor="#99FF99" data-sort-value="-9999"|<small><center>Пераможца мінулага года</center></small> |-bgcolor = #cc9966 | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] | [[Alyona Alyona]] і [[Jerry Heil]] | [[Англійская мова|Англійская]], [[Украінская мова|украінская]] | «Teresa & Maria» | «Тэрэза і Марыя» | 3 | 453 | bgcolor=#CCCCCC| 2 | bgcolor=#CCCCCC| 173 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] | [[Ziferblat]] | [[Англійская мова|Англійская]], [[Украінская мова|украінская]] | «Bird of Pray» | «Малітоўная птушка» | 9 | 218 | bgcolor="#FFCC33"|1 | bgcolor="#FFCC33"|137 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026]] | [[Leléka]] | [[Англійская мова|Англійская]], [[Украінская мова|украінская]] | «Рідним» | «Родным» | | | | |} == Украінцы як прадстаўнікі іншых краін == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Год ! rowspan="2" |Выканаўца ! rowspan="2" |Краіна ! rowspan="2" |Песня ! rowspan="2" |Пераклад ! rowspan="2" |Мова ! colspan="2" |Фінал ! colspan="2" |Паўфінал |- !Месца !Балы !Месца !Балы |- |[[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] |[[Анастасія Канстанцінаўна Прыходзька|Анастасія Прыходзька]] |{{сцяг|Расія}} [[Расія на конкурсе песні Еўрабачанне|Расія]] |«[[Мамо]]» |«Мама» |[[Руская мова|Руская]], [[Украінская мова|украінская]] |11 |91 |bgcolor="#99ff99" colspan="2" data-sort-value="-9999" |<small><center>Пераможца мінулага года</center></small> |- |- bgcolor="#FFCDBD" |[[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] |[[Эдуард Эдуардавіч Раманюта|Эдуард Раманюта]] |{{сцяг|Малдова}} [[Малдова на конкурсе песні Еўрабачанне|Малдова]] |«I Want Your Love» |«Я хачу тваёй любові» |[[Англійская мова|Англійская]] |colspan="2" data-sort-value="-9999" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшоў</span></center></small> |11 |41 |- |- bgcolor="#FFCDBD" |[[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] |[[Alekseev|ALEKSEEV]] |{{сцяг|Беларусь}} [[Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне|Беларусь]] |«[[Forever (песня Аляксеева)|Forever]]» |«Назаўжды» |[[Англійская мова|Англійская]] |colspan="2" data-sort-value="-9999" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшоў</span></center></small> |16 |65 |} == Правядзенне Еўрабачання ў краіне == {| class="wikitable" |- ! Год ! Горад ! Месца ! Вядучыя |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] | {{Сцяг|Украіна}} [[Кіеў]] | [[Палац спорту (Кіеў)|Палац спорту]] | [[Марыя Аляксандраўна Ефрасініна|Марыя Ефрасініна]] і [[Павел Юр'евіч Шылько|Павел Шылько]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] | {{Сцяг|Украіна}} [[Кіеў]] | [[Міжнародны выставачны цэнтр (Кіеў)|Міжнародны выставачны цэнтр]] | [[Аляксандр Аляксандравіч Скічко|Аляксандр Скічко]], [[Уладзімір Валер'евіч Астапчук|Уладзімір Астапчук]] і [[Цімур Валер'евіч Мірашнічэнка|Цімур Мірашнічэнка]] |} == Гісторыя галасавання == Станам на {{Escyr|2025}} год гісторыя галасавання Украіны выглядае наступным чынам: {| class="toptextcells" |- | {| class="wikitable" !colspan="3"| Большасць балаў аддалі (фінал) |- ! Месца ! Краіна ! Балы |- style="background:gold" | 1 | {{ESC|Расія}} | 120 |- style="background:silver" | 2 | {{ESC|Азербайджан}} | {{0}}99 |- style="background:#CC9966" | rowspan="2"| 3 | {{ESC|Малдова}} | {{0}}83 |- style="background:#CC9966" | {{ESC|Швецыя}} | {{0}}83 |- | 4 | {{ESC|Літва}} | {{0}}81 |- | 5 | {{ESC|Францыя}} | {{0}}65 |- |} | {| class="wikitable" !colspan="3"| Большасць балаў атрымалі (фінал) |- ! Месца ! Краіна ! Балы |- style="background:gold" | 1 | {{ESC|Польшча}} | 202 |- style="background:silver" | 2 | {{ESC|Малдова}} | 193 |- style="background:#CC9966" | 3 | {{ESC|Ізраіль}} | 183 |- | 4 | {{ESC|Азербайджан}} | 170 |- | 5 | {{ESC|Латвія}} | 168 |} | {| class="wikitable" !colspan="3"| Большасць балаў аддалі (усяго) |- ! Месца ! Краіна ! Балы |- style="background:gold" | 1 | {{ESC|Літва}} | 162 |- style="background:silver" | 2 | {{ESC|Беларусь}} | 155 |- style="background:#CC9966" | 3 | {{ESC|Расія}} | 154 |- | 4 | {{ESC|Малдова}} | 149 |- | 5 | {{ESC|Азербайджан}} | 139 |- |} | {| class="wikitable" !colspan="3"| Большасць балаў атрымалі (усяго) |- ! Месца ! Краіна ! Балы |- style="background:gold" | 1 | {{ESC|Літва}} | 297 |- style="background:silver" | 2 | {{ESC|Малдова}} | 288 |- style="background:#CC9966" | 3 | {{ESC|Польшча}} | 279 |- | 4 | {{ESC|Латвія}} | 260 |- | 5 | {{ESC|Ізраіль}} | 240 |- |} |} == Каментатары і глашатаі == {| class="wikitable" |- ! Год ! Каментатар ! Абвеснік |- | 2002 | Павел Шылько і Марыя Арлова | bgcolor="#DCDCDC"|<small><center><span style="color:#808080">Не ўдзельнічалі</span></center></small> |- | 2003 | Павел Шылько і Дзмітрый Крыжаноўскі | Людміла Харыў |- | 2004 | Радыён Прынцэўскі | Павел Шылько |- | 2005 | Яраслаў Чорненькі | Марыя Арлова |- | 2006 | Павел Шылько | Ігар Пасыпайка |- | 2007 | rowspan="4"| Цімур Мірашнічэнка | Кацярына Асадчая |- | 2008 | rowspan="2"| Марыся Гарабец |- | 2009 |- | 2010 | Ірына Жураўская |- | 2011 | rowspan="6"| Цімур Мірашнічэнка і Таццяна Церахава | [[Руслана]] |- | 2012 | rowspan="2"| Аляксей Маціас |- | 2013 |- | 2014 | [[Злата Огневіч]] |- | 2015 | bgcolor="#DCDCDC"|<small><center><span style="color:#808080">Не ўдзельнічалі</span></center></small> |- | 2016 | [[Андрэй Міхайлавіч Данілка|Верка Сярдзючка]] |- | 2017 | Таццяна Церахава і Андрэй Гарадышскі | Злата Огневіч |- | 2018 | Цімур Мірашнічэнка (Усе шоу)<br />[[Марыя Назараўна Ярамчук|Марыя Ярамчук]] (Першы паўфінал)<br />[[Алёша|Alyosha]] (Другі паўфінал)<br />[[Джамала]] (Фінал) | Наталля Жыжчэнка |- | 2019 | rowspan="4"| Цімур Мірашнічэнка | bgcolor="#DCDCDC"|<small><center><span style="color:#808080">Не ўдзельнічалі</span></center></small> |- | 2021 | [[Tayanna]] |- | 2022 | [[Кацярына Анатолеўна Паўленка|Кацярына Паўленка]] |- | 2023 | Злата Огневіч |- | 2024 | Цімур Мірашнічэнка | Джамала |- | 2025 | Цімур Мірашнічэнка (Усе шоу)<br />[[Аляксандр Сяргеевіч Педан|Аляксандр Педан]] (Першы паўфінал)<br />Улад Куран (Другі паўфінал)<br />[[Alyona Alyona]] (Фінал) | [[Jerry Heil]] |- |} == Фотагалерэя == <gallery class="center"> File:Ruslana - Wild Dances.jpg|[[Руслана]] ў [[Стамбул]]е ({{Escyr|2004}}) File:Tina karol.jpg|[[Ціна Караль]] у [[Афіны|Афінах]] ({{Escyr|2006}}) File:Ukraineeurovision2007.jpg|[[Андрэй Міхайлавіч Данілка|Верка Сярдзючка]] ў [[Хельсінкі]] ({{Escyr|2007}}) File:Ani Lorak - ESC 2008 final-2.jpg|[[Ані Лорак]] ў [[Бялград]]зе ({{Escyr|2008}}) File:Svitlana Loboda on the ESC 2009.jpg|[[Святлана Сяргееўна Лабада|Святлана Лабада]] ў [[Масква|Маскве]] ({{Escyr|2009}}) File:Alyosha_01.JPG|[[Алёша]] ў [[Осла]] ({{Escyr|2010}}) File:ESC2013 - Ukraine 09.jpg|[[Злата Огневіч]] у [[Мальмё]] ({{Escyr|2013}}) File:ESC2014 - Ukraine 02.jpg|[[Марыя Назараўна Ярамчук|Марыя Ярамчук]] у [[Капенгаген]]е ({{Escyr|2014}}) File:ESC2016_-_Ukraine_03.jpg|[[Джамала]] ў [[Стакгольм]]е ({{Escyr|2016}}) File:Eurovision_Song_Contest_2017,_Semi_Final_2_Rehearsals._Photo_293.jpg|[[O.Torvald]] у [[Кіеў|Кіеве]] ({{Escyr|2017}}) File:ESC2018_-_Ukraine_03.jpg|[[Канстанцін Мікалаевіч Бачароў|Mélovin]] у [[Лісабон]]е ({{Escyr|2018}}) File:ESC 2021 Rotterdam 1st Semi Jury Show Ukraine.jpg| [[Go A]] ў [[Ротэрдам]]е ({{Escyr|2021}}) File:Eurovision 2022 - Semi-final 1 - Ukraine - Kalush Orchestra (02).jpg|[[Kalush]] у [[Турын]]е ({{Escyr|2022}}) File:Eurovision 2023 - Jury Semi-final 2 - Ukraine - Tvorchi (03).jpg|[[Tvorchi]] ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]] ({{Escyr|2023}}) File:Alyona alyona and Jerry Heil, final,, Eurovision 2024 04 (cropped).jpg| [[Alyona Alyona]] и [[Jerry Heil]] у [[Мальмё]] ({{Escyr|2024}}) File: Ziferblat at ESC2025 for Ukraine 4.jpg |[[Ziferblat]] у [[Базель|Базелі]] ({{Escyr|2025}}) </gallery> {{зноскі}} {{Еўрабачанне}} [[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песні Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Украіна на конкурсе песні Еўрабачанне| ]] moppuqns3muqipjxd6ts2kp7yb1xw1t 0 588965 5142143 4704251 2026-05-15T23:39:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142143 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Уладзімір Максімавіч Калтаню́к''' ({{ДН|15|10|1921}} — {{ДС|4|4|2002}}<ref name="grsmu">[http://www.grsmu.by/ru/university/structure/faculties/02/history/decany/ Лечебный факультет. Деканы факультета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190219170805/http://www.grsmu.by/ru/university/structure/faculties/02/history/decany/ |date=19 лютага 2019 }}{{ref-ru}} // [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]]</ref>) — [[вучоны]] ў галіне [[хірург]]іі, [[доктар медыцынскіх навук]] (1990), [[прафесар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Бялёва]] (цяпер у {{МН|Камянецкім раёне|ў Камянецкім раёне|Камянецкі раён}} [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). У 1957 годзе скончыў фельчарска-акушэрскую школу ў [[Брэст|Брэсце]] і да 1960 года працаваў загадчыкам фельчарска-акушэрсткага пункта ў [[Казахская ССР|Казахскай ССР]]<ref name="grsmu" />. У 1966 годзе скончыў [[Гродзенскі медыцынскі інстытут]] і працаваў у ім. У 1966—1970 гг. малодшы навуковы супрацоўнік, у 1970—1977 гг. асістэнт кафедры аператыўнай хірургіі і тапаграфічнай анатоміі, у 1977—1983 гг. асістэнт кафедры факультэцкай хірургіі, у 1983—1990 гг. дацэнт, у 1990—1992 гг. прафесар, у 1992—1998 гг. загадчык кафедрай<ref name="grsmu" />. У 1972 годзе абараніў [[кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю на тэму «Кранеопластика формализированной гомокостью в условиях инфицированной раны при непроникающих черепно-мозговых повреждениях»<ref name="grsmu" />. У 1990—1997 гг. У. М. Калтанюк на пасадзе дэкана [[Лячэбны факультэт ГрДМУ|лячэбнага факультэта]] [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]], а з 1998 года — прафесар кафедры аператыўнай хірургіі і тапаграфічнай анатоміі<ref name="grsmu" />. Памёр 4 красавіка 2002 года і пахаваны ў [[Гродна|Гродне]]<ref name="grsmu" />. == Навуковая дзейнасць == Аўтар больш за 80 навуковых прац і вучэбнага дапаможніка<ref name="grsmu" />. Сярод апублікаванага: * Краниопластика формалинизированной гомокостью в условиях инфицированной раны при непроникающих черепно-мозговых повреждениях [Text]: (Экспериментальное исследование): автореф. дис. … канд. мед. наук: № 777 — хирургия / В. М. Колтонюк ; М-во здравоохранения СССР, Первый Московский ордена Ленина и ордена Трудового Красного Знамени мед. ин-т им. И. М. Сеченова. — Москва, 1972. — 15, [1] с.: табл. * Диагностика и комплексное хирургическое лечение послеоперационных и рецидивных вентральных грыж больших и огромных размеров [Текст]: автореф. дис. … д-ра мед. наук: 14.00.27 / В. М. Колтонюк ; 1 Моск. мед. ин-т им. И. М. Сеченова. — М., 1990. — 45 с. * Хірургічныя хваробы [Текст]: вучэб. дапаможнік для студэнтаў мед. ін-таў / [[Стафан Іванавіч Юпатаў|С. І. Юпатаў]], У. М. Калтанюк. — Мінск: Выш. шк., 1996. — 351 с. — Библиогр.: с. 338—344. — 1000 экз. — ISBN 5-339-00984-Х. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калтанюк Уладзімір Максімавіч||482}} == Спасылкі == * [http://www.grsmu.by/ru/university/structure/faculties/02/history/decany/ Лечебный факультет. Деканы факультета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190219170805/http://www.grsmu.by/ru/university/structure/faculties/02/history/decany/ |date=19 лютага 2019 }}{{ref-ru}} // [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]] {{DEFAULTSORT:Калтанюк Уладзімір Максімавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Хірургі СССР]] [[Катэгорыя:Хірургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэканы лячэбнага факультэта ГрДМУ]] 7zwdni88u6yeuo7asqoudl4yuy62vt8 0 590806 5142104 4745771 2026-05-15T20:44:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142104 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кісель}} {{Асоба |імя = Уладзімір Адамавіч Кісель |арыгінал імя = «Раса́» |партрэт = [[Файл:Уладзімір Кісель.png|250px]] |апісанне = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = }} '''Уладзімір Адамавіч Кісель''' ({{ДН|20|11|1922}}, мястэчка [[Клецк]] [[Нясвіжскі павет (1920—1940)|Нясвіжскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] — {{ДС|24|8|1999}}, {{МС|Гродна||}}) — педагог, удзельнік антысавецкага падпольнага руху. Мянушка «Раса́». == Біяграфія == У другой палове 1930-х гадоў скончыў сем класаў польскай школы, у [[1941]] — савецкую сямігодку ў [[Клецк]]у. Падчас нямецкай акупацыі вучыўся ў [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя|Нясвіжскай настаўніцкай семінарыі]], дзе з сябрамі стварыў арганізацыю «Саюз беларускіх патрыётаў». З восені [[1944]] года працаваў настаўнікам у [[Качановічы (Нясвіжскі раён)|Качановічах]], потым у [[Рудаўка (Нясвіжскі раён)|Рудаўцы]] на [[Нясвіжскі раён|Нясвіжчыне]], завочна скончыў педагагічнае вучылішча ў [[Нясвіж]]ы, паступіў у [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскі педагагічны інстытут.]]. == У беларускім падполлі == У [[1946]] годзе Уладзімір Кісель удзельнічаў у заснаванні падполнай патрыятычнай арганізацыі «[[Саюз змагання за незалежнасць Беларусі]]», якая дзейнічала ў [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскім]], [[Клецкі раён|Клецкім]], [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім]], [[Гродзенскі раён|Гродзенскім]] і іншых раёнах Беларусі. Устаноўчы сход арганізацыі прайшоў у [[1946]] годзе на хутары [[Царская Ліпа]] ([[Нясвіжскі раён]]), на сходзе прысутнічала 6 чалавек, а сярод іх студэнты Гродзенскага педінстытуту. СЗНБ будаваўся з «пяцёрак», склад кожнай з іх ведаў толькі кіраўнік гэтага звяна. Праграма СЗНБ прадугледжвала падрыхтоўку патрыятычных сіл, якія ў выпадку вайны павінны былі выступіць у абарону беларускага народа і незалежнасці Беларусі. У адпаведнасці з праграмай СЗНБ, павінны былі быць распушчаны [[калгас]]ы, а зямля перадавалася сялянам. Была выпушчана і распаўсюджана антысавецкая ўлётка. == Арышт == На пачатку [[1949]] года органамі савецкай дзяржбяспекі было арыштавана кіраўніцтва арганізацыі. Дзякуючы канспірацыі, частка структур СЗНБ так і не была раскрытая. Уладзімір Кісель быў арыштаваны [[25 лютага]] [[1949]] года ў [[Гродна]] і ўтрымліваўся ў мінскай «амерыканцы». У лістападзе [[1949]] года «за здраду радзіме, ускосны тэрор і антысавецкую прапаганду» асуджаны Ваенным трыбуналам войскаў МУС [[Беларуская Ваенная Акруга|Беларускай Ваеннай Акругі]] да 25 гадоў пазбаўлення волі з паражэннем у правах і канфіскацыяй маёмасці. Тады (15—17 чэрвеня [[1949]]) на розныя тэрміны зняволення былі засуджаны 17 членаў СЗНБ (яшчэ адну сяброўку СЗНБ, [[Вера Касмовіч|Веру Касмовіч]], судзілі асобна). Пакаранне адбываў у [[Джэзказган]]скім канцлагеры [[Казахстан]]а і крытай турме ў [[Грозны]]м. Вызвалены ў [[1960]] годзе, рэабілітаваны. == Па вызваленні == Па вызваленні вярнуўся ў Гродна, дзе працаваў настаўнікам [[матэматыка|матэматыкі]] ў вясковай школе [[Грандзічы|Грандзічаў]]. Напісаў успаміны пра падзеі ў [[Клецк]]у, арганізацыю, лагернае жыццё. У [[1990-я]] гады быў сябрам Дэмакратычнага аб’яднання ветэранаў. Сын [[Зміцер Кісель]] — удзельнік беларускага нацыянальнага руху на Гродзеншчыне ў 1990-х гадах, супрацоўнік газеты «[[Пагоня (1992)|Пагоня]]». Памёр у [[1999]] годзе. Пахаваны з жонкай Галінай Аляксандраўнай Генаш, таксама былой студэнткай Гродзенскага педагагічнага інстытута, удзельніцай Саюза змагання за незалежнасць Беларусі і палітычнай зняволенай, на [[Гарадскія могілкі ў Аульсе (Гродна)|Аульсаўскіх могілках]] [[Гродна]]. == Гл. таксама == * [[Зміцер Кісель]] * [[Зміцер Кісель (малодшы)]] == Бібліяграфія == * Кісель, Уладзімір. [http://represii.bchd.info/wp-content/uploads/2007/09/ukisel.rtf Сваю маладосць мы прысвяцілі незалежнасці Беларусі]{{Недаступная спасылка}} // «Пагоня», 17.03.1998. * Кісель, Уладзімір. Свабода, годнасць — даражэй за жыццё // Ніколі болей / Укладальнік Міхал Патрэба. Вільня, 2000. С. 78-102. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Сяргей Ёрш. [http://slounik.org/154822.html Кісель Уладзімір] // Антысавецкія рухі ў Беларусі: 1944—1956. Мн.: Архіў найноўшае гісторыі, 1999. ISBN 985-6374-07-3. * {{Крыніцы/Беларускі нацыяналізм. Даведнік|Кісель Уладзімір|http://slounik.org/32066.html}} * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_27886.html КІСЕЛЬ Уладзімір Адамавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120126042104/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_27886.html |date=26 студзеня 2012 }} // [[Леанід Маракоў|Маракоў Л. У.]] Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. Т. 3. Кн. 2. — Мн:, 2003. ISBN 985-6374-04-9. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кісель Уладзімір Адамавіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Саюза змагання за незалежнасць Беларусі]] 2mv5lkj5gaoxg6yazn0eag9azust56k 0 594906 5142183 4480189 2026-05-16T01:44:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142183 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Уладзімір Салавей |арыгінал імя = |партрэт = [[Файл:Уладзімір Салавей.jpg|150пкс]] |апісанне = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = }} '''Уладзімір Салавей''' ([[1925]]—[[1996]]) — удзельнік беларускага патрыятычнага падполля ў [[1946]]—[[1947]] гадах у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], заснавальнік арганізацыі [[Чайка (арганізацыя)|«Чайка»]].<ref>http://www.slounik.org/154894.html Біяграфія Уладзіміра Салаўя</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1925 годзе ў вёсцы [[Гуменікі]] [[Слонімскі павет (Польская Рэспубліка)|Слонімскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]] (цяпер — [[Слонімскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). Вучыўся ў пачатковай школе ў вёсцы [[Сурынка]] на [[Слонім]]шчыне, а ў 1939—1941 гадах — у слонімскай СШ № 5. Падчас нямецкай акупацыі ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] вучыўся ў Слонімскай настаўніцкай семінарыі. Летам 1944 года працаваў на аднаўленні чыгункі каля [[Слонім]]у. Пазней паступіў у [[Баранавічы|Баранавіцкі]] настаўніцкі інстытут на гісторыка-філалагічны факультэт. У пачатку 1946 года далучыўся да стварэння патрыятычнай падпольнай беларускай арганізацыі «[[Чайка (арганізацыя)|Чайка]]», якая планавала змаганне за нацыянальныя правы, годнасць, культуру, мову, гісторыю, свабоду і незалежнасць Беларусі. Арганізаваў аб’яднанне слонімскага і баранавіцкага моладзевага падполля. Летам 1946 года увайшоў у створаны [[Чайка (арганізацыя)|Цэнтр Беларускага Вызваленчага Руху]]. Пасля заканчэння інстытуту быў накіраваны на працу ў [[Рахавічы (Слонімскі раён)|Рахавіцкую]] сямігадовую вясковую школу, паступіў завочна ў [[Гродна|Гродзенскі]] педінстытут. У сярэдзіне 1947 года «[[Чайка (арганізацыя)|Чайку]]» выкрылі савецкія спецслужбы пасля арыштаў сябраў [[Саюз вызвалення Беларусі (1946—1947)|Саюза вызвалення Беларусі]], якія былі выдадзены ўладам [[Алесь Бажко|Алесем Бажко]]. Пасля гэтага пачаліся арышты ўдзельнікаў «[[Чайка (арганізацыя)|Чайкі]]», бо некаторыя сябры «Чайкі» утрымлівалі сувязь з СВБ у выніку канспірацыйнай памылкі. Уладзімір Салавей перайшоў на нелегальнае становішча, таму быў арыштаваны [[МДБ БССР|МДБ]] толькі ў пачатку 1950-х гадоў. Падчас катаванняў у турме звар’яцеў. На працягу 4 дзесяцігоддзяў знаходзіўся знаходзіўся на лячэнні ў [[Магілёў|Магілеўскай]], [[Ружаны|Ружанскай]] і [[Гродна|Гродзенскай]] вар’ятнях. У 1996 годзе быў пераведзены ў вар’ятню пад [[Казлоўшчына|Казлоўшчыну]]. Загінуў зімой 1996 года. Пахаваны ў вёсцы [[Жыровічы]] [[Слонімскі раён|Слонімскага раёна]]. Сяргей Ёрш прыводзіць наступную версію смерці<ref>https://nn.by/?c=ar&i=93143 ПА СЬЛЯДОХ «ЧАЙКІ»</ref>: <blockquote>«''У 1996 годзе яго перавялі ў вар’ятню пад Казлоўшчыну. Нават сваякоў не папярэдзілі пра гэта. Неўзабаве Уладзімір там загінуў. Нібыта зімою ён выйшаў за тэрыторыю, заблукаў у лесе і замёрз. Яго шукалі, але знайшлі толькі ў траўні, калі сыйшоў снег… Такую версію прапанавалі санітары сваякам Салаўя. Труну не адкрывалі. Прывезлі ў Жыровічы і пахавалі. На ягонай магіле і сёння няма помніка…''».</blockquote> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=21267 Біяграфія Уладзіміра Салаўя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191021121629/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=21267 |date=21 кастрычніка 2019 }} на старонцы [[Леанід Маракоў|Леаніда Маракова]] == Літаратура == * Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3. * Ёрш С. Ён любіў Беларусь // Газета Слонімская. 30.07-01.08.1998. № 31 (60) * Ёрш С. Па сьлядох «Чайкі» // Наша Ніва. 28.08.1998. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Салавей Уладзімір}} [[Катэгорыя:Члены арганізацыі «Чайка»]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудскім ваяводстве]] 84lxaseobuttvb290v9yj149yits0ge 0 594975 5142069 4275352 2026-05-15T20:27:25Z Петров Эдуард 25190 5142069 wikitext text/x-wiki [[Файл:Silver 5 kopecks 1902 and copper 5 kopecks 1911, Russia, Nicholas II.jpg|thumb|300px|Пяць капеек Расійскай імперыі 1902 і 1911 гг.]] '''Пятак''' — папулярная назва манет у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. # [[Паўгрош]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] канца [[XV]]—1-й паловы [[XVI]] стст., роуны 5 [[пенязь|пенязям]] (назва з’явілася ў 2-й палове [[XVI]] ст.) # Трохграшовік Рэчы Паспалітай канца [[XVI]]—1-й паловы [[XVII]] стст. Назва «пятак» у дачыненні да траякоў зафіксавана кнігамі Магілёўскага магістрата ў 1-й палове [[XVII]] ст. # Тры грошы (1,5 капейкі) у пачатку [[XIX]] ст. Назва зафіксавана ў лексіцы жыхароў [[Мінск]]а. У адрозненне ад ліку на асігнацыі ([[медзь]]), лік II — гэта лік [[серабро]]м. # Пяць капеек [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Назва, верагодна, пашырылася пасля [[Грашовая рэформа ў Расіі 1839—1843 гадоў|грашовай рэформы Я. Ф. Канкрына 1839—1843 гг.]] # Медная і бронзавая манеты ў [[5 капеек]] у [[СССР]]. == Літаратура == * Колобова, И. Н. О денежной ьерминологии белорусского рынка XVI—XVIII вв. // Славяне: адзінства і мнагастайнасць: міжнар. канф., 24—27 мая 1990: тэзісы дакладаў і паведамленняў / [рэдкал.: М. В. Бірыла (гал. рэд.) і інш.]. — Мн.: [б. в.], 1990. — (Свята славянскага пісьменства і культуры). * Синчук, И. Денежный счет. Ведомости Витебской таможенной заставы 1605 г. // Пятая Всероссийская нумизматическая конференция, Москва, 21—25 апреля 1997 г.: тезисы докладов и сообщений. — М.: Государственный исторический музей, 1997. — 141, [1] с. ил., табл. — ISBN 5-89076-016-5. * Сінчук, І. З гісторыі грашовага абарачэння / [[Іван Іванавіч Сінчук|Іван Сінчук]] // Спадчына. — 1992. — № 6. — С. * Сінчук, І. Пятак / Іван Сінчук // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 17. — ISBN 985-11-0214-8. [[Катэгорыя:Сярэдневяковыя манеты]] [[Катэгорыя:Манеты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Манеты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Манеты СССР]] o9ltgzhnw659njn3rhvit4xqc6th3y4 0 596174 5141958 4813692 2026-05-15T17:28:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141958 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Шчыт Лівіі |арыгінал = قوة درع ليبيا |эмблема = Libya Shield Force.png |шырыня = 190px |Подпіс = |іншыя назвы = Лівійскі шчыт |частка = |нацыянальнасць = |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = Махамед Ібрагім Муса |штаб-кватэра = |рэгіён = |сфарміравана = [[8 сакавіка]] [[2012]] |заснавана = |перш = |стала = |саюзнікі = [[Новы Усеагульны нацыянальны кангрэс]], [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)]] |праціўнікі = [[Узброеныя сілы Лівіі]], [[Народны фронт вызвалення Лівіі]] |колькасць = |канфлікты = [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)]], [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|Другая грамадзянская вайна ў Лівіі]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''«Шчыт Лівіі»''' ({{lang-ar|قوة درع ليبيا}}) — узброеная арганізацыя ў Лівіі, складзеная з узброеных груп праціўнікаў [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. Утворана ў [[2012]] годзе. [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Лівійскі парламент ППЛ]] пазначыў большую частку ўдзельнікаў арганізацыі як тэрарыстаў, а некаторыя групы Шчыта звязаны з [[Аль-Каіда]]й<ref name="inquisitr">{{cite web|url=http://www.inquisitr.com/366355/libyan-milita-units-that-aided-u-s-marines-during-embassy-attack-linked-to-al-qaeda/|title=Libyan Militia Units That Aided U.S. Marines During Embassy Attack Linked To Al-Qaeda|publisher=Inquisitr|accessdate=10 February 2015|archive-date=6 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706084345/https://www.inquisitr.com/366355/libyan-milita-units-that-aided-u-s-marines-during-embassy-attack-linked-to-al-qaeda/|url-status=dead}}</ref><ref name="google">{{cite book|title=The Jihadist Plot: The Untold Story of Al-Qaeda and the Libyan Rebellion|author=Rosenthal, J.|date=2013|publisher=Encounter Books|isbn=9781594036828|url=https://books.google.com/books?id=-RuH8O3Pel0C|accessdate=10 February 2015}}</ref>. == Сувязі == З часу пачатку [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|Другой грамадзянскай вайны]], Шчыт Лівіі меў сувязі з [[ісламізм|iсламiстамі]]. == Падраздзяленні == * «Лівійскі шчыт 1», які ўваходзіць у склад [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі|Савета шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]]. Палатай прадстаўнікоў аднесена да тэрарыстаў. * «Заходні шчыт» — баявое падраздзяленне [[Новы Усеагульны нацыянальны кангрэс|Новага Усеагульнага нацыянальнага кангрэса]]. Удзельнічаў у баях на поўдні і захадзе [[Трыпалі]]. Групоўка звязана з лідарам Аль-Каіды Абдом аль-Мухсін Аль-Лібі<ref name="thedailybeast">{{cite web|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2014/04/23/jihadists-now-control-secretive-u-s-base-in-libya.html|title=Jihadists Now Control Secretive U.S. Base in Libya - The Daily Beast|publisher=thedailybeast.com|accessdate=10 February 2015}}</ref>, таксама вядомага як Ібрагім Алі Абу Бакр або Ібрагім Тантуш. (Не блытаць з Абу Анас аль-Лібі). * «Цэнтральны шчыт» — баявое падраздзяленне Новага Усеагульнага нацыянальнага кангрэса. Арганізацыя брала актыўны ўдзел у спробе захопу Міжнароднага аэрапорта Трыпалі<ref>{{cite news |last= |first= |date=23 August 2014 |title=Tripoli airport 'seized by Islamist militia' |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/08/tripoli-airport-2014823183122249347.html |newspaper=Al Jazeera |location= |publisher= |accessdate=23 August 2014}}</ref><ref name=guardian-20140824>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/24/libya-capital-under-islamist-control-tripoli-airport-seized-operation-dawn |title=Libyan capital under Islamist control after Tripoli airport seized |author=Chris Stephen and Anne Penketh |newspaper=The Guardian |date=24 August 2014 |accessdate=24 August 2014}}</ref>. З-за вялікай колькасці жыхароў [[Місурата|Мiсураты]] ў яе шэрагах, часам пазначалася як «Мiсурацская брыгада». Палатай прадстаўнікоў Лівіі афіцыйна аб’яўлена тэрарыстычнай. [[4 снежня]] [[2019]] года паспрабавала ажыццявіць [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Лівіі (2019)|дзяржаўны пераварот у Лівіі]], імкнучыся звергнуць [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урад нацыянальнай згоды]] прэм’ер-міністра [[Фаіз Сарадж|Фаіза Сараджа]]<ref>[https://ria.ru/20191204/1561973090.html СМИ: у здания президентского совета ПНС Ливии начались столкновения // РИА Новости, 4 декабря 2019]</ref>. == Стварэнне == Міністэрства абароны Лівіі ў адпаведнасці з рашэннем № 29 [[8 сакавіка]] 2012 года заснавала «Шчыт Лівіі». Рашэнне № 29 абвяшчае: {{Пачатак цытаты}} «У Цэнтральным рэгіёне Лівіі павінна быць сфармавана брыгада, якая павінна называцца «Лівійскі шчыт». Сілы Цэнтральнай брыгады павiнны складацца, як правіла, з паўстанцаў з наступных рэгіёнаў: [[Місурата]], [[Сірт]], Джафра, [[Бені-Валід]], Тэрхуна, Алхмус, Мслат і Злітэн. Палкоўнік Махамед Ібрагім Муса прызначаецца камандзірам брыгады.» {{Канец цытаты}} Гэта рашэнне было падпісана міністрам абароны Усамай Абдулсаламам Алжулі. Такім чынам, назва «Шчыт Лівіі» была ўпершыню згадана лівійскім міністрам абароны. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя арганізацыі]] {{Вонкавыя спасылкі}} ncu7p7wvcnfj603mdlpsfua5oe2gwkc 0 596532 5142249 4917152 2026-05-16T08:48:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142249 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Садоўскі}} {{футбаліст | імя = Усевалад Садоўскі | поўнае імя = Усевалад Сяргеевіч Садоўскі | фатаграфія = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Казахстан}} [[ФК Ардабасы Шымкент|Ардабасы]] | нумар = | пазіцыя = [[нападнік (футбол)|нападнік]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2014—2015| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Мінск|Мінск]]|0 (0) |2016—2019| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ (Мінск)]]|81 (37) |2019—2020| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]|9 (0) |2019| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ (Мінск)]]|6 (3) |2020—2021| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Рух Брэст|Рух (Брэст)]]|33 (13) |2022—| {{Сцяг|Казахстан||20px}} [[ФК Ардабасы Шымкент|Ардабасы (Шымкент)]]|1 (0) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2016|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Моладзевая зборная Беларусі па футболе|Беларусь (да 21)]]|1 (0) }} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 17 сакавіка 2022 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = 17 красавіка 2019 }} '''Усевалад Садоўскі''' (нар. {{ДН|4|10|1996}}, {{МН|Мінск}}) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[нападнік (футбол)|нападнік]] казахстанскага клуба [[ФК Ардабасы Шымкент|«Ардабасы»]] з [[Шымкент]]а. == Клубная кар’ера == Пачынаў займацца футболам у мінскай СДЮШАР «Дынама», пазней гуляў у юнацкіх камандах сталічнага [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] і барысаўскага [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]. Ва ўзросце 15 гадоў пакінуў футбол<ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/peretrem/2252218.html |title=«Ради Юревича хотелось подстричься». Этот парень – главный забивала первой лиги |access-date=17 красавіка 2019 |archive-date=21 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321113212/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/peretrem/2252218.html |url-status=dead }}</ref>, аднак праз два гады вярнуўся, далучыўшыся да [[ФК Мінск|«Мінска»]], дзе неўзабаве стаў гуляць за дубль. Па заканчэнні сезона 2015 сталічным клуб не стаў падаўжаць кантракт з нападнікам. У пачатку 2016 года праходзіў прагляд у екацярынбургскім [[ФК Урал Екацярынбург|«Урала»]], які ўзначальваў былы трэнер «Мінска» [[Вадзім Скрыпчанка]], аднак у выніку падпісаў кантракт з мінскай [[ФК Зорка-БДУ|«Зоркай-БДУ»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1036761099.html Садовский перешел в «Звезду-БГУ», «Урал» проведет переговоры по поводу трансфера игрока]</ref>. Першую палову сезона 2016 прапусціў з-за траўмы, з ліпеня замацаваўся ў асноўным складзе каманды. У сезоне 2017 заставаўся трывалым іграком стартовага складу каманды, якая змяніла назву на «Энергетык-БДУ». У сезоне 2018 з 21 голам стаў найлепшым бамбардзірам Першай лігі (хоць у ліпені не гуляў з-за траўмы) і дапамог камандзе выйсці ў Вышэйшую лігу. У сезоне 2019 заставаўся асноўным нападнікам сталічнай каманды. У ліпені 2019 года падпісаў кантракт з брэсцкім [[ФК Дынама Брэст|«Дынама»]], аднак застаўся ў «Энергетыку-БДУ» на правах арэнды да канца сезона<ref>[http://football.by/news/129303.html Брестское "Динамо" объявило о подписании контрактов с Носко и Садовским]</ref>. З кастрычніка 2019 года не гуляў з-за траўмы. У снежні 2019 года вярнуўся з арэнды ў «Дынама»<ref>[https://by.tribuna.com/football/1080891854.html Носко, Мирошников, Ковальчук и Садовский возвращаются в брестское «Динамо»]</ref>. Да сезона 2020 рыхтаваўся разам з брэсцкай камандай і пачаў у яе складзе чэмпіянат, але замацавацца не здолеў, звычайна выхадзіў на замену. У ліпені 2020 года перайшоў у брэсцкі [[ФК Рух Брэст|«Рух»]]<ref>[https://football.by/news/141695.html Садовский перешел из брестского "Динамо" в "Рух"]</ref>. У сезоне 2020 гуляў пераважна ў стартавым складзе каманды, за 9 матчаў у Вышэйшай лізе забіў 9 галоў. У 2021 годзе часцей выхадзіў на замену. У пачатку 2022 года рыхтаваўся да новага сезона з «Рухам», а ў сакавіку, пасля таго як брэсцкі клуб зняўся з Вышэйшай лігі, далучыўся да казахстанскага [[ФК Ардабасы Шымкент|«Ардабасы»]], які ўзначальваў былы трэнер «Руха» [[Аляксандр Сяднёў]], і неўзабаве падпісаў кантракт з клубам<ref>{{Cite web |title=Футбол. Всеволод Садовский заключил контракт с "Ордабасы" |url=https://www.pressball.by/news/football/408629 |accessdate=17 сакавіка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220317174835/https://www.pressball.by/news/football/408629 |archivedate=17 сакавіка 2022 |url-status=dead }}</ref>. == Міжнародная кар’ера == 11 лістапада 2016 года згуляў свой адзіну матч у [[Моладзевая зборная Беларусі па футболе|моладзевай зборнай Беларусі]], правёўшы на полі першы тайм у таварыскай сустрэчы з Украінай (0:1). == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Уладальнік [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]]: [[Суперкубак Беларусі па футболе 2020|2020]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Найлепшы бамбардзір [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] * {{Сцяг|Казахстан||20px}} {{Зл}} [[Казахстанская Прэм’ер-ліга|Чэмпіён Казахстана]]: 2023 * {{Сцяг|Казахстан||20px}} Уладальнік [[Кубак Казахстана па футболе|Кубка Казахстана]]: 2022 == Статыстыка выступленняў == {| cellspacing="0" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:95%" |- bgcolor="#E4E4E4" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=50 |Сезон !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=10 |Дывізіён !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=100 |Клуб !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Краіна !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Матчы !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Галы |- align="center" | 2014 || дубль || [[ФК Мінск|Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 8 || 0 |- align="center" | 2015 || дубль || [[ФК Мінск|Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 12 || 3 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] || Д2 || [[ФК Зорка-БДУ|Зорка-БДУ]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 12 || 3 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] || Д2 || [[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 29 || 7 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] || Д2 || [[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 24 || 21 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] || Д1 || [[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 22 || 9 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] (1) || Д1 || [[ФК Дынама Брэст|Дынама]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 9 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] (2) || Д1 || [[ФК Рух Брэст|Рух]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 9 || 9 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] || Д1 || [[ФК Рух Брэст|Рух]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 24 || 4 |- align="center" |} == Грамадзянская пазіцыя == Пасля жорсткага разгону [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцый пратэстаў]], выкліканых масавымі фальсіфікацыямі на [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]], збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, разам з 92 іншымі беларускімі футбалістамі выступіў з асуджэннем гвалту ў Беларусі<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=258896 93 беларускія футбалісты выступілі з асуджэннем гвалту ВІДЭА]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Садоўскі Усевалад Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ардабасы Шымкент]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рух Брэст]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Энергетык-БДУ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск]] botg37j3s8w52vtz870zs4c8asfxru9 0 600437 5141960 4296601 2026-05-15T17:30:28Z Jaŭhien 59102 Шляхі ўтварэння айконімаў 5141960 wikitext text/x-wiki [[Файл:Паказальнік - panoramio (1).jpg|міні|Паказальнік з назвамі населеных пунктаў]] '''Айкані́міка''' (ад {{lang-grc|οἶκος}} — жыллё + {{lang-grc2|ὄνυμα}} — імя) — раздзел [[тапаніміка|тапанімікі]], які вывучае айконімы — уласныя назвы паселішчаў ([[Населены пункт|населеных пунктаў]])<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}}, С.37</ref>. Сукупнасць айконімаў пэўнай тэрыторыі называецца ''айканіміяй''<ref name=pr/>. Паколькі назвы некаторых гарадскіх [[Вуліца|вуліц]] утвораны ад гістарычных назваў [[Вёска|сёл]], што існавалі на гэтым месцы, то ў ''айканімію'' часам уключаюць і назвы вуліц. Топафармант (тапанімічны [[Афікс|фармант]]) — частка айконіма (і тапоніма ўвогуле), якая звычайна складаецца з [[суфікс]]а або сукупнасці суфікса і граматычнага [[Канчатак|канчатка]]. Айконімы ўтвараюцца трыма асноўнымі шляхамі: ад апелятыўных асноў, ад [[Антрапаніміка|антрапонімаў]] і ад [[Гідраніміка|гідронімаў]]<ref name="Беларуская мова">{{Кніга|загаловак=Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|адказны=пад агул. рэд. Д.В. Дзятко|год=2022|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|старонкі=186—187|старонак=495|isbn=978-985-01-1558-4}}</ref>. == Айконімы апелятыўнага паходжання == Айконімы апелятыўнага паходжання па структуры могуць адпавядаць апелятыву: ''Барок, Яма, Гара, Мяжа''. У аснову адапелятыўных найменняў часта пакладзены прыродныя прыкметы аб’ектаў (''Асінаўка, Бярозкі, Глінніца, Глыбокае''), найменні сацыяльных і эканамічных з’яў (''Гута, Муляры, Дудары''), назвы тыпаў паселішчаў (''Слабада, Пагост, Гарадок''), найменні перасяленцаў (''Латышы, Ляхава, Мазуры, Маскавічы'')<ref name="Беларуская мова" />. На тэрыторыі даўняга [[Славяне|славянскага]] засялення самыя частыя — айконімы з асновай ''горад''. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] шмат айконімаў тыпу ''Гарадок, Гародня, Гарадзея, Гарадзец, Гарадзішча, Навагрудак''. Для [[Феадалізм|феадальнай эпохі]] былі тыповымі айконімы, у якіх слова ''горад'' спалучалася з іменем. Беларускі горад ''[[Давыд-Гарадок]]'' назвалі ў гонар валынскага князя [[Давыд Ігаравіч|Давыда Ігаравіча]], які заснаваў яго на рубяжы XI—XII стагоддзяў{{Sfn|Беларуская мова|1994|p=18}}. У феадальную эпоху даволі пашыранымі былі ''[[Слабада (паселішча)|слабоды]]'' і ''слабодкі'' — паселішчы, якія на пэўны час вызваляліся ад подацей і павіннасцей. На працягу XVII—XVIII стагоддзяў яны страцілі спецыфіку і перайшлі ў разрад звычайных [[Вёска|вёсак]] або зліліся з [[Горад|гарадамі]]. Айконімы не толькі ўвекавечылі слова ''слабада''; па іх можна меркаваць пра месца размяшчэння былых слабод (''Лясная Слабада, Лугавая Слабада, Падгародная Слабада, Задруцкая Слабада''), пра тое, да якога горада або вёскі яны належалі (''Раваніцкая Слабада, Ганцавіцкая Слабада''), хто быў іх уладальнікам (''Княжая Слабада, Каралеўская Слабада''), пра нацыянальны склад і род заняткаў іх жыхароў (''Руская Слабада, Літоўская Слабада, Рыбная Слабада''). Беларускія і [[Украіна|ўкраінскія]] айконімы ''Воля, Волька, Вулька, Астравецкая Воля, Вандыволя'' і іншыя засведчылі яшчэ адну (зараз зніклую) назву льготнага паселішча — ''воля'' (''волька''){{Sfn|Беларуская мова|1994|p=19}}. Ад агульных назваў тыпаў паселішчаў вядуць свой пачатак айконімы ''Сярэдняе Сяло, Сяльцо, Сялец, Сялко, Сяліба, Селішча, Заселле, Наваселле, Навасёлкі, Выселкі, Прысёлкі, Пасёлак, Паселле, Паселішча, Аселя, Весь, Вёска, Пачынак, Вялікі Двор, Дварэц, Дворышча, Аколіца, Засценкі, Фальваркі, Калонія, Курэнь, Куранец, Мястэчка, Мыза, Ізбішча, Хіжа, След, Стан, Станавішча, Пасада, Хутар'' і інш{{Sfn|Беларуская мова|1994|p=19}}. == Айконімы антрапонімнага паходжання == У айконімах [[Антрапаніміка|адантрапонімнага]] паходжання часцей за ўсё сустракаюцца толькі антрапонімны або прыналежна-адносны фармант, напрыклад, ''Барысаўка, Любецкія, Воўкава'', а таксама фарманты ''-ова (-ева), -іна (-ына), -ічы, -іха, -ішкі, -онкі'' (''Міхалінава, Юркаўшчына, Якавічы, Якушонкі'')<ref name="Беларуская мова" />. Гарадам з даўнейшых часоў славяне давалі назвы, утвораныя прыналежнымі суфіксамі ''-j'', ''-оў''. Ва [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]] найбольш папулярнымі яны былі ў X—XII стагоддзях. Звычайна ў аснову назваў клалася імя заснавальніка горада або імя таго, хто атрымліваў яго ў дар: ''[[Тураў]]'' (980) — ад імя першага летапіснага князя ''[[Тур (князь)|Тура]]'', які там правіў; ''[[Барысаў]]'' абавязаны сваім узнікненнем ''[[Барыс Усяславіч|Барысу Усяславічу]]'', сыну [[Усяслаў Полацкі|Усяслава Полацкага]] (1102); ''[[Мсціслаў]]'' (''Мстиславль'') — смаленскаму князю ''[[Мсціслаў Раманавіч Стары|Мсціславу]]'' (1156), ''[[Заслаўе]]'' (''Изяславль, Жеславль, Заславль'') — князю [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміру]], які падараваў яго сыну ''[[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяславу]]'' (1128){{Sfn|Беларуская мова|1994|p=19}}. Славянскія айконімы на ''-ічы'' тыповыя для сельскіх пасяленняў. Сваімі каранямі яны ўзыходзяць да перыяду славянскай прарадзімы. Элемент ''-іч'' спачатку служыў для абазначэння роднасці або родавай сувязі, потым — для абазначэння сына па бацьку. Так, патомкі ''Бабра, Равяты, Азарыя, Даўманта'' называліся адпаведна ''Бабровічы, Равяцічы, Азарычы, Даўмантавічы''. Калектывы родзічаў, або патраніміі, складваліся ва ўмовах патрыярхальна-родавага ладу, але ў перажыткавых формах захоўваліся ў наступных фармацыях. Яны сумесна валодалі зямлёй, разам сяліліся. Патранімічныя гнёзды ў выніку разрастання і дзялення адной патрыярхальнай сямейнай абшчыны стваралі групу пасёлкаў вялікіх і малых сем’яў. Такі сямейна-родавы комплекс у той ці іншай ступені захоўваў гаспадарчае, грамадскае і рэлігійнае адзінства і меў агульную назву паводле імя пачынальніка роду. Патранімічны характар мелі многія беларускія абшчынныя сёлы і [[Дворышча (тып паселішча)|дворышчы]] нават у XVI стагоддзі. І сёння яшчэ можна сустрэць вёскі, назвы якіх у сваёй аснове супадаюць з прозвішчамі жыхароў: ''Качановічы'' (прозвішча ''Качановіч''), ''Калавуравічы'' (прозвішча ''Калавуравіч''). Тэрыторыя пашырэння айконімаў на ''-ічы'' ахоплівае ўсходнюю, цэнтральную і паўднёвую часткі [[Еўропа|Еўропы]]: уключае землі [[Лужычане|лужычан]], [[Чэхі|чэхаў]], [[Славакі|славакаў]], [[Палякі|палякаў]], [[Беларусы|беларусаў]], [[Украінцы|украінцаў]]. У [[Паўднёвыя славяне|паўднёвых славян]] яны адзначаюцца пераважна ў [[Боснія (гістарычны рэгіён)|Босніі]], [[Герцагавіна|Герцагавіне]], [[Харватыя|Харватыі]] і [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]], часткова — у [[Балгарыя|Балгарыі]]. У межах Беларусі, [[Чэхія|Чэхіі]], [[Славакія|Славакіі]], [[Польшча|Польшчы]] ёсць зоны, дзе назвы на ''-ічы'' складаюць 20—60 % ад агульнай колькасці геаграфічных найменняў. Зараз на тэрыторыі Беларусі іх каля 3000. У большасці выпадкаў яны паходзяць ад дахрысціянскіх асабовых імёнаў: ''Гарыдавічы, Добравічы, Калядзічы, Мардвілавічы, Пухавічы, Раванічы, Смалявічы, Чудзенічы''. Грэчаскія хрысціянскія імёны выкарыстоўваюцца радзей і пераважна ў размоўна-бытавой форме: ''Андрушкавічы, Дашкавічы, Міхалевічы, Панюцічы, Юхнавічы, Якавічы, Ярэмічы''{{Sfn|Беларуская мова|1994|p=19}}. Да распаўсюджаных і спецыфічна сельскіх адносяцца таксама назвы на ''-шчына, -аўшчына'' (''Жылёўшчына, Кунцаўшчына, Чэхаўшчына''), ''-ова, -ава'' (''Асмолава, Дабрынёва, Матарова''), ''-оўка, -аўка'' (''Грынёўка, Данілаўка, Чыжоўка''), ''-іха'' (''Барцяніха, Берасніха, Канаціха''){{Sfn|Беларуская мова|1994|p=19}}. == Айконімы гідронімнага паходжання == Ад назваў рэк і азёр шляхам пераходу онімаў з аднаго класа ў іншы ўзніклі, напрыклад, найменні вёсак: ''Абаб’е'' (возера ''[[Абаб’е]]''), ''[[Завячэлле]]'' (возера ''[[Вечалле]]''). Асноўнымі фармантамі, з дапамогай якіх утвараюцца айконімы адгідранімічнага паходжання, з’яўляюцца: ''-ск'' (''[[Віцебск]]'' — ''[[Віцьба]]''); ''-ка'' (''[[Вілейка]]'' — ''[[Вілія]]''); ''-янка'' (''[[Абалянка (Шумілінскі раён)|Абалянка]]'' — ''[[Обаль (рака)|Обаль]]''); ''-яны'' (''[[Усяны]]'' — ''[[Уся]]''); ''-цы'' (''Кляўцы'' — ''Клева''); фармант ''-йе'' (''[[Павулле (Ушацкі раён)|Павулле]]'' — ''[[Ула (прыток Дзвіны)|Ула]]'')<ref name="Беларуская мова" />. Для старажытных беларускіх гарадоў характэрны назвы з суфіксам ''-ск'', які далучаецца да асноў уласных назваў рэк: ''[[Полацк]]'' (''Польтескъ'') на рацэ ''[[Палата]]'' (першае ўпамінанне — 862 год), ''Віцебск'' (''Видбеск, Видебск, Витьбеск'') на рацэ ''Віцьба'' (1021), ''[[Пінск]]'' (''Пинескъ'') на рацэ ''[[Піна]]'' (1097), ''[[Друцк]]'' (''Дрютьск, Дрьтеск, Дрьютск'') на рацэ ''[[Друць]]'' (1092), ''[[Слуцк]]'' (''Случеск'') на рацэ ''[[Случ (прыток Прыпяці)|Случ]]'' (1116), ''[[Чачэрск]]'' на рацэ ''[[Чачора (прыток Сажа)|Чачора]]'' (XIV ст.). Ёсць усе падставы лічыць, што айконімы ''[[Мінск]]'' (''Мѣнск, Менск, Менеск, Меньск'') 1067 года і ''[[Лагойск]]'' (''Логожск, Логожеск'') 1078 года таксама суадносяцца з назвамі рэк ''[[Менка|Мень]]'' (''Мена'') і ''[[Лагазінка|Лагаза]]''{{Sfn|Беларуская мова|1994|p=19}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} * {{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Айканіміка|старонкі=18—19|ref=Беларуская мова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тапаніміка]] p0h2kawuoxt4motlibu34xujsln889b 0 606558 5142189 4691426 2026-05-16T03:35:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142189 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = 06.02.1932 |Месца нараджэння = |Дата смерці = 12.02.2005 |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}, {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Навуковая сфера = [[геаграфія]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|кандыдат|геаграфічных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}} |Альма-матар = }} {{Цёзкі2|Навуменка}} '''Уладзімір Якаўлевіч Наву́менка'''<ref name="БЭ11">{{Крыніцы/БелЭн|11к}}</ref> ({{ДН|6|2|1932}} —{{ДС|12|2|2005}}<ref name="ГФ">[http://www.brsu.by/div/naumenko-vladimir-yakovlevich Науменко Владимир Яковлевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190708031946/http://www.brsu.by/div/naumenko-vladimir-yakovlevich |date=8 ліпеня 2019 }}{{ref-ru}} // Сайт геаграфічнага факультэта Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта</ref>) — [[вучоны]] ў галіне [[Эканамічная геаграфія|эканамічнай геаграфіі]] і [[педагог]], [[кандыдат геаграфічных навук]] (1974), [[прафесар]] (1990), [[Заслужаны работнік вышэйшай школы БССР]] (1982). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы {{МН|Васілевічы|ў Васілевічах}} (сучасны горад у [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). Скончыў сярэднюю школу і паступіў вучыцца на [[Геаграфічны факультэт БДУ|геолага-геаграфічны факультэт]] [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], на аддзяленне фізічнай геаграфіі. З 1957 года працаваў у [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкім дзяржаўным педагагічным інстытуце імя А. С. Пушкіна]] выкладчыкам на кафедры батанікі і геаграфіі. У 1960—1965 гадах займаў пасаду дэкана факультэта, у 1966—1994 гадах — прарэктара па завочнаму навучанню<ref name="ГФ" />. У 1974 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Структурные и территориальные различия в сельском хозяйстве Брестской области»<ref name="ГФ" />. З мая 1994 года У. Я. Навуменка на пасадзе прарэктара вучэбнай рабоце і сацыяльна-эканамічным пытанням Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта, адначасова са снежня 1994 года — загадчык кафедры геаграфіі Беларусі<ref name="ГФ" />. == Навуковая і грамадская дзейнасць == Навуковыя працы па па гісторыі, прыродзе і гаспадарцы Беларусі. Займаўся У. Я. Навуменка і пытаннямі геаграфічнай адукацыі ў школах, педагагічных і прафесійных вучылішчах. Яго артыкулы ўвайшлі ў «Хрестоматию по географии Белорусской ССР» (1977), «Хрестоматию по экономической географии БССР» (1991), энцыклапедычны даведнік школьніка «Геаграфія Беларусі» (1992) і інш. Сярод апублікаванага таксама: * Брест. Историко-экономический очерк. — [[Брэст]], 1970. (2-е выданне — 1977); * Сельское хозяйство Белоруссии. — Мн., 1988. (разам з [[Расціслаў Афанасьевіч Жмойдзяк|Р. А. Жмойдзякам]]); * Машынабудаўнічы комплекс Рэспублікі Беларусь: метадычныя ўказанні для геаграфічных факультэтаў / [У. Я. Навуменка і інш.]. — Брэст, 2003. У 1968 годзе У. Я. Навуменка быў абраны старшынёй Брэсцкага аддзялення [[Беларускае геаграфічнае таварыства|Геаграфічнага таварыства БССР]]. Быў старшынёй Брэсцкага абласнога педагагічнага таварыства, у 1972—1986 гг. членам Беларускага рэспубліканскага камітэта прафсаюза работнікаў адукацыі, вышэйшай школы і навуковых устаноў. == Узнагароды == * [[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»]] * Значок «Выдатнік адукацыі БССР» (1970) * Значок «Выдатнік адукацыі СССР» (1979) * Заслужаны работнік вышэйшай школы БССР (1982) * Значок «Выдатнік народнай адукацыі Рэспублікі Беларусь» (1999) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Навуменка Уладзімір Якаўлевіч}} — С. 112. == Спасылкі == * [http://www.brsu.by/div/naumenko-vladimir-yakovlevich Науменко Владимир Яковлевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190708031946/http://www.brsu.by/div/naumenko-vladimir-yakovlevich |date=8 ліпеня 2019 }}{{ref-ru}} // Сайт геаграфічнага факультэта [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна]] * [http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/1599-2018-g-50-gadou-z-chasu-stvarennya-bresckaga-addzyalennya-ga-belaruskae-geagrafichnae-tavarystva-1968 2018 г. — 50 гадоў з часу стварэння Брэсцкага аддзялення ГА «Беларускае Геаграфічнае таварыства» (1968) // Краязнаўства Берасцейшчыны] * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_200&a001=BY-SEK-573687&strq=l_siz=20 Навуменка, Уладзімір Якаўлевіч (кандыдат геаграфічных навук; нар. 1932)] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * {{bis.nlb.by|135881|Навуменка Уладзімір Якаўлевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Навуменка Уладзімір Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі геаграфічнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Географы СССР]] [[Катэгорыя:Географы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага геаграфічнага таварыства]] [[Катэгорыя:Заслужаныя работнікі вышэйшай школы БССР]] cjckl0wvppg4zebwfg57t2bt0s72plg 0 614269 5141981 5098236 2026-05-15T18:24:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141981 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Узмёнскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мёрскі раён]] |Уключае = 27 населеных пунктаў |Сталіца = [[Узмёны]] |Датаўтварэння = [[16 ліпеня]] [[1954]],<br />[[16 верасня]] [[2010]] |Скасаванне = [[8 красавіка]] [[2004]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 791 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/uzmenski/ |Заўвагі = }} '''Узмё́нскі сельсавет''' ('''Узмянскі сельсавет''') — [[Сельсавет|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Узмёны]]. == Геаграфія == Узмёнскі сельсавет знаходзіцца на поўначы Мёрскага раёна. Паўночная і ўсходняя межы сельсавета праходзяць па [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіне]], якая натуральным чынам аддзяляе Мёрскі раён ад [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага раёна]]. На захадзе сельсавет мяжуе з [[Павяцкі сельсавет|Павяцкім сельсаветам]], на поўдні — з [[Мёрскі сельсавет|Мёрскім сельсаветам]], на паўднёвым усходзе — з [[Туркоўскі сельсавет|Туркоўскім сельсаветам]]. Па тэрыторыі сельсавета працякае рэчка [[Каменка (прыток Заходняй Дзвіны)|Камёнку]]. == Гісторыя == 16 ліпеня 1954 года цэнтр [[Барсукоўскі сельсавет (Мёрскі раён)|Барсукоўскага сельсавета]] перанесены ў вёску Узмёны, а сельсавет перайменаваны ва '''Узменскі сельсавет'''<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 12 чэрвеня 1958 года ў склад сельсавета з [[Лявонпальскі сельсавет|Лявонпальскага сельсавета]] пералічаны населеныя пункты [[Ліпава (Мёрскі раён)|Ліпава]] і [[Ясева (Мёрскі раён)|Ясева]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 чэрвеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. 16 верасня 1960 года ў склад сельсавета з [[Туркоўскі сельсавет|Туркоўскага сельсавета]] перададзены 21 населены пункт ([[Алешчанцы]], [[Барашкі]], [[Бедзенка]], [[Верашчакі (Мёрскі раён)|Верашчакі]], [[Гагаліншчына]], [[Геленава]], [[Дрыгучы]], [[Заборцы (Мёрскі раён)|Заборцы]], [[Калеснікі (Туркоўскі сельсавет)|Калеснікі]], [[Краты (Мёрскі раён)|Краты]], [[Краўчанкі]], [[Ліпаціна (Туркоўскі сельсавет)|Ліпаціна]], [[Масцішча (Мёрскі раён)|Масцішча]], [[Навіцкія (Мёрскі раён)|Навіцкія]], [[Розаны]], [[Скрыдлеўшчына]], [[Таранды]], [[Траскуны]], [[Шарагі (Туркоўскі сельсавет)|Шарагі]], [[Шарашонкі]] і [[Шуты (Мёрскі раён)|Шуты]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 верасня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 26.</ref>. 26 сакавіка 1973 года ў склад [[Туркоўскі сельсавет|Туркоўскага сельсавета]] перададзены 20 населеных пунктаў (вёскі Алешчанцы, Барашкі, Верашчакі, Геленава, Заборцы, Масцішча, хутары Бедзенка, Гагаліншчына, Дрыгучы, Калеснікі, Краты, Краўчанкі, Ліпаціна, Розаны, [[Саўчанкі (Туркоўскі сельсавет)|Саўчанкі]], Таранды, Траскуны, Шарагі, Шуты, [[Шэра-Шашкі]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 сакавіка 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 12 (1386).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 19 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|52}}</ref>. 8 красавіка 2004 года сельсавет быў скасаваны, яго тэрыторыя (16 населеных пунктаў: [[Барсукі 2|Барсукі]], [[Брыжалюбкі]], [[Брыжынкі]], [[Буралом 1]], [[Вінагроды]], [[Казелькі]], [[Калачова (Мёрскі раён)|Калачова]], [[Карандашы]], [[Клёміна]], [[Ліпава 1]], [[Ліпава 2]], [[Палшчызна]], [[Пераслова (Узмёнскі сельсавет)|Пераслова]], [[Пераслоўка]], [[Труды (Мёрскі раён)|Труды]] і [[Узмёны]]) далучана да [[Даўгінаўскі сельсавет (Мёрскі раён)|Даўгінаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. 16 верасня 2010 года Даўгінаўскі сельсавет перайменаваны ва Узмёнскі сельсавет<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-258/2010-258(002-004).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 16 сентября 2010 г. № 35 О переименовании Долгиновского сельсовета Миорского района]</ref>. Чатырма месяцамі раней — 17 мая 2010 года — адміністрацыйны цэнтр Даўгінаўскага сельсавета быў перанесены з вёскі [[Даўгінава (Мёрскі раён)|Даўгінава]] ў аграгарадок Узмёны<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-180/2010_180_9_33547.pdf&oldDocPage=1 Решение Миорского районного Совета депутатов от 17 мая 2010 г. № 7 О переносе административно-территориального центра Долгиновского сельсовета Миорского района]</ref>. 16 чэрвеня 2017 года скасавана вёска [[Карандашы]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917v0083950&p1=1 Решение Миорского районного Совета депутатов от 16 июня 2017 г. № 163 Об упразднении сельских населенных пунктов Миорского района]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1112 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=12 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 88,3 % — [[беларусы]], 7,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 1,1 % — [[палякі на Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 791 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=12 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Населеныя пункты == У склад сельсавета ўваходзілі раней і ўваходзяць у цяперашні час населеныя пункты: * [[Барсукі 2|Барсукі]], вёска * [[Брыжынкі]], вёска * [[Буралом 1]], вёска * [[Вінагроды]], вёска * [[Казелькі]], хутар * [[Калачова (Мёрскі раён)|Калачова]], хутар — ліквідаваны ў 2008 г. * [[Карандашы]], вёска — ліквідаваная 28 чэрвеня 2017 г.<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917v0083950&p1=1 Решение Миорского районного Совета депутатов от 16 июня 2017 г. № 163 Об упразднении сельских населенных пунктов Миорского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210619130503/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917v0083950&p1=1 |date=19 чэрвеня 2021 }}</ref> * [[Клёміна]], вёска * [[Ліпава 1]], хутар * [[Ліпава 2]], хутар * [[Пераслова (Узмёнскі сельсавет)|Пераслова]], вёска * [[Пераслоўка]], вёска * [[Палшчына]], хутар * [[Труды (Мёрскі раён)|Труды]], вёска * [[Узмёны]], вёска З 2010 года ў склад сельсавета ўвайшлі населеныя пункты: * [[Барсукі (Узмёнскі сельсавет)|Барсукі]], вёска * [[Брэдзева]], вёска * [[Гвардзейская]], вёска * [[Даўгінава (Мёрскі раён)|Даўгінава]], вёска * [[Дварчаны (Мёрскі раён)|Дварчаны]], вёска * [[Зайцава (Мёрскі раён)|Зайцава]], вёска * [[Званкі (хутар)|Званкі]] хутар * [[Ільмовікі]], вёска * [[Кавалькі (Мёрскі раён)|Кавалькі]], хутар * [[Лявонпаль]], вёска * [[Мальцы (Мёрскі раён)|Мальцы]], вёска * [[Скакуны]], вёска * [[Слабада (Мёрскі раён)|Слабада]], вёска * [[Старое Грудзінава]], вёска == Архіў == [[Архіў]]ныя дакументы Узмёнскага сельсавета (да моманту яго скасавання ў 2004 г.) захоўваюцца ў Занальным дзяржаўным архіве горада [[Глыбокае]]<ref>[http://fk.archives.gov.by/fond/86369/ Фондавы каталог дзяржаўных архіваў Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230715154656/https://fk.archives.gov.by/fond/86369/ |date=15 ліпеня 2023 }}{{ref-ru}}</ref>. Архіў, які ахоплівае 1954—2004 гг., складаецца з пратаколаў сельвыканкамаў, пратаколаў агульных сходаў грамадзян, планаў працы, бюджэтаў, гаспадарчых кніг, дакументаў па асабістаму складу і інш.<br /> Шыфр архіва — BY ЗГАГлб ф. 1612.<br /> Памер архіва — 838 старонак.<br /> Архіў Узмёнскага сельсавета знаходзіцца ў аб’яднаным стане з архівам скасаванага Барсукоўскага сельсавета. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭГБ|5}} С. 130 * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С. Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Узмёнскі сельсавет}} {{Мёрскі раён}} [[Катэгорыя:Узмёнскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2010 годзе]] 60a65j1f5z9qepnxu5qw5tzikf7gcnk 0 617160 5141986 3459980 2026-05-15T18:30:10Z JerzyKundrat 174 5141986 wikitext text/x-wiki '''Мамай''': * [[Мамай]] * [[Мамай (сінгл)]] == Казахстан == * [[Мамай (Акмолінская вобласць)]] * [[Мамай (Усходне-Казахстанская вобласць)]] == Гл. таксама == * [[Мамаі]] {{неадназначнасць}} 6inb8btshidxaczuihyd8riruqxcyhj 10 622360 5141970 5070108 2026-05-15T18:06:59Z Brobbz 83626 5141970 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = <center>'''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне]]'''</center> |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |загаловак2 = Конкурсы |спіс2 = * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] * {{Не перакладзена 5|Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023|ru|Детское Евровидение — 2023}} * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] * ''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026]]'' |загаловак4 = [[Спіс краін-удзельніц дзіцячага конкурса песні Еўрабачанне|Краіны]] |спіс4 = {{Навігацыйная табліца|child |загаловак5 = Дзейныя |спіс5 = * {{JESC|Азербайджан}} * {{JESC|Албанія}} * {{JESC|Арменія}} * {{JESC|Грузія}} * {{JESC|Ірландыя}} * {{JESC|Іспанія}} * {{JESC|Італія}} * {{JESC|Кіпр}} * {{JESC|Мальта}} * {{JESC|Нідэрланды}} * {{JESC|Польшча}} * {{JESC|Партугалія}} * {{JESC|Паўночная Македонія}} * {{JESC|Сан-Марына}} * {{JESC|Украіна}} * {{JESC|Францыя}} * {{JESC|Харватыя}} * {{JESC|Чарнагорыя}} |загаловак6 = Нядзейныя |спіс6 = * {{JESC|Аўстралія}} * {{JESC|Балгарыя}} * {{JESC|Беларусь}} * {{JESC|Бельгія}} * {{JESC|Вялікабрытанія}} * {{JESC|Германія}} * {{JESC|Грэцыя}} * {{JESC|Данія}} * {{JESC|Ізраіль}} * {{JESC|Казахстан}} * {{JESC|Латвія}} * {{JESC|Літва}} * {{JESC|Малдова}} * {{JESC|Нарвегія}} * {{JESC|Расія}} * {{JESC|Румынія}} * {{JESC|Сербія}} * {{JESC|Славенія}} * {{Сцяг Уэльса}} [[Уэльс на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне|Уэльс]] * {{JESC|Швейцарыя}} * {{JESC|Швецыя}} * {{JESC|Эстонія}} |загаловак7 = Былыя |спіс7 = {{JESC|Сербія і Чарнагорыя}} }} |загаловак8 = Гарады |спіс8 = {{Навігацыйная табліца|child |загаловак15 = 2000-я |спіс15 = * [[Капенгаген]] * [[Лілехамер]] * [[Хаселт]] * [[Бухарэст]] * [[Ротэрдам]] * [[Лімасол]] * [[Кіеў]] |загаловак16 = 2010-я |спіс16 = * [[Мінск]] * [[Ерэван]] * [[Амстэрдам]] * [[Кіеў]] * [[Марса]] * [[Сафія]] * [[Валета]] * [[Тбілісі]] * [[Мінск]] * [[Глівіцы]] |загаловак17 = 2020-я |спіс17 = * [[Варшава]] * [[Парыж]] * [[Ерэван]] * [[Ніца]] * [[Мадрыд]] * [[Тбілісі]] * Та-Калі }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Еўрабачанне| ]] </noinclude> qf7sy4gt40xlhz1wxlejamzlvetkcvt 0 629126 5141965 4537455 2026-05-15T17:45:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141965 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва = Узброеныя сілы Ірака |выява = [[Выява:Coat of arms (emblem) of Iraq 2008.svg|270px]] |подпіс = Эмблема Узброеных сіл Ірака |гады = |краіна = {{Сцягафікацыя|Ірак}} |падпарадкаванне = Міністэрства абароны Ірака |у складзе = |тып = [[Узброеныя сілы]] |роля = |памер = 64 000 |размяшчэнне = |мянушкі = |заступнік = |дэвіз = |бітвы = [[Іракская аперацыя|Англа-іракская вайна]]<br> [[Вайна Суднага дня]] <br> [[Ірана-іракская вайна]] <br> [[Вайна ў Персідскім заліве]] <br> [[Іракская вайна]] <br> [[Грамадзянская вайна ў Іраку]]<br>[[Барацьба з тэрарызмам у Іраку пасля 2017 года]] |цяперашні_камандзір = [[Наджа аль-Шамары]] }} '''Узброеныя сілы Ірака''' {{lang-ar|القوات المسلحة العراقية}}) — ваенная арганізацыя [[Ірак]]а, прызначаная для абароны свабоды, незалежнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці дзяржавы. У склад узброеных сіл Рэспублікі Ірак уваходзяць 4 віды войскаў: * Сухапутныя войскі * Ваенна-марскі флот * Ваенна-паветраныя сілы * Сілы спецыяльных аперацый == Спасылкі == {{Commons category|Military of Iraq}} * [http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,3293/type,1/ Iraqi Force Development in 2006, by Anthony H. Cordesman and William D. Sullivan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090613161957/http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,3293/type,1/ |date=13 чэрвеня 2009 }} * [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2005/11/20051130.html Fact Sheet: Training Iraqi Security Forces, The White House] * [http://www.defenselink.mil/home/features/Iraq_Reports/Index.html Measuring Security and Stability in Iraq, Quarterly reports from the US Department of Defense to US Congress.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091202215332/http://www.defenselink.mil/home/features/Iraq_Reports/Index.html |date=2 снежня 2009 }} * [http://home.comcast.net/~djyae/site/?/blog/ Blog on Iraqi Forces by Former Naval Intelligence Specialist D. J. Elliott] * [https://www.foreign.senate.gov/hearings/iraq-a-crossroads-of-us-policy-071619/ SFRC Hearing — Iraq: A Crossroads of U.S. Policy] {{Ірак у тэмах}} {{Азія паводле тэм|Узброеныя сілы}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Ірака| ]] fllhqmyjn4eo31ertqlw097a9w0nc0y 0 634890 5142012 4849337 2026-05-15T19:05:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142012 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва=Украінскі кантынгент у Іраку |выява=Kissing the flag.jpg |подпіс=Цырымонія заканчэння ўкраінскай ваеннай місіі ў Іраку, 9 снежня 2008 года. |гады=[[2003]]—[[2008]] |краіна={{Сцягафікацыя|Украіна}} |падпарадкаванне=[[Узброеныя сілы Украіны]] |у складзе=[[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку]] |тып= |роля= |памер=* 1690 чалавек <small>(2003—2005)</small> * 50 чалавек <small>(2005—2008)</small> |размяшчэнне= |мянушка= |заступнік= |дэвіз= |марш= |талісман= |рыштунак= |бітвы=[[Іракская вайна]]: * [[Бітва за Эль-Кут (2004)]] |вядомыя_камандзіры=[[Анатоль Саўціевіч Пушнякоў]] }} {{Украінскі кантынгент у Іраку}} '''Украінскі ваенны кантынгент у Іраку''' ({{lang-uk|Український військовий контингент в Іраку}}) — падраздзяленне [[Узброеныя сілы Украіны|ўзброеных сіл Украіны]], якое знаходзілася ў складзе [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|сіл шматнацыянальнай кааліцыі]] ў [[Ірак]]у ў перыяд з [[31 ліпеня]] [[2003]] да [[9 снежня]] [[2008]]. Агулам у Іраку і Кувейце вайсковую службу прайшлі каля 6100 украінцаў, 18 з якіх загінулі, больш за 40 атрымалі раненні. Гэта самая вялікая замежная ваенная аперацыя ў гісторыі сучаснай [[Украіна|Украіны]]. == Папярэднія падзеі == Пасля заканчэння [[Уварванне ў Ірак (2003)|ваеннага ўварвання ў Ірак]] прэзідэнт ЗША [[Джордж Уокер Буш]] заклікаў сусветную супольнасць прыняць удзел у працэсе дэмакратызацыі [[Ірак]]а. Ідэя адправіць у Ірак украінскі кантынгент належала міністру абароны [[Яўген Кірылавіч Марчук|Яўгену Марчуку]]. [[Прэзідэнт Украіны]] [[Леанід Данілавіч Кучма|Леанід Кучма]] спачатку быў супраць уводу войск, але потым змяніў сваё меркаванне. Далучэнне дзяржавы да шматнацыянальнай аперацыі ў Іраку магло дазволіць ураду выйсці з міжнароднай палітычнай ізаляцыі, у якую ён трапіў пасля серыі гучных палітычных скандалаў, пасля [[Забойства Георгія Гангадзэ|справы Гангадзэ]] і скандалу з продажам Іраку радыёлакацыйных сістэм «[[Кальчуга (станцыя радыётэхнічнай разведкі)|Кальчуга]]»<ref>Евгений Марчук, в 2003 министр обороны: «Украина тогда попала в изоляцию своеобразную, это правда. И с „кассетным“ скандалом, и с „кольчужным“ скандалом»<br />[http://podrobnosti.ua/projects/independence20/2011/08/16/786256.html «Наши 20»: Год 2003-й] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141011051041/http://podrobnosti.ua/projects/independence20/2011/08/16/786256.html |date=11 кастрычніка 2014 }} // «Подробности-ТВ» от 16 августа 2011</ref>. У сярэдзіне мая стала вядома, што [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны]] плануе разглядзець пытанне аб накіраванні ўкраінскага батальёна ў склад сіл міжнароднай кааліцыі ў Іраку<ref>Владимир Замятин. [http://www.day.kiev.ua/20720/ «Реальная политика»: время выбора] // «День» от 14 мая 2003</ref>. 1 чэрвеня пасол ЗША ва Украіне Карлас Паскуаль паведаміў у эфіры тэлеканала УТ-1, што афіцыйны Вашынгтон гатовы аплаціць частку выдаткаў на ўдзел украінскіх вайскоўцаў у ваеннай аперацыі<ref>[http://courier.com.ua/globalnye_novosti/ssha_gotovy_oplatit_chast_rashodov_ukrainskih_voennyh_v_irake/ США готовы оплатить часть расходов украинских военных в Ираке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304123617/http://courier.com.ua/globalnye_novosti/ssha_gotovy_oplatit_chast_rashodov_ukrainskih_voennyh_v_irake/ |date=4 сакавіка 2016 }} // интернет-газета «Курьер. UA» от 3 июня 2003</ref>. 5 чэрвеня [[Вярхоўная Рада Украіны]] ратыфікавала ўказ прэзідэнта аб удзеле ўкраінскіх войскаў у кампаніі<ref name="autogenerated1">[http://www.newsru.ru/arch/world/01mar2005/irkukr.html Украина начнет выводить свои войска из Ирака 15 марта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130731190707/http://www.newsru.ru/arch/world/01mar2005/irkukr.html |date=31 ліпеня 2013 }} // NEWSRU.COM от 1 марта 2005 (ред. от 2 марта 2005)</ref>. Супраць галасавалі фракцыі [[Камуністычная партыя Украіны|камуністаў]] і [[Сацыялістычная партыя Украіны|сацыялістаў]]. Фракцыя [[Віктар Андрэевіч Юшчанка|Віктара Юшчанкі]] «[[Наша Украіна — Народная самаабарона|Наша Украіна]]» падтрымала рашэнне аб адпраўцы вайскоўцаў. Асновай украінскага кантынгенту ў Іраку стала 5-я асобная механізаваная брыгада (1333 салдаты, 228 сяржантаў, 111 прапаршчыкаў і 270 афіцэраў), укамплектаваная на добраахвотнай аснове<ref>[http://podrobnosti.ua/power/2003/06/18/64344.html Бригада украинских миротворцев укомплектована для отправки в Ирак] // «Подробности. UA» от 18 июня 2003</ref>. Перад перадыслакацыяй у Ірак частка афіцэраў штаба дывізіі ўдзельнічала ў сумесных вучэннях шматнацыянальных сіл у раёне горада [[Шчэцін]]. Пры падрыхтоўцы да аперацыі было ўстаноўлена, што існая ў савецкі час сістэма падрыхтоўкі новых ваенных перакладчыкаў разбурана ў 1990 годзе, а тыя, што ёсць на ўліку міністэрства абароны ўжо не падыходзяць паводле ўзросту і стану здароўя. Гэты факт прымусіў уключыць склад кантынгенту былі ўключаны сем грамадзянскіх асоб (перакладчыкі, якія валодалі [[Арабская мова|арабскай мовай]])<ref>Ю. Лавров. Війна в її перекладі // журнал "Військо України", № 5 (152), 2013. стор.23-25</ref>. 21 ліпеня з порта ў горадзе [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]] у [[Кувейт]] выйшаў турэцкі карабель з 288 адзінкамі вайсковай тэхнікі на борце (60 бронетранспарцёр [[БТР-80]], 11 бронемашын [[БРДМ-2]], 217 аўтамабіляў розных тыпаў і іншая спецыяльная тэхніка). 31 ліпеня прэзідэнт Украіны Леанід Кучма пастанавіў перадыслакаваць з Кувейта ў Ірак 19-ы асобны ўкраінскі батальён радыяцыйнай, хімічнай і бактэрыялагічнай абароны (450 вайскоўцаў)<ref>Евгений Александров. [http://ria.ru/society/20030731/413965.html Украинский батальон химзащиты переведут из Кувейта в Ирак] // РИА «Новости» от 31 июля 2003</ref>. Таксама кантынгенту былі вылучаны камплекты разведвальна-сігналізацыйнай апаратуры 1К18 «Рэал-У» і 1К124 «Табун»<ref>І. M. Сащук, І. В. Корниєнко. Розвідувально-сигналізаційні пристрої та особливості їх застосування // Перспективи розвитку озброєння та військової техніки Сухопутних військ: Збірник тез доповідей Міжнародної науково-технічної конференції (Львів, 11-12 травня 2017 року). Львів, НАСВ, 2017. стор.108-109</ref>. 7—10 жніўня ваеннаслужачыя кантынгенту былі дастаўлены ў Ірак і Кувейт з [[Кіеў|Кіева]] і Нікалаева на самалётах [[Іл-76]] кампаніі УАТК<ref>[http://podrobnosti.ua/72334-pervaja-kolonna-ukrainskih-mirotvortsev-pribyla-k-mestu-postojannoj-dislokatsii-v-irake.html Первая колонна украинских миротворцев прибыла к месту постоянной дислокации в Ираке] // "Подробности.UA" от 13 августа 2003</ref>. У якасці жэсту ў адказ Джордж Буш паабяцаў Украіне падтрымку «на шляху інтэграцыі ў еўрапейскія і еўраатлантычныя структуры». == Склад == * [[19-ы асобны батальён РХБА (Украіна)|19-ы асобны батальён радыяцыйнай, хімічнай, біялагічнай абароны]] * [[5-я асобная механізаваная брыгада (Украіна)|5-я асобная механізаваная брыгада]] * [[6-я асобная механізаваная брыгада (Украіна)|6-я асобная механізаваная брыгада]] * [[7-я асобная механізаваная брыгада (Украіна)|7-я асобная механізаваная брыгада]] * [[81-я тактычная група (Украіна)|81-я тактычная група]] == Міратворчая місія == [[File:Members of the Ukrainian Army’s 19th CBRN-Battalion maintaining decontamination skills in Support of Operation Iraqi Freedom at Camp Arifjan, in KUWAIT on August 3rd 2003.jpg|thumb|250px|Байцы батальёна хімабароны абеззаражваюць грузавік у Кувейце.]] [[File:Зайчук в Іраці.jpg|thumb|250px|Афіцэр украінскай арміі А.Зайчук разам з іракскімі ваеннымі.]] === Дзейнасць у 2003—2005 === Украінская механізаваная брыгада паступіла ў падпарадкаванне камандавання шматнацыянальнай дывізіі «Цэнтр-Поўдзень», якая мела ў сваёй аснове польскі кантынгент<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/75897-ukraina-i-polsha-dogovorilis-o-podchinenii-ukrainskih-mirotvorcev-polskomu-komandovaniyu-v-irake Украина и Польша договорились о подчинении украинских миротворцев польскому командованию в Ираке] // «Корреспондент. NET» от 28 июля 2003</ref>, і была дыслакавана ў правінцыі Васіт ў 140 км ад [[Багдад]]а. Украінскія вайскоўцы выконвалі задачы на ірана-іракскай мяжы, у населеных пунктах Эль-Кут, Эль-Хай, Эс-Сувайра, Вавілон, Багдад, на пункце пераходу «Арафат» (форт Бадра). У цэлым, у перыяд са жніўня 2003 года па сакавік 2005, у Іраку знаходзілася каля 1600 украінскіх вайскоўцаў (у тым ліку 14 жанчын) і больш за 2000 адзінак тэхнікі<ref name=autogenerated1 /><ref>Влад Абрамов. [http://www.segodnya.ua/ukraine/vojna-hlazami-mirotvortsev.html Война глазами миротворцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141226145653/http://www.segodnya.ua/ukraine/vojna-hlazami-mirotvortsev.html |date=26 снежня 2014 }} // «Сегодня. UA» от 29 мая 2010</ref>. Да пачатку красавіка 2005 года колькасць кантынгенту павялічалася да 1650 чалавек<ref>[http://lenta.ru/news/2005/04/04/troops/ США дали добро на вывод украинских войск из Ирака] // LENTA.RU от 4 апреля 2005</ref>. Расходы складалі каля 20 млн долараў ЗША на год<ref>Украина // «Зарубежное военное обозрение», № 8 (689), 2004. стр.75</ref>. Як паведаміў у інтэрв’ю намеснік камандзіра 19-га батальёна Алег Кузняцоў, іх вайскоўцы былі самымі «таннымі» з усіх 34 краін кааліцыі. Штомесячнае грашовае забеспячэнне ўкраінскіх байцоў складала 500—600 долараў для радавых салдат, 800—900 долараў для прапаршчыкаў і 1000—1200 для афіцэраў<ref>Світлана Федас. [http://www.rivnepost.rv.ua/showarticle.php?art=007794 Ірак: погляд зблизька] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141205071649/http://www.rivnepost.rv.ua/showarticle.php?art=007794 |date=5 снежня 2014 }} // «Рівне вечірнє», № 38 от 25 мая 2005</ref>. Украінскія ваенныя неаднаразова падвяргаліся нападам і асабіста здзяйснялі аперацыі супраць паўстанцаў. Ім супрацьстаялі шыіцкая групоўка «[[Армія Махдзі]]» і партыя [[Баас]]. Так, у пачатку верасня 2003 года, у горадзе Эс-Сувейра была зроблена першая спроба атакі ўкраінскага патруля — у выніку выбуху фугаса з дыстанцыйным кіраваннем нязначныя пашкоджанні атрымаў аўтамабіль, але асабісты склад не пацярпеў<ref>[http://lenta.ru/iraq/2003/09/05/ukrainian/ Иракским партизанам не удалось взорвать украинский патруль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160428131421/https://lenta.ru/iraq/2003/09/05/ukrainian/ |date=28 красавіка 2016 }} // LENTA.RU от 5 сентября 2003</ref>. Першы бой ваенных адбыўся ўвечары 28 кастрычніка 2003 у раёне горада Эс-Сувейра, калі быў атакаваны патруль 5-й амехбр<ref>Константин Шруб. [http://dv-gazeta.info/old/4/mirnoe-bremja.html Мирное бремя] // газета «Днепр вечерний» от 15 февраля 2013</ref> (14 ваеннаслужачых на двух БТР-80). Пад бронемашынай былі ўзарваны тры фугасы, а затым патруль абстралялі з РПГ-7. У выніку былі паранены 7 вайскоўцаў і пашкоджаны абодва БТР-80<ref>[http://lenta.ru/iraq/2003/10/29/ukraine/ В Ираке обстрелян украинский патруль. Ранены семеро военнослужащих] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160530124728/https://lenta.ru/iraq/2003/10/29/ukraine/ |date=30 мая 2016 }} // LENTA.RU от 29 октября 2003</ref>. Самым значным баявым сутыкненнем для ўкраінскіх сіл стала [[Бітва за Эль-Кут (2004)|бітва за Эль-Кут]] у красавіку 2004 года<ref>[http://www.gur.mil.gov.ua/ua/content/hot-april-2004.html Спекотний квітень 2004-го]</ref><ref>[http://ak-inzt.net/ukrarmy/918-05-04-2012 6-го апреля 2004-го года ВС Украины понесли свою первую боевую потерю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131224104350/http://ak-inzt.net/ukrarmy/918-05-04-2012 |date=24 снежня 2013 }}</ref>. Каб пазбегнуць варожага праслухоўвання, украінскія вайскоўцы размаўлялі па рацыі толькі [[Украінская мова|па-ўкраінску]], выкарыстоўваючы код украінскіх слоў, бо паўстанцы разумелі англійскую і рускую. Паводле слоў экс-прэс-сакратара міністра абароны Украіны Андрэя Лысенкі, «''украінская мова выратавала жыццё ўкраінскіх салдат''»<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=ut5x4EM9at0 Арсенал: Україна в Іракській війні]</ref>. Разам з тым, ваенныя займаліся размініраваннем тэрыторыі, падчас чаго паспяхова выкарыстоўваўся камплект перадатчыкаў перашкод радыёкіраванай мін РП-377 АМ<ref>Роман Побережнюк. [http://2000.net.ua/2000/derzhava/vooruzhenie/45444 «Включаем помеху!»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100917172109/http://2000.net.ua/2000/derzhava/vooruzhenie/45444 |date=2010-09-17 }} // еженедельник «2000», № 7 (449) от 13 — 19 февраля 2009</ref>. Афіцэрамі групы псіхалагічных аперацый пры 5-й механізаванай брыгадзе былі складзены і надрукаваны пяць відаў улётак для мясцовага насельніцтва ў раёне дзейнасці ўкраінскага кантынгенту. Акрамя таго, для вайскоўцаў ўкраінскага кантынгенту выпускалася газета «Миротворець»<ref>А. Р. Підлісний. Методи інформаційно-психологічного впливу на військовослужбовців українського миротворчого контингенту в Іраку (2003—2005 рр.) // «Сухопутні війська Збройних Сил України: 20 років миротворчої діяльності». Матеріали доповідей науково-практичної конференції (25 жовтня 2012 р.). Львів, друкарня Академії сухопутних військ ім. гетьмана Петра Сагайдачного, 2012 стор.188-192</ref>. === Вывад кантынгенту === У маі 2004 Вярхоўная Рада на закрытым пасяджэнні абмеркавала пытанне аб вывадзе войск. Былі разгледжаны некалькі прапаноў, якія падтрымалі ад 116 да 160 дэпутатаў фракцый КПУ, СПУ, БЮТ і часткі «Нашай Украіны». Дэпутаты патрабавалі ад прэзідэнта прыняць рашэнне аб тэрміновым вывадзе ўкраінскіх вайскоўцаў з Ірака<ref>[http://www.pravda.com.ua/ru/news/2004/5/19/9345.htm На закрытом заседании парламента Марчук сидит в кресле Януковича]{{Недаступная спасылка}} // «Украинская правда» от 19 мая 2004</ref>. 11 студзеня 2005, паводле ініцыятывы лідара Камуністычнай партыі Украіны П. Н. Сіманенкі, Вярхоўная Рада прыняла пастанову, у якой прэзідэнту было прапанавана неадкладна вярнуць ўкраінскіх міратворцаў на радзіму: ''«У сувязі з небяспечным абвастрэннем ваенна-палітычнай абстаноўкі ў Іраку і ахвярамі сярод украінскіх вайскоўцаў прапануецца лічыць немэтазгодным далейшае знаходжанне падраздзяленняў узброеных сіл Украіны ў гэтай краіне»''<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/537939 Украина выведет войска из Ирака] // «Коммерсантъ», № 2 (3086) от 12 января 2005</ref>. За рашэнне прагаласавалі 308 дэпутатаў<ref>Илья Жегулев. [http://www.gazeta.ru/2005/01/11/oa_144718.shtml Украина выходит из войны] // GAZETA.RU от 11 января 2005</ref>. Рашэнне аб падрыхтоўцы да вываду ўкраінскага кантынгенту прыняў Леанід Кучма. Ужо 15 сакавіка 2005 пачаўся паэтапны вывад ўкраінскага кантынгенту. 27 снежня ён завяршыўся. === Дзейнасць у 2005—2008 === Пасля вываду з Ірака ўкраінскага міратворчага кантынгенту, у краіне засталіся каля 50 украінскіх ваенных саветнікаў і інструктараў<ref name=autogenerated2>Юлия Москаленко. [http://www.kommersant.ua/doc/1700260/print В Ираке ранены двое украинских военных] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131224113358/http://www.kommersant.ua/doc/1700260/print |date=24 снежня 2013 }} // «Коммерсантъ. UA» — Лента новостей (Украина) от 17.07.2006</ref> (каля 30 афіцэраў УС, да 10 прадстаўнікоў памежнай службы, і каля 10 прадстаўнікоў міністэрства ўнутраных спраў Украіны<ref>[http://ria.ru/incidents/20051110/42052450.html Гриценко: в Ираке останутся 50 украинских военных] // РИА «Новости» от 10 ноября 2005</ref>). У красавіку 2008 года прэзідэнт Украіны Юшчанка адправіў у Ірак 15 вайскоўцаў і работнікаў міністэрства абароны Украіны для ўдзелу ў Місіі [[ААН]]<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/events/431439-yushchenko-napravil-mirotvorcev-v-irak Ющенко направил миротворцев в Ирак] // «Корреспондент. NET» от 11 апреля 2008</ref>. 24 снежня 2008 года апошнія 29 чалавек украінскага міратворчага персаналу завяршылі міратворчую місію ў Іраку ў складзе кааліцыйных сіл і вярнуліся ва Украіну<ref>[http://podrobnosti.ua/power/2009/06/22/610830.html Ирак поблагодарил Украину за миротворцев] // «Подробности. UA» от 22 июня 2009</ref>, аднак у Іраку засталіся 10 ўкраінскіх афіцэраў у складзе трэніровачнай місіі [[НАТА]]<ref>[http://archive.mignews.com.ua/articles/342381.html Украинских миротворцев в Ираке станет больше?]{{Недаступная спасылка}}// MIGNEWS.COM от 3 марта 2009</ref>. == Місія НАТА == Па стане на студзень 2010 года, у складзе трэніровачнай місіі НАТА ў Багдадзе і на базе Тадж (35 км на поўнач ад Багдаду) было 8 украінцаў<ref>Павел Прохоренко. [http://kp.ua/daily/190110/210905/ «В Ираке бойцы „Альфы“ получают меньше других, а служат дольше»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131224102231/http://kp.ua/daily/190110/210905/ |date=24 снежня 2013 }} // «Комсомольская правда в Украине» от 19 января 2010</ref>, у снежні 2011 года — 9 ваеннаслужачых<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/events/1294006-do-konca-goda-irak-ostavyat-vse-ukrainskie-voennye До конца года Ирак оставят все украинские военные] // «Корреспондент. NET» от 13 декабря 2011</ref>, па стане на 24 ліпеня 2013 года — 6 афіцэраў<ref>[http://www.mil.gov.ua/index.php?part=peacekeeping&lang=en Current participation of the Armed Forces Of Ukraine in peacekeeping operations] / официальный сайт Министерства обороны Украины</ref>. У цэлым, за ўвесь перыяд удзелу ў аперацыі NTM-I, украінскія ваенныя саветнікі і інструктары правялі заняткі па павышэнні кваліфікацыі і падрыхтоўцы з 400 афіцэрамі іракскай арміі і навучылі 575 старшых сяржантаў і сяржантаў<ref>О. М. Мильченко, Д. С. Каменцев. Історія участі Збройних Сил України в операції коаліційних сил «Свобода Іраку» // «Сухопутні війська Збройних Сил України: 20 років миротворчої діяльності». Матеріали доповідей науково-практичної конференції (25 жовтня 2012 р.). Львів, друкарня Академії сухопутних військ ім. гетьмана Петра Сагайдачного, 2012 стор.183-185</ref>. == Вынікі == [[File:Kyiv, Ukraine 966 Army Museum (59) (5869468555).jpg|thumb|250px|Стэнд місіі ў Іраку ў кіеўскім музеі арміі.]] Толькі да канца 2003 года вайскоўцы ўкраінскага кантынгенту ў Іраку зрабілі дагляд 39 245 грамадзянскіх асоб і 12 862 аўтамашыны, затрымалі 3933 чалавекі, выявілі і канфіскавалі 2 мінамёты, 5 ПТКР, 3 ЗРК «Роланд», 1 ПЗРК «Страла-2М», 11 гранатамётаў, 358 адзінак стралковай зброі, 76 ручных гранат, 63 кг тратылу, 17 метраў вогнеправоднага шнура, 164 дэтанатара, значную колькасць боепрыпасаў (374 артылерыйскія снарады, 8 мінамётных мін, 55 365 патронаў) і 0,8 кг наркотыкаў<ref name=autogenerated9>к. іст. н., підполковник Олег Луник. Миротворча місія 5-ої окремої механізованої бригади України в Республіці Ірак // журнал «Воєнна історія» № 4—6 за 2004 р.</ref>. Падчас місіі ўкраінскія вайскоўцы спрыялі будаўніцтву 14 школ, рамонту 7 дзіцячых садкоў, 4 магістраляў і 3 ліній электраперадачы. Былі адноўлены 4 аб’екты водазабеспячэння, а амаль 50 000 мясцовых жыхароў атрымалі медыцынскую дапамогу<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gAGImQlblvI Ирак: на украинской волне.]</ref>. Па стане на 11 снежня 2008 года, праз Ірак прайшлі каля 5 тыс. украінскіх вайскоўцаў<ref>Sgt. Rodney Foliente. [http://www.army.mil/article/15056/ukrainians-complete-mission-in-iraq/ Ukrainians complete mission in Iraq] / официальный сайт армии США от 11 декабря 2008</ref>. За ўвесь перыяд місіі загінулі 18 украінскіх і звыш за 40 атрымалі раненні<ref>[http://www.pravda.ru/news/world/29-12-2005/72486-0/ Украинские войска окончательно покидают Ирак] // «Правда. RU» от 29 декабря 2005</ref>. Акрамя таго, мелі месца небаявыя санітарныя страты (захварэўшымі)<ref name=autogenerated9 /><ref name=autogenerated10>[http://www.segodnya.ua/oldarchive/c2256713004f33f5c2256eaf0039ce89.html «Нас, как пацанов, кинули, хоть в Иностранный легион подавайся. Там хоть буду знать, за что воюю…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161110044813/http://www.segodnya.ua/oldarchive/c2256713004f33f5c2256eaf0039ce89.html |date=10 лістапада 2016 }} // газета «Сегодня», № 128 (1772) от 11 июня 2004</ref>. Пры медыцынскім абследаванні вайскоўцаў былі выяўлены выпадкі нервова-псіхічных і іншых стрэсавых расстройстваў<ref>А. А. Озерянський, А. В. Швець, І. А. Лук'янчук. Дезаптаційний синдром у військовослужбовців українського миротворчого контингенту // журнал "Наука і оборона", № 3, 2006. стор.43-48</ref>. Пяць параненых вайскоўцаў украінскага кантынгенту, якія праходзілі лячэнне ў ваенным шпіталі ЗША ў горадзе Ланштуль (ФРГ) у выніку лячэння з інтэнсіўным ужываннем наркатычных прэпаратаў, пасля вяртання ва Украіну і медыцынскага абследавання ў Кіеве былі прызнаны нарказалежнымі<ref>Ирак // «Зарубежное военное обозрение», № 1 (682), 2004. Стр. 51-52</ref>. Па вопыце ўдзелу ў баявых дзеяннях у Іраку некалькі БТР-80 украінскага кантынгенту былі мадэрнізаваны — на іх усталявалі мацаванне для ўстаноўкі аўтаматычнага гранатамёта [[АГС-17]] і супрацькумуляціўныя экраны<ref>Сергей Александров. [http://vpk-news.ru/articles/1816 Декларации и возможности. Бронетанковая отрасль Украины на внешнем рынке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150517015128/http://vpk-news.ru/articles/1816 |date=17 мая 2015 }} // «Военно-промышленный курьер», № 45 (112) от 30 ноября 2005</ref>. == Асобы == * [[Анатоль Саўціевіч Пушнякоў]] — камандуючы ўкраінскім кантынгентам. * [[Алег Віктаравіч Гуляк]] — камандзір 72-га асобнага механізаванага батальёна. === Спіс памерлых === * Сяржант [[Юрый Анатольевіч Койдан]] — ДТЗ * Сяржант [[Сяргей Пятровіч Суслоў]] — неасцярожнае абыходжанне са зброяй * Капітан [[Аляксей Віктаравіч Бандарэнка]] — самагубца * Радавы [[Руслан Андрэевіч Андрашчук]]— ад траўмы * Радавы [[Канстанцін Уладзіміравіч Міхалёў]]— ад траўмы * Радавы [[Яраслаў Яраслававіч Злачэўскі]] — ад траўмы * Старэйшы сяржант [[Раман Аляксандравіч Генсэрскі]] — самагубца * Капітан [[Юрый Віктаравіч Іваноў]] — выбух міны * Падпалкоўнік [[Алег Валянцінавіч Ціханаў]] — ДТЗ * Падпалкоўнік [[Алег Віктаравіч Маціжаў]] — выбух выбухоўкі * Капітан [[Юрый Міхайлавіч Заграй]] — выбух выбухоўкі * Капітан [[Сяргей Мікалаевіч Андрушчанка]] — выбух выбухоўкі * Капітан [[Валерый Віктаравіч Бражэўскі]] — выбух выбухоўкі * Прапаршчык [[Аляксандр Іванавіч Кацарскі]] — выбух выбухоўкі * Старшы сяржант [[Андрэй Анатольевіч Сітнікаў]] — выбух выбухоўкі * Старшы сяржант [[Віра Іванаўна Петрык]] — выбух выбухоўкі * Старшы прапаршчык [[Уладзімір Мікалаевіч Сядой]] — выбух выбухоўкі * Палкоўнік [[Раман Яраслававіч Сярэдніцкі]] — сардэчны прыступ == Зноскі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * [http://www.e-reading.club/book.php?book=95320 Война в Ираке глазами украинского миротворца. Без цензуры и прикрас] (ссылка 2 сентября 2016) * [https://web.archive.org/web/20110819083012/http://5ombr.net/ Сайт 5-й отдельной механизированной бригады] * [http://icasualties.org/Iraq/Nationality.aspx?hndQry=UKR Список погибших в Ираке украинских военнослужащих] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160219233022/http://icasualties.org/iraq/Nationality.aspx?hndQry=UKR |date=19 лютага 2016 }} / сайт iCasualties.org (англ.) * Павел Саенко. [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/Iraq/Articles/3.htm Фоторепортаж: Ирак глазами переводчика роты] * [https://web.archive.org/web/20140416181136/http://podrobnosti.ua/projects/onthefront/2005/08/03/231826.html На линии огня. «Миссия выполнена»] // «Подробности. UA» от 3 августа 2005 {{іракская вайна}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Украіны]] [[Катэгорыя:Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2003 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2008 годзе]] juhdc3ltjt6k4lzyxjcpfhfen2d5hom 0 638692 5141939 4644441 2026-05-15T17:06:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141939 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Удзелаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Глыбоцкі раён]] |Уключае = 35 населеных пунктаў |Сталіца = [[Удзела]] |Датаўтварэння = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2431 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Удзелаўскі сельсавет (Глыбоцкі раён).svg |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/udelovskij/ |Заўвагі = }} '''У́дзелаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Удзела]]. Утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе Глыбоцкага раёна [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]] [[БССР]] шляхам аб’яднання скасаваных [[Літоўшчынскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Літоўшчынскага]] і [[Верхненскі сельсавет|Верхненскага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. 20 мая 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Мосарскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Мосарскага сельсавета]], у склад [[Мамайскі сельсавет|Мамайскага сельсавета]] перададзена вёска [[Марцыбыліна]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Удзелаўскага сельсавета 39 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|44}}</ref>. 6 снежня 2007 года скасавана вёска [[Міхальцы]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-309/2010_309_9_36432.pdf Решение Глубокского районного Совета депутатов от 6 декабря 2007 г. № 42 Об упразднении и переименовании сельских населенных пунктов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421203154/https://www.pravo.by/pdf/2010-309/2010_309_9_36432.pdf|date=21 красавіка 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2883 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 88,2 % — [[беларусы]], 7,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 3,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2431 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С. Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Глыбоцкі раён}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе]] 7o2xs9qfygshwzjibmppvcm6rsvlo5q 0 638749 5141988 4644442 2026-05-15T18:30:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141988 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Узрэцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Глыбоцкі раён]] |Уключае = 24 населеныя пункты |Сталіца = [[Пятроўшчына (Узрэцкі сельсавет)|Пятроўшчына]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 766 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Узрэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён).svg |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/uzrechskij/ |Заўвагі = }} '''Узрэ́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Пятроўшчына (Узрэцкі сельсавет)|Пятроўшчына]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Глыбоцкага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Узрэчча (Глыбоцкі раён)|Узрэчча]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]], з 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Узрэцкага сельсавета 24 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|44}}</ref>. У 1990 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Пятроўшчына. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1017 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,3 % — [[беларусы]], 2,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,3 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 766 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Узрэцкі сельсавет}} {{Глыбоцкі раён}} [[Катэгорыя:Узрэцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] a59zdp64rw27oicms0fng90n5h6h4xy 0 638893 5142156 5113610 2026-05-16T00:30:39Z Pabojnia 135280 /* Лаўрэаты */ афармленне 5142156 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды | Назва = Прыз журы Канскага кінафестывалю | Дата заснавання = 1946 | Статус = уручаецца }} '''Прыз журы''' ({{lang-fr|Prix du Jury}}) — трэцяя па значнасці ўзнагарода асноўнага конкурсу [[Канскі кінафестываль|Канскага кінафестывалю]] пасля «[[Залатая пальмавая галіна|Залатой пальмавай галіны]]» і [[Гран-пры (Канскі кінафестываль)|Гран-пры]]. Узнагарода была ўпершыню прысуджана ў 1946 годзе пад назвай «Прыз міжнароднага журы». У 1951—1959, 1961—1966, 1995—1996 гадах узнагарода насіла назву «Спецыяльны прыз журы». У 1960 годзе, 1969—1995 гадах і з 1997 года па сённяшні дзень узнагарода носіць назву «Прыз журы». Тройчы ўзнагароду атрымлівалі [[Кен Лоўч]] ([[Канскі кінафестываль 1990|1990]], [[Канскі кінафестываль 1993|1993]], [[Канскі кінафестываль 2012|2012]]) і [[Андрэа Арнольд]] ([[Канскі кінафестываль 2006|2006]], [[Канскі кінафестываль 2009|2009]], [[Канскі кінафестываль 2016|2016]]). Двойчы лаўрэатамі станавіліся [[Рэнэ Клеман]] ([[Канскі кінафестываль 1946|1946]], [[Канскі кінафестываль 1954|1954]]), [[Мікеланджэла Антаніёні]] ([[Канскі кінафестываль 1960|1960]], [[Канскі кінафестываль 1962|1962]]), {{нп5|Масакі Кабаясі||en|Masaki Kobayashi}} ([[Канскі кінафестываль 1963|1963]], [[Канскі кінафестываль 1965|1965]]), {{нп5|Саміра Махмальбаф||en|Samira Makhmalbaf}} ([[Канскі кінафестываль 2000|2000]], [[Канскі кінафестываль 2003|2003]]), {{нп5|Апічатпонг Вірасетакул||en|Apichatpong Weerasethakul}} ([[Канскі кінафестываль 2004|2004]], [[Канскі кінафестываль 2021|2021]]). == Лаўрэаты == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom:2px" |- ! Год !! Фільм !! Рэжысёр(ы) !! {{abbr|Кр.|крыніцы|0}} |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1946|1946]] || «[[Бітва на рэйках]]» || [[Рэнэ Клеман]] || |- | align="center" | 1947—1950 || colspan="2" | Не прысуджаўся || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1951|1951]] || «[[Усё пра Еву]]» || [[Джозеф Леа Манкевіч]] || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1952|1952]] || «{{нп5|Мы ўсе забойцы||en|We Are All Murderers}}» || {{нп5|Андрэ Каят||en|André Cayatte}} || |- | align="center" | 1953 || colspan="2" | Не прысуджаўся || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1954|1954]] || «{{нп5|Масье Рыпуа||en|Knave of Hearts (film)}}» || [[Рэнэ Клеман]] || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1955|1955]] || «{{нп5|Страчаны кантынент (фільм, 1954)|Страчаны кантынент|en|Lost Continent (1955 film)}}» || {{нп5|Энрыка Грас||en|Enrico Gras}}, {{нп5|Джорджа Мосер||en|Giorgio Moser}}, {{нп5|Леанарда Бонцы||en|Leonardo Bonzi}} || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1956|1956]] || «{{нп5|Таямніца Пікаса||en|The Mystery of Picasso}}» || [[Анры-Жорж Клузо]] || |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 1957|1957]] || «{{нп5|Канал (фільм, 1957)|Канал|en|Kanał}}» || [[Анджэй Вайда]] || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Сёмая пячатка||en|The Seventh Seal}}» || [[Інгмар Бергман]] |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1958|1958]] || «{{нп5|Мой дзядзька||en|Mon Oncle}}» || {{нп5|Жак Таці||en|Jacques Tati}} || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1959|1959]] || «{{нп5|Зоркі (фільм)|Зоркі|en|Stars (film)}}» || [[Конрад Вольф]] || |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 1960|1960]] || «{{нп5|Прыгода (фільм)|Прыгода|en|L'Avventura}}» || [[Мікеланджэла Антаніёні]] || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Ключ (фільм, 1959)|Ключ|en|Odd Obsession}}» || {{нп5|Кон Іцікава||en|Kon Ichikawa}} |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1961|1961]] || «{{нп5|Маці Іаана ад анёлаў||en|Mother Joan of the Angels}}» || {{нп5|Ежы Кавалеровіч||en|Jerzy Kawalerowicz}} || |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 1962|1962]] || «{{нп5|Працэс Жанны д’Арк||en|The Trial of Joan of Arc}}» || [[Рабер Брэсон]] || rowspan="2" | |- | «[[Зацьменне (фільм, 1962)|Зацьменне]]» || [[Мікеланджэла Антаніёні]] |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 1963|1963]] || «[[Харакіры (фільм, 1962)|Харакіры]]» || {{нп5|Масакі Кабаясі||en|Masaki Kobayashi}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Вось прыйдзе кот||en|The Cassandra Cat}}» || {{нп5|Войцех Ясны||en|Vojtěch Jasný}} |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1964|1964]] || «{{нп5|Жанчына ў пясках (фільм)|Жанчына ў пясках|en|Woman in the Dunes}}» || {{нп5|Хіросі Тэсігахара||en|Hiroshi Teshigahara}} || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1965|1965]] || «{{нп5|Кайдан (фільм, 1964)|Кайдан|en|Kwaidan (film)}}» || {{нп5|Масакі Кабаясі||en|Masaki Kobayashi}} || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1966|1966]] || «{{нп5|Альфі (фільм, 1966)|Альфі|en|Alfie (1966 film)}}» || {{нп5|Льюіс Гілберт||en|Lewis Gilbert}} || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1967|1967]] || colspan="2" | Не прысуджаўся || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1968|1968]] || colspan="2" style="background-color:#EFD; padding-left:5%" | Фестываль быў перарваны ў знак салідарнасці з пратэстным рухам студэнтаў і рабочых «{{нп5|Май 1968||en|May 68}}». || <ref name="Reuters, Cannes History" /> |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1969|1969]] || «{{нп5|Дзэта (фільм)|Дзэта|en|Z (1969 film)}}» || {{нп5|Коста-Гаўрас||en|Costa-Gavras}} || |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 1970|1970]] || «{{нп5|Сокалы (фільм)|Сокалы|en|The Falcons (film)}}» || {{нп5|Іштван Гааль||en|István Gaál}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Клубнічная заява (фільм)|Клубнічная заява|en|The Strawberry Statement (film)}}» || {{нп5|Сцюарт Хагман||en|Stuart Hagmann}} |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 1971|1971]] || «{{нп5|Любоў (фільм, 1971)|Любоў|en|Love (1971 film)}}» || {{нп5|Карай Мак||en|Károly Makk}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Джо Хіл (фільм)|Джо Хіл|en|Joe Hill (film)}}» || [[Бу Відэрберг]] |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1972|1972]] || «{{нп5|Бойня нумар пяць (фільм)|Бойня нумар пяць|en|Slaughterhouse-Five (film)}}» || {{нп5|Джордж Рой Хіл||en|George Roy Hill}} || |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 1973|1973]] || «{{нп5|Санаторый пад клепсідрай (фільм)|Санаторый пад клепсідрай|en|The Hourglass Sanatorium}}» || [[Войцех Ежы Хас]] || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Запрашэнне (фільм, 1973)|Запрашэнне|en|The Invitation (1973 film)}}» || {{нп5|Клод Гарэта||en|Claude Goretta}} |- | align="center" | 1974—1979 || colspan="2" | Не прысуджаўся || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1980|1980]] || «{{нп5|Канстанта (фільм)|Канстанта|en|The Constant Factor}}» || [[Кшыштаф Занусі]] || |- | align="center" | 1981—1982 || colspan="2" | Не прысуджаўся || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1983|1983]] || «{{нп5|Харыдж (фільм)|Харыдж|en|Kharij}}» || [[Мрынал Сен]] || |- | align="center" | 1984 || colspan="2" | Не прысуджаўся || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1985|1985]] || «{{нп5|Палкоўнік Рэдль||en|Colonel Redl}}» || {{нп5|Іштван Саба||en|István Szabó}} || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1986|1986]] || «{{нп5|Тэрэза (фільм, 1986)|Тэрэза|en|Thérèse (film)}}» || {{нп5|Ален Кавалье||en|Alain Cavalier}} || |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 1987|1987]] || «{{нп5|Яркае святло||en|Yeelen}}» || {{нп5|Сулейман Сісе||en|Souleymane Cissé}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Сінран: Шлях да чысціні||en|Shinran: Path to Purity}}» || {{нп5|Рэнтаро Мікуні||en|Rentarō Mikuni}} |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1988|1988]] || «[[Кароткі фільм пра забойства]]» || [[Кшыштаф Кеслёўскі]] || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1989|1989]] || «{{нп5|Ісус з Манрэаля||en|Jesus of Montreal}}» || [[Дэні Аркан]] || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1990|1990]] || «{{нп5|За завесай сакрэтнасці (фільм, 1990)|За завесай сакрэтнасці|en|Hidden Agenda (1990 film)}}» || [[Кен Лоўч]] || |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 1991|1991]] || «{{нп5|Еўропа (фільм, 1991)|Еўропа|en|Europa (film)}}» || [[Ларс фон Трыер]] || rowspan="2" | |- | «{{нп5|За бортам жыцця||en|Out of Life}}» || {{нп5|Марун Багдадзі||en|Maroun Bagdadi}} |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 1992|1992]] || «[[Сонца айвы]]» || [[Віктар Эрысэ]] || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Самастойнае жыццё||en|An Independent Life}}» || {{нп5|Віталь Яўгенавіч Канеўскі|Віталь Канеўскі|en|Vitali Kanevsky}} |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 1993|1993]] || «{{нп5|Лялькавод (фільм)|Лялькавод|en|The Puppetmaster (film)}}» || {{нп5|Хоу Сяосянь||en|Hou Hsiao-hsien}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Дождж з камянёў||en|Raining Stones}}» || [[Кен Лоўч]] |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1994|1994]] || «{{нп5|Каралева Марго (фільм, 1994)|Каралева Марго|en|La Reine Margot (1994 film)}}» || [[Патрыс Шэро]] || |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 1995|1995]] || «{{нп5|Не забывайся, што ты хутка памрэш||en|Don't Forget You're Going to Die}}» || {{нп5|Ксаўе Бавуа||en|Xavier Beauvois}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Карынгтан (фільм)|Карынгтан|en|Carrington (film)}}» || [[Крыстафер Хэмптан]] |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1996|1996]] || «{{нп5|Аўтакатастрофа (фільм)|Аўтакатастрофа|en|Crash (1996 film)}}» || [[Дэвід Кроненберг]] || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1997|1997]] || «{{нп5|Вестэрн (фільм, 1997)|Вестэрн|en|Western (1997 film)}}» || {{нп5|Мануэль Пур’е||en|Manuel Poirier}} || |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 1998|1998]] || «{{нп5|Зімовыя канікулы (фільм)|Зімовыя канікулы|en|Class Trip}}» || {{нп5|Клод Мілер||en|Claude Miller}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Святкаванне (фільм, 1998)|Святкаванне|en|Festen}}» || [[Томас Вінтэрберг]] |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 1999|1999]] || «{{нп5|Ліст (фільм, 1999)|Ліст|en|The Letter (1999 film)}}» || {{нп5|Мануэл дэ Алівейра||en|Manoel de Oliveira}} || |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 2000|2000]] || «{{нп5|Школьныя дошкі||en|Blackboards}}» || {{нп5|Саміра Махмальбаф||en|Samira Makhmalbaf}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Песні з другога паверху||en|Songs from the Second Floor}}» || [[Рой Андэрсан]] |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2001|2001]] || colspan="2" | Не прысуджаўся || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2002|2002]] || «{{нп5|Боскае ўмяшанне (фільм)|Боскае ўмяшанне|en|Divine Intervention (film)}}» || {{нп5|Эліа Сулейман||en|Elia Suleiman}} || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2003|2003]] || «{{нп5|У пяць гадзін папаўдні||en|At Five in the Afternoon}}» || {{нп5|Саміра Махмальбаф||en|Samira Makhmalbaf}} || |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 2004|2004]] || «{{нп5|Трапічная хвароба||en|Tropical Malady}}» || {{нп5|Апічатпонг Вірасетакул||en|Apichatpong Weerasethakul}} || rowspan="2" | |- | Актрыса {{нп5|Ірма Хол||en|Irma P. Hall}} за фільм «{{нп5|Забойцы лэдзі (фільм, 2004)|Забойцы лэдзі|en|The Ladykillers (2004 film)}}» || [[Браты Коэн]] |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2005|2005]] || «{{нп5|Шанхайскія мроі||en|Shanghai Dreams}}» || {{нп5|Ван Сяошуай||en|Wang Xiaoshuai}} || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2006|2006]] || «{{нп5|Чырвоная дарога (фільм)|Чырвоная дарога|en|Red Road (film)}}» || [[Андрэа Арнольд]] || |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 2007|2007]] || «{{нп5|Персопаліс (фільм)|Персеполіс|en|Persepolis (film)}}» || [[Маржан Сатрапі]], {{нп5|Венсан Парана||en|Vincent Paronnaud}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Ціхае святло||en|Silent Light}}» || {{нп5|Карлас Рэйгадас||en|Carlos Reygadas}} |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2008|2008]] || «{{нп5|Дзівосны (фільм, 2008)|Дзівосны|en|Il divo (film)}}» || [[Паала Сарэнціна]] || |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 2009|2009]] || «{{нп5|Смага (фільм, 2009)|Смага|en|Thirst (2009 film)}}» || {{нп5|Пак Чхан Ук||en|Park Chan-wook}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Акварыум (фільм, 2009)|Акварыум|en|Fish Tank (film)}}» || [[Андрэа Арнольд]] |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2010|2010]] || «{{нп5|Чалавек, які крычыць||en|A Screaming Man}}» || {{нп5|Махамат Салех Харун||en|Mahamat Saleh Haroun}} || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2011|2011]] || «{{нп5|Паліс||en|Polisse}}» || [[Майвен]] || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2012|2012]] || «{{нп5|Доля анёлаў||en|The Angels' Share}}» || [[Кен Лоўч]] || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2013|2013]] || «{{нп5|Які бацька, такі сын (фільм, 2013)|Які бацька, такі сын|en|Like Father, Like Son (2013 film)}}» || [[Хірокадзу Корээда]] || |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 2014|2014]] || «{{нп5|Бывай, мова||en|Goodbye to Language}}» || [[Жан-Люк Гадар]] || rowspan="2" | |- | «[[Мамачка (фільм, 2014)|Мамачка]]» || [[Ксаўе Далан]] |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2015|2015]] || «[[Лобстар (фільм)|Лобстар]]» || [[Ёргас Ланцімас]] || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2016|2016]] || «{{нп5|Амерыканская любка||en|American Honey (film)}}» || [[Андрэа Арнольд]] || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2017|2017]] || «[[Нелюбоў (фільм, 2017)|Нелюбоў]]» || [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]] || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2018|2018]] || «{{нп5|Капернаум (фільм)|Капернаум|en|Capernaum (film)}}» || {{нп5|Надзін Лабакі||en|Nadine Labaki}} || |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 2019|2019]] || «{{нп5|Бакураў (фільм)|Бакураў|en|Bacurau}}» || {{нп5|Клебер Мендонса Фильё||en|Kleber Mendonça Filho}}, {{нп5|Жуліана Дорнель||pt|Juliano Dornelles}} || rowspan="2" | |- | «[[Адрынутыя (фільм, 2019)|Адрынутыя]]» || {{нп5|Ладж Лі||en|Ladj Ly}} |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2020|2020]] || colspan="2" style="background-color:#EFD; padding-left:5%" | Фестываль не праводзіўся з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]. || <ref name="Los Angeles Times, Cannes 2020" /> |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 2021|2021]] || «{{нп5|Калена Ахед||en|Ahed's Knee}}» || {{нп5|Надаў Лапід||en|Nadav Lapid}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Памяць (фільм, 2021)|Памяць|en|Memoria (2021 film)}}» || {{нп5|Апічатпонг Вірасетакул||en|Apichatpong Weerasethakul}} |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 2022|2022]] || «[[Іа (фільм)|Іа]]» || [[Ежы Скалімоўскі]] || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Восем гор||en|The Eight Mountains}}» || {{нп5|Фелікс Ван Грунінген||en|Felix van Groeningen}}, {{нп5|Шарлота Вандэрмерш||it|Charlotte Vandermeersch}} |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2023|2023]] || «[[Апалае лісце (фільм)|Апалае лісце]]» || [[Акі Каўрысмякі]] || |- | align="center" | [[Канскі кінафестываль 2024|2024]] || «[[Эмілія Перэс]]» || [[Жак Адзіяр]] || <ref name="Cannes, Winners 2024" /> |- | rowspan="2" align="center" | [[Канскі кінафестываль 2025|2025]] || «{{нп5|Гук падзення||en|Sound of Falling}}» || {{нп5|Маша Шылінскі||en|Mascha Schilinski}} || rowspan="2" | <ref name="Cannes, Winners 2025" /> |- | «{{нп5|Сірат||en|Sirât}}» || {{нп5|Алівер Лашэ||en|Oliver Laxe}} |} == Гл. таксама == * [[Залатая пальмавая галіна]] * [[Гран-пры (Канскі кінафестываль)|Гран-пры Канскага кінафестывалю]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Cannes, Winners 2024">{{Cite web|url=https://www.festival-cannes.com/en/press/press-releases/the-77th-festival-de-cannes-winners-list/|title=The 77th Festival de Cannes winners' list|date=2024-05-25|website=Festival de Cannes|language=en|access-date=2024-05-26}}</ref> <ref name="Cannes, Winners 2025">{{Cite web|url=https://www.festival-cannes.com/en/press/press-releases/the-78th-festival-de-cannes-winners-list/|title=The 78th Festival de Cannes winners’ list|date=2025-05-24|website=Festival de Cannes|language=en|access-date=2025-05-25}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, Cannes 2020">{{cite web|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/movies/story/2020-06-03/cannes-2020-canceled-lineup-wes-anderson-pixar|title=What Cannes 2020 line-up says about the cancelled festival|author=|date=2020-06-03|publisher=Сайт газеты «[[Los Angeles Times]]»|lang=en|accessdate=2021-07-05}}</ref> <ref name="Reuters, Cannes History">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-cannes-history/factbox-history-of-the-cannes-film-festival-idUSTRE74528Y20110506|title=Factbox: History of the Cannes film festival|author=|date=2011-05-06|publisher=Сайт «[[Reuters]]»|lang=en|accessdate=2021-07-05}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.festival-cannes.com/en/ Афіцыйны сайт Канскага кінафестывалю] {{Канскі кінафестываль}} {{Прыз журы Канскага кінафестывалю}} [[Катэгорыя:Канскі кінафестываль]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1946 годзе]] dbmavl45zriqq9qpanstvuou6pbpg0s 0 647486 5141943 4384989 2026-05-15T17:18:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141943 wikitext text/x-wiki {{Павет Польшчы |Беларуская назва = Ужэсінскі павет |Арыгінальная назва = Powiat wrzesiński |Герб = POL powiat wrzesiński COA.svg |Сцяг = POL powiat wrzesiński flag.svg |Статус = |Ваяводства = Велікапольскае |Цэнтр = [[Ужэсня]] |Заснаваны = 1999 |Глава = |Від главы = |Мовы = |Насельніцтва = 78 000 |Год = 2019 |Шчыльнасць = 110,8 |Плошча = 704,19 |Карта = POL województwo wielkopolskie powiat wrzesiński map.svg |Памер карты = 200px |Карта павета = |Памер карты павета = 200px |TERYT = |Тэлефонны код = 61 |Паштовы код = 62-300 |Аўтамабільны код = PWR |Сайт = http://www.wrzesnia.powiat.pl/ |Заўвагі = }} '''Ужэсінскі павет'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Powiat wrzesiński}}) — [[павет]] у [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Велікапольскае ваяводства|Велікапольскага ваяводства]]. Цэнтр павета — горад [[Ужэсня]]. Павет утвораны ў выніку адміністрацыйнай рэформы ў [[1999]] годзе. Займае плошчу 704,19 км². Насельніцтва павета складае 78 тыс. чалавек. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.wrzesnia.powiat.pl/ Афіцыйная старонка павета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220618133321/http://www.wrzesnia.powiat.pl/ |date=18 чэрвеня 2022 }} {{Ужэсінскі павет}} {{Велікапольскае ваяводства}} [[Катэгорыя:Ужэсінскі павет| ]] 74bzw62hybs812w0x3x98qkt2yrnzvf 0 648613 5142187 5097354 2026-05-16T03:02:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142187 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Парфяновіч}} {{Спартсмен}} '''Уладзімір Уладзіміравіч Парфяновіч''' (нар {{ДН|2|12|1958}}, [[Мінск]]) — беларускі спартсмен ([[веславанне на байдарках і каноэ]]), палітык. Трохразовы Алімпійскі чэмпіён (1980), шматразовы чэмпіён свету і Еўропы. == Біяграфічныя звесткі == Скончыў [[Беларускі інстытут фізічнай культуры]] (1981). З 1977 года інструктар Спартыўнага камітэта пры Савеце Міністраў Беларусі. Заслужаны майстар спорту СССР (1979). З 1995 года ў прадпрымальніцкіх і грамадскіх структурах. Дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі]]. У чэрвені 2004 года ён з іншымі прадстаўнікамі парламенцкай групы «Рэспубліка» зладзіў галадоўку, каб дамагчыся разгляду ў парламенце змяненняў у Выбарчы кодэкс. Галадоўка доўжылася 18 дзён, аднак галоўнай мэты не дасягнула. У 2013—2015 гадах працаваў галоўным трэнерам нацыянальных зборных Расійскай Федэрацыі па веславанні на байдарках і каноэ<ref>[http://www.svaboda.mobi/a/25129456.html Парфяновіч: Усюды кіруюць людзі, адданыя прэзыдэнту]</ref>. Станам на 2020 год Уладзімір Парфяновіч працуе дзіцячым трэнерам<ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/nislovapro/2796155.html |title=by.tribuna.com |access-date=25 чэрвеня 2020 |archive-date=30 чэрвеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630105002/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/nislovapro/2796155.html |url-status=dead }}</ref>. == Спартыўныя дасягненні == Чэмпіён [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|XXII Алімпійскіх гульняў]] (1980, [[Масква]]) на байдарцы-адзіночцы (к-1) на дыстанцыі 500 м, на байдарцы-двойцы (к-2) на дыстанцыях 500 і 1000 м. Чэмпіён свету і Еўропы — 1979, 1981, 1982 (к-1, к-2) на дыстанцыі 500 м; 1981, 1982 (к-2) на дыстанцыі 1000 м; 1983 (к-1) на дыстанцыі 500 м. Сярэбраны прызёр чэмпіянатаў свету і Еўропы — 1978 (к-1) на дыстанцыі 500 м; 1983 (к-2) на дыстанцыях 500 і 1000 м. 17-разовы чэмпіён СССР. Чэмпіён Спартакіяды народаў СССР 1979 года{{sfn|Беларусь|1995}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Парфяновіч Уладзімір Уладзіміравіч|Петрыкаў А. М.}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Парфяно́віч Уладзімір Уладзіміравіч|565}} {{Спартсмен года Беларусі}} {{Прадстаўнікі горада Мінска ў Нацыянальным сходзе}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Парфяновіч Уладзімір Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ Беларусі]] [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 1980 года]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны СССР па веславанні на байдарках і каноэ]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па веславанні на байдарках і каноэ]] [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ СССР]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па веславанні на байдарках і каноэ]] [[Катэгорыя:Трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры Расіі]] [[Катэгорыя:Спартсмены года Беларусі]] e7fbxbmj5h2gy2ea216dra5nxbd1303 0 650527 5142137 4462386 2026-05-15T23:02:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142137 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Дыдырка}} '''Уладзімір Кандратавіч Дыдырка''' ({{ДН|22|9|1877}}, с. {{нп5|Дахніўка (Чаркасы)|Дахноўка|ru|Дахновка (Черкассы)}}, цяпер [[Чаркаская вобласць]], [[Украіна]] — {{ДС|15|3|1938}}, [[Менск]], [[НКУС БССР|НКУС]]) — беларускі [[матэматык]]. [[Прафесар]] ([[1932]]). == Біяграфія == З [[Шляхта|шляхецкай]] сям’і<ref name="БЭ"/>. Скончыў у [[1900]] годзе [[Кіеўскі ўніверсітэт]], у [[1902]] годзе [[Маскоўскі ўніверсітэт]]. 3 1902 у [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], з 1918 у [[Мінскі інстытут народнай адукацыі|Мінскім інстытуце народнай адукацыі]], з 1920 годзе ў [[БПІ]], з верасня 1922 года ў [[БДУ]]. У чэрвені — жніўні 1928 года знаходзіўся ў навуковай камандзіроўцы ў [[Гётынгенскі ўніверсітэт|Гетынгенскім універсітэце]], прымаў ўдзел у працы навуковага семінара [[Д. Гільберт]]а<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|6|Дыдырка Уладзімір Кандратавіч|аўтар=[[А. А. Гусак]]}}</ref>. З кастрычніка 1932 года прафесар<ref name="Маракоў"/>. Пражываў у кватэры № 19 [[Дом спецыялістаў (Мінск)|Дома спецыялістаў]] па [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|вул. Савецкай]] у [[Менск]]у<ref name="Маракоў"/>. Арыштаваны [[31 кастрычніка]] [[1937]] года ва ўласнай кватэры<ref name="Маракоў"/>. Паводле [[Леанід Маракоў|Леаніда Марако]]ва, даследчыка савецкіх рэпрэсій, калі арыштоўвалі Дыдырку, яго жонка страшна галасіла, біла кулакамі па сценах і клікала суседзяў на дапамогу. Чэкісты запомнілі праблемы, якія яна для іх стварыла. У лагер яе адправілі з «рэкамендацыямі», выконваючы якія «[[вертухай|вертухаі]]» хутка яе забілі<ref>{{Cite web |url=http://www.marakou.by/by/pressa/interview2014/index_292.html |title=Маракоў: Мінск — горад без пераемнасці (Інтервью Нашай ніве) |access-date=13 ліпеня 2020 |archive-date=13 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713182020/http://www.marakou.by/by/pressa/interview2014/index_292.html |url-status=dead }}</ref>. Асуджаны асобай нарадай пры НКУС 21.1.1938 як «агент германскай разведкі» да [[ВМП]]. [[Расстрэл|Расстраляны]]. Рэабілітаваны трыбуналам [[БВА]] 17.9.1965. Асабовая справа Д. № 19338-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]]<ref name="Маракоў">{{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-1|ДЫДЫРКА Уладзімір Кандратавіч}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы па [[Аналітычная геаметрыя|аналітычнай геаметрыі]]. Аўтар першай манаграфіі па матэматыцы, што была надрукавана вучоным БДУ «Цыркулярныя крывыя трэцяга парадку» ([[1928]]—[[1932]])<ref name="БЭ"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|6|Дыдырка Уладзімір Кандратавіч|аўтар=[[А. А. Гусак]]}} * {{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-1|ДЫДЫРКА Уладзімір Кандратавіч}} * В. К. Дыдырко // Вест. БГУ. Сер. 1. 1978. № 3. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|136217|Дыдырка Уладзімір Кандратавіч}} {{DEFAULTSORT:Дыдырка Уладзімір Кандратавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чаркасах]] moiv2aehruuvm6zcmm1c6j31n2tyos6 0 652287 5142186 5028382 2026-05-16T02:20:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142186 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = 2017-01-30-0028 crop.jpg }} {{Цёзкі2|Камароў}} '''Уладзімір Сямёнавіч Камаро́ў'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{ДН|29|1|1923}} — {{ДС|15|4|2018}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Калоідная хімія|калоіднай хіміі]], [[доктар хімічных навук]] (1969), [[прафесар]] (1972), акадэмік [[НАНБ|Акадэміі навук БССР]] (1980), [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1978). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Княжыцы (Магілёўскі раён)|Княжыцы]] (сучасны аграгарадок у [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). Скончыў школу і падаў дакументы на паступленне ў [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|Ленінградскую ваенна-марскую медыцынскую акадэмію]]<ref name="НГ">{{Cite web |url=https://nastgaz.by/razvedchyk-z-knigi-vyalikih-himikau/ |title=''Яўген Церахаў'' Разведчык з Кнігі вялікіх хімікаў |access-date=2 жніўня 2020 |archive-date=20 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620094946/https://nastgaz.by/razvedchyk-z-knigi-vyalikih-himikau/ |url-status=dead }}</ref>. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] быў прызваны ў [[РСЧА|Чырвоную Армію]]. Дэмабілізаваны ў 1946 годзе. У 1952 годзе скончыў [[Хімічны факультэт БДУ|хімічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і быў накіраваны ў [[Аспірантура|аспірантуру]] пры [[Інстытут хіміі АН БССР|Інстытуце хіміі]] Акадэміі навук БССР<ref name="НГ" />. Абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю на тэму «Тэрмадынаміка набухання высокапалімерных бінарных сістэм — са станоўчым і адмоўным адхіленнем ад закона Рауля»<ref name="НГ" />. З 1956 года працаваў у акадэміі навук БССР. У 1964—1966 гадах на пасадзе намесніка дырэктара, з 1966 года — загадчыка лабараторыі, у 1969—1993 гадах — дырэктара [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі]]. Адначасова ў 1982—1992 гадах — акадэмік-сакратар [[Аддзяленне фізіка-матэматычных, хімічных і геалагічных навук АН БССР|Аддзялення хімічных і геалагічных навук]]. З 1994 года галоўны навуковы супрацоўнік Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі [[НАНБ|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]<ref name="НАН">[http://nasb.gov.by/bel/members/pamyati-uchenogo/komarov.php Памяці вучонага: КАМАРОЎ Уладзімір Сямёнавіч]</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўныя навуковыя працы У. С. Камарова па даследаванню [[Адсарбенты|адсарбентаў]], стварэнню новых [[каталізатар]]аў. Прапанаваў новыя метады актывацыі [[Гліны|глін]]. Устанавіў сувязь паміж структурай сінтэзаваных адсарбентаў і прыродай інтэрміцэлярнай вадкасці. Распрацаваў тэарэтычныя асновы і метады атрымання механічна трывалых порыстых носьбітаў для каталізатараў высокатэмпературных працэсаў, а таксама спосабы атрымання каталізатараў [[крэкінг]]у, ізамерызацыі, сінтэзу [[аміяк]]у, у тым ліку на аснове прыродных [[Алюмасілікаты|алюмасілікатаў]]. Вывучаў [[Тэрмадынаміка|тэрмадынаміку]] набракання [[Палімеры|палімераў]] у бінарных асяроддзях і размеркаванне кампанентаў асяроддзя паміж [[раствор]]ам і палімерам і інш. Аўтар больш за 800 навуковых прац, у тым ліку 7 [[Манаграфія|манаграфій]] і шэрагу вынаходстваў<ref name="НАН" />. Сярод апублікаванага: * Каучукоподобные полимеры — сорбенты и хроматографические материалы. — Мн., 1959 (разам з [[Рыгор Лазаравіч Старобінец|Р. Л. Старобінцам]]), * Адсорбционно-структурные, физико-химические и каталитические свойства глин Белоруссии. Мн., 1970., * Структура и пористость адсорбентов и катализаторов. — Мн.: Наука и техника, 1988., * Адсорбенты: вопросы теории, синтеза и структуры. — Мн.: Беларуская навука, 1997., * Синтез и регулирование пористой структуры адсорбентов. — Мн.: Бел. изд. Товарищество «Хата», 2003. * [[Адсарбенты і носьбіты каталізатараў. Навуковыя асновы рэгулявання порыстай структуры|Адсорбенты и носители катализаторов. Научные основы регулирования пористой структуры]]. — НИЦ ИНФРА-М, 2014. — 203 с. (разам з [[Сяргей Васілевіч Бесараб|С.В. Бесарабам]]) == Узнагароды і званні == * [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (1983), * [[ордэн Славы]] III ступені (1944), * [[ордэн Чырвонай Зоркі]] (1945), * [[ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (1983), * [[ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (1985), * [[медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (1945), * [[медаль «За перамогу над Японіяй»]] (1945), * [[медаль «За ўзяцце Кёнігсберга»]] (1945), * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1980), * [[ордэн Францыска Скарыны]] (1999), * [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1978), * [[Прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1999, за манаграфію «Тэорыя, сінтэз, структура і ўласцівасці атрыманых адсарбентаў»), * медалі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Камароў Уладзімір Сямёнавіч|старонкі=361}} * Владимир Семёнович Комаров / Национальная академия наук Беларуси, Институт общей и неорганической химии. — [[Мн.]]: Беларуская навука, 2014. — 81, [2] с., [4] л. ил. {{ref-ru}} ISBN 978-985-08-1680-1 == Спасылкі == * [http://nasb.gov.by/bel/members/pamyati-uchenogo/komarov.php Памяці вучонага: КАМАРОЎ Уладзімір Сямёнавіч] // [[НАН Беларусі]] * [https://csl.bas-net.by/personalii/32228/komarov-vladimir-semenovich/ Уладзімір Сямёнавіч Камароў] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [https://nastgaz.by/razvedchyk-z-knigi-vyalikih-himikau/ ''Яўген Церахаў'' Разведчык з Кнігі вялікіх хімікаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210620094946/https://nastgaz.by/razvedchyk-z-knigi-vyalikih-himikau/ |date=20 чэрвеня 2021 }} // [[Настаўніцкая газета]] * [https://www.igic.bas-net.by/index.php?id=7&lang=ru Институт общей и неорганической химии Национальной академии наук Беларуси. История.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211116081313/https://www.igic.bas-net.by/index.php?id=7&lang=ru |date=16 лістапада 2021 }}{{ref-ru}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44485484/ Комаров Владимир Семёнович // Проект «Память народа»]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Камароў Уладзімір Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі хімічнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Хімікі СССР]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі НАНБ]] [[Катэгорыя:Разведчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёўскім раёне]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] orsevm88xgauyp6fztnt5uzojr3sg8w 0 653007 5142055 3682264 2026-05-15T20:12:47Z Alaksandar 138881 абнаўленне звестак 5142055 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1953 |Заканчэнне будаўніцтва = 1953 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Будынак ЦК ЛКСМБ''' — будынак у [[Мінск]]у, размешчаны на рагу [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліц Карла Маркса]] (№ 40) і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]] (№ 5). Пабудаваны ў [[1953]] годзе па праекце архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]]<ref name="ЗП"/> на месцы [[Цэнтральны дом селяніна|Дома селяніна]], разбуранага ў [[1944]] годзе. У [[1986]] годзе рэканструяваны (архітэктары [[Людміла Склярэнка]]<ref>{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Скляренко Людмила Адольфовна}}</ref>, [[Сяргей Сень]]<ref>{{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Сень Сергей Павлович}}</ref>). У будынку размяшчаўся Цэнтральны камітэт [[Ленінскі Камуністычны саюз моладзі Беларусі|Ленінскага Камуністычнага саюза моладзі Беларусі]], цяпер Цэнтральны камітэт [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|Беларускага рэспубліканскага саюза моладзі]]. == Творчасць == Чатырохпавярховы Г-падобны ў плане [[цэгла|цагляны]] будынак. [[Кампазіцыя (архітэктура)|Кампазіцыйным цэнтрам]] з’яўляецца галоўны ўваход у скошанай вуглавой частцы, падкрэсленай 2 трохчвэртнымі [[калона]]мі. У архітэктуры фасадаў выкарыстаны [[рытм (архітэктура)|рытм]] [[арка|арачных]] і прамавугольных [[Аконны праём|аконных праёмаў]], [[Канелюры|канеліраваных]] [[пілястра]]ў. Сцены дэкарыраваны [[руст]]ам, ляпным [[беларускі арнамент|беларускім арнаментам]] і завершаны складаным [[карніз]]ам. З боку дваровага фасада выступае гранёны аб’ём [[актавая зала|актавай залы]]. Планіроўка [[калідор]]ная<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Мінск|212|Будынак ЦК ЛКСМБ|[[А. А. Міцянін]]}}</ref>. Будынак — прыклад савецкай архітэктуры з творчым выкарыстаннем класічнай спадчыны<ref name="ЗП"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|Мінск|212|Будынак ЦК ЛКСМБ|[[А. А. Міцянін]]}} * Воинов А. А. История архитектуры Белоруссии (советский период).— Мн.. 1975. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Георгія Заборскага]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі савецкага класіцызму]] [[Катэгорыя:Вуліца Карла Маркса (Мінск)]] [[Катэгорыя:1953 год у Мінску]] kncwtv1q6s78zqc08rrtmkrp4hysraf 2 653452 5142002 5141682 2026-05-15T18:52:16Z DBatura 73587 5142002 wikitext text/x-wiki Суднаходства праз [[Армузскі праліў]], які з’яўляецца важным марскім калідорам для сусветнага гандлю энерганосьбітамі (каля 25% сусветнага гандлю нафтай і 20% сусветнага звадкаванага прыроднага газу), [[28 лютага]] [[2026]] года быў заблакаваны [[Іран]]ам, у адказ на ўдары [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|амерыкана-ізраільскія ўдары]] і [[забойства Алі Хаменеі|гібель]] [[Алі Хаменеі]]. Да падзей праз праліў праходзіла (СПГ). Іранскія папярэджанні і наступныя напады на судны заахвоцілі Суднаходныя кампаніі прыпыніць аперацыі ў праліве<ref name="How US">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |publisher=Al Jazeera |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name=":12">{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |work=Reuters |date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Гэта прывяло да рэзкага зніжэння марскога транзіту: [[танкер]]ны трафік спачатку ўпаў прыкладна на 70% , а больш за 150 судоў усталі на якар за межамі праліва, каб пазбегнуць рызык<ref name="NYT2.28.26">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz|work=[[The New York Times]]|first1=Christiaan|last1=Triebert|first2=Alexander|last2=Cardia|date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02|name-list-style=and}}</ref><ref name=TheGuardian3.2.26>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |work=[[The Guardian]]|date=2026-03-02 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага трафік упаў амаль да нуля. 27 сакавіка [[Корпус вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] абвясціў аб закрыцці праліва для любых судоў, якія ідуць у парты ЗША, Ізраіля і іх саюзнікаў і назад<ref name="AFP-03272026"/>. [[Міжнародная марская арганізацыя]] паведаміла 21 красавіка, што каля 20 000 маракоў і 2000 судоў апынуліся заблакаваныя ў [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] з-за закрыцця праліва<ref name="AJ-21042026" />. Па словах Маджыда Рафізадэ, Іран парушае [[Канвенцыя ААН па марскім праве|Канвенцыю ААН па марскім праве]], якую ён не ратыфікаваў<ref name="UNCLOS1">{{cite journal |last1=Asim Rafiq |first1=Muhammad |last2=Riaz |first2=Kanwal |last3=Chandia |first3=M. Abu Bakar |title=The Strait of Hormuz and the Law of the Sea: The Strait of Hormuz Between Sovereignty, Diplomacy, and International Maritime Law |url=https://rsisinternational.org/journals/ijriss/Digital-Library/volume-9-issue-7/3176-3184.pdf |journal=International Journal of Research and Innovation in Social Science |access-date=2026-04-10 |doi=10.47772/IJRISS.2025.907000258 |date=2025-08-12 |pages=3176–3184 }}</ref><ref name="UNCLOS2">{{Cite web |date=2019-07-25 |title=Iran's blatant violations of international maritime laws |url=https://www.arabnews.com/node/1530731 |access-date=2026-03-18 |website=Arab News |lang=en}}</ref>. На фоне боязі з нагоды працяглага дэфіцыту паставак цэны на нафту выраслі хутчэй, чым падчас любога іншага канфлікту ў найноўшай гісторыі<ref name= "AC-03182026"/>; 8 сакавіка 2026 года цэны на нафту [[Brent|маркі Brent]] упершыню за чатыры гады перавысілі 100 долараў ЗША за барэль, дасягнуўшы піка ў 126 за барэль<ref name=TheGuardian3.2.26/><ref name=Reuters3.1.26>{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |work=Reuters |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name="surges">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |publisher=CNN |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02 |archive-date=2026-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live }}</ref><ref name="CNBC-03082026"/>. Самы вялікі штомесячны рост коштаў нафты за ўсю гісторыю адбыўся ў сакавіку 2026 года<ref name="CNBC-14042026">{{Cite web |first1=Mike |last1=Sheen |first2=Lee Ying |last2=Shan |title=Oil falls as IEA predicts 'demand destruction will spread' and hopes for fresh Iran talks grow |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14 |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2026/04/14/oil-wti-brent-as-markets-hormuz-blockade-vance-trump.html }}</ref>. Закрыццё праліва стала найбуйнейшым парушэннем сусветнага энергазабеспячэння з часоў энергетычнага крызісу 1970-х гадоў<ref name="Guardian-03112026"/>, а таксама найбуйнейшым у гісторыі сусветнага нафтавага рынку<ref name="Atlantic-13032026"/>. Іншыя таварныя рынкі, якія пацярпелі ад перабояў у пастаўках і павышэння коштаў у выніку крызісу, уключаюць алюміній<ref>{{Cite web |first=Mark |last=Burton |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=2026-03-15 |access-date=2026-03-21 |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ }}</ref>, угнаенні<ref name="AC-27032026"/> і гелій<ref name="Axios-07042026"/><ref>{{Cite web |first=Naomi |last=Buchanan |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |date=2026-03-21 |access-date=2026-03-21 |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 }}</ref>. 9 сакавіка прэзідэнт ЗША Дональд Трамп ілжыва заявіў<ref>{{cite web |title=Has the US ‘destroyed 100% of Iran’s military capability’? Fact-checking President Donald Trump |url=https://www.politifact.com/article/2026/mar/17/iran-war-us-destroyed-military-capability/ |website=[[PolitiFact]] |date=2026-03-17}}</ref>, што іранская армія знішчана і праліў адкрыты, сказаўшы, што ЗША могуць захапіць кантроль над ім у Ірана<ref name="CBSNews3.16.26">{{cite web|last=Jiang|first=Weijia|date=2026-03-09|title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz|work=CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/|access-date=2026-03-27}}</ref>. 15 сакавіка ён заклікаў чальцоў [[НАТА]] і [[Кітай]] дапамагчы адкрыць праліў<ref name="TheGuardian3.16.26">{{cite news |title=Trump draws backlash for comment on Iran war: 'Maybe we shouldn't even be there' |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/16/trump-backlash-iran-war |work=[[The Guardian]] |date=2026-03-16}}</ref>. В конце марта и начале апреля Трамп неоднократно угрожал уничтожить иранскую инфраструктуру, если Иран не откроет пролив<ref>{{cite news |title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404101914/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=2026-04-04}}</ref>. 8 апреля было достигнуто [[Исламабадское соглашение|соглашение о временном прекращении огня]] между Ираном и США, которое должно было включать открытие пролива. Однако Иран начал контролировать движение через пролив и взимать пошлины в размере более 1 миллиона долларов с каждого судна<ref>{{Cite web |last1=Seligman |first1=Lara |last2=Ward |first2=Alexander |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=2026-04-09 |title=Trump Allies, U.S. Officials Fear Iran Victory Lap Is Premature |url=https://www.wsj.com/politics/national-security/trump-allies-u-s-officials-fear-iran-victory-lap-is-premature-96f8e810 |access-date=2026-04-09 |website=The Wall Street Journal |lang=en-US}}</ref>. После провала {{нп|Исламабадские переговоры|Исламабадских переговоров|en|Islamabad Talks}} [[Военно-морские силы США|ВМС США]] сами начали блокировать иранские порты с 13 апреля<ref>{{Cite web |date=2026-04-12 |title=Trump says U.S. will blockade Strait of Hormuz and intercept ships that paid tolls to Iran |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412155849/https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-date=2026-04-12 |access-date=2026-04-12 |website=CBS News |lang=en-US}}</ref><ref>[https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/4457255/us-to-blockade-ships-entering-or-exiting-iranian-ports/ "U.S. to Blockade Ships Entering or Exiting Iranian Ports"], press release, April 12, 2026, U. S. Central Command. Accessed Apr. 14, 2026.</ref>. Ситуация была описана газетой ''[[The Guardian]]'' как «двойная блокада», когда ВМС США блокируют Иран, а Иран блокирует Персидский залив<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423180303/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |archive-date=2026-04-23}}</ref>. 17 апреля, в связи с {{нп|Израильско-ливанское перемирие 2026 года|соглашением о прекращении огня между Израилем и Ливаном|en|2026 Israel–Lebanon ceasefire}}, Иран объявил, что Ормузский пролив будет открыт для коммерческого судоходства во время перемирия. Несмотря на это, США продолжили блокаду Ирана<ref>{{#invoke:Cite|web|date=18 April 2026 |title=Iran declares Strait of Hormuz 'completely open'; Trump says U.S. blockade 'will remain in full force' until peace deal|url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-israel-lebanon-ceasefire-trump-iran-talks-hormuz-summit-rcna332294 |access-date=25 April 2026 |website=NBC News}}</ref>, и Иран в результате вновь ввел ограничения<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417152829/https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|archive-date=2026-04-17}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418164421/https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|archive-date=2026-04-18}}</ref><ref>{{#invoke:Cite|web|date=18 April 2026 |title=Iran Shuts Hormuz Again, Accuses US Of Violating Deal To Reopen It|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-strait-of-hormuz-amid-middle-east-war-accuses-us-of-violating-deal-to-reopen-it-11375203 |access-date=25 April 2026 |website=NDTV}}</ref>. 4 мая Трамп начал {{нп|Операция «Project Freedom»|операцию «Project Freedom»|en|Operation Project Freedom}}, миссию ВМС США по сопровождению торговых судов из Персидского залива. Это объявление прозвучало на фоне серьезных ограничений морского движения через пролив, многие коммерческие суда задерживались или не могли пройти по этому маршруту<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-05-04 |title=Donald Trump sends warships to break Iran’s strait of Hormuz blockade |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/shipping-bosses-nervous-trump-plan-to-guide-vessels-strait-of-hormuz-iran |access-date=2026-05-07 |work=The Guardian |lang=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Sabah |first4=Zaid |last5=Habib |first5=Heba |last6=Kupemba |first6=Danai Nesta |title=Iran war updates: Trump announces plan to escort ships in Hormuz Strait |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/3/iran-war-live-trump-says-reviewing-14-point-plan-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-05-07 |website=Al Jazeera |lang=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-03 |title=Trump says the U.S. will 'guide' stranded ships from the Strait of Hormuz |url=https://www.npr.org/2026/05/03/nx-s1-5809536/trump-strait-hormuz |access-date=2026-05-07 |work=NPR |lang=en |agency=The Associated Press }}</ref><ref>{{Cite web |title=U.A.E. says Iran has resumed attacks as U.S. moves to reopen Strait of Hormuz |url=https://www.cbc.ca/news/world/strait-hormuz-ships-us-iran-9.7186404}}</ref>. Иранские военные предупредили, что это будет нарушением режима прекращения огня<ref>{{Cite web |date=2026-05-04 |title=Live updates |url=https://edition.cnn.com/2026/05/04/world/live-news/iran-war-hormuz-trump |access-date=2026-05-04 |website=CNN }}</ref>. 6 мая Трамп приостановил «Project Freedom» из-за «значительного прогресса» в направлении возможного соглашения<ref>{{cite web |title=Iran war live: Trump says Hormuz operation paused amid US, Tehran talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/6/iran-war-live-trump-says-hormuz-operation-paused-amid-us-tehran-talks |website= Al Jazeera |access-date=2026-05-06 |date=2026-05-06}}</ref>. 7x2qibf3imjtua33g6d1201f8j6dq3s 0 658846 5142340 3715351 2026-05-16T11:46:10Z Aliaksei Lastouski 75892 5142340 wikitext text/x-wiki '''Цывінскі''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Алег Цывінскі]] — амерыканскі эканаміст беларускага паходжання * [[Ян Цывінскі]] — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп, педагог, філантроп * [[Станіслаў Цывінскі]] - гісторык літаратуры, доктар філасофіі, дацэнт віленскага [[Віленскі ўніверсітэт|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. {{неадназначнасць}} e14qmw3mahc0wxtvas9n91syagv1ynf 100 658977 5141923 5141606 2026-05-15T15:51:24Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5141923 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вячаслаў Бутусаў|2026-05-14T20:19:18Z|Iamarsenibragimov}} {{Новы артыкул|Станіслаў Ясюкевіч|2026-05-14T15:08:34Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Аватар: Апошні з народу паветра|2026-05-14T08:08:08Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Рамэа і Джульета (фільм, 1968)|2026-05-13T07:05:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ніна Манфрэдзі|2026-05-13T06:46:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Стратэгія павука|2026-05-13T06:31:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Я і ты (фільм, 2012)|2026-05-13T06:22:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вэб-камера|2026-05-13T01:25:15Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|Nickelodeon Animation Studio|2026-05-12T15:44:31Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Джодзі Комер|2026-05-12T12:47:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ідыёты|2026-05-12T12:30:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Антыхрыст (фільм)|2026-05-12T11:30:04Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> q6kbvy590pfxvql7saosm3j94wzmodz 0 663571 5142113 4547797 2026-05-15T20:47:15Z DBatura 73587 5142113 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа | Назва = Збіццё расійскага Мі-24 | Выява = | Назва выявы = | Дата = | Час = | Характар = | Прычына = | Месца = каля с. [[Ерасх]], [[Арарат (марз)|марз Арарат]], [[Арменія]] | Каардынаты = | Загінулыя = | Параненыя = | Выява паветранага судна = | Назва выявы паветранага судна = | Мадэль = | Імя самалёта = | Авіякампанія = | Пункт вылету = | Прыпынкі ў дарозе = | Пункт прызначэння = | Рэйс = | Бартавы нумар = | Дата выпуску = | Пасажыры = | Экіпаж = | Загінулыя1 = | Параненыя1 = | Выжыла = | Мадэль2 = | Выява паветранага судна2 = | Назва выявы паветранага судна2 = | Імя самалёта2 = | Авіякампанія2 = | Пункт вылету2 = | Прыпынкі ў дарозе2 = | Пункт прызначэння2 = | Рэйс2 = | Бартавы нумар2 = | Дата выпуску2 = | Пасажыры2 = | Экіпаж2 = | Загінулыя2 = | Параненыя2 = | Выжыла2 = | Мадэль3 = | Выява паветранага судна3 = | Назва выявы паветранага судна3 = | Імя самалёта3 = | Авіякампанія3 = | Пункт вылету3 = | Прыпынкі ў дарозе3 = | Пункт прызначэння3 = | Рэйс3 = | Бартавы нумар3 = | Дата выпуску3 = | Пасажыры3 = | Экіпаж3 = | Загінулыя3 = | Параненыя3 = | Выжыла3 = | nocat = }} '''[[Мі-24]] [[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]]''' быў збіт [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброенымі Сіламі Азербайджана]] [[9 лістапада]] [[2020]] года падчас [[Канфлікт у Нагорным Карабаху (2020)|Другой Карабахскай вайны]]. Ударны верталёт быў збіты ў выніку абсрэлу з [[Пераносны зенітны ракетны комплекс|ПЗРК]] непадалёк ад сяла [[Ерасх]] ([[Арменія]]), у некалькіх кіламетрах ад [[Нахічэванская Аўтаномная Рэспубліка|Нахічэванскай Аўтаномнай Рэспублікі]] [[Азербайджан]]а. Двое членаў экіпажа загінулі, а яшчэ адзін быў паранены. У хуткім часе ўлады Азербайджана выказалі прабачэнне, сказаўшы, што перастрэлка адбылася памылкова і прапанавалі кампенсацыю. == Збіццё == Атака з [[Пераносны зенітны ракетны комплекс|ПЗРК]] адбылася [[9 лістапада]] [[2020]] года непадалёк ад сяла [[Ерасх]] ([[Арменія]]), у некалькіх кіламетрах ад [[Нахічэванская Аўтаномная Рэспубліка|Нахічэванскай Аўтаномнай Рэспублікі]] [[Азербайджан]]а, прыкладна ў 70 км ад мяжы з [[Нагорны Карабах|Нагорным Карабахам]]. Верталёт суправаджаў калону 102-й расійскай ваеннай базы ў Гюмры. Неўзабаве пасля збіцця адказнасць за напад узяў на сябе Азербайджан, а яго Міністэрства замежных спраў заявіла, што атака адбылася выпадкова, і выказаў прабачэнні перад Расіяй і гатоўнасць выплаціць кампенсацыю. Па дадзеных Азербайджана, расійскі верталёт ляцеў у цемры, на малой вышыні і за межамі зоны выяўлення радараў СПА Азербайджана. Таксама ўлады Азербайджана заявілі, што верталёт ляцеў у непасрэднай блізкасці ад армяна-азербайджанскай мяжы падчас [[Канфлікт у Нагорным Карабаху (2020)|Нагорна-Карабахскага канфлікту]] і што раней расійскія верталёты ў гэтым раёне не бачылі. Ваенная база Расійскай Федэрацыі ў Арменіі і [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] пачалі расследаванне інцыдэнту. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Падзеі 9 лістапада]] [[Катэгорыя:Лістапад 2020 года]] [[Катэгорыя:Канфлікт у Нагорным Карабаху (2020)]] [[Катэгорыя:2020 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:2020 год у Арменіі]] [[Катэгорыя:2020 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Азербайджана-расійскія адносіны]] lejxizdokvyqptc544ihcrd8dwsh79i 0 665396 5141925 4827000 2026-05-15T15:53:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141925 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Уборкаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лоеўскі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Уборак (Лоеўскі раён)|Уборак]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 641 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Убо́ркаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-140/2010_140_9_32304.pdf&oldDocPage=1 Решение Лоевского районного Совета депутатов от 26 марта 2010 г. № 163 О преобразовании деревни Уборок в агрогородок]</ref>) [[Уборак (Лоеўскі раён)|Уборак]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Холмецкі раён|Холмецкага раёна]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Уборкі (Лоеўскі раён)|Уборкі]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Лоеўскага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага [[Ястрабскі сельсавет|Ястрабскага сельсавета]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Лоеўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перайменаваны ва Уборак. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Ліпнякоўскі сельсавет|Ліпнякоўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]]. 28 ліпеня 1964 года ў склад сельсавета з [[Пярэдзелкаўскі сельсавет|Пярэдзелкаўскага сельсавета]] перададзены 2 населеныя пункты ([[Міхалёўка (Лоеўскі раён)|Міхалёўка]] і [[Тучкі]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 28 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 31 (1071).</ref>. З 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Лоеўскага раёна. 14 снежня 1981 года ў склад [[Страдубскі сельсавет|Страдубскага сельсавета]] перададзена вёска [[Бушацін]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 14 снежня 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1982, № 2 (1700).</ref>. 11 мая 1986 года скасавана вёска [[Дубраўка (Лоеўскі раён)|Дубраўка]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 11 мая 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 20 (1862).</ref>, 23 верасня 2011 года — вёска [[Вазон (Лоеўскі раён)|Вазон]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2011-121/2011_121_9_44737.pdf Решение Лоевского районного Совета депутатов от 23 сентября 2011 г. № 70 Об упразднения сельских населенных пунктов Лоевского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200329053525/http://www.pravo.by/pdf/2011-121/2011_121_9_44737.pdf|date=29 сакавіка 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (10 населеных пунктаў) — 774 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 90,1 % — [[беларусы]], 8,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[лезгіны]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (9 населеных пунктаў) — 641 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=21 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Уборкаўскі сельсавет}} {{Лоеўскі раён}} [[Катэгорыя:Уборкаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Холмецкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Рэчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] g6svxp5l6j2wgtg2eb37pvw6gp5zsv4 0 668980 5142301 4705310 2026-05-16T10:39:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142301 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Уцеўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Добрушскі раён]] |Уключае = 7 населеных пунктаў |Сталіца = [[Уць (аграгарадок)|Уць]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1207 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://dobrush.gov.by/ru/utev-sisp/ |Заўвагі = }} '''У́цеўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Добрушскі раён|Добрушскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Уць (аграгарадок)|Уць]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Чырванабудскі раён|Чырванабудскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе [[Церахоўскі раён|Церахоўскага раёна]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Церахоўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Гомельскай вобласці. 26 мая 1960 года ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Церахоўскага пассавета перададзены вёскі [[Высокі Хутар]] і [[Прудоўка]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Добрушскі раён|Добрушскага раёна]]. 8 снежня 1966 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Гардуноўскі сельсавет|Гардуноўскага сельсавета]] (вёска [[Гардуны]] і пасёлак [[Іванполле]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 снежня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Уцеўскага сельсавета 6 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|82}}</ref>. 28 сакавіка 2023 года ў склад сельсавета з [[Церахоўскі сельсавет|Церахоўскага сельсавета]] перададзены пасёлак [[Высокі Хутар]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0122774&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 28 марта 2023 г. № 448 Об изменении административно-территориального устройства Добрушского района Гомельской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (6 населеных пунктаў) — 1498 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,5 % — [[беларусы]], 3,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (6 населеных пунктаў) — 1207 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 сакавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Уцеўскі сельсавет}} {{Добрушскі раён}} [[Катэгорыя:Уцеўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чырванабудскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Церахоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] 1wrg5ga6a09b46u6x1xw8dnkk0jlyvl 0 669763 5141968 5023858 2026-05-15T18:03:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141968 wikitext text/x-wiki {{Узброеныя сілы | Назва = Узброеныя сілы Эфіопіі | Выява = Flag of the Ethiopian National Defense Force.svg | Занятыя ў войску = 350000—385000 <small>(2020 год)</small> | Запас = 70 000 <small>(2020 год)</small> | Бюджэт = 518 мільёнаў долараў ЗША <small>(2019 год)</small> | Працэнт ВУП = 0.8% <small>(2015 год)</small> }} '''Узброеныя сілы Эфіопіі''' — ваенная арганізацыя [[Эфіопія|Рэспублікі Эфіопія]], прызначаная для абароны свабоды, незалежнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці дзяржавы. Складаюцца з [[Сухапутныя войскі|сухапутных войскаў]] і [[ваенна-паветраныя сілы|ваенна-паветраных сіл]]. {{rq|empty|translate}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080620173908/http://ethiopiamilitary.com/the-ethiopian-national-defense%E2%80%99s-endf-equipment/ Афіцыйны сайт] * [https://web.archive.org/web/20140414223626/http://www.samizdat.com/armies.html - WITH THE ARMIES OF MENELIK II by Alexander K. Bulatovich] * [https://web.archive.org/web/20080620071809/http://ethiopiamilitary.com/ Ethiopian Military website] * LaVerle Berry, Thomas P. Ofcansky, [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/ettoc.html Ethiopia: A Country Study], Library of Congress, 1991 * [http://www.dehai.org/archives/dehai_news_archive/apr-may03/0303.html A history of the Ethiopian Air Force (dehai-news)] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ethiopia/ CIA World Factbook: Ethiopia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421154941/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ethiopia/ |date=21 красавіка 2021 }} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Эфіопіі| ]] 1m617ea91kf4l8jhe8rvnoauetredmn 0 670052 5142253 4705309 2026-05-16T09:06:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142253 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Усохабудскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Добрушскі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Усохская Буда]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1075 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://dobrush.gov.by/ru/usoxo-sisp/ |Заўвагі = }} '''Усохабу́дскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Добрушскі раён|Добрушскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Усохская Буда]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года '''Усоха-Будскі сельсавет''' у складзе [[Чырванабудскі раён|Чырванабудскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе [[Церахоўскі раён|Церахоўскага раёна]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаваных [[Андрэеўскі сельсавет (Церахоўскі раён)|Андрэеўскага]], [[Усохскі сельсавет (Церахоўскі раён)|Усохскага]] і [[Чырвонакастрычніцкі сельсавет (Церахоўскі раён)|Чырвонакастрычніцкага]] сельсаветаў. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Церахоўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Гомельскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Добрушскі раён|Добрушскага раёна]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Усохабудскага сельсавета 4 населеныя пункты<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|82}}</ref>. 1 снежня 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Дубраўскі сельсавет (Добрушскі раён)|Дубраўскага сельсавета]] (4 населеныя пункты: вёскі [[Дзімітраўка]], [[Дубраўка (Добрушскі раён)|Дубраўка]], [[Красная Буда (Добрушскі раён)|Красная Буда]] і [[Лук’янаўка (Добрушскі раён)|Лук’янаўка]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-309/2009-309(003-022).pdf&oldDocPage=2 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 279 Об изменении административно-территориального устройства Добрушского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210205080252/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-309%2F2009-309%28003-022%29.pdf&oldDocPage=2|date=5 лютага 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (4 населеныя пункты) — 713 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 94,0 % — [[беларусы]], 3,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (8 населеных пунктаў) — 1075 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 сакавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Усохабудскі сельсавет}} {{Добрушскі раён}} [[Катэгорыя:Усохабудскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чырванабудскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Церахоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] f1gqna7ztcqwjdmlcn50tfsz8jeoq2e 0 671849 5142123 4526775 2026-05-15T21:37:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142123 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бабкоў}} {{Вучоны}} '''Уладзімір Андрэевіч Бабко́ў'''{{sfn|Беларусь|1995}} (нар. {{ДН|22|2|1939}}) — [[гісторык]] і [[палітолаг]], [[доктар гістарычных навук]] (1978), [[прафесар]] (1983), член-карэспандэнт [[НАН Беларусі]] (1989). [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Салтанаўка (Жлобінскі раён)|Салтанаўка]]<ref>Паводле сайтаў [https://nasb.gov.by/bel/members/chleny-korrespondenty/bobkov.php НАН Беларусі] і [https://scientby.nlb.by/en/documents/167788 Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]{{Недаступная спасылка}} — на станцыі [[Салтанаўка (станцыя)|Салтанаўка]]</ref> ([[Жлобінскі раён]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). У 1963 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. Працаваў літработнікам, загадчыкам аддзела шэрагу раённых і рэспубліканскіх [[Газета|газет]], карэспандэнтам [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэта БССР па радыёвяшчанні і тэлебачанні]]. У 1969 годзе скончыў [[Аспірантура|аспірантуру]] пры [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным інстытуце народнай гаспадаркі]] і абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю. У 1969—1990 гадах працаваў у [[Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КПБ|Інстытуце гісторыі партыі пры ЦК КПБ]] на пасадах старшага навуковага супрацоўніка, загадчыка сектара<ref name="НАН">[https://nasb.gov.by/bel/members/chleny-korrespondenty/bobkov.php Члены-карэспандэнты: БАБКОЎ Уладзімір Андрэевіч] // [[НАН Беларусі]]</ref>. З 1991 года галоўны навуковы супрацоўнік [[Аддзел навуковай інфармацыі па грамадскіх навуках НАН Беларусі|Аддзела навуковай інфармацыі па грамадскіх навуках Акадэміі навук Беларусі]]. У 1992—2002 гадах працаваў у [[БДЭУ|Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце]] на пасадзе загадчыка кафедры і адначасова (з 1993 года<ref name="НАН" />) дырэктар Мінскага навукова-даследчага інстытута сацыяльна-эканамічных і палітычных праблем. З 2007 года галоўны навуковы супрацоўнік, загадчык аддзела [[Інстытут эканомікі НАНБ|Інстытута эканомікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. З 2011 года У. А. Бабкоў на пасадзе загадчыка кафедры «Паліталогія, сацыялогія і сацыяльнае кіраванне» [[Факультэт тэхналогій кіравання і гуманітарызацыі БНТУ|факультэта тэхналогій кіравання і гуманітарызацыі]] [[БНТУ|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]]<ref name="ВБ">[https://scientby.nlb.by/en/documents/167788 Бабкоў Уладзімір Андрэевіч, доктар гістарычных навук / Вучоныя Беларусі]{{Недаступная спасылка}} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]</ref>, з 2019 — кафедры «Гісторыя беларускай дзяржаўнасці»<ref>[https://bntu.by/faculties/ftug/ftug-h/istoriya-kafedry ФАКУЛЬТЕТ ТЕХНОЛОГИЙ УПРАВЛЕНИЯ И ГУМАНИТАРИЗАЦИИ — Кафедра «История» — История кафедры]</ref>. 3 1 снежня 2021 — прафесар кафедры «Сацыяльнае кіраванне» таго ж факультэта.<ref>[https://bntu.by/person/bobkov-vladimir Бобков Владимир Андреевич]</ref> == Навуковая і грамадская дзейнасць == Працы па праблемах гісторыі, партыйнага будаўніцтва [[КПСС]] і [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]], паліталогіі і рэгіянальнай палітыкі. Даследаванні ў галіне праблем жыццядзейнасці КПСС і КПБ, гісторыі стварэння і функцыянавання ў сучасным беларускім грамадстве іншых палітычных партый і рухаў. У шэрагу прац даецца аналіз характару палітычных працэсаў у сучасным беларускім грамадстве, разгляд праблем узаемадзеяння ўлады і насельніцтва, стварэння эфектыўнай сістэмы дзяржаўнага будаўніцтва, навуковы аналіз стану і перспектыў развіцця [[Беларуска-расійскія адносіны|беларуска-расійскіх адносін]]<ref name="НАН" />. Прэзідэнт [[Беларуская асацыяцыя палітычных навук|Беларускай асацыяцыі палітычных навук]] з 1993<ref name="БНТУ">[https://vesti.bntu.by/etapy-bolshogo-puti-k-80-letiyu-vladimira-andreevicha-bobkova Этапы большого пути (К 80-летию Владимира Андреевича БОБКОВА) // Вести БНТУ, № 3 от 4 Марта 2019] {{ref-ru}}</ref> года. Аўтар больш за 200 навуковых прац, у тым ліку аўтар і сааўтар 14<ref name="НАН" /> [[Манаграфія|манаграфій]]. Сярод апублікаванага: * Качественный рост партии и организация партийных сил / В. А. Бобков; Ин-т истории партии при ЦК КПБ − филиал Ин-та марксизма-ленинизма при ЦК КПСС. — Минск: [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]], 1977. * Научный подход в партийной работе. — М., 1985. * Возрождение духа ленинизма: [монография] / В. А. Бобков. — М.: Политиздат, 1989. * Палітычныя партыі і грамадска-палітычныя рухі Беларусі. — Мн., 1993. * Политология: учеб. / [В. А. Бобков и др.]; под ред. В. А. Бобкова, [[Іван Мікалаевіч Браім|И. Н. Браима]]. — Минск: Интерпрессервис; УП «Экоперспектива», 2003. * Стратегические интересы: поиск баланса. // [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]. − 2009. − № 4. − С. 56—63. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Бабкоў Уладзімір Андрэевіч|старонкі=}} * {{Крыніцы/БелЭн|2|Бабкоў Уладзімір Андрэевіч||182—183}} == Спасылкі == * [https://nasb.gov.by/bel/members/chleny-korrespondenty/bobkov.php Члены-карэспандэнты: БАБКОЎ Уладзімір Андрэевіч] // [[НАН Беларусі]] * [https://scientby.nlb.by/en/documents/167788 Бабкоў Уладзімір Андрэевіч, доктар гістарычных навук / Вучоныя Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220817160506/https://scientby.nlb.by/en/documents/167788 |date=17 жніўня 2022 }} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * ''[[Пётр Георгіевіч Нікіценка|Никитенко П. Г.]]'' [https://vesti.bntu.by/etapy-bolshogo-puti-k-80-letiyu-vladimira-andreevicha-bobkova Этапы большого пути (К 80-летию Владимира Андреевича БОБКОВА) // Вести БНТУ, № 3 от 4 Марта 2019] {{ref-ru}} * [https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_175147.pdf Беларусь в геополитическом измерении] {{ref-ru}} // [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]], № 6, 2010. — С. 48. * {{bis.nlb.by|130613}} * [https://csl.bas-net.by/personalii/74268/bobkov-vladimir-andreevich/ Уладзімір Андрэевіч Бабкоў] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бабкоў Уладзімір Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]] [[Катэгорыя:Палітолагі СССР]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] cnxjk6tei1gqkq97djnhk742nxdgz84 10 672382 5141954 5032868 2026-05-15T17:25:04Z Emilia Noah 155537 /* */ 5141954 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Венецыянскі кінафестываль |загаловак = [[Венецыянскі кінафестываль]] |state = {{{state|autocollapse}}} |стыль = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |выява = |загаловак1 = Кінафестывалі |спіс1 = * [[Венецыянскі кінафестываль 1932|1932]] * {{Шэры|1933}} * [[Венецыянскі кінафестываль 1934|1934]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1935|1935]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1936|1936]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1937|1937]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1938|1938]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1939|1939]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1940|1940]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1941|1941]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1942|1942]] * {{Шэры|1943}} * {{Шэры|1944}} * {{Шэры|1945}} * [[Венецыянскі кінафестываль 1946|1946]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1947|1947]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1948|1948]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1949|1949]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1950|1950]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1951|1951]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1952|1952]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1953|1953]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1954|1954]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1955|1955]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1956|1956]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1957|1957]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1958|1958]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1959|1959]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1960|1960]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1961|1961]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1962|1962]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1963|1963]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1964|1964]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1965|1965]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1966|1966]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1967|1967]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1968|1968]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1969|1969]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1970|1970]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1971|1971]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1972|1972]] * {{Шэры|1973}} * {{Шэры|1974}} * [[Венецыянскі кінафестываль 1975|1975]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1976|1976]] * {{Шэры|1977}} * {{Шэры|1978}} * [[Венецыянскі кінафестываль 1979|1979]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1980|1980]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1981|1981]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1982|1982]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1983|1983]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1984|1984]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1985|1985]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1986|1986]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1987|1987]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1988|1988]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1989|1989]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1990|1990]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1991|1991]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1992|1992]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1993|1993]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1994|1994]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1995|1995]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1996|1996]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1997|1997]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1998|1998]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1999|1999]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2000|2000]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2001|2001]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2002|2002]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2003|2003]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2004|2004]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2005|2005]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2006|2006]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2007|2007]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2008|2008]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2009|2009]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2010|2010]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2011|2011]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2012|2012]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2013|2013]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2014|2014]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2015|2015]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2016|2016]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2017|2017]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2018|2018]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2019|2019]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2020|2020]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2021|2021]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2022|2022]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2023|2023]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2024|2024]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2025|2025]] *''{{Не перакладзена 5|Венецыянскі кінафестываль 2026|2026|en|83rd Venice International Film Festival}}'' |загаловак2 = Узнагароды |спіс2 = * [[Залаты леў]] ({{нп5|Прэмія «Залаты леў» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм|it|Leone d'oro al miglior film}}, {{нп5|Прэмія «Залаты леў» за кар’еру|За кар’еру|it|Leone d'oro alla carriera}}) * Сярэбраны леў ([[Гран-пры журы (Венецыянскі кінафестываль)|Гран-пры журы]], {{нп5|Прэмія «Сярэбраны леў» за найлепшую рэжысуру|Найлепшая рэжысура|it|Leone d'argento - Premio speciale per la regia}}) * {{нп5|Кубак Вольпі||it|Coppa Volpi}} ({{нп5|Кубак Вольпі за найлепшую мужчынскую ролю|Найлепшая мужчынская роля|it|Coppa Volpi per la migliore interpretazione maschile}}, {{нп5|Кубак Вольпі за найлепшую жаночую ролю|Найлепшая жаночая роля|it|Coppa Volpi per la migliore interpretazione femminile}}) * {{нп5|Залатая Азела за найлепшы сцэнарый||it|Premio Osella per la migliore sceneggiatura}} * {{нп5|Спецыяльны прыз журы (Венецыянскі кінафестываль)|Спецыяльны прыз журы|it|Premio speciale della giuria}} * {{нп5|Прэмія Марчэла Мастраяні||it|Premio Marcello Mastroianni}} }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Венецыянскі кінафестываль]] </noinclude> l3q6e8kypf5jrxdztghkpxeyylocd18 10 672388 5141948 5116567 2026-05-15T17:21:09Z Emilia Noah 155537 /* */ 5141948 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Канскі кінафестываль |загаловак = [[Канскі кінафестываль]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |выява = |загаловак1 = Кінафестывалі |спіс1 = * [[Канскі кінафестываль 1946|1946]] * [[Канскі кінафестываль 1947|1947]] * {{Шэры|1948}} * [[Канскі кінафестываль 1949|1949]] * {{Шэры|1950}} * [[Канскі кінафестываль 1951|1951]] * [[Канскі кінафестываль 1952|1952]] * [[Канскі кінафестываль 1953|1953]] * [[Канскі кінафестываль 1954|1954]] * [[Канскі кінафестываль 1955|1955]] * [[Канскі кінафестываль 1956|1956]] * [[Канскі кінафестываль 1957|1957]] * [[Канскі кінафестываль 1958|1958]] * [[Канскі кінафестываль 1959|1959]] * [[Канскі кінафестываль 1960|1960]] * [[Канскі кінафестываль 1961|1961]] * [[Канскі кінафестываль 1962|1962]] * [[Канскі кінафестываль 1963|1963]] * [[Канскі кінафестываль 1964|1964]] * [[Канскі кінафестываль 1965|1965]] * [[Канскі кінафестываль 1966|1966]] * [[Канскі кінафестываль 1967|1967]] * [[Канскі кінафестываль 1968|1968]] * [[Канскі кінафестываль 1969|1969]] * [[Канскі кінафестываль 1970|1970]] * [[Канскі кінафестываль 1971|1971]] * [[Канскі кінафестываль 1972|1972]] * [[Канскі кінафестываль 1973|1973]] * [[Канскі кінафестываль 1974|1974]] * [[Канскі кінафестываль 1975|1975]] * [[Канскі кінафестываль 1976|1976]] * [[Канскі кінафестываль 1977|1977]] * [[Канскі кінафестываль 1978|1978]] * [[Канскі кінафестываль 1979|1979]] * [[Канскі кінафестываль 1980|1980]] * [[Канскі кінафестываль 1981|1981]] * [[Канскі кінафестываль 1982|1982]] * [[Канскі кінафестываль 1983|1983]] * [[Канскі кінафестываль 1984|1984]] * [[Канскі кінафестываль 1985|1985]] * [[Канскі кінафестываль 1986|1986]] * [[Канскі кінафестываль 1987|1987]] * [[Канскі кінафестываль 1988|1988]] * [[Канскі кінафестываль 1989|1989]] * [[Канскі кінафестываль 1990|1990]] * [[Канскі кінафестываль 1991|1991]] * [[Канскі кінафестываль 1992|1992]] * [[Канскі кінафестываль 1993|1993]] * {{Гэта ДА}}{{Гэта АГ}} [[Канскі кінафестываль 1994|1994]] * [[Канскі кінафестываль 1995|1995]] * [[Канскі кінафестываль 1996|1996]] * [[Канскі кінафестываль 1997|1997]] * [[Канскі кінафестываль 1998|1998]] * [[Канскі кінафестываль 1999|1999]] * [[Канскі кінафестываль 2000|2000]] * [[Канскі кінафестываль 2001|2001]] * [[Канскі кінафестываль 2002|2002]] * [[Канскі кінафестываль 2003|2003]] * [[Канскі кінафестываль 2004|2004]] * [[Канскі кінафестываль 2005|2005]] * [[Канскі кінафестываль 2006|2006]] * [[Канскі кінафестываль 2007|2007]] * [[Канскі кінафестываль 2008|2008]] * [[Канскі кінафестываль 2009|2009]] * [[Канскі кінафестываль 2010|2010]] * [[Канскі кінафестываль 2011|2011]] * [[Канскі кінафестываль 2012|2012]] * [[Канскі кінафестываль 2013|2013]] * [[Канскі кінафестываль 2014|2014]] * [[Канскі кінафестываль 2015|2015]] * [[Канскі кінафестываль 2016|2016]] * [[Канскі кінафестываль 2017|2017]] * [[Канскі кінафестываль 2018|2018]] * [[Канскі кінафестываль 2019|2019]] * [[Канскі кінафестываль 2020|2020]] * [[Канскі кінафестываль 2021|2021]] * [[Канскі кінафестываль 2022|2022]] * [[Канскі кінафестываль 2023|2023]] * [[Канскі кінафестываль 2024|2024]] * [[Канскі кінафестываль 2025|2025]] *{{Не перакладзена 5|Канскі кінафестываль 2026|2026|en|2026 Cannes Film Festival}} |загаловак2 = Узнагароды |спіс2 = * [[Залатая пальмавая галіна]] * [[Залатая пальмавая галіна за кароткаметражны фільм]] * [[Залатая камера]] * [[Гран-пры (Канскі кінафестываль)|Гран-пры]] * [[Прыз журы (Канскі кінафестываль)|Прыз журы]] * [[Прыз за найлепшую рэжысуру (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшую рэжысуру]] * [[Прыз за найлепшую мужчынскую ролю (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшую мужчынскую ролю]] * [[Прыз за найлепшую жаночую ролю (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшую жаночую ролю]] * [[Прыз за найлепшы сцэнарый (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшы сцэнарый]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Канскі кінафестываль]] </noinclude> slcj5mj8df5rvn8e0nk028thiuyuaii 0 677627 5142205 4219557 2026-05-16T06:14:28Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Вядомыя носьбіты */ 5142205 wikitext text/x-wiki '''Яраш''' — шматзначны тэрмін. == Вядомыя носьбіты == * [[Дзмітрый Анатолевіч Яраш]], украінскі грамадска-палітычны дзеяч, ваенны * [[Іван Апанасавіч Яраш]], адзін з арганізатараў і кіраўнікоў камуністычнага падполля і партызанскага руху ў часы ВАВ * [[Отакар Яраш]], чэхаславацкі афіцэр, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Раман Яраш]], беларускі музыкант * {{NL|Эдуард Яраш}} == Іншае == * [[Яраш (Венгрыя)|Яраш]] — адміністратыўная адзінка [[Венгрыя|Венгрыі]]. {{Неадназначнасць}} qetacc4kf66yhb6hoq0ikqfnyfbsj8g 0 678755 5142098 4328627 2026-05-15T20:43:09Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5142098 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} {{цёзкі2|Салаўёў}} '''Аляксандр Аляксандравіч Салаўёў''' ({{ДН|13|9|1926}}, в. Салані, [[Ленінградская вобласць]], [[РСФСР]] — {{ДС|23|5|2021}}) — беларускі мастак тэатра. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1982). == Біяграфія == Скончыў [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная мастацка-прамысловая акадэмія імя А. Л. Штыгліца|Ленінградскае Вышэйшае мастацка-прамысловае вучылішча імя В. І. Мухінай]] (1957), [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] (1965). З 1965 года — у [[Віцебск]]у. Мастак-пастаноўшчык, у 1977—1990 гадах — галоўны мастак [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Беларускага дзяржаўнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Я. Коласа]]. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] (1966). Памёр 23 мая 2021 года<ref>[https://www.svaboda.org/a/31270183.html Памёр мастак-авангардыст Аляксандар Салаўёў]</ref>. Пахаваны 25 мая на [[Мазурынскія могілкі|Мазурынскіх могілках]] у Віцебску. == Творчасць == Працаваў у тэатральна-дэкарацыйным мастацтве, станковым [[жывапіс]]е і [[Графіка (мастацтва)|графіцы]]. Аформіў больш за 100 спектакляў, сярод якіх: «Сымон-музыка» паводле [[Я. Колас]]а (1976), «Кастусь Каліноўскі» [[У. Караткевіч]]а (1978), «Парог» (1982), «Радавыя» (1984) А. Дударава, «Рамэа і Джульета» [[У. Шэкспір]]а (1986), «Мудрамер» [[М. Матукоўскі|М. Матукоўскага]] (1988), «Каварства і любоў» А. Петрушэўскай (1989) і інш. Аўтар жывапісных работ: «Дзве птушкі» (1984), «Накцюрн» (1998), «Водбліскі» (2003), «Экспромт» (2008), «Папярэджанне» (2008), «Настальгія» (2008), «Рэквіем па дрэве» (2008), «Мара» (2008), «Кампазіцыя» (2009), «Галактыка» (2010), «Метамарфозы» (2010); трыпціха «Прысвячэнне жанчыне» (2007); цыклаў «Фарбы зямлі» (1974—1985), «Русь» (1975—1985), «Тэатр» (1977—1980), «Космас» (1978—1982) і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Цыбульский, М. Л.'' Соловьев Александр Александрович / М. Л. Цыбульский // Регионы Беларуси : энцикл. : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова (гл. ред.) [и др.]. — Мн. : Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2 : Витебская область. Кн. 2. — С. 481. * {{Крыніцы/БелЭн|14|Салаўёў Аляксандр Аляксандравіч|Іваноўскі Ю. І.|103}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130316}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Салаўёў Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ленінградскай вобласці]] e9le6kd02k3dslvdh3jlz7u66odgx1a 0 683951 5142155 4973157 2026-05-16T00:29:29Z Pabojnia 135280 /* Лаўрэаты */ афармленне 5142155 wikitext text/x-wiki {{Кінафестываль | назва = 1-ы [[Канскі кінафестываль]] | дата = [[20 верасня|20.09]]—[[5 кастрычніка|05.10]].[[1946]] | месца = [[Каны]], [[Францыя]] | старшыня = | папярэдні = | наступны = [[Канскі кінафестываль 1947|2-і]] }} '''1-ы [[Канскі кінафестываль]]''' праходзіў з [[20 верасня]] па [[5 кастрычніка]] [[1946]] года ў горадзе [[Каны]], [[Францыя]]. == Лаўрэаты == {|class="wikitable" style="text-align:left;" |- !Узнагарода !Лаўрэат |- |rowspan="11"|[[Залатая пальмавая галіна|Гран-пры міжнароднага кінафестывалю]] |«{{нп5|Вялікі пералом (фільм)|Вялікі пералом|en|The Turning Point (1945 film)}}» (рэж. [[Фрыдрых Маркавіч Эрмлер|Фрыдрых Эрмлер]]) |- |«{{нп5|Людзі без крылаў (фільм, 1946)|Людзі без крылаў|en|Men Without Wings}}» (рэж. {{нп5|Францішак Чап||en|František Čáp}}) |- |«{{нп5|Апошні шанс (фільм, 1945)|Апошні шанс|en|The Last Chance (1945 film)}}» (рэж. {{нп5|Леапольд Ліндтберг||en|Leopold Lindtberg}}) |- |«{{нп5|Цкаванне (фільм, 1944)|Цкаванне|en|Torment (1944 film)}}» (рэж. {{нп5|Альф Шоберг||en|Alf Sjöberg}}) |- |«{{нп5|Марыя Кандзеларыя||en|María Candelaria}}» (рэж. [[Эміліа Фернандэс]]) |- |«[[Рым — адкрыты горад]]» (рэж. [[Раберта Раселіні]]) |- |«{{нп5|Горад у даліне (фільм, 1946)|Горад у даліне|en|Neecha Nagar}}» (рэж. {{нп5|Чэтан Ананд (рэжысёр)|Чэтан Ананд|en|Chetan Anand (director)}}) |- |«{{нп5|Кароткая сустрэча (фільм, 1945)|Кароткая сустрэча|en|Brief Encounter}}» (рэж. [[Дэвід Лін]]) |- |«{{нп5|Пастаральная сімфонія (фільм)|Пастаральная сімфонія|en|Pastoral Symphony (film)}}» (рэж. [[Жан Дэлануа]]) |- |«{{нп5|Згублены ўікэнд (фільм)|Згублены ўікэнд|en|The Lost Weekend (film)}}» (рэж. [[Білі Уайлдэр]]) |- |«{{нп5|Чырвоныя лугі||en|The Red Meadows}}» (рэж. {{нп5|Бодыль Іпсен||en|Bodil Ipsen}}, {{нп5|Лаў Лаўрытцэн (малодшы)|Лаў Лаўрытцэн|en|Lau Lauritzen Jr.}}) |- |[[Прыз журы (Канскі кінафестываль)|Міжнародны прыз журы]] |«[[Бітва на рэйках]]» (рэж. [[Рэнэ Клеман]]) |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Канскі кінафестываль}} [[Катэгорыя:Канскі кінафестываль]] [[Катэгорыя:Кінафестывалі 1946 года]] [[Катэгорыя:Верасень 1946 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1946 года]] [[Катэгорыя:1946 год у Францыі]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Канах]] gf7tz6rsbfdcyqye0vkntm0ubz1ns08 0 684149 5142307 4640643 2026-05-16T10:54:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142307 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ушацкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ушацкі раён]] |Уключае = 30 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ушачы]] (не ўваходзяць у склад) |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1406 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://ushachi.vitebsk-region.gov.by/ru/usha/ |Заўвагі = }} '''Уша́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — гарадскі пасёлак [[Ушачы]] (не ўваходзіць у склад). Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Ушацкага раёна [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — мястэчка Ушачы. 24 верасня 1926 года са складу сельсавета вылучаны Ушацкі яўрэйскі нацыянальны местачковы Савет, цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Востраў-Сарочынскі]], а сельсавет перайменаваны ў '''Востраў-Сарочынскі сельсавет'''. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года сельсавет ва Ушацкім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — [[Лепельская акруга|Лепельскай акругі]], з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Лутава (вёска)|Лутава]], сельсавет перайменаваны ў '''Лутаўскі сельсавет'''<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе [[Лепельскі раён|Лепельскага раёна]]. 9 ліпеня 1965 года ў склад сельсавета з [[Селішчанскі сельсавет (Лепельскі раён)|Селішчанскага сельсавета]] перададзены 13 населеных пунктаў ([[Бярозкі (Ушацкі раён)|Бярозкі]], [[Двор Пліна]], [[Забораўна]], [[Замошша 1 (Ушацкі раён)|Замошша-I]], [[Замошша 2 (Ушацкі раён)|Замошша-II]], [[Новае Сяло (Ушацкі раён)|Новае Сяло]], [[Паперына]], [[Пліна (вёска)|Пліна]], [[Пушча (Ушацкі раён)|Пушча]], [[Роўбы]], [[Старое Сяло (Ушацкі сельсавет)|Старое Сяло]], [[Угрынкі]] і [[Чабатова]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 ліпеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (1105).</ref>. З 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Ушацкага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Лутаўскага сельсавета 41 населены пункт<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|62}}</ref>. 22 снежня 1981 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Лутава Сяльцо]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 22 снежня 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1982, № 2 (1700).</ref>. 18 чэрвеня 1985 года ў склад [[Сарочынскі сельсавет|Сарочынскага сельсавета]] перададзены 14 населеных пунктаў (вёскі [[Арэхаўна (Ушацкі раён)|Арэхаўна]], [[Ваўчо (вёска)|Ваўчо]], [[Гарадок (Сарочынскі сельсавет)|Гарадок]], [[Градзянец (Ушацкі раён)|Градзянец]], [[Кавалеўшчына (Сарочынскі сельсавет)|Кавалеўшчына]], [[Канцавыя]], [[Крыскавічы]], [[Кублішчына (Ушацкі раён)|Кублішчына]], [[Кулінава]], [[Лутава (вёска)|Лутава]], [[Слабодка (Сарочынскі сельсавет)|Слабодка]], [[Ціханяты]], [[Федаронкі]] і [[Шчарбёнкі]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 чэрвеня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 23 (1829).</ref>. 8 красавіка 2004 года ў склад сельсавета ўключаны 4 населеныя пункты (вёскі [[Заазер’е (Ушацкі сельсавет)|Заазер’е]], [[Матырына (Ушацкі раён)|Матырына]], [[Салонец 1]] і [[Салонец 2]]) скасаванага [[Селішчанскі сельсавет (Ушацкі раён)|Селішчанскага сельсавета]] і вёска [[Градзянец (Ушацкі раён)|Градзянец]] [[Сарочынскі сельсавет|Сарочынскага сельсавета]], цэнтр сельсавета перанесены ва Ушачы, сельсавет перайменаваны ва Ушацкі<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. У 2011 годзе скасавана вёска [[Пралетарый (Ушацкі раён)|Пралетарый]] (уключана ў склад [[Ушачы|Ушачаў]])<ref>[http://pravo.by/pdf/2011-98/2011_98_9_43427.pdf Решение Ушачского районного Совета депутатов от 19 августа 2011 г. № 81 Об упразднении сельских населенных пунктов Ушачского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200920003218/https://pravo.by/pdf/2011-98/2011_98_9_43427.pdf|date=20 верасня 2020}}</ref><ref>[http://pravo.by/pdf/2011-62/2011_62_9_41329.pdf Решение Витебского областного Совета депутатов от 14 апреля 2011 г. № 104 Об изменении границ городского поселка Ушачи, Сорочинского и Ушачского сельсоветов Ушачского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200920004227/https://pravo.by/pdf/2011-62/2011_62_9_41329.pdf|date=20 верасня 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2269 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=11 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 96,4 % — [[беларусы]], 2,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1406 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=11 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Ушацкі сельсавет}} {{Ушацкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Ушацкі (у 1926—1954 гадах Востраў-Сарочынскі, у 1954—2004 гадах Лутаўскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Ушацкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лутаўскі (да 1926 года Ушацкі, да 1954 года Востраў-Сарочынскі) сельсавет ва [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]] (1924—1962)}} |спіс2 = {{Лепельскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лутаўскі сельсавет у [[Лепельскі раён|Лепельскім раёне]] (1962—1966)}} |спіс3 = {{Ушацкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ушацкі (да 2004 года Лутаўскі) сельсавет ва [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Ушацкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лепельскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] czix4cbz562ykn8bqi456n224ks090q 0 684610 5142202 5133357 2026-05-16T06:10:50Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Спасылкі */ 5142202 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Гомель (значэнні)}} {{Гандбольны клуб | назва = Гомель | выява = ГК Гомель.png | шырыня = 220px | поўная_назва = Гандбольны клуб «Гомель» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 1960 | расфарміраваны = | горад = [[Гомель]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = Аляксандр Падасінаў | пасада_кіраўніка = Дырэктар | трэнер = Сяргей Цыганкоў | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2020/2021 | месца = 3 месца | сайт = http://www.hc-gomel.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = |body1 = |rightarm1 = |shorts1 = |pattern_la2 = |pattern_b2 = |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = |body2 = |rightarm2 = |shorts2 = }} '''«Гомель»''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Гомель]]. Заснаваны ў [[1960]] годзе. == Назвы == * «Марэна-Універсітэт» (1994—1996) * «Універсітэт» * ГГК * «Гомель» == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (8): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|1994/1995]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Бр}} 3-е месца (1): [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1992/93|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | 1993/94|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 1994/95|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1995/96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1996/97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1997/98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 1998/99|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1999/00|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2000/01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | [[Сезон 2001/2002 ГК Універсітэт Гомель|2001/02]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК Універсітэт Гомель|2002/03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК Універсітэт Гомель|2003/04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2004/05|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2005/06|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2006/07|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК ГГК Гомель|2007/08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК ГГК Гомель|2008/09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК ГГК Гомель|2009/10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Гомель|2010/11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК ГГК Гомель|2011/12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Гомель|2012/13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Гомель|2013/14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Гомель|2014/15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр |||| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Гомель|2015/16]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Гомель|2016/17]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 2017/18|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 2018/19|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2019/20|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 6 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|3-е месца]]|| |- | 2020/21|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |} == Галоўныя трэнеры == * [[Ігар Чаброў]] (2002, 2008) * [[Сяргей Мікалаевіч Цыганкоў|Сяргей Цыганкоў]] (2010—2011 ,2020) <ref>[https://web.archive.org/web/20130327233323/http://handball.by/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1/%D0%93%D0%9A-%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html ГК «Гомель»]</ref> * [[Андрэй Уладзіміравіч Мачалаў|Андрэй Мачалаў]] (з 2020) {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.hc-gomel.by/ Сайт клуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522175636/http://hc-gomel.by/ |date=22 мая 2022 }} * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2014-15/clubs/16391/HC+Gomel HC Gomel] {{Склад ГК Гомель}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1960 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:ГК Гомель| ]] 1lxygnff8us121rz2yvoxxns1i60cqv 0 691339 5142212 3953060 2026-05-16T06:36:32Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Вядомыя носьбіты */ 5142212 wikitext text/x-wiki '''Салікаў''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Андрэй Эдуардавіч Салікаў]] (нар. 1977) — [[Беларусь|беларускі]] [[навуковец]], [[Кандыдат навук|кандыдат]] [[Культуралогія|культуралогіі]]. * [[Станіслаў Салікаў|Станіслаў Уладзіміравіч Салікаў]] (нар. 1974) — [[Беларусь|беларускі]] [[спартсмен]], [[Валейбол|валейбаліст]]. * [[Максім Салікаў]] (нар. 1992) — [[Расія|расійскі]] [[гандбаліст]]. {{неадназначнасць}} klq8fw85mzrjoubm47q3dgv67g0h5ay 0 694148 5142304 4930342 2026-05-16T10:49:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142304 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ушанскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ушанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бярэзінскі раён]] |Уключае = 22 населеныя пункты |Сталіца = [[Уша (Бярэзінскі раён)|Уша]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[28 мая]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 748 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Уша́нскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Уша (Бярэзінскі раён)|Уша]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Машчаніцкі сельсавет''' у складзе Бярэзінскага раёна [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Машчаніца (Бярэзінскі раён)|Машчаніца]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Менская акруга|Менскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Бярэзінскім раёне БССР. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Бярэзінскім раёне [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], з 20 верасня 1944 года — Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Новая Уша, сельсавет перайменаваны ва Ушанскі<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года — у складзе адноўленага Бярэзінскага раёна. 11 сакавіка 1971 года ў склад сельсавета з [[Ляжынскі сельсавет|Ляжынскага сельсавета]] перададзены 7 населеных пунктаў ([[Бярозаўка (Бярэзінскі сельсавет)|Бярозаўка]], [[Клёнаўка (Бярэзінскі раён)|Клёнаўка]], [[Котава (Бярэзінскі раён)|Котава]], [[Крупа (Бярэзінскі раён)|Крупа]], [[Локаць (вёска)|Локаць]], [[Новая Князеўка]] і [[Старая Князеўка]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 сакавіка 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 12 (1314).</ref>. Да 1972 года цэнтр сельсавета, вёска Новая Уша, перайменавана ва Ушу. У 1974 годзе скасавана вёска [[Залесная (Бярэзінскі раён)|Залесная]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 лістапада 1973 г., 18 студзеня, 14 і 28 лютага 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>, 25 студзеня 1988 года — вёска [[Локаць (вёска)|Локаць]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 25 студзеня 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923).</ref>. 21 снежня 2007 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Ляжынскі сельсавет|Ляжынскага сельсавета]] (3 населеныя пункты: вёскі [[Баравіно]], [[Белічаны (Бярэзінскі раён)|Белічаны]] і [[Ляжына]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-21%2F2008-21%28008-031%29.pdf&oldDocPage=19 Решение Минского областного Совета депутатов от 21 декабря 2007 г. № 81 Об упразднении Бродецкого, Высокогорского, Каменноборского, Ляжинского, Якшицкого сельсоветов и изменении границ Богушевичского, Капланецкого, Погостского, Поплавского, Селибского, Ушанского сельсоветов Березинского района]</ref>. 28 мая 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Бярэзінскі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Бярэзінскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 748 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 кастрычніка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 97,2 % — [[беларусы]], 1,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 22 населеныя пункты: аграгарадок [[Уша (Бярэзінскі раён)|Уша]], вёскі [[Баравіно]], [[Беліца (Бярэзінскі раён)|Беліца]], [[Белічаны (Бярэзінскі раён)|Белічаны]], [[Бярозаўка (Бярэзінскі сельсавет)|Бярозаўка]], [[Восава (Бярэзінскі сельсавет)|Восава]], [[Грады (Бярэзінскі раён)|Грады]], [[Дзямешкаўка]], [[Замак (Бярэзінскі раён)|Замак]], [[Калюжыца]], [[Клёнаўка (Бярэзінскі раён)|Клёнаўка]], [[Котава (Бярэзінскі раён)|Котава]], [[Крупа (Бярэзінскі раён)|Крупа]], [[Любач]], [[Ляжына]], [[Мурава (Бярэзінскі раён)|Мурава]], [[Новая Князеўка]], [[Новая Машчаніца]], [[Снуя]], [[Старая Князеўка]], [[Старая Машчаніца]] і [[Сялянка (Бярэзінскі раён)|Сялянка]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. {{Бярэзінскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бярэзінскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чэрвеньскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] 2fga4ghb5stznrf1upwdppkaqxhd40w 0 694814 5142325 4854868 2026-05-16T11:25:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142325 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Уільям Эска Мёрнер''' ({{lang-en|William Esco Moerner}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[Фізічная хімія|фізіка-хімік]] і [[Хімічная фізіка|хімік-фізік]], які працуе ў галіне [[Біяфізіка|біяфізікі]] і візуалізацыі асобных малекул. Яму прыпісваюць дасягненне першага аптычнага выяўлення і спектраскапіі адной малекулы ў [[Фізіка кандэнсаванага стану|кандэнсаваных фазах]] разам са сваім пастдокам Лотарам Кадорам<ref name="Reich Kapon">{{Cite journal|title=Foreword by the Guest Editors|publisher=Wiley|volume=49|issn=0021-2148|doi=10.1002/ijch.201090002}}</ref><ref name="Moerner Kador pp. 2535–2538">{{Cite journal|title=Optical detection and spectroscopy of single molecules in a solid|publisher=American Physical Society (APS)|volume=62|issn=0031-9007|doi=10.1103/physrevlett.62.2535}}</ref>. Аптычнае даследаванне адзінкавых малекул пасля стала шырока карыстаным эксперыментам з адзінкавымі малекуламі ў хіміі, фізіцы і біялогіі<ref name="Single Molecule Spectroscopy in Chemistry, Physics and Biology 2010">{{Cite book|editor-last=Gräslund|editor-first=Astrid|title=Springer Series in Chemical Physics|chapter=Single Molecule Spectroscopy in Chemistry, Physics and Biology|publisher=Springer Berlin Heidelberg|publication-place=Berlin, Heidelberg|year=2010|volume=96|isbn=978-3-642-02596-9|doi=10.1007/978-3-642-02597-6|page=|url=http://cds.cern.ch/record/1339402}}</ref>. У 2014 годзе атрымаў [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскую прэмію па хіміі]]<ref name="nobelprize.org">[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2014/ «Nobel Prize in Chemistry 2014.» ''Nobelprize.org''] (accessed October 8, 2014).</ref><ref name="sunobelwinner">[http://news.stanford.edu/news/2014/october/moerner-nobel-prize-100814.html «Professor W.E. Moerner wins the Nobel Prize in Chemistry.»] ''Stanford Report'', October 8, 2014 (accessed October 8, 2014).</ref>. [[Файл:Bacteria-3D-Double-Helix.jpg|міні| Гэта выява паказвае 3D-малюнак звышраздзялення паверхні клетак бактэрый Caulobacter crescentus (шэры) і пазначанага бялку (CreS, аранжава-чырвоны), атрыманых з дапамогай метаду актыўнай кантрольнай мікраскапіі з падвойнай спіраллю адной малекулы.]] == Ранняе жыццё і адукацыя == Мёрнер нарадзіўся ў сям’і Берты Фрэнсіс (Робінсан) і Уільяма Альфрэда Мёрнера<ref>{{Cite web |url=http://obits.dignitymemorial.com/dignity-memorial/obituary.aspx?n=William-Moerner&lc=4411&pid=159836374&mid=5234796 |title=Dignitymemorial.com |access-date=29 лістапада 2021 |archive-date=26 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326135855/http://obits.dignitymemorial.com/dignity-memorial/obituary.aspx?n=William-Moerner&lc=4411&pid=159836374&mid=5234796 |url-status=dead }}</ref>. Ён быў скаўтам у бойскаўтах Амерыкі і стаў скаўтам арлом<ref>{{Cite web|url=http://scoutingnewsroom.org/blog/eagle-scout-william-e-moerner-shares-nobel-prize-chemistry/|title=Eagle Scout William E. Moerner Shares Nobel Prize in Chemistry|date=October 15, 2014|access-date=29 лістапада 2021|archive-date=11 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240711033702/https://www.scoutingnewsroom.org/blog/eagle-scout-william-e-moerner-shares-nobel-prize-chemistry/|url-status=dead}}</ref>. Ён вучыўся ў Вашынгтонскім універсітэце ў Сет-Луісе на бакалаўрыяце ў якасці навуковага супрацоўніка Аляксандра З. Лангсдорфа і атрымаў тры ступені: ступень бакалаўра навук па [[Фізіка|фізіцы]] з адзнакай, ступень бакалаўра навук па [[Электратэхніка|электратэхніцы]] з адзнакай і бакалаўра мастацтваў па [[Матэматыка|матэматыцы]] з адзнакай у 1975 годзе<ref name="engineering.wustl.edu">[https://engineering.wustl.edu/alumniawards.aspx?year=2013 Engineering Alumni Achievement Award, Washington University, 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140502102909/https://engineering.wustl.edu/alumniawards.aspx?year=2013|date=May 2, 2014}} (accessed May 1, 2014).</ref>.За гэтым рушыла ўслед аспірантура, часткова падтрыманая стыпендыяй для выпускнікоў Нацыянальнага навуковага фонду, у [[Карнельскі ўніверсітэт|Карнельскім універсітэце]] ў групе Альберта Дж. Сіверса III<ref>[http://academictree.org/chemistry/peopleinfo.php?pid=52873 Academic Family Tree]. Accessed May 9, 2014.</ref>. Тут ён атрымаў ступень магістра і [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] па фізіцы ў 1978 і 1982 гадах адпаведна. Яго доктарская дысертацыя была па дынаміцы вагальнай рэлаксацыі рэжыму малекулярнай прымешкі, узбуджанай ІЧ-лазерам, у рашотках галогенідаў шчолачна<ref>Moerner, W. E. 1982. ''Vibrational relaxation dynamics of an IR-laser-excited molecular impurity mode in alkali halide lattices.'' Thesis (Ph. D.)--Cornell University, Jan. 1982. 591 pages. [http://www.worldcat.org/oclc/745512160 Worldcat.org]</ref>. На працягу ўсіх школьных гадоў Мёрнер быў выдатнікам з 1963 па 1982 год і атрымаў прэмію дэкана за незвычайна выключныя поспехі ў вучобе, а таксама прэмію Ітана А. Х. Шэплі за выдатныя дасягненні, калі скончыў каледж<ref name="kanlin556">Kan, L., & Lin, S. H. (2011). ''[http://searchworks.stanford.edu/view/9087828 Wolf Prize in chemistry : an epitome of chemistry in 20th century and beyond]''. Singapore: World Scientific. p. 556.</ref>. == Кар’ера і праца == Мёрнер працаваў у даследчым цэнтры IBM Almaden у [[Сан-Хасэ (Каліфорнія)|Сан-Хасэ]], штат Каліфорнія, у якасці навуковага супрацоўніка з 1981 па 1988 год, менеджэра з 1988 па 1989 год і кіраўніка праекта з 1989 па 1995 год. Пасля прызначэння запрошаным прафесарам фізічнай хіміі ў [[Швейцарская вышэйшая тэхнічная школа Цюрыха|Швейцарскую вышэйшую тэхнічную школу Цюрыха]] (1993—1994), ён заняў пасаду заслужанага старшыні фізічнай хіміі на кафедры хіміі і біяхіміі ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Сан-Дыега|Каліфарнійскім універсітэце ў Сан-Дыега]], з 1995 па 1998 год. У 1997 годзе ён быў прызначаны Робертам Бёрнсам Вудвардам запрошаным прафесарам [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]] . Яго даследчая група пераехала ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] у 1998 годзе, дзе ён стаў прафесарам хіміі (1998), прафесарам Гары С. Мошэра (2003) і прафесарам прыкладной фізікі (2005)<ref name="kanlin556"/><ref name="sufacultychem">[http://chemistry.stanford.edu/faculty/w-moerner Stanford University. Department of Chemistry. Faculty. W. E. Moerner.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111012090228/http://chemistry.stanford.edu/faculty/w-moerner |date=12 кастрычніка 2011 }} (accessed May 15, 2014).</ref><ref>[http://www.stanford.edu/dept/app-physics/cgi-bin/person/moerner-w-e Stanford University. Department of Applied Physics. W. E. Moerner] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140502212216/http://www.stanford.edu/dept/app-physics/cgi-bin/person/moerner-w-e/ |date=2 мая 2014 }}</ref>. Мёрнер быў прызначаны старшынёй кафедры хіміі з 2011 па 2014 год<ref name="suprofiles">[https://profiles.stanford.edu/w-moerner W. E. Moerner | Stanford University Profiles] (accessed May 15, 2014).</ref>. Яго бягучыя вобласці даследаванняў і інтарэсаў уключаюць: спектраскапію адной малекулы і мікраскапію звышраздзялення, [[Фізічная хімія|фізічную хімію]], [[Хімічная фізіка|хімічную фізіку]], [[Біяфізіка|біяфізіку]], захоп наначасціц, нанафатоніку, фотарэфракцыйныя палімеры і спектральнае выпальванне дзірак<ref name="sufacultychem" /><ref>{{Cite journal|title=William E. Moerner plenary presentation: Single-molecule spectroscopy, imaging, and photocontrol -- foundations for super-resolution microscopy|journal=SPIE Newsroom|publisher=SPIE-Intl Soc Optical Eng|date=5 March 2015|issn=1818-2259|doi=10.1117/2.3201503.17|page=|last1=Spie}}</ref>. Па стане на май 2014 года Мёрнер быў пазначаны ў якасці саветніка факультэта ў 26 дысертацыях, напісаных аспірантамі Стэнфарда<ref>[http://searchworks.stanford.edu/?f%5Bformat%5D%5B%5D=Thesis&q=%22Moerner%2C+W.+E.+%22&search_field=search_author&sort=pub_date_sort+desc%2C+title_sort+asc Stanford Searchworks]. Accessed May 9, 2014.</ref>. Па стане на 16 мая 2014 года ў поўным рэзюмэ Мёрнера пазначана 386 публікацый<ref name="fullcv">[http://www.stanford.edu/group/moerner/cv/moerner_current.pdf Full CV for W. E. (William Esco) Moerner] (accessed May 15, 2014).</ref>. Апошнія рэдакцыйныя і кансультатыўныя саветы, у якіх працаваў Мёрнер, уключаюць: член савета навуковых кансультантаў Нацыянальнага інстытута біямедыцынскай візуалізацыі і біяінжынерыі (NIBIB)<ref>[http://www.nibib.nih.gov/about-nibib/nibib-board-scientific-counselors/nibib-board-scientific-counselors-roster NIBIB Board of Scientific Counselors] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141013093810/http://www.nibib.nih.gov/about-nibib/nibib-board-scientific-counselors/nibib-board-scientific-counselors-roster |date=13 кастрычніка 2014 }} (accessed May 14, 2014).</ref>; член кансультатыўнага савета Інстытута атамных і малекулярных навук, Акадэміка Сініца, Тайвань<ref>[http://www.iams.sinica.edu.tw/en/?link=advisors Institute of Atomic and Molecular Sciences, Academica Sinica, Taiwan, Advisory Board] (accessed May 14, 2014).</ref>; член кансультатыўнай рэдакцыйнай калегіі па хімічнай фізіцы<ref>[http://www.journals.elsevier.com/chemical-physics-letters/editorial-board/ ''Chemical Physics Letters'' Editorial Board, Advisory Editorial Board Member] (accessed May 14, 2014).</ref>; член кансультатыўнага савета Цэнтра біямедыцынскай візуалізацыі ў Стэнфардзе<ref>[http://cbis.stanford.edu/people/ Center for Biomedical Imaging at Stanford. People] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140517132423/http://cbis.stanford.edu/people/ |date=17 мая 2014 }}(accessed May 15, 2014).</ref>; і старшыня камітэта па ахове здароўя і бяспецы Стэнфардскага ўніверсітэта<ref name="suprofiles"/>. == Узнагароды == * 2001 — {{нп5|Earle K. Plyler Prize for Molecular Spectroscopy}} * 2008 — [[Прэмія Вольфа па хіміі]] * 2009 — {{нп5|Прэмія Ірвінга Лэнгмюра|||Irving Langmuir Prize}} * 2013 — {{нп5|Прэмія Петэра Дэбая|||Peter Debye Award}} * 2014 — [[Нобелеўская прэмія па хіміі]] З’яўляецца ганаровым членам таварыств: старэйшы член Інстытута інжынераў электратэхнікі і электронікі 17 чэрвеня 1988 года<ref name="fullcv"/> і член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] з 2007 года<ref>[http://news.stanford.edu/news/2007/may9/nas-050907.html Mark Schwartz and Lisa Trei. 2007. «Five professors among new members elected to National Academy of Sciences.»] ''Stanford Report'', May 3, 2007.</ref><ref name="Nair pp. 6357–6357">{{Cite journal|last=Nair|first=P.|title=QnAs with W. E. Moerner|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=109|issue=17|date=9 April 2012|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.1204426109|pages=6357|pmid=22493263|pmc=3340104|bibcode=2012PNAS..109.6357N}}</ref>. Ён таксама з’яўляецца членам Аптычнага таварыства Амерыкі, 28 мая 1992 года<ref name="fullcv" /><ref>[https://www.osa.org/en-us/connect/fellows_directory/ Optical Society of America. Fellow Members Directory.] (Members and registered users may search for current Fellow Members on-line in a directory.) Moerner is listed a Fellow for 1992 (accessed May 14, 2014).</ref>; [[Амерыканскае фізічнае таварыства|Амерыканскага фізічнага таварыства]], 16 лістапада 1992 года<ref>[http://www.aps.org/programs/honors/fellowships/index.cfm APS Fellows] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140707002814/http://www.aps.org/programs/honors/fellowships/index.cfm |date=7 ліпеня 2014 }} (accessed May 1, 2014).</ref>; [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амерыканскаё акадэміі мастацтваў і навук]], 2001 год<ref>[http://news.stanford.edu/news/2001/may2/academy-52.html «Three Stanford professors elected to American Academy of Arts and Sciences.»] ''Stanford Report'', May 2, 2001.</ref> і [[Амерыканская асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі|Амерыканскай асацыяцыі па развіцці навукі]], 2004 год<ref>[http://news.stanford.edu/news/2003/november5/aaasfellows-115.html Mark Shwartz. 2003. «Five professors join the ranks of noted science fellows.»] ''Stanford Report'', November 5, 2003.</ref>. == Асабістае жыццё == Мёрнер нарадзіўся 24 чэрвеня 1953 года на базе ВПС Паркс у Плезантане, штат Каліфорнія. Ад нараджэння сям’я называла яго ініцыяламі WE, каб адрозніць яго ад бацькі і дзеда, якіх таксама завуць Уільямам<ref name="kanlin556"/>. Ён вырас у Тэхасе, дзе вучыўся ў сярэдняй школе Томаса Джэферсана ў [[Сан-Антоніа]]. Ён удзельнічаў у шматлікіх мерапрыемствах у сярэдняй школе: гурт, прамова і дэбаты, каманда па матэматыцы і прыродазнаўстве, бі-фі-хім, маска і малаток, нацыянальнае ганаровае таварыства, бойскауты, радыёаматарскі клуб, рускі клуб, клуб сацыяльнага форуму, тамада. Мёрнер і яго жонка Шэран маюць аднаго сына Дэніэла<ref>[http://www.tjhsmustangs.com/mustangspotlight?mode=PostView&bmi=1458707 ''Thomas Jefferson High School Alumni Association — Blog: Mustang Spotlight'' on W. E. Moerner '71] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211129080641/http://www.tjhsmustangs.com/mustangspotlight?mode=PostView&bmi=1458707 |date=29 лістапада 2021 }} (retrieved September 16, 2013).isad</ref>. {{Зноскі|2}} == Спасылкі == * Хімія дрэва: [http://academictree.org/chemistry/peopleinfo.php?pid=52873 Уільям Э. Мёрнер Падрабязнасці] * [http://www.stanford.edu/group/moerner/ Галоўная старонка лабараторыі WE Moerner у Стэнфардскім універсітэце] * [https://profiles.stanford.edu/w-moerner WE Moerner Профіль у Стэнфардскім універсітэце] * [http://www.visiblelegacy.com/?p=d&q=FMI:3493 WE Moerner Профіль у Visible Legacy] * [https://scholar.google.com/citations?hl=en&user=upREfesAAAAJ&view_op=list_works Профіль Google Scholar для WE Moerner] * [http://65.54.113.26/Author/2999536/w-e-moerner Старонка Microsoft Academic Search for WE Moerner] * [https://www.youtube.com/watch?v=VBmgvIATbCc Апісанне працы Мёрнера] : Прэмія за дасягненні выпускнікоў Вашынгтонскага універсітэта {{Нобелеўская прэмія па хіміі 2001—2025}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па хіміі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мёрнер Уільям}} [[Катэгорыя:Члены Амерыканскага фізічнага таварыства]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]] [[Катэгорыя:Фізікахімікі ЗША]] s8m5m2wqihdcbygk400dxq4u8y3rbsu 0 699704 5142013 5085225 2026-05-15T19:08:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142013 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Украінскі правапіс}}'''Украінскі правапіс 1933 году''' ({{Lang-uk|Український правопис 1933 року}}) — украінскі правапіс, прыняты ў 1933 годзе ў тагачаснай сталіцы [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], у [[Харкаў|Харкаве]]. Пачаў працэс [[Русіфкацыя Украіны|штучнага збліжэньня ўкраінскай і расійскай моўных традыцый правапісу]]. Некаторыя нормы, адхіленыя з-за адсутнасьці ў расійскім правапісе, вернуты да [[Украінскі правапіс 2019 года|украінскага правапісу 2019 году]]. == Напярэдадні рэформы == На [[1920-я|1920-я гады]] прыпаў росквіт украінскага мовазнаўства, праведзена значная праца па нарміраванні ўкраінскай [[Літаратурная мова|літаратурнай мовы]], навуковай тэрміналогіі, слоўнікаў. Праца навукоўцаў адзначылася выданнем Украінскага правапісу 1928 г., што ўпершыню стала афіцыйным і уніфікаваным для ўсёй Украіны. Убачылі свет Акадэмічны расійска-ўкраінскі слоўнік пад рэд. Агатангела Крымскага. Аднак кадыфікацыя 1928—1929 гадоў, якая аб'ядноўвала ў адным правапісным кодэксе прыдняпроўскую і прыднястроўскую моўныя нормы, аказалася нездавальняючай пры тых палітычных абставінах і мела патрэбу ў зменах.<ref>«Правопис 1928—1929 років, дарма що старанно опрацьований видатними мовознавцями, був нереальний, приречений на невдачу. Від самого початку його прийняли вельми неприхильно, дотримувалися неохоче. Бажане поєднання двох правописно-мовних традицій не відбулося, та ледве чи й могло відбутися при збереженні їх обох у своєрідному, штучно накиненому компромісі.». ''Ю. Шевельов''. Українська мова в першій половині двадцятого століття 1900—1941. // Там само.&nbsp;— С. 171. «Учительство посилало численні делегації до комісара освіти М. Скрипника й просило перегляду правил писання іншомовних слів.» ''Огієнко І.'' [http://izbornyk.org.ua/ohukr/ohu20.htm Історія української літературної мови].&nbsp;— К., 2001.</ref> == Пачатак рэпрэсій і русіфікацыі == Але на пачатку 1930-х гадоў на Украіну пракацілася хваля татальнай планавай русіфікацыі пад лозунгамі барацьбы з украінскім нацыяналізмам. «Новая эпоха» савецкай палітыкі ў адносінах да ўкраінскай культуры, а таксама мовы пачалася пасля пастановы ЦК ВКП(б) ад 3 красавіка 1932 г. «Аб падаўленні нацыяналізму ва Украіне» і ўвядзення камуністычных ідэй. Для гэтага ва Украіну быў накіраваны Павел Постышаў, які прыбыў у сталіцу Харкаў у студзені 1933 года.&nbsp;Ён сілком ачысціў Украіну ад «нацыяналістаў». 7 ліпеня 1933г&nbsp;р. Мікола Скрыпнік скончыў жыццё самагубствам, не вытрымаўшы пераследу. Члены Прэзідыума Арфаграфічнай камісіі Усевалад Ганцоў, А. Прыходька, С. Піліпенка ( Алякса Сіняўскі і А. Крымскага рэпрэсавалі пазней). Правапіс шукаў «нацыяналістычную шкодніцтва», неабходную для барацьбы з украінскім нацыянальным адраджэннем. == Выкараненне спецыфічных асаблівасцей украінскай мовы == Каб знішчыць і спыніць росквіт украінскай мовы ўвогуле, і літаратурнай мовы ў прыватнасці, бальшавікі спачатку ўзяліся за чужыя рукі&nbsp;— За гэта ўзяліся Андрэй Хвыля (сапраўднае прозвішча Олінтэр) і Н. Кагановіч. Па сутнасці, яны першыя паднялі шум, нібы ва ўкраінскім мовазнаўстве&nbsp;- буржуазна-шавіністычны дэструктыўны метад, які А. Хвыля замацаваў сваёй сумнай памяццю кнігай «Выкараніць, знішчыць карані ўкраінскага нацыяналізму на моўным фронце», Харкаў, 1933 г.<ref>[https://web.archive.org/web/20150103123645/http://movahistory.org.ua/wiki/%D0%A5%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D1%8F_%D0%90._%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B8%2C_%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D1%89%D0%B8%D1%82%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83_%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%96 А. Хвиля. Викорінити, знищити націоналістичне коріння на мовному фронті. - Більшовик України, 1933, № 7, с. 42-56; Партвидав ЦК КП(б)У, 1933.]</ref>, было надрукавана 15 000 асобнікаў.<ref>''Огієнко І.'' [http://litopys.org.ua/ohukr/ohu18.htm Історія української літературної мови.&nbsp;— К., 2001.&nbsp;— (Перше видання&nbsp;— Вінніпег, 1949])</ref> А. Хвыля, старшыня новастворанага 1933г&nbsp;р. Арфаграфічная камісія пры Народным камісарыяце асветы сцвярджала:<blockquote>''«Правапіс, зацверджаны М. Скрыпнікам 6 верасня 1928 года&nbsp;скіраваў развіццё ўкраінскай мовы на польскую, чэшскую буржуазную культуру.'' ''Гэта стварала бар'ер паміж украінскай і расійскай мовамі, перашкаджала вывучэнню пісьменнасці шырокімі працоўнымі масамі <…>.'' ''Камісія, створаная НДА, перагледзела ўкраінскі правапіс <„>.'' ''Асноўныя выпраўленні тычыліся ліквідацыі ўсіх правілаў, якія арыентавалі ўкраінскую мову на польскую і чэшскую буржуазныя культуры, скажалі сучасную ўкраінскую мову і ставілі бар'ер паміж украінскай і расійскай мовамі <…>.'' ''Адкінутыя смяротныя кансерватыўныя нормы, устаноўленыя нацыяналістамі, якія скажаюць сучасную ўкраінскую мову, жывую мову практыкі працоўных мас Украіны».''</blockquote>Без усялякіх дыскусій і канферэнцый названая камісія «перапрацавала» 1933 год&nbsp;выдаў новыя правілы. ''З алфавіту была выкінута літара [[ґ]],'' кардынальна зменены напісанне іншамоўных слоў, зменены парадыгмы склонавых лексем. У правілы ўнесена каля 126 паправак, цалкам зменены раздзел аб напісанні іншамоўных слоў. Новыя правілы правапісу ўпершыню былі апублікаваныя ў часопісе «Політэхнічная адукацыя» (933, «&nbsp;6), у канцы 1933&nbsp;г. яны выдалі асобную кнігу «Украінскі правапіс». З абвінавачваннямі ва ўбіванні клін паміж расійскай і ўкраінскай моўнымі практыкамі: * Ліквідаваны формы [[Парны лік|дваістасці]] (''дві книзі, три вербі, чотири хаті, дві руці'' і інш.). * Адменена ўжыванне вінавальнага склону ў формах: ''бачу молодиці, веду хлопці, дивлюся на піонерки''. * З паралельных форм ''бабів і баб, хатів і хат, губів і губ, статтів і статей'' засталіся толькі найбольш блізкія да расійскага варыянту. * Ад паралельных словаўтваральных варыянтаў ''становисько&nbsp;— становище, огнисько&nbsp;— огнище, гноїсько&nbsp;— гноїщ'' пераважней утварэнняў з суфіксам (суфіксам) '''-ище'''. * Паралельныя формы давальнага і меснага склонаў адзіночнага ліку назоўнікаў другога скланення з'яўляюцца ''святові&nbsp;— святу, серцеві&nbsp;— серцю, сонцеві&nbsp;— сонцю, у русі&nbsp;— у рухові'' абмяжоўваецца формамі на '''-у(ю)''', агульнымі з расійскай. * Чаргаванне прыставак (прыназоўнікаў) ''з&nbsp;- з'' перад глухімі зычнымі '''к, п, т, х'''быў пашыраны да '''ф''': {| class="wikitable" !Правапіс 1928 года ! Правапіс 1933 года |- | '''''з'''фалшувати'' | '''''с'''фальшувати'' |- | '''''з'''фотографувати'' | '''''с'''фотографувати'' |} * Надпіс замежных слоў ''бакханка, барбаризм'' для лацінскай мадэлі усходняга вярнулася на выбар, зроблены пад уплывам расійскай: ''вакханка, варваризм,'' а таксама ''претенсія, іхтіосавр, бронтосавр'' (узаконены ''претензія, іхтіозавр, бронтозавр''), ''радіюс, консиліюм, медіюм, Маріюпіль'' (узаконены ''радіус, консиліум, медіум, Маріуполь'').<ref name="lingvocyd">[[Українська мова у XX сторіччі: історія лінгвоциду|Українська мова у ХХ сторіччі: історія лінгвоциду. Документи і матеріали. За ред. Л. Масенко.-К.: Києво-Могилянська академія, 2005—399с.]]</ref> * Ужыванне канчаткаў давальнага склону адзіночнага ліку мужчынскага роду (''-ові, -еві/-єві'') спрашчаецца. Згодна з [[Украінскі правапіс 1928 года|папярэднім правапісам]], [[Назоўнік|назоўнікі мужчынскага]] роду павінны мець канчаткі ''-ові, -еві/-єві'', а ўжыванне канчатка ''-у/-ю'' абмежавана. Наступныя рэформы спрасцілі і абагульнілі ўжыванне гэтых форм, аддаючы перавагу аналагічнаму расійскай канчатку ''-у/-ю''. * Існуе цвёрдае напісанне шэрагу прыметнікаў: {| class="wikitable" !Правапіс 1928 года ! Правапіс 1933 года |- | ''західн'''і'''й'' | ''західн'''и'''й'' |- | ''східн'''і'''й'' | ''східн'''и'''й'' |- | ''трикутн'''і'''й'' | ''трикутн'''и'''й'' |} * Канчатак ''-и'' ў родзе адзіночнага ліку для назоўнікаў жаночага роду з двума зычнымі ў канцы асновы быў заменены на ''-і'', што супала з гістарычным развіццём украінскай мовы (Шавялёў<ref>«В історичному розвитку бачимо, як послідовно й поступово в цьому типі відміни іменників усуваються в різних відмінках форми на -и,&nbsp;— спершу в давальному й місцевому однини, пізніше в називному відмінку множини, а в новіші часи&nbsp;— і в останньому бастіоні форм на -и, в родовому відмінку однини. Хоч київські нормалізатори виходили, імовірно, не з історичних тенденцій української мови, а просто взорувалися на російській мові (…), але їхня норма тут збіглася з історичною тенденцією, яка полягає в тому, щоб максимально наблизити відмінювання іменників жіночого роду на приголосний до відмінювання іменників типу ''земля''» ''[[Шевельов Юрій Володимирович|Ю. Шевельов]]''. [https://r2u.org.ua/node/111 Так нас навчали правильних проізношеній / Шевельов Ю. Мовознавство.&nbsp;— К., 2008.&nbsp;— Кн. 1.&nbsp;— С. 319—320.]</ref>): {| class="wikitable" !Правапіс 1928 года ! Правапіс 1933 года |- | ''до смерт'''и''''' | ''до смерт'''і''''' |- | ''без совіст'''и''''' | ''без совіст'''і''''' |- | ''без чест'''и''''' | ''без чест'''і''''' |} * У адпаведнасці з этымалогіяй чаргуюцца галосных: {| class="wikitable" !Правапіс 1928 года ! Правапіс 1933 года |- | ''випров'''а'''джати'' | ''випров'''о'''джати'' |- | ''голод'''і'''вка'' | ''голод'''о'''вка'' |- | ''м'''а'''настир'' | ''м'''о'''настир'' |- | ''мар'''и'''во'' | ''мар'''е'''во'' |- | ''с'''а'''літра'' | ''с'''е'''літра'' |- | ''соня'''ш'''ний'' | ''соня'''ч'''ний'' |- | ''шар'''а'''вари'' | ''шар'''о'''вари'' |} * Ва ўскосных склонах украінскія прозвішчы атрымалі новыя канчаткі: {| class="wikitable" !Імя ! Правапіс 1928 года ! Правапіс 1933 года |- | Гончар | ''до Гончаря'' | ''до Гончара'' |- | Кравців | ''до Кравцова'' | ''до Кравціва'' |- | Мазурок | ''до Мазурка'' | ''до Мазурока'' |- | Швець | ''до Шевця'' | ''до Швеця'' |} * Геаграфічныя назвы адсартаваныя. Згодна з правапісам 1928 г. назвы гарадоў павінны былі пераносіцца «пісьмова ў іх нацыянальна-гістарычным выглядзе» (§&nbsp;81), а правапіс 1933 г. патрабуе перадаваць як «як прыняты савецкімі органамі дзяржаўнай улады» (§&nbsp;89): {| class="wikitable" ![http://i.tyzhden.ua/content/photoalbum/2013/march/11/ussr_map_europe.jpg Правапіс 1928 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170331032108/http://i.tyzhden.ua/content/photoalbum/2013/march/11/ussr_map_europe.jpg |date=31 сакавіка 2017 }} ! Правапіс 1933 года |- | ''[[Бесарабія|Басарабія]]'' | ''Бесарабія'' |- | ''[[Брэст|Берестя]]'' | ''Брест'' |- | ''[[Белгарад|Білгород]]'' | ''Бєлгород'' |- | [[Бэрдзянск|''Бердянське'']] | ''Бердянськ'' |- | ''[[Бухарэст|Букарешт]]'' | ''Бухарест'' |- | [[Ейск|''Єйське'']] | ''Єйськ'' |- | ''[[:uk:Дін|Дін]]'' | ''Дон'' |- | ''[[Кахоўка|Кахівка]]'' | ''Каховка'' |- | ''[[Крэмэнчук|Кремінчук]]'' | ''Кременчук'' |- | ''Лубні'' | ''Лубни'' |- | ''[[Луганск|Луганське]]'' | ''Луганськ'' |- | ''[[Мэлітопаль|Мелітопіль]]'' | ''Мелітополь'' |- | ''[[Марыупаль|Маріюпіль]]'' | ''Маріуполь'' |- | ''[[Мукачэва|Мукачів]]'' | ''Мукачеве'' |- | ''[[:uk:Прилука|Прилука]]'' | ''Прилуки'' |- | ''[[Роўна|Рівне]]'' | ''Ровно'' |- | ''Ромен'' | ''Ромни'' |- | ''[[Растоў-на-Доне|Ростів]]'' | ''Ростов'' |- | [[Севастопаль|''Севастопіль'']] | ''Севастопаль'' |- | ''[[Сімферопаль|Симферопіль]]'' | ''Симферополь'' |- | [[Сальск|''Сальське'']] | ''Сальськ'' |- | ''[[Таганрог|Таганріг]]'' | ''Таганрог'' |- | ''[[Ціраспаль|Тираспіль]]'' | ''Ціраспаль'' |- | ''[[Навазыбкаў|Новозибків]]'' | ''Новозибков'' |- | ''[[Азоўскае мора|Озівське море]]'' | ''Азовське море'' |- | ''Острогозьке'' | ''Острогозьк'' |- | ''[[:uk:Пінськ|Пинське]]'' | ''Пінск'' |} Назвы гарадоў пачалі заканчвацца на -ськ, -цьк (а не -ське, -цьке): Волочинське, Старобільське, Пинське, Зінов'ївське, Луцьке і інш. і г.д. Пачалі адмяняцца такія назвы, як назоўнікі: із Старобільська, під Волочинськом, а не як прыметнікі: із Старобільського, під Волочинським. Прыметнікі, утвораныя з назваў гарадоў ''перемиський'', ''радомиський'', звернуты на ''перемишльський'', ''радомишльський''. * Практыкуецца пазбяганне назоўнікаў у тых выпадках, калі яны не паўтараюць расійскага ўжытку: прыназоўнік ''до'' ў парах '''''до''' школи'', '''''до''' Києва'' паслядоўна замяняецца прыназоўнікам ''у''&nbsp;— '''''у''' школу'', '''''у''' Київ''. * З ужытку ў УССР зніклі канструкцыі з безасабовымі прыметнікамі: ''випуск машин припинено'', ''злочинця затримано''; замест гэтага квітнее суржыкаванне: ''випуск машин припинений'', ''злочинець затриманий''. * Штучна падзеленыя прыметнік на два '''дружній''' прыметнікі: ''дружний'' і ''дружній,'' розніцу паміж імі можна ўсталяваць, толькі параўнаўшы іх з расійкімі аналагамі і ''дружественным'' ''дружественным.'' Такая ж аперацыя была зроблена са словам '''багатир'''. На адным штучна зроблены два словы: ''багатир'' (багатий) і ''богатир'' (витязь, лицар, герой). * Увядзенне новай, скапіяванай з расійскай, тэрміналогіі ва ўсіх галінах ведаў: {| class="wikitable" !Удзельная ўкраінская форма ! Расійская форма ! Накінутая форма |- | ''Великий Віз'' | ''Большая Медведица'' | ''Велика Ведмедиця'' |- | ''городина'' | ''овощи'' | ''овочі'' |- | ''садовина'' | ''фрукты'' | ''фрукти'' |- | ''дієйменник'' | ''инфинитив'' | ''інфінітив'' |- | ''живе срібло'' | ''ртуть'' | ''ртуть'' |- | ''родзинки'' | ''изюм'' | ''ізюм'' |- | ''стоп'' | ''сплав'' | ''сплав'' |- | ''риска'' | ''тире'' | ''тир'' |} * Імёны людзей унармаваны ў адпаведнасці з усходнеўкраінскай традыцыяй: {| class="wikitable" !Правапіс 1928 года ! Правапіс 1933 года |- | ''Агатангел'' | ''Агафангел'' |- | ''Тадей'' | ''Фадей'' і ''Тадей'' |- | ''Теодосій'' | ''ФеаФеодосійдосія'' |- | ''Олександер'' | ''Олександр'' |} * Паколькі літара ґ была выдалена з алфавіту, замежныя ўласныя імёны з ''h'' і ''g'' сталі прадстаўляцца толькі адной літарай ''г'', незалежна ад вымаўлення (§&nbsp;76): {| class="wikitable" !Правапіс 1928 года ! Правапіс 1933 года |- | '''''Г'''аронна'' | '''''Г'''аронна'' |- | '''''Ґ'''ете'' | '''''Г'''ете'' |- | '''''Г'''аммерфест'' | '''''Г'''аммерфест'' |} * Лексіка [[Грэчаская мова|грэчаскай]] літары ''θ'' зменена для ўсходняга ўзору: {| class="wikitable" !Правапіс 1928 года ! Правапіс 1933 года |- | ''ана'''т'''ема'' | ''ана'''ф'''ема'' |- | ''А'''т'''ени'' | ''А'''ф'''іни'' |- | ''Ме'''т'''одій'' | ''Ме'''ф'''одій'' |- | '''''Т'''еофанія'' | '''''Ф'''еофанія'' |} * Гукавое спалучэнне ''ія'' ў іншамоўных словах, зацверджанае правапісам 1928 г., было заменена распаўсюджаным у тагачаснай практыцы ''іа'' <ref>Поширений мовний огріх при вимові -ія- за новими правилами 1928 року відмічався в порадниках того часу: «…в словах іншомовного походження вимова '''іа''', треба ж '''ія'''» Порада Й. Горецького цит. за: ''[[Жовтобрюх Михайло Андрійович|Жовтобрюх М.]]'' [http://chtyvo.org.ua/authors/Zhovtobriukh_Mykhailo/Narys_istorii_ukrainskoho_radianskoho_movoznavstva_1918-1941/ Нарис історії українського радянського мовознавства (1918—1941), К., 1991], С. 68.</ref>: {| class="wikitable" !Правапіс 1928 года ! Правапіс 1933 года |- | ''вар'''ія'''нт'' | ''вар'''іа'''нт'' |- | ''комед'''ія'''нт'' | ''комед'''іа'''нт'' |- | ''С'''ія'''м'' | ''С'''іа'''м'' |} * Нямецкі дыфтонг ''ei,'' які гучыць як ай'','' узяў напісанне'':'' {| class="wikitable" !Правапіс 1928 года ! Правапіс 1933 года |- | '''''Ай'''ншт'''ай'''н'' | '''''Ей'''ншт'''ей'''н'' |- | ''Г'''ай'''не'' | ''Г'''ей'''не'' |- | ''капельм'''ай'''стер'' | ''капельм'''ей'''стер'' |} * У запазычаных словах з мяккім ''л'' зацвярджаецца ўсходнеўкраінскае вымаўленне ''л'':<ref>«З найдавнішого часу, як показують наші пам'ятки, ми не мали звички вимовляти чужі слова з ґ та з ль, але вимовляли їх по-своєму (цебто й по-грецькому): Платон, Іларіон, Лонгин, грек, Іспанія, Ірина (а не Плятон, Іляріон, Льонгін, ґрек, Еспанія, Ірена) й т. ін. Це так звана грецька система вимови чужих слів, і власне вона сильно защепилася в нашій мові за княжих часів, і позостається в народі панівною аж до часу теперішнього.» [http://izbornyk.org.ua/ohukr/ohu06.htm Огієнко Іван. Історія української літературної мови. К., 2001.]</ref> {| class="wikitable" !Правапіс 1928 года ! Правапіс 1933 года |- | '''''Ля'''-Манш'' | '''''Ла'''-Манш'' |- | '''''ля'''мпа'' | '''''ла'''мпа'' |- | ''п'''ля'''ц'' | ''п'''ла'''ц'' |} * Упарадкаваны правапіс замежных слоў: {| class="wikitable" ! colspan="2" |Правопис 1928 року !Правопис 1933 року |- | rowspan="3" |''a.'' |''генеза'' |''генезис'' |- |''криза'' |''кризис'' |- |''теза'' |''тезис'' |- | rowspan="4" |''б.'' |''Геллада'' |''Еллада'' |- |''гієроґліф'' |''іерогліф'' |- |''гістерія'' |''істерія'' |- |''гураґан'' |''ураган'' |- | rowspan="3" |''в.'' |''Арабія'' |''Аравія'' |- |''Бакх'' |''Вакх'' |- |''Теби'' |''Фіви'' |- | rowspan="2" |''г.'' |''амнестія'' |''амністія'' |- |''хемія'' |''хімія'' |- | rowspan="3" |''ґ.'' |''метода'' |''метод'' |- |''роля'' |''роль'' |- |''спіраля'' |''спіраль'' |- | rowspan="3" |''д.'' |''міністер'' |''міністр'' |- |''Олександер'' |''Олександр'' |- |''циліндер'' |''циліндр'' |- | rowspan="4" |''е.'' |''евнух'' |''євнух'' |- |''Европа'' |як і було ''Европа'' (§&nbsp;79, С. 62) |- |''епархія'' |''єпархія'' |- |''Еспанія'' |''Іспанія'' |- | rowspan="4" |''ё.'' |''ґолф'' |''гольф'' |- |''мусулманин'' |''мусульманин'' |- |''носталгія'' |''ностальгія'' |- |''шелф'' |''шельф'' |- | rowspan="3" |''ж.'' |''авдиторія'' |''аудиторія'' |- |''авдієнція'' |''аудіенція (§&nbsp;82, С. 63)'' |- |''клявза'' |''кляуза'' |- | rowspan="4" |''з.'' |''вуаль'' чол.роду |''вуаль'' жін. роду |- |''деталь'' чол.роду |''деталь'' жін. роду |- |''емаль'' чол. роду |''емаль'' жін. роду |- |''модель'' чол.роду |''модель'' жін. роду |- | rowspan="3" |''і.'' |''евфорія'' |''ейфорія'' |- |''невтральний'' |''нейтральний'' |- |''неврологія'' |''нейрологія'' |- | rowspan="8" |''й.'' |''авул'' |''аул'' |- |''богдохан'' |''богдихан'' |- |''Букарешт'' |''Бухарест'' |- |''вермічелі'' |''вермішель'' |- |''данець;'' ''& данський'' |''датчанин;'' ''& датський'' |- |''маштаб'' |''масштаб'' |- |''моххамеданин'' |''магометанин'' |- |''претенсія'' |''претензія'' |} * Унарміраваны націскі: {| class="wikitable" !Правапіс 1928 года ! Правапіс 1933 года |- | доне́змогу | донезмо́ги |- | душни́й | ду́шний |- | за́їзд | заї́зд |- | о́сідок | осі́док |- | по́душка | поду́шка |} == Знішчэнне тэрміналогіі і лексікі == Пасля фізічнай расправы над мовазнаўцамі тэрміналагічная справа нанесла чарговы ўдар. Былі створаны спецыяльныя брыгады для прагляду слоўнікаў і выдалення «нацыяналістычных» слоў і тэрмінаў; гвалтоўнымі метадамі ўся [[тэрміналогія]] (тэхнічная, навуковая) прыводзіцца ў поўную адпаведнасць з расійскай. Нават у мовазнаўстве была ўведзена расійская граматычная тэрміналогія, якая адкінула ўсе дасягненні ўкраінскіх навукоўцаў. Рэформа «правапісу» фактычна ператварылася ў барацьбу з самабытнымі і самабытнымі асаблівасцямі ўкраінскай мовы. З гэтай мэтай змагар з «нацыяналізмам» у мовазнаўстве Андрэй Хвыля, сам пазней рэпрэсаваны за нацыяналізм, высунуў перад нагляднымі органамі партыі наступныя патрабаванні аб тэрміналагічнай дзейнасці: * неадкладна спыніць выданне ўсіх слоўнікаў; * агляд слоўнікаў і ўсёй тэрміналогіі; * уніфікаваць тэхнічную тэрміналогію з тэрміналогіяй, якая існуе ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзе]] і выкарыстоўваецца ва Украіне; * перагледзець кадры на моўным фронце і выгнаць з гэтага фронту буржуазна-нацыяналістычныя элементы; * прагляд правапісу. Украінская лексіка была пастаўлена ў залежнасць ад расійскай, адбывалася сістэматычная ліквідацыя спецыфічнай украінскай лексікі і замена яе расійскай. Прыклад: {| class="wikitable" !Правапіс 1928 года ! Правапіс 1933 года |- | гуртовий | оптовий |- | дбайливий | бережливий |- | досить | достатньо |- | зазіхання | посягання |- | обставати за /обстоювати/ ''що'' | ратувати за ''що'' |} Спецыфічнае ўкраінскае слова ''закотистий (закотистий комір)'' выдаленае са слоўнікаў і ўведзенае ''слова відкладний (відкладний комір),'' таму што яно прытрымліваецца формы расійскай ''отложной (отложной воротник).'' Калі правапісцы 1933 г. былі рэпрэсаваныя, у часы страху і моўнага хаосу ўсе перыядычныя выданні, а таксама выдавецтвы Украінскай ССР рэгулярна атрымлівалі спісы слоў, якіх трэба пазбягаць, ад вядучага камуністычнага партыйнага выдання. Дакладна такая ж моўная палітыка прымяняецца да [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. Таксама ў 1933 годзе [[Наркамаўка|быў уведзены новы беларускі правапіс&nbsp;-]] у беларускую мову ўнесены каля 30 фанетычных і марфалагічных прыкмет, узятых жыўцом з расійскай мовы. Актыўная русіфікацыя беларускай лексікі пачалася з накіравання лексікаграфічнай практыкі.<ref name="lingvocyd">[[Українська мова у XX сторіччі: історія лінгвоциду|Українська мова у ХХ сторіччі: історія лінгвоциду. Документи і матеріали. За ред. Л. Масенко.-К.: Києво-Могилянська академія, 2005—399с.]]</ref> == Тэкст == {{Cite book|url=http://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0009919|title=Український правопис|year=1933|editor-last=Хвиля|editor-first=А.|editor-link=Хвиля Андрій Ананійович|publisher=Радянська школа|location=Харків}} (Альтернативне посилання: [http://movahistory.org.ua/wiki/Український_правопис._1933_р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210829120707/http://movahistory.org.ua/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81._1933_%D1%80. |date=29 жніўня 2021 }}.) == Гл. таксама == * [[Украінскі правапіс 1904 года]] * [[Украінскі правапіс 1928 года]] * [[Украінскі правапіс 1993 года]] * [[Украінскі правапіс 2019 года]] == Зноскі == {{Reflist}} == Літаратура == * ''Караван С.'' Таямніцы ўкраінскай мовы. Навукова-папулярная разведка з дадаткам слоўнікаў рэпрэсаванай і закінутай украінскай лексікі.&nbsp;- К. : УКСП «Кобза», 1994.&nbsp;- 152 с.&nbsp;- ISBN 5-87274-051-4 . * ''Німчук В.'' [https://web.archive.org/web/20010508115559/http://www.vlada.kiev.ua/pravopys/1.html Праблемы ўкраінскага правапісу ў ХХ&nbsp;Арт.] * ''Агіенка І.'' І [http://izbornyk.org.ua/ohukr/ohu.htm гісторыя ўкраінскай літаратурнай мовы.&nbsp;– Кіеў, 2001.&nbsp;- (Выданне першае&nbsp;- Вініпег, 1949).] * [http://chtyvo.org.ua/authors/Masenko_Larysa/Ukrainska_mova_u_XX_st_Istoria_linhvotsydu/ Украінская мова ў ХХ стагоддзі: гісторыя лінгвацыду. Дакументы і матэрыялы] / пад рэд. Л.Масенка .&nbsp;- К. : Кіева-Магілянская акадэмія, 2005.&nbsp;- 399 с.&nbsp;- ISBN 966-518-314-1 . == Спасылка == * [http://historians.in.ua/index.php/ukrayinska-mova/488-cerhiy-vakulenko-1933-ii-rik-v-istorii-ukrainskoi-movy-chynna-norma-ta-pravopysna-praktyka-na-prykladi-redaktsiinoi-polityky-hazety-komunist 1933 год у гісторыі ўкраінскай мовы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131102044333/http://historians.in.ua/index.php/ukrayinska-mova/488-cerhiy-vakulenko-1933-ii-rik-v-istorii-ukrainskoi-movy-chynna-norma-ta-pravopysna-praktyka-na-prykladi-redaktsiinoi-polityky-hazety-komunist |date=2 лістапада 2013 }} * [http://www.ji.lviv.ua/n35texts/kocherha.htm#_ednref1 Лінгвістычныя рэпрэсіі 1933г] [[Катэгорыя:Украінская мова]] [[Катэгорыя:Гісторыя ўкраінскай мовы]] [[Катэгорыя:Правапісы ўкраінскай мовы]] [[Катэгорыя:1933 год ва Украіне]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны (1917—1991)]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 8z11misfrhl4dt0j1quwncc50q5mhtg 0 701032 5141883 5141802 2026-05-15T13:56:23Z M.L.Bot 261 афармленне 5141883 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дуэ}} {{НП-Францыя |статус = Горад |беларуская назва = Дуэ |арыгінальная назва = |від рэгіёна = |рэгіён = О-дэ-Франс |рэгіён у табліцы = |від раёна = Дэпартаменты Францыі{{!}}Дэпартамент |раён = Нор |раён у табліцы = Нор (дэпартамент){{!}}Нор }} '''Дуэ''' — камуна на поўначы [[Францыя|Францыі]], рэгіён [[О-дэ-Франс]], дэпартамент Нор, цэнтр аднайменнай акругі і кантона. Размешчана за 32 км на поўдзень ад [[Ліль|Ліля]] і за 13 км на захад ад бельгійскай мяжы ў гістарычнай вобласці Французская Фландрыя, за 4 км ад аўтамагістралі А21, на рацэ Скарп. Аснова прамысловасці — старадаўнія вугальныя шахты і буйны завод кампаніі Renault. Насельніцтва (2017 год) — {{num|39700}} чалавек. <gallery mode="packed"> Файл:Fonderie de canons de Douai - l'entrée.jpg|Старая гарматная ліцейня Файл:Maison dite de la Poule à Douai.jpg|Старыя дамы, вядомыя як куратнік Файл:Douai - Place du Marché-au-Poisson ( n°9, 21, 27, 31).jpg|Рынак Файл:Maison angle Rue de la massue et petite Place à Douai.jpg|Малая плошча </gallery> == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады О-дэ-Франс]] [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Нор]] 4v3i28p52p2gzeilg0789p4ncco50r0 0 703738 5141944 5140880 2026-05-15T17:18:56Z DenisBorum 139498 DenisBorum перанёс старонку [[Мусульманскае заваяванне Леванта]] у [[Арабскае заваяванне Леванта]]: Больш распаўсюджаная назва 5140880 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Арабскія заваяванні|Араба-візантыйскія войны}} '''Арабскае заваяванне Леванта''' – заваяванне [[Арабскі халіфат|Арабскім халіфатам]] [[Левант]]а (тэрыторыі [[Сірыя (гістарычны рэгіён)|Сірыі]] і [[Палесціна|Палестыны]], тагачасных правінцый [[Візантыя|Візантыйскай імперыі]]). == Гісторыя == У 634 годзе арабскае войска перасекла [[Сірыйская пустыня|Сірыйскую пустыню]] і захапіла горад [[Босра]]. Імператар [[Іраклій I]] накіраваў супраць іх армію на чале са сваім братам Феадорам; у ліпені 634 года яна была разгромлена Халідам ібн аль-Валідам у бітве пры Аджнадайне. Пасля шэрагу новых лакальных перамог, захопнікі аблажылі [[Дамаск]]. Аблога працягвалася з сакавіка па верасень 635 года; не маючы аблогавай тэхнікі, арабы ўзялі горад зморам. Пасля заваявання Паўднёвай Сірыі войска Халіда ібн аль-Валіда рушыла на поўнач, дзе заняла Эмесу (суч. [[Хомс]]) і Епіфанію (суч. [[Хама]]) (восень–зіма 635 года). Імператар Іраклій накіраваў насустрач арабам новыя сілы колькасцю 40–50 тыс. чалавек. У траўні–чэрвені 636 года арабы былі вымушаны пакінуць захопленыя гарады, у тым ліку і Дамаск. Візантыйскае войска рухалася следам, каб выцесніць арабаў з Сірыі; нарэшце, абедзве арміі спыніліся адна перад адной каля ракі Ярмук. Ва ўпартай трохдзённай бітве 20-22 жніўня 636 года візантыйская армія была разгромлена; у Іраклія не засталося сіл для супраціву арабам. На працягу восені–зімы 636 года мусульманскія атрады захапілі большасць гарадоў Сірыі – Дамаск, Эмесу, Берою (суч. [[Халеб]]). У тыле ў арабаў доўга вытрымлівалі аблогу [[Іерусалім]], [[Кейсарыя]] (захоплена толькі ў 640 годзе) і некалькі прыморскіх крэпасцяў<ref>[https://m.pravenc.ru/text/75804.html Православная энциклопедия. Арабские завоевания]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:634]] ao08muj62e0qef1nkh2u8t4h0wyt6b3 0 704949 5141918 5028079 2026-05-15T15:42:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141918 wikitext text/x-wiki {{Партыя |саюзнікі={{нп3|Украінская народная самаабарона||ru|Украинская народная самооборона}} {{нп3|Патрыёт Украіны||ru|Патриот Украины}} (да 2014) |партыйны друк=газета «Наша справа» |дэвіз=Слава Нації — Смерть Ворогам! |абрэвіятура=УНА-УНСО |гімн=«Лишайся, мила, не плач, кохана»<ref name="Марш УНСА - гімн УНА-УНСА"/> }} '''УНА-УНСО''' (''«Украінская нацыянальная асамблея — Украінская народная самаабарона''», [[Украінская мова|укр.]]: ''«Українська національна асамблея — Українська народна самооборона''»), таксама вядома беларускамоўная абрэвіятура '''УНА-УНСА''' — [[Украіна|украінская]] [[палітычная партыя]] і грамадскі рух [[Нацыяналізм|нацыяналістычнай]] накіраванасці. Яго гісторыя пачынаецца са жніўня 1991 года, калі ён склаўся з [[Палітычная партыя|палітычнага]] крыла (УНА) і [[Ваенізаваная арганізацыя|парамілітарнага]] крыла (УНСО)<ref name="Radical Right in Central and Eastern Europe Since 19893">[https://books.google.com/books?id=QZr1vsDIvlUC&pg=PA290&dq=Shukhevych%27s+son&hl=nl&sa=X&ei=-NiWVNfhFMrVPK27gaAK&ved=0CEQQ6AEwBQ#v=onepage&q=Shukhevych%27s%20son&f=false The radical right in Central and Eastern Europe since 1989] by Sabrina Ramet, [[:en:Pennsylvania University Press|Pennsylvania University Press]]. 1999 {{ISBN|0-271-01810-0}} (page 290 and continuing from there)</ref>. Зарэгістравана пад цяперашняй назвай Міністэрствам юстыцыі Украіны 20 жніўня 2015 года. Па словах {{Нп3|Андрэас Умланд|Андрэаса Умланда|ru|Умланд, Андреас}} і Антона Шэхаўцова, УНА-УНСО была створана ў 1991 годзе як «фармаванне, укамплектаванае членамі УНА, якія служылі ў савецкіх узброеных сілах… каб супрацьстаяць [[Дзяржаўны камітэт па надзвычайным становішчы|ДКНС]]»<ref>{{cite journal|last1=Umland|first1=Andreas|last2=Shekhovtsov|first2=Anton|title=Ultraright Party Politics in Post-Soviet Ukraine and the Puzzle of the Electoral Marginalism of Ukrainian Ultranationalists in 1994–2009|journal=Russian Politics and Law|date=September–October 2013|volume=51|issue=5|pages=33–58|doi=10.2753/RUP1061-1940510502|s2cid=144502924}}</ref>. Эксперт па міжнароднай бяспецы Эндру МакГрэгар назваў УНА-УНСО «уплывовым, але маргінальным рухам», які моцна паўплываў на {{Нп3|Ультраправая палітыка ва Украіне|ўльтраправую палітыку ва Украіне|4=Far-right politics in Ukraine}} дзякуючы сваёй прыкметнасці і ваяўнічасці, хаця яго колькасць усё яшчэ была невялікай. Хаця УНА была [[Палітычная партыя|палітычным]] крылом арганізацыі, 22 мая 2014 года аб’ядналася з «[[Правы сектар|Правым сектарам]]»<ref name="RSPIU22514">[http://en.interfax.com.ua/news/general/206070.html Right Sector registered as official party], [[Interfax-Ukraine]] (22 May 2014)</ref>; УНА-УНСО працягвае дзейнічаць самастойна. УНСО прымала ўдзел у шматлікіх міжнародных канфліктах, адпраўляючы добраахвотнікаў для падтрымкі розных ваюючых бакоў. УНСО удзельнічаў у тым ліку ў [[Карабахская вайна|Першай нагорна-карабахская вайне]]<ref>{{Cite web|last=LLC|first=Helix Consulting|title=Украинские националисты УНАО-УНСО признали, что воевали на стороне Азербайджана в Карабахе|url=https://www.panorama.am/ru/news/2010/09/17/mikola-karpyuk/1056213|access-date=2022-04-16|website=www.panorama.am|language=en}}</ref>, [[Прыднястроўскі канфлікт|вайне ў Прыднястроўі]]<ref>{{Cite web|date=2012-01-29|title=Украина.Ru {{!}} Украинская национальная ассамблея - Украинская национальная самооборона (УНА-УНСО)|url=http://www.ukraine.ru/catalog/parties/una.html|access-date=11 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20120129234419/http://www.ukraine.ru/catalog/parties/una.html|archive-date=29 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>, {{Нп3|Вайна ў Абхазіі (1992—1993)|вайне ў Абхазіі|ru|Война в Абхазии (1992—1993)}}<ref>{{Cite web|title=Консульство Грузии во Львове откроют &quot;герои&quot; кавказской войны|url=https://www.rosbalt.ru/ukraina/2009/08/07/661653.html|access-date=2022-04-16|website=Росбалт|language=ru|archive-date=16 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220416011016/https://www.rosbalt.ru/ukraina/2009/08/07/661653.html|url-status=dead}}</ref>, [[Першая чачэнская вайна|першай чачэнскай вайне]]<ref>{{Cite web|title=Сторонники УНА-УНСО - против вступления Украины в НАТО и воевали в Чечне|url=https://regnum.ru/news/588687.html|access-date=2022-04-16|website=ИА REGNUM|language=ru}}</ref>, [[Югаслаўскія войны|югаслаўскіх войнах]] і [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайне]]. == Гісторыя == === Раннія гады === УНА была створана 30 чэрвеня 1990 года ў [[Львоў|Львове]] як Украінская міжпартыйная асамблея (УМА), якую ўзначаліў неадназначны палітык і пісьменнік-нацыяналіст [[Дзмітрый Аляксандравіч Карчынскі|Дзмітрый Карчынскі]]. 3-4 лістапада 1990 г. у Кіеве адбыўся з’езд Украінскага Нацыянальнага Аб’яднання (УНС). 11 студзеня 1991 г. атрады УНС на чале з {{Нп3|Юрый Казіміравіч Тыма|Юрыем Тымай|uk|Тима Юрій Казимирович}} ахоўвалі {{Нп3|Палац Сейму|4=Seimas Palace}} падчас [[Падзеі ў Вільні (1991)|студзеньскіх падзей]] у Літве. 30 чэрвеня 1991 года каля 200 членаў УНС правялі ў Львове факельны парад у памяць аб {{Нп3|Акт аднаўлення Украінскай Дзяржавы|абвяшчэнні незалежнасці Украіны|uk|Акт відновлення Української Держави}} ў 1941 годзе. У першыя дні [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу 1991 года]] атрад УНС на чале з ветэранам [[Вайна ў В’етнаме|вайны ў В’етнаме]] Валерыем Бабровічам выехаў у [[Масква|Маскву]]; пазней атрад заклаў аснову для батальёна «Арго». 19 жніўня 1991 г. падчас барацьбы [[Дзяржаўны камітэт па надзвычайным становішчы|з ДКНС]] УНС стварыў у Кіеве атрад Украінскай народнай самаабароны (УНСО). Атрады былі сфармаваныя вакол невялікай групы этнічных украінцаў, ветэранаў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]]. У снежні 1990 года першым кіраўніком УНС быў абраны {{Нп3|Юрый-Багдан Раманавіч Шухевіч|Юрый Шухевіч|uk|Шухевич Юрій-Богдан Романович}}, сын [[Раман Іосіфавіч Шухевіч|Рамана Шухевіча]]. У сувязі [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны|з абвяшчэннем незалежнасці Украіны]] 8 верасня 1991 года шостая сесія УМА была перайменавана ў Нацыянальны сход Украіны; яна стала называцца УНА-УНСО, з-за цеснай сувязі УНСО з УНА. З моманту здабыцця незалежнасці ў 1991 годзе ва Украіне існавалі сепаратысцкія рухі, накіраваныя на ўз’яднанне часткі Украіны з [[Расія]]й і іншымі суседнімі краінамі. УНА-УНСО перашкодзіла народнаму дэпутату [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савету СССР]] Ганчарову ў справе аднаўлення [[Данецка-Крыварожская савецкая рэспубліка|Данецка-Крыварожскай савецкай рэспублікі]] і Данецкай нацыянальнай гвардыі на [[Данбас]]е. У Кіеве скасавалі Айчынны форум ([[Руская мова|рус.]]: ''«Отечественный форум»''). У лістападзе 1991 г. УНСО правяло мітынг, і з-за бойкі з удзелам байцоў УНСО ўрад правёў першыя масавыя арышты актывістаў УНСО. У [[Адэса|Адэсе]] УНСО спыніла ініцыятыву стварэння [[Наваросія|Наварасійскай рэспублікі]], паўплываўшы на сепаратысцкія рухі на [[Букавіна|Букавіне]] і [[Падкарпацкая Русь|Закарпацці]]. 7 чэрвеня 1992 года група УНСО з Львова разагнала румынскі кангрэс у [[Чарнаўцы|Чарнаўцах]], які выступаў за аб’яднанне паўночнай [[Букавіна|Букавіны]] і [[Румынія|Румыніі]]. У пачатку 1993 года УНСО налічвала каля 4000 членаў.<ref name="Radical Right in Central and Eastern Europe Since 19893"/> === З 1994 г. === У снежні 1994 года УНА была зарэгістраваная як палітычная партыя, а на {{Нп3|Парламенцкія выбары ва Украіне 1994|парламенцкіх выбарах ва Украіне 1994 году|4=1994 Ukrainian parliamentary election}} тры сябры УНА-УНСА былі абраныя дэпутатамі [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Рады]] (парламенту Украіны). У верасні 1995 года яго рэгістрацыя была прыпыненая да 1997 года. УНСА была зарэгістравана як грамадская арганізацыя толькі ў [[Львоўская вобласць|Львоўскай]], [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай]], [[Ровенская вобласць|Ровенскай]] і [[Палтаўская вобласць|Палтаўскай абласцях]]. На практыцы, аднак, не было розніцы паміж членствам абедзвюх арганізацый<ref name="Radical Right in Central and Eastern Europe Since 19893"/>. [[Файл:Мітинг_УНА-УНСО_у_Львові.jpg|злева|міні|301x301пкс|Мітынг у Львове з выкідваннем сцягоў [[Арменія|Арменіі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Расія|Расіі]], 29 чэрвеня 1997 года.]] З 1994 па 1997 гады члены УНА-УНСО стаў вядомым ва Украіне праз шэраг антырасійскіх мерапрыемстваў. Дэпутаты УНА-УНСО знішчылі расійскі сцяг у Вярхоўнай Радзе, байцы УНА-УНСО далучыліся да чачэнскіх паўстанцаў у [[Першая чачэнская вайна|Першай чачэнскай вайне]], а актывісты ладзілі дэманстрацыі супраць расійскіх поп-выканаўцаў, якія прыяжджалі ва Украіну. УНА-УНСО ўмешваўся ва ўкраінскія царкоўныя справы і сутыкнуўся з міліцыяй падчас {{Нп3|Пахаванне патрыярха Уладзіміра (Раманюка)|пахавання патрыярха Уладзіміра|uk|Похорон патріарха Володимира}}, кіраўніка [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхату]] ў ліпені 1995 года. Арганізацыя падтрымлівала адлучанага [[Руская Праваслаўная Царква|РПЦ]] [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)|Патрыярха Філарэта Дзенісенку]] і ўдзельнічала ў спробах гвалтоўнага захопу маёмасці для новай царквы (у прыватнасці, у Ровенскай і [[Валынская вобласць|Валынскай абласцях]]). Сяброўства дасягнула піка каля 10 000 удзельнікаў, каля 90 працэнтаў з якіх былі ва ўзросце ад 18 да 35 гадоў. Арганізацыя была адлюстравана ў дакументальным фільме {{Нп3|Гангадзэ Георгій Русланавіч|Георгія Гангадзэ|uk|Гонгадзе Георгій Русланович}} «''Цені вайны''» 1994 года. У 1997 годзе ўрад [[Леанід Данілавіч Кучма|Леаніда Кучмы]] забараніў Украінскую нацыянальную асамблею — Украінскую народную самаабарону. Члены УНА-УНСО адказалі гвалтоўнымі вулічнымі пратэстамі, у выніку якіх было арыштавана больш за 250 чалавек. Адным з арыштаваных быў Дзмітрый Карчынскі, які неўзабаве пакінуў арганізацыю. У 1998 годзе новымі кіраўнікамі УНА-УНСО сталі {{Нп3|Андрэй Васільевіч Шкіль|Андрэй Шкіль|uk|Шкіль Андрій Васильович}} і {{Нп3|Юрый-Багдан Раманавіч Шухевіч|Юрый Шухевіч|uk|Шухевич Юрій-Богдан Романович}}, сын украінскага нацыяналіста [[Раман Іосіфавіч Шухевіч|Рамана Шухевіча]]. На {{Нп3|Парламенцкія выбары ва Украіне 1998|парламенцкіх выбарах Украіны 1998 года|4=1998 Ukrainian parliamentary election}} арганізацыя атрымала 0,39 % галасоў.<ref name="DATA">{{In lang|uk}} [http://www.da-ta.com.ua/mon_mainnews/838.htm Українська національна Ассамблея], Database DATA</ref> [[Файл:Ukraine_Without_Kuchma_6_February.jpg|міні|219x219пкс|Байцы УНСО на акцыі «[[Украіна без Кучмы]]».]] Рух УНА-УНСО ўдзельнічаў ў кампаніі пратэсту «{{Нп3|Украіна без Кучмы|3=uk|4=Україна без Кучми}}» 2000-01. На {{Нп3|Парламенцкія выбары ва Украіне 2002|парламенцкіх выбарах 2002 года|4=2002 Ukrainian parliamentary election}} Андрэй Шкіль выйграў [[Выбарчая акруга|выбарчую акругу]] ў Львоўскай вобласці і атрымаў месца ў Вярхоўнай Радзе<ref>{{Cite web|language=en|url-status=dead|publisher=[[Цэнтральная выбарчая камісія Украіны]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829042641/http://www.cvk.gov.ua/pls/vd2002/webproc0e|archive-date=29.08.2017|title=Выбарчая акруга №121 (чарговыя выбары 2002)|url=http://www.cvk.gov.ua/pls/vd2002/webproc0e}}</ref><ref>[http://www.cvk.gov.ua/pls/vd2002/webproc0e Рэзультаты галасавання па аднамандатных акругах], [[Цэнтральная выбарчая камісія Украіны]] (чарговыя выбары 2002)</ref>, сама партыя набрала 0,04 % галасоў<ref name="DATA" />. У 2003 годзе Шкіль выйшаў з партыі<ref>{{Cite web|url=http://www.unaunso.org/article.php?id=1&subid=1&artid=74&lang=eng|title=A brief course of UNA-UNSO history UNA-UNSO :: Articles|access-date=11 верасня 2022|archive-date=11 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220911203030/http://www.unaunso.org/article.php?id=1&subid=1&artid=74&lang=eng|url-status=dead}}</ref> і стаў памочнікам [[Юлія Уладзіміраўна Цімашэнка|Юліі Цімашэнкі]]<ref>[http://www.pravda.com.ua/en/news/2006/4/3/5083.htm Yulia Tymoshenko’s orbits / Ukrayinska Pravda] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924125842/http://www.pravda.com.ua/en/news/2006/4/3/5083.htm|date=24 верасня 2015}}</ref>.<ref>[http://www.pravda.com.ua/en/news/2007/11/5/9329.htm The Makeup of the New Verkhovna Rada / Ukrayinska Pravda] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080317182108/http://www.pravda.com.ua/en/news/2007/11/5/9329.htm|date=17.03.2008}}</ref> 2002 апынуўся годам расколаў. 30 чэрвеня 2002 года ў партыі адбыўся раскол — прыхільнікі Андрэя Шкіля правялі з’езд і абралі яго старшынёй УНА-УНСО. Скарыстаўшыся зняволеннем Мікалая Карпюка, група ўнсоўцаў абрала сваім старшынёй партыйнага фунцыянера {{Нп3|Эдуард Віктаравіч Каваленка|Эдуарда Каваленку|uk|Коваленко Едуард Вікторович}}<ref>{{Cite web|title=Агент «Джигурда». Учасник обміну полоненими між Україною і «ЛНР» вернувся на Херсонщину, був затриманий СБУ і знову звільнений|date=29.01.2021|access-date=13.03.2023|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228032043/https://graty.me/uk/agent-dzhigurda-uchastnik-obmena-plennymi-mezhdu-ukrainoj-i-lnr-vernulsya-na-hersonshhinu-byl-zaderzhan-sbu-i-snova-osvobozhden/|archive-date=28.02.2021|url=https://graty.me/uk/agent-dzhigurda-uchastnik-obmena-plennymi-mezhdu-ukrainoj-i-lnr-vernulsya-na-hersonshhinu-byl-zaderzhan-sbu-i-snova-osvobozhden/}}</ref>. Былы дэпутат ад УНА-УНСО {{Нп3|Юрый Казіміравіч Тыма|Юрый Тыма|uk|Тима Юрій Казимирович}} гэтак жа арганізаваў сваю ўласную партыю, якую назваў «Украінская нацыянальная асамблея — Украінская нацыянальная салідарная арганізацыя»<ref>{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua/pls/radac_gs09/d_ank_arh?kod=35802|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20080922064404/http://gska2.rada.gov.ua/pls/radac_gs09/d_ank_arh?kod=35802|archive-date=22 верасня 2008|title=Тима Юрій Казимирович|access-date=13 сакавіка 2023}}</ref>. Падчас [[Аранжавая рэвалюцыя|Аранжавай рэвалюцыі]] члены УНА-УНСО падтрымлівалі [[Віктар Андрэевіч Юшчанка|Віктара Юшчанку]] і былі супраць яго прарасійскіх апанентаў, забяспечваючы бяспеку прыхільнікаў Юшчанкі і аранжавых лідараў, такіх як Юлія Цімашэнка, на [[Плошча Незалежнасці (Кіеў)|Майдане Незалежнасці]] ў Кіеве<ref>[http://www.ncsj.org/auxpages/010105AP_Ukraine.shtml Far-right Group Flexes During Ukraine «Revolution»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706154809/http://www.ncsj.org/AuxPages/010105AP_Ukraine.shtml |date=6 ліпеня 2011 }}, [[Associated Press]], 1 January 2005]</ref>. У 2005 годзе {{Нп3|Юрый-Багдан Раманавіч Шухевіч|Юрый Шухевіч|uk|Шухевич Юрій-Богдан Романович}} зноў стаў лідарам партыі. На {{Нп3|Парламенцкія выбары ва Украіне 2006|парламенцкіх выбарах 2006 года|4=2006 Ukrainian parliamentary election}} яна не атрымала прадстаўніцтва ў парламенце з 0,06 працэнта галасоў і не ўдзельнічала ў {{Нп3|Парламенцкія выбары ва Украіне 2007|выбарах 2007 года|4=2007 Ukrainian parliamentary election}}.<ref name="DATA" /> [[Файл:УНСО_в_Грузії.jpg|міні|Добраахвотнікі УНСО ў Грузіі.]] У 2008 годзе генеральны пракурор [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]] Тэймураз Хугаеў абвінаваціў УНА-УНСО ў далучэнні да грузінскага падраздзялення падчас [[Расійска-грузінская вайна (2008)|жнівеньскай вайны]], але ніякіх доказаў не было прадстаўлена<ref>{{cite news|url=http://www.kommersant.com/p1080698/r_530/Russia_claims_Georgia_hired_mercenaries/|title=Foreign Traces in the Strange War|publisher=[[Kommersant]]|date=25 November 2008|access-date=30 November 2008|last=Allenova|first=Olga|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030945/http://www.kommersant.com/p1080698/r_530/Russia_claims_Georgia_hired_mercenaries/|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.kommersant.com/p1080698/r_530/Russia_claims_Georgia_hired_mercenaries/ |access-date=11 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030945/http://www.kommersant.com/p1080698/r_530/Russia_claims_Georgia_hired_mercenaries/ |archive-date=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.kommersant.com/p1080698/r_530/Russia_claims_Georgia_hired_mercenaries/ |access-date=11 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030945/http://www.kommersant.com/p1080698/r_530/Russia_claims_Georgia_hired_mercenaries/ |archive-date=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Паводле справаздачы Следчага камітэта Расіі за жнівень 2009 года, 200 членаў УНА-УНСО і вайскоўцаў [[Сухапутныя войскі Украіны|Сухапутных войскаў Украіны]] аказвалі дапамогу Грузіі падчас баёў. Украіна абвінавачанне не прызнавала. Намесьнік кіраўніка УНА-УНСО {{Нп3|Мікалай Андронавіч Карпюк|Мікалай Карпюк|uk|Карпюк Микола Андронович}} заявіў, што «на жаль», ніводзін з сябраў арганізацыі не браў удзелу ў [[Грузія|грузінскім]] канфлікце. УНА-УНСО ўдзельнічала ва {{Нп3|Парламенцкія выбары ва Украіне 2012|ўкраінскіх парламенцкіх выбарах 2012 году|4=2012 Ukrainian parliamentary election}}<ref name="NWLCECoU">{{In lang|uk}}[http://www.cvk.gov.ua/pls/vnd2012/wp400?PT001F01=900 Відомості щодо реєстрації виборчих списків кандидатів у депутати], [[Цэнтральная выбарчая камісія Украіны]]</ref>, атрымаўшы 0,08 працэнта галасоў выбаршчыкаў і не выйграўшы ні ў адной з пяці [[Выбарчая акруга|выбарчых акруг]], у якіх яны вылучалі кандыдатаў<ref>{{In lang|uk}}[http://apk.rbc.ua/ukr/vyboru2012/party/p11/okrug Candidates] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130624184953/http://apk.rbc.ua/ukr/vyboru2012/party/p11/okrug|date=24 чэрвеня 2013}}, [[РБК Украіна|RBC Ukraine]]</ref>. Такім чынам, партыя не змагла атрымаць прадстаўніцтва ў парламенце<ref name="Ukrelct2012resCECU">{{In lang|uk}}[http://www.cvk.gov.ua/vnd2012/wp300pt001f01=900.html Падлік галасоў па шматмандатных акругах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121030000000/http://www.cvk.gov.ua/vnd2012/wp300pt001f01%3D900.html|date=30.10.2012}} і [http://www.cvk.gov.ua/vnd2012/wp039pt001f01=900.html Падлік галасоў па аднамандатных акругах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121105073259/http://www.cvk.gov.ua/vnd2012/wp039pt001f01%3D900.html|date=05.11.2012}}, [[Цэнтральная выбарчая камісія Украіны]]</ref>. У сакавіку 2014 года [[Расія]] распачала крымінальную справу супраць партыі і некаторых яе членаў, у тым ліку лідара партыі [[Алег Яраслававіч Цягнібок|Алега Цягнібока]] са [[Усеўкраінскае аб’яднанне «Свабода»|Свабоды]], за «арганізацыю ўзброенай банды», якая нібыта ваявала з расійскай [[76-я гвардзейская дэсантна-штурмавая дывізія|76-й гвардзейскай дэсантна-штурмавой дывізіяй]] падчас першай чачэнскай вайны<ref>{{Cite web|url=http://en.interfax.com.ua/news/general/195991.html|title=Russia launches criminal case against Ukraine's Tiahnybok|work=Interfax-Ukraine}}</ref>. УНА-УНСО браў удзел у Еўрамайдане на баку пратэстоўцаў. Падчас пратэстаў загінула тры сябры УНА-УНСО, у тым ліку беларус [[Міхаіл Міхайлавіч Жызнеўскі|Міхаіл Жызнеўскі]]. Палітычнае крыло арганізацыі «Украінская нацыянальная асамблея» аб’ядналася з «[[Правы сектар|Правым сектарам]]» 22 траўня 2014 года<ref name="RSPIU22514" />. Партыя «Правы сектар» была створана на юрыдычнай і кадравай базе УНА<ref name="ria14">[http://ria.ru/world/20140322/1000656170.html «Правый сектор» решил выдвинуть Дмитрия Яроша в президенты Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140322181811/http://ria.ru/world/20140322/1000656170.html |date=22 сакавіка 2014 }}// [[РИА Новости]], 22.03.2014</ref>. 24 сакавіка 2014 года пад [[Роўна]] быў забіты пры нявызначаных абставінах відны дзяяч УНА-УНСО {{Нп3|Аляксандр Іванавіч Музычка|Аляксандр Музычка|uk|Музичко Олександр Іванович}} («''Сашко Білий''»). 7 красавіка 2015 года УНА-УНСО вырашыла ўзнавіць самастойную палітычную дзейнасць і выбрала старшынёй Канстанціна Фуштэя. Аднак 2 ліпеня 2015 года ў рэгістрацыі партыі УНА-УНСО была адмоўлена; па словах кіраўніка партыі, афіцыйнай матывацыяй адмовы было тое, што прадстаўнікі УНА-УНСО «ваявалі на баку фашыстаў у 1942 годзе». Аднак пазней, 20 красавіка 2015 года партыя ўсё ж была зарэгістравана і абвясціла аб намеры ўдзельнічаць у восеньскіх мясцовых выбарах<ref name="registration">[http://www.unso.in.ua/uk/new/zareyestruvaly-una-unso-vizme-uchast-v-miscevyh-vyborah-v-zhovtni-2015 Зареєстрували! УНА-УНСО візьме участь в місцевих виборах в жовтні 2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150831003705/http://www.unso.in.ua/uk/new/zareyestruvaly-una-unso-vizme-uchast-v-miscevyh-vyborah-v-zhovtni-2015 |date=31 жніўня 2015 }} // unso.in.ua, 26.08.2015</ref>. У 2019 годзе на [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2019)|выбарах]] у другім туры партыя Фуштэя падтрымала [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пятра Парашэнку]]. == Кіраўніцтва == ==== Лідары арганізацыі па гадах ==== * 1990—1994 {{Нп3|Юрый-Багдан Раманавіч Шухевіч|Юрый Шухевіч|uk|Шухевич Юрій-Богдан Романович}} * 1994—1999 {{Нп3|Алег Васільевіч Вітовіч|Алег Вітовіч|uk|Вітович Олег Васильович}} * 2002-? {{Нп3|Андрэй Васільевіч Шкіль|Андрэй Шкіль|uk|Шкіль Андрій Васильович}} * 2005-? {{Нп3|Юрый-Багдан Раманавіч Шухевіч|Юрый Шухевіч|uk|Шухевич Юрій-Богдан Романович}} * 2015—2016 {{Нп3|Канстанцін Канстанцінавіч Фуштэй|Канстанцін Фуштэй|uk|Фуштей Костянтин Костянтинович}} * 2016-? {{Нп3|Валерый Алегавіч Бабровіч|Бабровіч Валерый|uk|Бобрович Валерій Олегович}}<ref name="Ukrelct2012resCECU" /> ; Грамадская арганізацыя «УНСО» У кастрычніку 2014 года на Вялікім коле УНСО пераабрала склад Вярхоўнага Савета і зацвердзіла галоўнакамандуючым УНСО Канстанціна Фуштэя, яго намеснікам — Алега Білага «Ольжыча», а кіраўніком выканаўчай улады — Яраслава Лагнюка. Таксама ў Вярхоўны Савет увайшлі Раман Кароль «Цярэн» і Валерый Бабровіч «Усцім». ; Партыя УНА-УНСО У дзяржаўны рэестр унесены наступныя звесткі аб складзе кіруючых органаў партыі:<ref name="rgf">{{Cite web|url=http://rgf.informjust.ua/home/index|title=Архівована копія|access-date=27 серпня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520064550/http://rgf.informjust.ua/home/index|archive-date=20 травня 2013|url-status=dead}}</ref> * {{Нп3|Канстанцін Канстанцінавіч Фуштэй||uk|Фуштей Костянтин Костянтинович}} — старшыня партыі, член кіраўніцтва партыі, * {{Нп3|Валерый Алегавіч Бабровіч||uk|Бобрович Валерій Олегович}} — намеснік старшыні Партыі, член кіраўніцтва партыі, * Ярослав Алегавіч Лагнюк — член Праўлення партыі, * Наталля Андрэеўна Чангулі — член Праўлення партыі, * Сяргей Віктаравіч Чумак — член Праўлення партыі. Новыя добраахвотнікі праходзяць вучэбна-патрыятычную і вайсковую падрыхтоўку ў вучэбным цэнтры УНСО ў [[Вінніца|Вінніцы]] і пасля адпраўляюцца на ўсход. УНА-УНСО праводзіць дабрачынныя акцыі, маршы пратэсту, супрацоўнічае з валанцёрамі, дабрачыннымі арганізацыямі, навучальнымі ўстановамі, іншымі грамадскімі арганізацыямі і правымі палітычнымі партыямі, будуе сетку аддзяленняў. == Міжнародныя канфлікты == * [[Падзеі ў Вільні (1991)]] — на баку {{Сцяг|Літва}} [[Літва|Літвы]]. * [[Жнівеньскі путч]] ў Маскве (лета 1991) — на баку {{сцяг Расіі (1991-1993)|25px}} [[Расія|Расіі]]. * [[Прыднястроўскі канфлікт]] ў Малдове (вясна-лета 1992 г.) — на баку {{Сцяг|Прыднястроўе}} [[Прыднястроўе|Прыднястроўя]]. * {{Нп3|Вайна ў Абхазіі (1992—1993)|Вайна ў Абхазіі|ru|Война в Абхазии (1992—1993)}} (1992—1993) — на баку {{Сцяг|Грузія|1990}} [[Грузія|Грузіі]]<ref>[https://books.google.ru/books?id=QefWeesOFDoC&pg=PA349&dq=UNA-UNSO+Georgia&hl=nl&sa=X&ei=vkheT8DOCtPB8gOKsNnODg&redir_esc=y#v=onepage&q=UNA-UNSO%20Georgia&f=false Democratic Changes and Authoritarian Reactions in Russia, Ukraine, Belarus and Moldova (Democratization and Authoritarianism in Post-Communist Societies).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180515184327/https://books.google.ru/books?id=QefWeesOFDoC&pg=PA349&dq=UNA-UNSO+Georgia&hl=nl&sa=X&ei=vkheT8DOCtPB8gOKsNnODg&redir_esc=y#v=onepage&q=UNA-UNSO%20Georgia&f=false|date=15 мая 2018}} — [[Cambridge University Press]], 1997. — '''P. 349''' [[Служебная:Источники книг/0521597323|ISBN 0-521-59732-3]] ()</ref><ref>[http://www.rosbalt.ru/2009/08/07/661653.html Консульство Грузии во Львове откроют «герои» кавказской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090813032210/http://www.rosbalt.ru/2009/08/07/661653.html|date=13 жніўня 2009}} // [[Росбалт]], 07.08.2009</ref>. * [[Карабахская вайна|Першая карабахская вайна]] (1988—1994) — на баку {{Сцяг|Азербайджан}} [[Азербайджан]]а<ref>{{Cite web|last=LLC|first=Helix Consulting|date=2010-09-17|title=Украинские националисты УНАО-УНСО признали, что воевали на стороне Азербайджана в Карабахе|url=https://www.panorama.am/ru/news/2010/09/17/mikola-karpyuk/1056213|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517033224/http://www.panorama.am/ru/news/2010/09/17/mikola-karpyuk/1056213|archive-date=2017-05-17|website=www.panorama.am|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.noravank.am/upload/pdf/144_ru.pdf|title=Самвел Мартиросян. ВОЗМОЖНЫЕ СЦЕНАРИИ МИРОТВОРЧЕСКОЙ ОПЕРАЦИИ В ЗОНЕ КАРАБАХСКОГО КОНФЛИКТА|access-date=2015-07-10|archive-date=2015-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711175115/http://www.noravank.am/upload/pdf/144_ru.pdf|url-status=live}}</ref>. * [[Вайна ў Харватыі|Вайна за незалежнасць Харватыі]] (1991—1995) — на баку {{Сцяг|Харватыя}} [[Харватыя|Харватыі]]<ref>[http://gazeta.zn.ua/POLITICS/horvatiya_kirpichiki_voyny_i_mira.html Хорватия: кирпичики войны и мира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305095422/http://gazeta.zn.ua/POLITICS/horvatiya_kirpichiki_voyny_i_mira.html |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}}</ref>. * [[Баснійская вайна]] (1992—1995) — на баку {{Сцяг|Рэспубліка Боснія і Герцагавіна}} [[Рэспубліка Боснія і Герцагавіна|Босніі]]<ref>Dr N Thomas & K Mikulan. The Yugoslav Wars. Bosnia, Kosovo and Macedonia 1992—2001. p. 13</ref>. * [[Першая чачэнская вайна]] ў Расіі (1995—1996) — на баку {{Сцяг|Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя}} [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя|Ічкерыі]]. * [[Косаўская вайна|Вайна ў Косава]] (1998—1999)<ref>{{Cite book|url=https://www.google.de/books/edition/Ukraine_in_the_Crossfire/vYpXDwAAQBAJ?hl=de&gbpv=1&dq=&pg=PT22&printsec=frontcover|title=Ukraine in the Crossfire|date=5 April 2017}}</ref> — на баку {{Сцяг|Саюзная Рэспубліка Югаславія}} [[Саюзная Рэспубліка Югаславія|Саюзнай Рэспублікі Югаславія]]. * [[Расійска-грузінская вайна (2008)|Вайна ў Паўднёвай Асетыі]] (2008) — на баку {{Сцяг|Грузія}} [[Грузія|Грузіі]] (па заявах Следчага камітэту пры пракуратуры Расійскай Федэрацыі)<ref name="sledcomproc.ru">[http://www.sledcomproc.ru/actual/7443/?phrase_id=44336 На стороне грузинских вооруженных формирований в вооруженной агрессии в отношении Республики Южная Осетия принимали участие военнослужащие регулярных воинских подразделений Министерства обороны Украины, а также не менее 200 членов организации УНА-УНСО]{{недаступная спасылка|date=Декабрь 2019|bot=InternetArchiveBot}} // [[Следственный комитет при прокуратуре Российской Федерации]], 24.08.2008</ref><ref name="sledcomproc.ru"/><ref>[http://osradio.ru/tema_dnia/18211-una-unso-v-napadenii-gruzii-na-juzhnuju-osetiju.html Роль УНА-УНСО в нападении Грузии на Южную Осетию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140316215933/http://osradio.ru/tema_dnia/18211-una-unso-v-napadenii-gruzii-na-juzhnuju-osetiju.html |date=16 сакавіка 2014 }} // сайт «Осетинское радио и телевидение», 24.08.2008</ref>. * [[Расійска-ўкраінская вайна]] (2014—цяпер) — на баку {{Сцяг Украіны}} [[Украіна|Украіны]]. === Прыднястроўе === Падчас вайны ў Прыднястроўі члены УНА-УНСО ваявалі разам з [[Прыднястроўе|прыднястроўскімі]] сепаратыстамі супраць урадавых войскаў [[Малдова|Малдовы]]<ref>{{Cite web|url=http://una-unso.in.ua/?page_id=2|title=УНСО}}</ref>, абараняючы вялікую этнічную ўкраінскую меншасць у Прыднястроўі<ref name="Radical Right in Central and Eastern Europe Since 19893"/>. Больш за 50 членаў УНСО ўзнагароджаны ордэнам «Абаронца Прыднястроўя». === Грамадзянская вайна ў Грузіі === [[Файл:Vakhtang_Gorgasal’s_Order_I_Rank.jpg|link=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Vakhtang_Gorgasal%E2%80%99s_Order_I_Rank.jpg/220px-Vakhtang_Gorgasal%E2%80%99s_Order_I_Rank.jpg|alt=Military medal|міні|Ордэн Вахтанга Горгасала I ступені.]] У 1993 годзе УНА-УНСО накіравала добраахвотнікаў на {{Нп3|Вайна ў Абхазіі (1992—1993)|абхаза-грузінскі канфлікт|ru|Война в Абхазии (1992—1993)}} супраць абхазскіх сепаратыстаў<ref>[https://books.google.com/books?id=QefWeesOFDoC&pg=PA349&dq=UNA-UNSO+Georgia&hl=nl&sa=X&ei=vkheT8DOCtPB8gOKsNnODg&ved=0CEoQ6AEwBQ#v=onepage&q=UNA-UNSO%20Georgia&f=false Democratic Changes and Authoritarian Reactions in Russia, Ukraine, Belarus and Moldova (Democratization and Authoritarianism in Post-Communist Societies)], [[Выдавецтва Кембрыджскага ўніверсітэта|Cambridge University Press]], 1997, {{ISBN|0521597323}} (page 349)</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=rhKYfA5x3eYC&pg=PA173&dq=UNA-UNSO+Georgia&hl=nl&sa=X&ei=vkheT8DOCtPB8gOKsNnODg&ved=0CDUQ6AEwAQ#v=onepage&q=UNA-UNSO%20Georgia&f=false State Building and Military Power in Russia and the New States of Eurasia (International Politics of Eurasia)], [[:en:M. E. Sharpe|M. E. Sharpe]], 1995, {{ISBN|1563243601}} (page 173)</ref>. Падраздзяленне УНА-УНСО «Арго» далучылася да [[Грузія|грузінскага]] боку каб супрацьстаяць абхазскім сілам, якія падтрымліваліся Расіяй, а некаторыя добраахвотнікі далучыліся да Сухумскага батальёна марской пяхоты Грузіі. Атрад CPT «Ustym» прадухіліў дэсантны штурм расійскіх войскаў пад [[Сухумі]], патапіўшы расійскі вайсковы катэр. Сямёра сяброў УНСО загінулі пад Сухумі, 30 чальцоў атрымалі ордэн [[Вахтанг I Гаргасалі|Вахтанга Гаргасалі]]. Галоўныя бітвы з удзелам сяброў УНСО: * Налёт на Сухумі (чэрвень 1993 г.) * Засада вёскі Старушкіна (15 ліпеня 1993 г.) * Штурм вёскі Шромы (17 ліпеня 1993 г.) * Абарона Хомі (4 кастрычніка 1993 г.) * Абарона Самтрэдыі (17 кастрычніка 1993 г.) [[Файл:131_ОРБ_ЗСУ.png|міні|Эмблема 131-га Асобнага разведвальнага батальёна «УНСО».]] === Расійска-ўкраінская вайна === У 2014 годзе УНСО таксама ваявалі у [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайне]] ў складзе {{Нп3|Добраахвотніцкі ўкраінскі корпус|Добраахвотніцкага ўкраінскага корпуса|uk|Добровольчий український корпус}}<ref>{{Cite web|title=In Poland, Ukrainian Donbas War Veteran Faces Extradition To Russia|url=https://www.rferl.org/a/in-poland-ukrainian-donbas-war-veteran-faces-extradition-to-russia/30263595.html|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en}}</ref> і {{Нп3|Батальёны тэрытарыяльнай абароны Украіны (2014)|батальёна тэрытарыяльнай абароны|uk|Батальйони територіальної оборони України (2014)}} 54-га Асобнага развед-батальёна «УНСО»<ref name=":1">{{Cite news|title=Volunteer battalions in eastern Ukraine: who are they? {{!}} UACRISIS.ORG|language=en-US|website=Ukraine crisis media center|url=http://uacrisis.org/20026-volunteer-battalions-eastern-ukraine}}</ref>, а таксама чальцы УНА-УНСО склалі касцяк 131 Асобнага развед-батальёна «УНСО» [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]]<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://unso.in.ua/articles/131-y-rozvidbat-kurin-unso-narodzhenyy-viynoyu.html |access-date=28 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207094306/https://unso.in.ua/articles/131-y-rozvidbat-kurin-unso-narodzhenyy-viynoyu.html |archive-date=7 снежня 2022 |url-status=dead }}</ref><ref name=":12">{{Cite news|date=16 March 2015|title=Volunteer battalions in eastern Ukraine: who are they? {{!}} UACRISIS.ORG|language=en-US|newspaper=Ukraine crisis media center|url=http://uacrisis.org/20026-volunteer-battalions-eastern-ukraine|url-status=live|access-date=22 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218193321/http://uacrisis.org/20026-volunteer-battalions-eastern-ukraine|archive-date=18 December 2019}}</ref>. УНА-УНСО была перадана ваеная база ў Гушчынцах, дзе створаны і функцыянуе Вучэбны Цэнтр імя Яўгена Канавальца, дзе праходзяць навучанне рэзервовыя батальёны тэрытарыяльнай абароны, якія камплектуюцца ваенкаматамі з розных мясцовасцяў Украіны. Яе сябры таксама ваююць ў [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|2022 годзе падчас расійскага ўварвання ва Украіну]]<ref>{{Cite web|title=EXPLAINER: What to expect from the Battle of Donbas, Russia's new offensive|url=https://kyivindependent.com/national/explainer-what-to-expect-from-the-battle-of-donbas-russias-new-offensive/|website=Kyiv Indepedent}}</ref>. == Сувязі з Беларуссю == === 1996 год === Чальцы УНА-УНСО удзельнічалі ў [[Мінская вясна|Мінскай вясне]]. У прыватнасці, яны бралі ўдзел у супрацьстаянні з [[Міліцыя Беларусі|беларускай міліцыяй]] падчас [[Чарнобыльскі шлях|Чарнобыльскага шляху]] 1996 года ў [[Мінск]]у. Па розных сведчаннях украінскія актывісты ўдзельнічалі ў бойках з міліцыяй. Ёсць версія аб тым, што менавіта іх удзел справакаваў перакрыццё [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекту Скарыны]] міліцэйскімі аўтамабілямі<ref>[[Радыё Свабода]]. ''[https://www.svaboda.org/a/31542101.html «„Дзевяноста шосты“: Ельцын просіць Лукашэнку не расстрэльваць Сіўчыка і Хадыку»]''.{{Праверана|11|09|2022}}</ref>. Д. Карчынскі ў сваёй кнізе «Вайна ў натоўпе» не адмаўляе гэтага і сцвярджае, што адной з мэтаў УНА-УНСО ў Беларусі былі правакацыі грамадскіх хваляванняў і гвалтоўных пратэстаў. Пра тыя падзеі ён пісаў наступнае: {{cquote|«На дзясятую гадавіну Чарнобыльскай катастрофы апазіцыя ў Мінску рыхтавала масавыя акцыі. Я вырашыў, што мы маглі б іх радыкалізаваць. Беларусы былі гатовы цярпець за ідэю. Я адправіў да Мінску некалькі груп (усяго некалькі дзясяткаў чалавек). Яны дабіраліся рознымі шляхамі. Адзінае, што я гаварыў ім на развітанне - "правакацыя, рэпрэсія, рэвалюцыя". Адну з груп затрымалі ў невялікім беларускім гарадку і, пратрымаўшы два дні, дэпартавалі. Усе іншыя дабраліся. Там яны арганізоўвалі сутычкі з АМАПам, перакульвалі міліцэйскія машыны, здолелі пераўтварыць звычайную дэманстрацыю ў перадумову грамадзянскай вайны. На жаль, працягу не адбылося... Большасці нашых удалося ўдала выслізнуць з Мінску, аднак сем людзей былі вылаўлены і абвінавачаны ў арганізацыі масавых хваляванняў... Мы намагаліся падняць хвалю абурэння ва Украіну, актывізаваць прэсу і ўрад. Усё няўдала... Мы працягвалі правакацыі ў Беларусі. Нашым заданнем было пасяліць у галавах моладзі ідэю пра неабходнасць тэрору. Мы масава засылалі ў Мінск і іншыя гарады інструкцыйныя і прапагандысцкія матэрыялы.» — <ref>{{Кніга |аўтар=Д. А. Карчынскі |загаловак=«Війна в натовпі» |выдавецтва=Видавничий дім «Амадей» |год=1999 |isbn=966-95281-5-1 }}</ref>{{oq|uk|«На десяту річницю Чорнобильської катастрофи опозиція в Мінську готувала масові заходи. Я вирішив, що ми могли б їх радикалізувати. Білоруси були готові страждати за ідею, необхідно було їх навчити вбивати за ідею. Я відправив до Мінська кілька груп (всього кілька десятків чоловік). Вони добиралися різними шляхами. Єдине, що я говорив їм на прощання - "провокація, репресія, революція". Одну з груп затримали в невеликому білоруському містечку і, протримавши дві доби, депортували. Всі інші дісталися. Там вони організували сутички з ОМОНом, перевернули дві міліцейські машини, зуміли перетворити пересічну демонстрацію в передмову цивільної війни. На жаль, продовження не відбулося... Більшості наших вдалося вдало вислизнути з Мінська, однак сім людей були виловлені і звинувачені в організації масових заворушень... Ми намагалися підняти хвилю обурення в Україну, активізувати пресу і уряд. Все невдало... Ми продовжували провокації в Білорусі. Нашим завданням було поселити в головах молоді ідею про необхідність терору. Ми масово засилали в Мінськ та інші міста інструктивні і пропагандистські матеріали. »}}}} === 2014 год === [[Файл:Київ - Революція Гідности - Прощання з Михайлом Жизневським - 14014649.jpg|міні|Жалобная працэсія развітання з Міхаілам Жызнеўскім. На фота можна заўважыць побач [[Сцяг Украіны|украінскія сцягі]], сцягі УНСО і беларускі [[Бела-чырвона-белы сцяг|Бел-чырвона-белы сцяг]].]] Да аб’яднання з «Правым сектрам» у рух уваходзілі таксама і грамадзяне Беларусі. Адным з іх быў журналіст і член УНА-УНСО [[Міхаіл Міхайлавіч Жызнеўскі|Міхаіл Жызнеўскі]] («Локі»). Ён быў адным з першых загінулых на [[Еўрамайдан]]е ў [[Кіеў|Кіеве]]. Гэта адбылося падчас сутыкненняў пратэстоўцаў з міліцыяй на вуліцы Грушэўскага. У 2017 годзе Міхаіл Жызнеўскі быў пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам «Залатая Зорка» і атрымаў званне [[Герой Украіны]]<ref>[http://www.president.gov.ua/documents/1582017-22046 Указ Президента України № 158/2017 Про присвоєння М.Жизневському звання Герой України]</ref>. == Ідэалогія і імідж == {{Нп3|Палітычная праграма|4=Party platform}} Украінскай нацыянальнай асамблеі — Украінскай народнай самаабароны 1994 г. прадугледжвала [[Кіеў]] як цэнтар новага, [[Панславізм|панславянскага]], усходняга вайсковага блоку<ref name="Radical Right in Central and Eastern Europe Since 19893"/>. Эксперт па міжнароднай бяспецы Эндру МакГрэгар у 2006 годзе заявіў, што УНА-УНСО «можна лепш за ўсё ахарактарызаваць як уплывовы маргінальны рух» і «яго высокая вядомасць супярэчыць яго абмежаванай колькасці». Гімн руху «Застанься, мілая, не плач, каханая» — рэпрыза «{{Нп3|Бэла чаа|4=Bella ciao}}»<ref name="Марш УНСА - гімн УНА-УНСА">[https://www.youtube.com/watch?v=N3ENhaYoHK4 Марш УНСА — гімн УНА-УНСА]</ref>. Ідэолагі руху прапагандуюць гістарычную нянавісць да некаторых народаў (напр. палякаў і рускіх)<ref>{{Кніга|аўтар=Д. А. Карчынскі|загаловак=«Війна в натовпі»|выдавецтва=Видавничий дім «Амадей»|год=1999|isbn=966-95281-5-1}}</ref>. === Мэты і праграма === Асноўнымі мэтамі партыі, згодна са [[Статут]]ам, з’яўляюцца:<ref name="dt">{{Cite web |url=http://dt.ua/POLITICS/una-unso-viznali-partiyeyu-i-dozvolili-brati-uchast-u-viborah-182843_.html |title=УНА-УНСО визнали партією і дозволили брати участь у виборах |access-date=11 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129100206/https://dt.ua/POLITICS/una-unso-viznali-partiyeyu-i-dozvolili-brati-uchast-u-viborah-182843_.html |archive-date=29 лістапада 2018 |url-status=dead }}</ref> * развіццё незалежнай, сувярэннай, прававой, сацыяльнай і дэмакратычнай дзяржавы; * удзел у фармаванні ворганаў дзяржаўнай улады, мясцовага і рэгіянальнага самакіравання, прадстаўніцтва ў іх складзе шляхам удзелу ў выбарах і іншых палітычных дзейнасцях; * {{Нп3|Тэорыя мадэрнізацыі|мадэрнізацыя|uk|Теорія модернізації}} дзяржавы па прынцыпе справядлівасці, празрыстасці і безкарупцыйнасці, а таксама спрыянне фармаванню і выражэнню палітычнай волі грамадзян, забеспячэнне правоў чалавека Праграма партыі пабудавана на прынцыпах і правілах {{Нп3|Грамадзянскі нацыяналізм|грамадзянскага нацыяналізму|uk|Громадянський націоналізм}}. == Выбары == {| class="wikitable" style="float:left" ! colspan="4" |'''Парламенцкія, з 1994<small><br />(гады — спасылкі на старонку выбараў)</small>''' |- ! style="width: 20px" |Год ! style="width: 60px" |Галасоў ! style="width: 20px" |% ! style="width: 20px" |Мандатаў |- !{{Нп3|Парламенцкія выбары ва Украіне 1994|1994|4=1994 Ukrainian parliamentary election}} |{{center|148,239}} |{{center|0.5}} |{{center|1}} |- !{{Нп3|Парламенцкія выбары ва Украіне 1998|1998|4=1998 Ukrainian parliamentary election}} |{{center|105,977}} |{{center|0.39}} |{{center|0}} |- !{{Нп3|Парламенцкія выбары ва Украіне 2002|2002|4=2002 Ukrainian parliamentary election}} |{{center|11,839}} |{{center|0.04}} |{{center|0 (1)}} |- !{{Нп3|Парламенцкія выбары ва Украіне 2006|2006|4=2006 Ukrainian parliamentary election}} |{{center|16,397}} |{{center|0.06}} |{{center|0}} |- !{{Нп3|Парламенцкія выбары ва Украіне 2007|2007|4=2007 Ukrainian parliamentary election}} |{{center|0}} |{{center|0}} |{{center|0}} |- !{{Нп3|Парламенцкія выбары ва Украіне 2012|2012|4=2012 Ukrainian parliamentary election}} |{{center|16,913}} |{{center|0.08}} |{{center|0}} |} {{clear}} === Парламентарыі УНА-УНСО === * {{Нп3|Юрый Казіміравіч Тыма|Юрый Тыма|uk|Тима Юрій Казимирович}} * {{Нп3|Андрэй Васільевіч Шкіль|Андрэй Шкіль|uk|Шкіль Андрій Васильович}} == Гл. таксама == * [[Правы сектар]] * [[Еўрамайдан]] * [[Расійска-ўкраінская вайна]] * [[Белы легіён]] == Крыніцы == {{reflist}} {{Еўрамайдан}} {{вонкавыя спасылкі}} {{рэцэнзія}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі, заснаваныя ў 1990 годзе]] [[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Украіны]] mkrifrcvocsmj39k8qj6mp5tgy1gxz2 0 708653 5142170 5123750 2026-05-16T00:48:19Z Pabojnia 135280 афармленне 5142170 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 44 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 43]] | Наступная = [[Псалом 45]] }} '''Псалом 44''' ''(45 паводле масарэцкай нумарацыі)'' адносіцца да ліку [[месіянскія псалмы|месіянскіх псалмоў]], якія ў хрысціянстве ўспрымаюцца як правобразныя ці прарочыя ў адносінах да [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] і некаторых евангельскіх падзей, якія адбыліся праз сотні і нават тысячу гадоў пазней часу напісання. Аўтарства прыпісваецца сынам [[Карэй (біблейскі персанаж)|Карэя]] — брамнікам Іерусалімскага храма, якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Асноўная тэма гэтага псалма — царская нявеста Цара і вечны пасад. <center> {| border="1" class="standard" |+ |- ! width="4%"|Псалом ! width="38%"|Псалтыр<ref>Выкарыстаны [[Пераклад Бібліі Сёмухі|пераклад Васіля Сёмухі]]</ref> ! width="10%"|Спасылка ! width="38%"|[[Новы Запавет]] ! width="10%"|Спасылка |- !44 |Трон Твой, Божа, навечна; жазло праўды — жазло царства Твайго |({{Біблія|Пс|44:7}}) |трон Твой, Божа, у век веку; жазло валадараньня Твайго — жазло праўды |({{Біблія|Яўр|1:8}}) |- |} </center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/44/ 44 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/45/ Псальм 45] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/45/ 45 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=6 Катызма 6 (Псалмы 37-45)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520084853/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=6 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/45/ Псальм 45 (44)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter6#psalom-44 Псалом 44] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/45/ Псальм 45] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/45/ Псальм 45] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/45/ Псальм 45] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * [https://azbyka.ru/biblia/?Ps.44&v Псалом 44] у перакладзе [[Беларуская біблейская камісія|Біблейскай камісіі Беларускай праваслаўнай царквы]] * {{Commons|Category:Psalm 45}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 44}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 9f42yikoueubftpna3ezyjee2n59dhh 0 708800 5142178 5124679 2026-05-16T00:51:42Z Pabojnia 135280 афармленне 5142178 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 87 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 86]] | Наступная = [[Псалом 88]] }} '''Псалом 87''' ''(88 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у [[шасціпсалмоўе]], якое ў хрысціянскім набажэнстве з’яўляецца неад’емнай часткай [[ютрань|ютрані]]. Аўтарства прыпісваецца сынам [[Карэй (біблейскі персанаж)|Карэя]] — брамнікам Іерусалімскага храма, якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Асноўная тэма гэтага псалма — малітва за збавенне ад смерці. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/87/ 87 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/88/ Псальм 88] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/88/ 88 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 Катызма 12 (Псалмы 85-90)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/88/ Псальм 88 (87)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter12#psalom-87 Псалом 87] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/88/ Псальм 88] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/88/ Псальм 88] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/88/ Псальм 88] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 88}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 87}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 0iwo349ch3xgzygt3m2xigj1l7j8s2q 0 708884 5142175 5124661 2026-05-16T00:50:33Z Pabojnia 135280 афармленне 5142175 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 83 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 82]] | Наступная = [[Псалом 84]] }} '''Псалом 83''' ''(84 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у склад 11-й кафізмы. Аўтарства прыпісваецца сынам [[Карэй (біблейскі персанаж)|Карэя]] — брамнікам Іерусалімскага храма, якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Галоўная тэма гэтага псалма — туга па храме. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/83/ 83 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/84/ Псальм 84] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/84/ 84 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=916 Георгі Станкевіч — Псалтыр (Пс. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 22, 50, 62, 83, 136)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220515160724/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=916 |date=15 мая 2022 }} * [[Наста Кудасава]] — [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=915 Псальмы (Пс. 1, 8, 22, 50, 62, 83, 136)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522112218/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=915 |date=22 мая 2022 }} * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 Катызма 11 (Псалмы 77-84)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/84/ Псальм 84 (83)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter11#psalom-83 Псалом 83] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/84/ Псальм 84] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/84/ Псальм 84] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/84/ Псальм 84] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * [https://prajdzisvet.org/storehouse/contests/Audziayuk%20A%20-%20Sem%20psalmau%20%282014%29.pdf Алесь Аўдзяюк — 7 псальмаў. Падрадковы пераклад са старагабрэйскай мовы] * {{Commons|Category:Psalm 84}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 83}} [[Катэгорыя:Псалмы]] l0trisyuqz75f07efmrnpxm3xp5vyhy 0 708895 5142179 5124687 2026-05-16T00:52:29Z Pabojnia 135280 афармленне 5142179 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 90 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 89]] | Наступная = [[Псалом 91]] }} '''Псалом 90''' ''(91 паводле масарэцкай нумарацыі)'' канчае 12-ю кафізму. Псалом часта чытаецца вернікамі падчас небяспекі<ref>[https://www.pravmir.ru/psalom-90-zhivyj-v-pomoshhi-vyshnego/?ysclid=l3hedsu5ke 90-й псалом: Живый в помощи Вышняго]</ref>, а ў хрысціянскім набажэнстве — на вялікім павячэр’і, у шостую гадзіну і падчас [[паніхіда|паніхіды]]<ref>[https://azbyka.ru/molitvoslov/psalom-90.html Псалом 90]</ref>. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — бяспека таго, хто спадзяецца на Бога. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/90/ 90 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/91/ Псальм 91] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/91/ 91 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=699 Псалмы 50, 53, 54, 90] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522105317/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=699 |date=22 мая 2022 }} у перакладзе [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 Катызма 12 (Псалмы 85-90)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/91/ Псальм 91 (90)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter12#psalom-90 Псалом 90] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/91/ Псальм 91] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/91/ Псальм 91] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/91/ Псальм 91] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 91}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 90}} [[Катэгорыя:Псалмы]] ku005padolrc963i3lh8w0tpf3ltc9u 0 708995 5142167 5123738 2026-05-16T00:46:59Z Pabojnia 135280 афармленне 5142167 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 41 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 40]] | Наступная = [[Псалом 42]] }} '''Псалом 41''' ''(42 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 6-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца сынам [[Карэй (біблейскі персанаж)|Карэя]] — брамнікам Іерусалімскага храма, якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Галоўная тэма гэтага псалма — жальба і суцяшэнне пабожнага. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/41/ 41 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/42/ Псальм 42] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/42/ 42 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=6 Катызма 6 (Псалмы 37-45)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520084853/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=6 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/42/ Псальм 42 (41)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter6#psalom-41 Псалом 41] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/42/ Псальм 42] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/42/ Псальм 42] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/42/ Псальм 42] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * [https://azbyka.ru/biblia/?Ps.41&v Псалом 41] у перакладзе [[Беларуская біблейская камісія|Біблейскай камісіі Беларускай праваслаўнай царквы]] * {{Commons|Category:Psalm 42}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 41}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 2zsnzn3nq3wy3ykrj01rb5es7iibkbg 0 708996 5142168 5123742 2026-05-16T00:47:28Z Pabojnia 135280 афармленне 5142168 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 42 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 41]] | Наступная = [[Псалом 43]] }} '''Псалом 42''' ''(43 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 6-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца сынам [[Карэй (біблейскі персанаж)|Карэя]] — брамнікам [[Іерусалімскі Храм|Іерусалімскага храма]], якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Галоўная тэма гэтага псалма — [[малітва]] пра абарону. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/42/ 42 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/43/ Псальм 43] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/43/ 43 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=6 Катызма 6 (Псалмы 37-45)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520084853/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=6 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/43/ Псальм 43 (42)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter6#psalom-42 Псалом 42] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/43/ Псальм 43] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/43/ Псальм 43] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/43/ Псальм 43] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * [https://azbyka.ru/biblia/?Ps.42&v Псалом 42] у перакладзе [[Беларуская біблейская камісія|Біблейскай камісіі Беларускай праваслаўнай царквы]] * {{Commons|Category:Psalm 43}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 42}} [[Катэгорыя:Псалмы]] mqgsi5awlxep2pgnevvlmi73a2l2s6i 0 708997 5142169 5123745 2026-05-16T00:47:57Z Pabojnia 135280 афармленне 5142169 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 43 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 42]] | Наступная = [[Псалом 44]] }} '''Псалом 43''' ''(44 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 6-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца сынам [[Карэй (біблейскі персанаж)|Карэя]] — брамнікам Іерусалімскага храма, якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Галоўная тэма гэтага псалма — малітва за перамогу з Богам. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/43/ 43 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/44/ Псальм 44] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/44/ 44 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=6 Катызма 6 (Псалмы 37-45)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520084853/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=6 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/44/ Псальм 44 (43)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter6#psalom-43 Псалом 43] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/44/ Псальм 44] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/44/ Псальм 44] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/44/ Псальм 44] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * [https://azbyka.ru/biblia/?Ps.43&v Псалом 43] у перакладзе [[Беларуская біблейская камісія|Біблейскай камісіі Беларускай праваслаўнай царквы]] * {{Commons|Category:Psalm 44}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 43}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 54gua7xp0usj28gixazsercn5gnfyuf 0 709007 5142171 5123756 2026-05-16T00:48:41Z Pabojnia 135280 афармленне 5142171 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 45 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 44]] | Наступная = [[Псалом 46]] }} '''Псалом 45''' ''(46 паводле масарэцкай нумарацыі)'' канчае 6-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца сынам [[Карэй (біблейскі персанаж)|Карэя]] — брамнікам Іерусалімскага храма, якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Галоўная тэма гэтага псалма: Бог — прыстанішча і сіла. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/45/ 45 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/46/ Псальм 46] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/46/ 46 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=6 Катызма 6 (Псалмы 37-45)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520084853/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=6 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/46/ Псальм 46 (45)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter6#psalom-45 Псалом 45] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/46/ Псальм 46] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/46/ Псальм 46] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/46/ Псальм 46] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * [https://azbyka.ru/biblia/?Ps.45&v Псалом 45] у перакладзе [[Беларуская біблейская камісія|Біблейскай камісіі Беларускай праваслаўнай царквы]] * {{Commons|Category:Psalm 46}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 45}} [[Катэгорыя:Псалмы]] oqu5ao6y9xj7nfqyrjtplhtlmvch3ot 0 709008 5142172 5123771 2026-05-16T00:49:05Z Pabojnia 135280 афармленне 5142172 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 46 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 45]] | Наступная = [[Псалом 47]] }} '''Псалом 46''' ''(47 паводле масарэцкай нумарацыі)'' пачынае 7-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца сынам [[Карэй (біблейскі персанаж)|Карэя]] — брамнікам Іерусалімскага храма, якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Галоўная тэма гэтага псалма: Бог — Цар усёй зямлі. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/46/ 46 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/47/ Псальм 47] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/47/ 47 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=7 Катызма 7 (Псалмы 46-54)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520085706/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=7 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/47/ Псальм 47 (46)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter7#psalom-46 Псалом 46] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/47/ Псальм 47] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/47/ Псальм 47] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/47/ Псальм 47] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * [https://azbyka.ru/biblia/?Ps.46&v Псалом 46] у перакладзе [[Беларуская біблейская камісія|Біблейскай камісіі Беларускай праваслаўнай царквы]] * {{Commons|Category:Psalm 47}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 46}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 09pmkizvw2hjxhxi8972wkc8cpbmoo7 0 709009 5142173 5123772 2026-05-16T00:49:25Z Pabojnia 135280 афармленне 5142173 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 47 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 46]] | Наступная = [[Псалом 48]] }} '''Псалом 47''' ''(48 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 7-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца сынам [[Карэй (біблейскі персанаж)|Карэя]] — брамнікам Іерусалімскага храма, якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Галоўная тэма гэтага псалма — песня Сіёна. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/47/ 47 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/48/ Псальм 48] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/48/ 48 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=7 Катызма 7 (Псалмы 46-54)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520085706/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=7 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/48/ Псальм 48 (47)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter7#psalom-47 Псалом 47] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/48/ Псальм 48] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/48/ Псальм 48] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/48/ Псальм 48] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * [https://azbyka.ru/biblia/?Ps.47&v Псалом 47] у перакладзе [[Беларуская біблейская камісія|Біблейскай камісіі Беларускай праваслаўнай царквы]] * {{Commons|Category:Psalm 48}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 47}} [[Катэгорыя:Псалмы]] ptn7w9hwxc0pvxj5yizbizllkc990pc 0 709010 5142174 5123776 2026-05-16T00:49:48Z Pabojnia 135280 афармленне 5142174 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 48 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 47]] | Наступная = [[Псалом 49]] }} '''Псалом 48''' ''(49 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 7-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца сынам [[Карэй (біблейскі персанаж)|Карэя]] — брамнікам Іерусалімскага храма, якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Галоўная тэма гэтага псалма — неразумнасць надзеі на багацце. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/48/ 48 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/49/ Псальм 49] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/49/ 49 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=7 Катызма 7 (Псалмы 46-54)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520085706/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=7 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/49/ Псальм 49 (48)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter7#psalom-48 Псалом 48] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/49/ Псальм 49] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/49/ Псальм 49] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/49/ Псальм 49] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * [https://azbyka.ru/biblia/?Ps.48&v Псалом 48] у перакладзе [[Беларуская біблейская камісія|Біблейскай камісіі Беларускай праваслаўнай царквы]] * {{Commons|Category:Psalm 49}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 48}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 2ii6e0smo0hjznowvfq4bb7jilbqee3 0 709079 5142176 5124671 2026-05-16T00:51:00Z Pabojnia 135280 афармленне 5142176 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 84 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 83]] | Наступная = [[Псалом 85]] }} '''Псалом 84''' ''(85 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 11-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца сынам [[Карэй (біблейскі персанаж)|Карэя]] — брамнікам Іерусалімскага храма, якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Галоўная тэма гэтага псалма — малітва за міласцівасць да Ізраіля. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/84/ 84 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/85/ Псальм 85] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/85/ 85 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 Катызма 11 (Псалмы 77-84)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/85/ Псальм 85 (84)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter11#psalom-84 Псалом 84] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка] * [https://bible.by/bvc-2017/19/85/ Псальм 85] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/85/ Псальм 85] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/85/ Псальм 85] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 85}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 84}} [[Катэгорыя:Псалмы]] fgp2z78wg43j8jqbitzo98ch83ebgq0 0 709080 5142177 5124675 2026-05-16T00:51:24Z Pabojnia 135280 афармленне 5142177 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 86 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 85]] | Наступная = [[Псалом 87]] }} '''Псалом 86''' ''(87 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 12-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца сынам [[Карэй (біблейскі персанаж)|Карэя]] — брамнікам Іерусалімскага храма, якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Галоўная тэма гэтага псалма — слова Святога горада Божага. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/86/ 86 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/87/ Псальм 87] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/87/ 87 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 Катызма 12 (Псалмы 85-90)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/87/ Псальм 87 (86)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter12#psalom-86 Псалом 86] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/87/ Псальм 87] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/87/ Псальм 87] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/87/ Псальм 87] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 87}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 86}} [[Катэгорыя:Псалмы]] f1ghnk6bf9lml0709yzqyo1c5by4t23 0 709509 5141990 4132054 2026-05-15T18:38:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141990 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bokassa_portrait.jpg|міні|231x231пкс|[[Жан-Бедэль Бакаса|Бакаса I]]]] '''Указ пра нашэнне школьнай формы''' выдадзены ў 1978 годзе цэнтральна-афрыканскім імператарам [[Жан-Бедэль Бакаса|Бакасам I]]. Выклікаў моцны рэзананс і хваляванні ў краіне, а рэакцыйныя меры рэжыму прычыніліся ўмяшанню [[Францыя|Францыі]] і звяржэнню Бакасы. == Перадумовы == Да 1979 года эканамічны стан [[Цэнтральна-Афрыканская Імперыя|Цэнтральна-Афрыканскай Імперыі]] (ЦАІ) значна пагоршыўся. Дзяржава аказалася ў поўнай залежнасці ад замежнай дапамогі, у асноўным французскай — дзяржаўны доўг краіны вырас у дзесяць разоў, пераважныя пазіцыі ў эканоміцы ЦАІ працягвала займаць Францыя. Урад вымушаны быў звяртацца да розных спосабаў палягчэння сітуацыі. Напрыклад, у студзені 1978 года на пасяджэнні Палітбюро [[Рух за сацыяльную эвалюцыю Чорнай Афрыкі|РСЭЧА]] прыняла рэзалюцыю пра забарону нацыяналізацыі прыватнай уласнасці, па задуме ўраду, гэта мусіла прыцягнуць нацыянальных і замежных інвестараў у ЦАІ. У гэтых умовах Бакасам быў выдадзены Указ, усе школьнікі і студэнты ў імперыі абавязваліся купіць спецыяльную форменную вопратку і насіць яе ў межах навучальных устаноў. Пашывам формы з партрэтам Бакасы займаліся фабрыкі, якія належалі яго сям’і, прадавалася форма ў крамах, якія належалі сям’і імператара. Большасць цэнтральна-афрыканскіх сем’яў не магла дазволіць сабе купіць форму коштам 20 долараў ЗША, пры гадавым заробку фермера ў 136 долараў ЗША. Чыноўнікі ў гарадах зараблялі крыху болей, але заробкі ім не выплачвалі месяцамі. == Ход падзей == Першыя хваляванні школьнікаў і студэнтаў пачаліся 18 студзеня 1979 года, яны пратэставалі супраць абавязковага нашэння формы. Спачатку мірнае шэсце да цэнтра горада паступова ператварылася ў бунт, для падаўлення якога былі адпраўлены воінскія падраздзяленні. У выніку загінула да 150 чалавек. У красавіку 1979 года сітуацыя паўтарылася. З навучальных устаноў хвалявання перакінуліся на гарадскія кварталы, ператварыліся ў стыхійнае паўстанне — з пабудовай барыкад і неаднаразовымі штурмамі афіцыйных устаноў. Улады адрэагавалі больш жорстка — салдаты імператарскай гвардыі і іншых падраздзяленняў атрымалі санкцыю на арышт дзяцей і маладых людзей ва ўзросце ад 6 да 25 гадоў, якіх дастаўлялі ў турму і кідалі ў перапоўненыя камерах. Французскія журналісты апісвалі далейшыя падзеі наступным чынам:<blockquote>Сотні дзяцей змешчаны ў цэнтральную турму, якая знаходзіцца побач дыпламатычнага квартала, на беразе Убангі, дзе на двары салдаты топчуць іх нагамі, а затым кідаюць у камеры. Не ў сабе ад лютасці, Бакаса праводзіць у турме дзве ночы, каб даць дзецям «добры ўрок». Пасля гэтага ўроку ў турме памірае каля ста чалавек. Трупы ўпотай закопваюць у агульных магілах або выкідаюць ў раку.</blockquote>Таксама ёсць звесткі, што каля сотні дзяцей былі прывезены ў грузавіку на двор палаца Бакасы ў Берэнга. Паводле сведчанняў, сабраных журналістам Бернарам Луба, іх прымусілі легчы на зямлю, і п’яны імператар загадаў кіроўцы грузавіка праехаць па іх. Пасля, як кіроўца адмовіўся, Бакаса сам сеў за стырно і ездзіў на грузавіку туды-сюды, пакуль, на яго думку, не загінула апошняе дзіцё. Тых, хто ўсё ж выжыў, імператар, па словах журналіста, уласнаручна дабіваў палкай. == Наступствы == Калі пра масавыя забойствы даведаліся ва французскім пасольстве ў Банга, улады Францыі на чале з прэзідэнтам [[Валеры Жыскар д’Эстэн|Валеры Жыскар д’Эстэнам]] былі вымушаныя прызнаць сваю памылку, у падтрымцы рэжыму Бакасы. Праз месяц пасля падзей, калі Бакаса з жонкай адправіўся з афіцыйным візітам у [[Лівія|Лівію]], сіламі дэсантнікаў ВПС Францыі у Банга здзейснена [[аперацыя «Баракуда»]] — бяскроўны пераварот, які спыніў панаванне Бакасы і аднавіў рэспубліканскую форму праўлення ў дзяржаве. == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Якимова Наталья|загаловак=Жан-Бидель Бокасса: президент, император, людоед|спасылка=http://1k.com.ua/99/details/9/1|мова=|выданне=Первая Крымская|тып=газета|год=11.11.2005|том=|нумар=99|старонкі=|doi=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024212128/http://1k.com.ua/99/details/9/1|archivedate=2011-10-24}} * {{артыкул|аўтар=|загаловак=Император Бокасса предпочитал на обед человеческое мясо|спасылка=http://www.segodnya.ua/oldarchive/c2256713004f33f5c2256b1d00469326.html|мова=|выданне=Сегодня|тып=газета|год=10.12.2001|том=|нумар=279 (1031)|старонкі=|doi=|issn=|archive-date=2 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402092459/http://www.segodnya.ua/oldarchive/c2256713004f33f5c2256b1d00469326.html}} * {{артыкул|аўтар=Балмасов Сергей|загаловак=Людоед реабилитирован посмертно|спасылка=http://www.pravda.ru/world/restofworld/africa/03-12-2010/1059568-bokassa-0/|мова=|выданне=Правда.Ру|тып=интернет-издание|год=03.12.2010|том=|нумар=|старонкі=|doi=|issn=}} * {{кніга|аўтар=Мусский Игорь|загаловак=100 великих диктаторов|спасылка=|месца=М.|выдавецтва=Вече|год=2002|старонак=584|старонкі=|isbn=5-7838-0710-9|ref=Мусский}} [[Катэгорыя:Акцыі пратэсту]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1979 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі]] njkjg5p15alxi6yi3w97jc8dlvwbtj9 0 718284 5141937 4994769 2026-05-15T17:02:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141937 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Удзел Германіі ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]] |дата = ліпень [[1936]] — [[1 красавіка]] [[1939]] |месца = [[Іспанія]] |выява = Condor Legion marching during the Spanish Civil War.jpg |загаловак = Нямецкія вайскоўцы на вайсковым парадзе ў горадзе [[Сьюдад-дэ-Леон]], 22 мая 1939 года. |вынік = поспех інтэрвенцыі і перамога нацыяналістаў |праціўнік1 = [[Выява:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|border|22px]] '''[[Трэці рэйх]]''': *• Асаблівы штаб «W» *• [[File:Fahne für landgestützte Marineeinheiten Kriegsmarine 1936 links.svg|22px]] Марская група «Нордзэе» *• [[Выява:Colour of the Legion Condor left side.svg|22px]] [[Легіён «Кондар»]] *• [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] і [[ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенныя саветнікі]] '''Саюзнікі:'''<br>[[File:Flag of the Bando Nacional (1936–1938).svg|22px]]/{{Сцяг|Іспанія|1938}} [[Нацыяналістычная фракцыя (Іспанія)|Паўстанцы-нацыяналісты]]<br>[[Выява:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|border|22px]] [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Каралеўства Італія]]<br>{{Сцяг|Партугалія}} [[Новая дзяржава (Партугалія)|Партугалія]] |праціўнік2 ='''{{Сцягафікацыя|Другая Іспанская Рэспубліка}}''': *• [[Узброеныя сілы Іспанскай Рэспублікі]] *• [[Выява:Flag of the Popular Front (Spain).svg|border|22px]] [[Народны фронт (Іспанія)|Народны фронт]] *• [[Выява:Flag of the International Brigades.svg|border|22px]] [[Інтэрнацыянальныя брыгады]] '''Саюзнікі:'''<br>{{Сцяг|СССР}} [[СССР]]<br>[[Выява:Flag of Mexico (1934-1968).svg|border|22px]] [[Мексіка]]<br>[[Выява:Flag of France.svg|border|22px]] [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыя]] |камандзір1 = [[Адольф Гітлер]] <small>(фюрар Германіі)</small>,<br>[[Гельмут Вільберг]] <small>(1-ы начальнік штаба «W»)</small>,<br>[[Эрвін Ёнеке]] <small>(2-і начальнік штаба «W»)</small>,<br>[[Вальтэр Варлімант]] <small>(галоўнакамандуючы нямецкімі ўзброенымі сіламі ў Іспаніі і прадстаўнік вермахта пры Франка)</small>,<br>[[Хуга Шперле]] <small>(камандзір легіёна «Кондар»)</small>,<br> [[Вольфрам фон Рыхтгофен]] <small>(начальнік штаба легіёна «Кондар»)</small> |камандзір2 = ''розныя асобы'' |сілы1 = 50 000 байцоў за ўвесь час |сілы2 =''невядома'' |страты1 = |страты2 = }} У 1936 годзе [[Трэці Рэйх]] далучыўся да [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] на баку [[Нацыяналістычная фракцыя (Іспанія)|паўстанцаў-нацыяналістаў]] [[Франсіска Франка]]. Удзел Германіі быў неафіцыйным, а нямецкія вайскоўцы, якія дзейнічалі ў зоне канфлікту, афармляліся як добраахвотнікі. == Перадгісторыя == Задоўга да пачатку [[Грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны]] германскі фюрэр [[Адольф Гітлер]] усталяваў цесныя сувязі з іспанскімі [[правыя (палітыка)|правымі]] арганізацыямі. Ён нават абяцаў фінансавую падтрымку партыі «[[Іспанская фаланга]]», якая была адной з галоўных проціваг [[левыя (палітыка)|левым]] сілам у Іспаніі. Перамога на [[Парламенцкія выбары ў Іспаніі (1936)|парламенцкіх выбарах 1936 года]] кааліцыі «[[Народны фронт (Іспанія)|Народны фронт]]» была сустрэта нямецкімі ўладамі негатыўна, паколькі дадзены блок быў дружалюбны [[СССР]]. На выбары немцы ўскладалі вялікія надзеі, спадзеючыся, што да ўлады легальным шляхам прыйдзе «[[Іспанская канфедэрацыя аўтаномных правых]]»<ref name="Интер"/>. У гэты час у арміі, дзе наспелі антылевыя настроі, пачалася падрыхтоўка да [[Путч у Іспаніі (1936)|ўзброенага паўстання]]. У сакавіку ў [[Берлін]] прыбывае адзін з удзельнікаў змовы, выгнаны апазіцыйны генерал [[Хасэ Санхурха]], якога прадказвалі ў кіраўнікі бунту. Ён атрымаў ад нямецкай верхавіны запэўніванні ў аказанні ўсёй неабходнай дапамогі<ref name="Интер"/>. Паўстанне пачалося 17 ліпеня. == Разгортванне == У канцы ліпеня ў Германіі быў створаны асаблівы штаб «W». Яго спачатку ўзначаліў генерал [[Гельмут Вільберг]], затым генерал [[Эрвін Ёнеке]]. На гэты штаб ускладалася задача перакідання ў Іспанію ваеннай тэхнікі, спецыялістаў, а ў далейшым і [[Воінская часць|воінскіх часцей]]<ref>M. Merkes. Die deutsche Politik gegenuber dem Spanischen Burgerkrieg 1936-1939. Bonn, 1961, S. 28.</ref>. Паралельна сфарміравана марская група «Нордзэе», якая стварыла «мост» паміж германскімі, партугальскімі і іспанскімі партамі, захопленымі мяцежнікамі<ref>Interbrigadisten. Der Kampf deutscher Kommunisten und anderer Antifaschisten lm national-revolutionaren Krieg des spanischen Volkes 1936 bis 1939. Berlin, 1966, S. 279.</ref>. У жніўні па загадзе Гітлера палкоўнік [[Вальтэр Варлімант]], выраблены неўзабаве ў генералы, быў прызначаны галоўнакамандуючым нямецкімі ўзброенымі сіламі ў Іспаніі і прадстаўніком [[вермахт]]а пры лідары паўстанцаў Франка<ref>Институт военной истории Министерства обороны СССР. Документы и материалы, инв. № 7126, л. 14.</ref>. З кастрычніка ў краіне быў разгорнуты [[Легіён «Кондар»]] — добраахвотніцкае германскае ваенна-авіяцыйнае падраздзяленне пад пачаткам [[Хуга Шперле]]. Адначасна былі кінуты танкавыя, зенітныя, інжынерныя і іншыя злучэнні<ref>Pasaremos. Deutsche Antifaschisten im national - revolutionaren Krieg des spanischen Volkes. Berlin, 1970, S. 168.</ref>. == Удзел у канфлікце == Ужо ў жніўні 1936 года замежная ваенная дапамога для Франка, у тым ліку нямецкая, адыгралі значную ролю ў [[Паветраны мост праз Гібралтар (1936)|перакідцы мараканскай групоўкі паўстанцаў]] з [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] ў Іспанію праз [[Гібралтар]]. Авіяцыя з Германіі і [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]] не толькі дапамагла ў транспарціроўцы войскаў, але і аказала садзейнічанне ў [[Наступленне ў Эстрэмадуры|баях за Эстрэмадуру]]<ref>* La batalla de Badajoz [https://archivoshistoria.com/batalla-de-badajoz/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220701220913/https://archivoshistoria.com/batalla-de-badajoz/ |date=1 ліпеня 2022 }} * Quién era el general Yagüe, el ‘carnicero’ de Badajoz que ha recuperado una calle en Oviedo [https://www.eldiario.es/extremadura/sociedad/yague-carnicero-badajoz-recuperado-oviedo_1_1140905.html] * Reseña: La columna de la muerte. El avance del ejército franquista de Sevilla a Badajoz [https://estressoblog.wordpress.com/2019/02/19/resena-la-columna-de-la-muerte-el-avance-del-ejercito-franquista-de-sevilla-a-badajoz-de-francisco-espinosa-maestre/]</ref>. Пасля афіцыйнага прызнання 18 лістапада Германіяй урада Франка інтэрвенцыя ў Іспаніі набыла якасна новы характар. Калі раней Берлін пасылаў толькі ваенную тэхніку і [[ваенны спецыяліст|ваенных спецыялістаў]], то зараз накіроўваў цэлыя воінскія злучэнні<ref>Жорж Сориа. Война и революция в Испании 1936-1939. т. I, стр. 200, 204.</ref>. Кіраўніцтва краіны імкнулася прапусціць праз іспанскі канфлікт як мага больш салдат і афіцэраў для авалодання баявым вопытам. У сярэднім штомесяц у баі знаходзілася 10—12 тысяч немцаў. Усяго на працягу 1936—1939 гадоў на баку мяцежнікаў у розны час ваявала больш за 300 тысяч замежных салдат, з іх не менш за 50 тысяч з Трэцяга Рэйха<ref>El balance de veinte afios de dictadura fascista. Las tareas inmediatas de la opo-sicion у el porvenir de la democracia espanola. Documento del Comite Central del Partido Comunista de Espana. Praha, 1959, p. 35.</ref>. Значным для паўстанцаў апынулася і матэрыяльная дапамога. Толькі за першыя два гады вайны Германія накіравала генералу Франка 650 самалётаў, 200 танкаў, 700 артылерыйскіх гармат<ref>Журнал «Коммунистический Интернационал», 1938, № 7, стр. 57.</ref>. У Іспаніі ваеннае кіраўніцтва Рэйха апрабавала прынцыпы сваёй [[Ваенная дактрына|ваеннай дактрыны]], асабліва метады вядзення [[Татальная вайна|татальнай вайны]], а таксама баявую тэхніку, удасканальвала ўзбраенне і адпрацоўвала спосабы яе прымянення. Надаючы вялікае значэнне ў будучых аперацыях авіяцыі і матарызаваным войскам, немцы практычна выпрабавалі ўсе свае найноўшыя тыпы самалётаў, узоры зенітнай і супрацьтанкавай артылерыі, стралковай зброі, магчымасці танкаў і аўтамашын. Асаблівую цікавасць выяўляўся да савецкага ўзбраення<ref name="Интер"/>. Так, напрыклад, у ходзе [[Бітва на Эбра|бітвы на Эбра (ліпень—лістапад 1938 года)]] нямецкай авіяцыі быў дадзены сур’ёзны адпор савецкімі зеніткамі<ref name="Пермуй">''Ирина Лагунина, Виктор Черецкий.'' [https://web.archive.org/web/20220806161601/https://www.svoboda.org/a/451848.html 70-летие битвы на Эбро. Роль советских советников в испанской войне] [дают интервью испанские историки и исследователи гражданской войны Рафаэль Пермуй (Rafael Permuy), Сесарь Видаль (César Vidal), Энрике Гутьеррес (Enrique Gutierrez)] // Радио Свобода : радиовещательная организация. — 12 июня 2008.</ref>. == Значэнне == Замежная інтэрвенцыя, у тым ліку германская, змяніла суадносіны сіл паміж праціўнікамі і прыхільнікамі [[Другая Іспанская Рэспубліка|Іспанскай Рэспублікі]] і стала вызначальным фактарам ваеннай перавагі [[франкізм|франкістаў]]. Італія, што таксама актыўна ўдзельнічала ў канфлікце, сур’ёзна ўгразла ў Іспаніі, адправіўшы туды значныя ваенныя сілы і рэсурсы, што не дазволіла ёй процідзейнічаць [[Аншлюс Аўстрыі|нямецкаму захопу Аўстрыі]] і ўмацаванню пазіцый Берліна ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]], Прыдунайскай зоне і краінах [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]<ref name="Интер">История Второй Мировой Войны. 1939-1945. Том 2. — М.: Воениздат, 1974. - 479 с<br>[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000167/st004.shtml Глава 2. Итало-германская интервенция в Испании и политика «невмешательства»]</ref>. {{Зноскі}} {{Вайна ў Іспаніі}} [[Катэгорыя:Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Германіі]] 05rlij1l141k7gb21hceeb4omgzgpl0 0 720154 5141932 5130695 2026-05-15T16:45:26Z 5141932 wikitext text/x-wiki {{навуковец | Роспіс = Siarhei Besarab (scientist) signature.svg | suppressfields = father mother }} '''Сяргей Васілевіч Бесараб''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі навуковец у галіне [[Калоідная хімія|калоіднай хіміі]], [[вынаходнік]], [[Навуковая журналістыка|навуковы журналіст]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|title=Сяргей Бесараб: праз Беларусь да зорак — выдатная нацыянальная ідэя! {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620210615/https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|archive-date=2024-06-20|access-date=2024-06-20}}</ref>, [[Футуралогія|футуролаг]] і [[візіянер]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/|title=Будучыня беларускай навукі {{!}} Наша Вiзiя|website=Наша Вiзiя {{!}} Майстэрня думак|date=2024-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819103105/https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/#p164c2|archive-date=2024-08-24|access-date=2025-02-11}}</ref>. Не мае навуковай ступені. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 ліпеня 1984 года{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|first=Анатоль|last=Расонскі|website=Новы Час|date=2025-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25|access-date=2025-07-25}}</ref> у [[Навагрудак|Навагрудку]]. Скончыў на выдатна [[Школа № 3 (Навагрудак)|сярэднюю школу № 3]] Навагрудка<ref name=":30">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/119726.html|title=«Спасибо всевышнему, что уцелел». Известные беларусы рассказали, какими они были в школе, и поделились своими фото тех лет — смотрите|website=Зеркало|date=2026-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207124310/https://news.zerkalo.io/life/119726.html|archive-date=2026-02-07|access-date=2026-02-07|quote=Ученый-химик Сергей Бесараб в 10-м классе на соревновании по туристско-прикладному многоборью (ТПМ), 2001 год. Фото: личный архив — Новогрудок — городок «горный», спортивный туризм был любимым видом спорта с начальной школы, — вспоминает Сергей Бесараб. — Учился в средней школе № 3. Большую часть времени тэпээмом, родимым, и занимался. В перерывах между химией, конечно.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|title=114 гадоў з дня нараджэння Барыса Кіта|website=Рацыя|date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406084805/https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|archive-date=2024-04-06|access-date=2024-04-06|quote=Сяргей Бесараб – адзін з тых вучняў Наваградка, якому за поспехі ў вучобе пашчасціла ганарова насіць мантыю Барыса Кіта, якую вучоны ў свой час перадаў на вечнае захаванне ў Наваградскі гісторыка-краязнаўчы музей.}}</ref>. Падчас вучобы неаднаразова перамагаў на абласным і рэспубліканскіх этапах прадметнай алімпіяды па хіміі<ref name=":32">Новае жыццё, 2001, № 71, с. 3</ref>. Выпускнік кафедры [[Радыяцыйная хімія|радыяцыйнай хіміі]] [[Хімічны факультэт БДУ|хімічнага факультэта БДУ]] (кіраўнік — [[Алег Іосіфавіч Шадыра|Алег Шадыра]])<ref name=":33">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/312244|title=«Гэта можа выклікаць рак». Навуковец б'е трывогу адносна таго, што ў Беларусі пачалі апраменьваць прадукты радыяцыяй|website=Наша Ніва|date=2023-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315174447/https://nashaniva.com/312244|archive-date=2023-03-15|access-date=2025-06-30|quote=Сяргей Бесараб — выпускнік кафедры радыяцыйнай хіміі БДУ, дзе ён займаўся менавіта свабоднымі радыкаламі, якія ўзнікаюць пад уздзеяннем радыяцыі. Яго навуковы кіраўнік, прафесар Алег Шадыра, лічыўся найлепшым спецыялістам у даследаванні ўплыву радыяцыі.}}</ref>. У 2010 годзе скончыў магістратуру [[Інстытут падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі|Інстытута падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі]] па спецыяльнасці «Хімія» (кіраўнік — Аляксандар Траццяк)<ref>{{Cite web|url=https://ipnk.basnet.by/page/574/|title=Университет Национальной академии наук Беларуси. Мы гордимся нашими выпускниками|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006050020/https://ipnk.basnet.by/page/574/|archive-date=6 кастрычніка 2022}}</ref><ref name=":22" />. У 2010—2020 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам лабараторыі адсарбентаў [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі]] [[НАН Беларусі]]. У 2013 годзе скончыў аспірантуру па спецыяльнасці «Калоідная хімія» (навуковы кіраўнік — [[Уладзімір Сямёнавіч Камароў|Уладзімір Камароў]])<ref name=":20">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/337123|title=«Каб я ведаў, што гэта дзяржтаямніца, то можа і не пісаў бы так хвацка». Хімік Сяргей Бесараб расказаў, як сумяшчае навуку і грамадзянскую пазіцыю|website=Наша Ніва|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223162359/https://d1a9nnmcvk9pjz.cloudfront.net/337123|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}</ref>, атрымаў навуковую кваліфікацыю «[[Даследчык (акадэмічная ступень)|Даследчык]]»<ref>{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/about/|title=– Siarhei Besarab – Multidisciplinary Scientist · Research Chemist · Writer|first=Siarhei|last=Besarab|website=steanlab.github.io|access-date=2025-06-14}}</ref>, але кандыдацкую дысертацыю не прадставіў для абароны. [[Файл:Siarhei Besarab during a laboratory microbiology session at the Faculty of Chemistry Belarusian State University 2008.jpg|злева|міні|Сяргей Бесараб падчас лабараторных заняткаў па [[Мікрабіялогія|мікрабіялогіі]] ([[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], 2008 год)]] == Дзейнасць == === Навуковая дзейнасць === Асноўныя навуковыя працы прысвечаны даследаванню ўласцівасцей неарганічных порыстых матэрыялаў, пошуку эфектыўных [[Адсарбенты|адсарбентаў]] і стварэнню новых [[каталізатар]]аў. Вынікі даследванняў Бесараба пазней ўвайшлі ў ТОП-100 найлепшых вынікаў фундаментальных і прыкладных даследванняў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] за 2011—2015 гады<ref>{{Cite web|url=https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|title=Каталог ТОП-100 результатов фундаментальных и прикладных исследований НАН Беларуси за 2011-2015 годы|date=6 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130161811/https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|archive-date=30 лістапада 2020}}. — Минск: Беларуская навука. — 2016.— с. 74-75, ISBN 978-985-08-2009-9</ref>. Аўтар больш за 50 навуковых прац<ref>[https://elibrary.ru/author_profile.asp?authorid=654223 Бесараб Сергей Васильевич]. РИНЦ. Научная электронная Библиотека</ref><ref>{{Cite web|url=https://scholar.google.com/citations?user=1jNpf9QAAAAJ|title=Сергей Васильевич Бесараб (Siarhei Besarab)|website=scholar.google.com|access-date=2024-03-25}}</ref>, у тым ліку манаграфіі, шэрагу вынаходстваў і карысных мадэляў<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|title=Есть вопрос: что не мешало бы изобрести?|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002094823/https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|archive-date=2 кастрычніка 2020|author=Константин Бакун|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|date=29 чэрвеня 2018}}</ref>. Да свайго палітычна матываванага звальнення ў 2020 годзе, рыхтаваўся да абароны дысэртацыі<ref name=":13">{{Cite web|url=https://42.tut.by/708871|title=«Это было ожидаемым ходом». Химику из Академии наук не продлили контракт. Спросили о причинах|author=Тамара Колос|website=TUT.by|date=23 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217181000/https://42.tut.by/708871|archive-date=17 снежня 2020}}</ref>, прысвечанай распрацоўцы кіраванага сінтэза сілікатных іерархічных матэрыялаў. Раней са сваімі навуковымі распрацоўкамі двойчы (2009, 2011) перамагаў на Рэспубліканскім конкурсе навуковых прац{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref name=":3">Веды, 2011, № 24, с.3</ref>. У 2016 годзе заняў 1-е месца<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|title=Подведены итоги белорусского этапа Startup Tour|author=Виталий Шустиков|website=old.sk.ru|date=11 апреля 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20231115084703/https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|archive-date=2023-11-15|access-date=2023-11-15}}</ref> ў беларускім этапе Skolkovo StartupTour-2016 і стаў паўфіналістам конкурсу з прыладай для демеркурызацыі паветра (ачысткі ад пароў [[Ртуць|ртуці]]){{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref>Навука, 2016, № 16, с.2</ref>. З 2015 года быў нацыянальным (BY) экспертам [[Міжнародная камісія электрасувязі|Міжнароднай камісіі па электрасувязі]] ў камітэтах ТС120 (сістэмы захоўвання электрычнай энэргіі) і ISO/IEC JPC 2 (энергаэфектыўныя і ўзнаўляльныя крыніцы энэргіі)<ref>{{Cite web|url=https://experts.iec.ch|title=Experts - IEC|website=experts.iec.ch|access-date=2024-04-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/26-04-2024-my-naziraem-razgortvanne-yadravaga-renesansu-pra-buduchynyu-aes-razvazhae-navukovets-syargej-besarab|title=«Мы назіраем разгортванне ядравага рэнесансу». Пра будучыню АЭС разважае навуковец Сяргей Бесараб|website=belsat.eu|access-date=2024-04-26}}</ref>. Займаўся прасоўваннем выкарыстання т. зв. [[Змешаная рэальнасць|змешанай рэальнасці]]'' ў адукацыйных і навуковых мэтах<ref>{{Cite web|url=https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|title=Итоги ХІІ Республиканского конкурса «Компьютер. Образование. Интернет»|website=adu.by|publisher=Национальный институт образования|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306010205/https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|archive-date=6 сакавіка 2023|date=23 мая 2017}}</ref>. Як навуковы кансультант супрацоўнічаў з Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтрам дзіцячай хірургіі, дзе займаўся распрацоўкай палімерных [[Гідрагель|гідрагеляў]] для малаінвазіўнага лячэння [[Інфаркт міякарда|інфаркту міякарда]]<ref>{{Cite web|title=Наука в ударе|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001192301/https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|archive-date=1 кастрычніка 2020|author=Наталья Урядова|date=21 верасня 2016|url=https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568|title=Научный ринг|website=Центральная научная библиотека имени Якуба Коласа Национальной академии наук Беларуси|archive-date=23 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144148/https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568}}</ref><ref>{{Cite web|title=Навошта навукоўцы выйшлі на «рынг»?|url=https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144152/https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-date=23 верасня 2022|author=Яраслаў Лыскавец|date=6 кастрычніка 2016|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]}}</ref><ref>[https://www.sb.by/zn/archive/23092016/ Знамя юности, 2016], № 38, с 2</ref> (гл. таксама «[[Навуковы рынг (мерапрыемства)|Навуковы рынг]]»), [[3D-прынтар|адытыўнымі тэхналогіямі]] ў кардыёхірургіі, пытаннямі хімічнай [[Дэцэлюлярызацыя|дэцэлюлярызацыі]] [[Алатрансплантацыя|алаграфтаў]]<ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=29313820 The study of the stability of cryopreserved allopericardium to process of dystrophic calcification in the experiment.]{{Недаступная спасылка}} — 2016, eLIBRARY ID: 29313820</ref>. === Навуковая камунікацыя і папулярызацыя хіміі === Як [[Тэхналогія|тэхналагічны]] [[эксперт]] і [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]] напісаў каля 200 артыкулаў<ref name=":1">{{Cite web|title=Все статьи. Блог беларуского химика. Сергей Бесараб|url=https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227020518/https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-date=27 лютага 2023|website=github.com}}</ref>. Пачынаў друкавацца ў выданнях «Компьютерра» і «[[Камп’ютарныя весткі]]». У студзені 2020 года, яшчэ да афіцыйнага абвяшчэння [[Пандэмія COVID-19|пандэміі]] пачаў гаварыць пра небяспеку [[Каранавірусная інфекцыя (2019)|каранавіруса]] і персанальныя сродкі абароны, яго артыкул пра выбар адмысловых супрацьаэразольных рэспіратараў і [[Дэзінфекцыя|дэзінфекцыю]]<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/486164/|title=Коронавирус 2019-nCoV. FAQ по защите органов дыхания и дезинфекции|date=29 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130212134/https://habr.com/ru/post/486164/|archive-date=30 cтудзеня 2020|author=Сергей Бесараб|publisher=[[Хабр]]}}</ref> за некалькі дзён набраў больш за паўмільёна праглядаў. [[Файл:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Siarhei Besarab speaks at the conference (crop).jpg|міні|Сяргей Бесараб падчас выступу на [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|з'ездзе беларускіх навукоўцаў "Вялікі Воз"]] ([[Пярнумаа]], [[Эстонія]]) у 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}</ref>]] Двойчы станавіўся пераможцам конкурсу тэхналагічных аўтараў «Тэхнатэкст», які праводзіць [[Хабр|Habr.com]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/948224/|title=Можно ли войти в реку Технотекста дважды? А трижды? Анализ победителей Хабра за 7 лет|author=Михаил Шардин|last=|website=Хабр|date=2025-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925102557/https://habr.com/ru/articles/948224/|archive-date=2025-09-25|access-date=2025-09-25|quote=Среди частных авторов дважды победителями становилcя Cергей Бесараб @steanlab который делился глубокими познаниями в химии, рассказывая о ядовитых растениях и химическом составе чая.}}</ref>. Першы раз, у 2021 годзе («Тэхнатэкст-2022») за артыкул пра [[Фітахімія|фітахімію]] і [[Таксікалогія|таксікалогію]] атрутных раслін<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|title=Технотекст: все номинанты, победители и немного тайны|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827102310/https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|archive-date=27 жніўня 2022|website=Хабр|date=21 ліпеня 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/568148/|title=Растения I класса опасности. Памятка по идентификации|author=Сергей Бесараб|website=Хабр|datepublished=16 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725141604/https://habr.com/ru/post/568148/|archive-date=25 ліпеня 2021}}</ref>, другі раз, у 2025 годзе («Тэхнатэкст-7»), за артыкул пра гарбату<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|title=Технотекст 7: шорт-листы для 499 отборных статей|website=Хабр|date=2025-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516140632/https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|archive-date=16 мая 2025|access-date=2025-05-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/859722/|title=Пленка на чае. Блеск и нищета|website=Хабр|date=2024-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516141154/https://habr.com/ru/articles/859722/|archive-date=2025-05-16|access-date=2025-05-16}}</ref>. Сумесна з Юстынай Саўкай выпускаў серыю кароткіх беларускамоўных аўдыёнарысаў пра біяхімічныя асаблівасці раслін для дзіцячай праграмы «Дасціпныя. Нястомныя. Кемлівыя» на канале «Культура» [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]]<ref>{{Cite web|url=http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305232433/http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-date=5 сакавіка 2023|title=Элементы жизни|author=Ольга Панасина|author2=Алина Шкутова|publisher=[[Навука (газета)|Навука №18(2745) c. 8]]|date=29 красавіка 2019}}</ref> (гл. [[:s:Нататкі фітахіміка|Нататкі фітахіміка]]). Некаторы час займаўся [[Папулярызацыя навукі|навуковай папулярызацыяй]] і прасоўваннем альтэрнатыўных і нетрадыцыйных крыніц харчавання<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/47969547|title=Скоропищ или Чем прокормиться в исключительных условиях|author=Сергей Бесараб|website=patreon.com|date=3 сакавіка 2021}}</ref><ref name=":14">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/324780|title=Ці каштавалі мяса саранчы? А яно ўжо прадаецца ў Польшчы. Знайшлі беларуса — фаната такой ежы|date=27 жніўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827124056/https://nashaniva.com/324780|archive-date=2023-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/beedrone-53584ea18f0b|title=Неожиданные источники пищевого белка|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2021-11-09|access-date=2024-03-14}}</ref> за што падвяргаўся публічным абразам ад прапагандыста [[Андрэй Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] са старонак выдання [[СБ. Беларусь сегодня]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|title=Путаные мысли приводят к путаной жизни – как думаете, правильно?|first=Андрей|last=Муковозчик|website=www.sb.by|date=2023-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421012455/https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|archive-date=2024-04-21|access-date=2024-04-21}}</ref> У 2017 годзе як навуковы куратар ўдзельнічаў у арганізацыі і правядзенні першага [[Беларускі навуковы хакатон|беларускага навуковага хакатона «SciHackathon»]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|title=В Беларуси с помощью смартфона можно будет измерить давление и определить качество продуктов|date=02 чэрвеня 2017|publisher=[[СТБ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007084712/http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|archive-date=7 кастрычніка 2020}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://devby.io/news/pervyy-v-strane-nauchnyy-hakaton-vyigral-spektrometr-dlya-provedeniya-testa-na-narkotiki|title=Научный хакатон в Минске: домашний наркотест, синтез генов и алгоритм для перебора картофеля|website=dev.by|access-date=2024-03-25}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/310711|title=Амерыканскія навукоўцы прыдумалі, як візуальна сачыць за людзьмі па WiFi замест камер. Аказваецца, беларусы прэзентавалі падобны метад 6 год таму|date=20 лютага 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230222033251/https://nashaniva.com/310711|archive-date=22 лютага 2023}}</ref>. Як [[незалежны навуковец]] выступае з разгорнутыми каментарыямі ў перыядычных выданнях і [[СМІ]], як беларускіх — «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», «[[Зялёная сетка]]», [[Zerkalo.io]], dev.by, CityDog.by, [[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]], так і міжнародных — [[Голас Амерыкі|Voice of America]], [[Міжнароднае французскае радыё|Radio France internationale]], [[Deutsche Welle]]. Як запрошаны навуковец-эксперт выступае на радыё ([[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]) і тэлебачанні ([[Belsat]], «[[Звычайны ранак]]»)<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCrnz8gz3j6Gg6Cn_ufLu6eg|title=Сяргей Бесараб. Каментары для медыя - YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2024-04-12}}</ref>, фактычна з’яўляючыся найбольш вядомым беларускім навуковым папулярызатарам хіміі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|title=Не давярайце ўсяму, што пішуць. Хімік тлумачыць, як правільна выбраць SPF {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517091518/https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|archive-date=2024-05-17|access-date=2024-05-17|quote=Беларусам варта падумаць пра… сіесту, кажа навуковец і вядомейшы беларускі папулярызатар хіміі Сяргей Бесараб.}}</ref>. Асноўныя тэмы выступаў — ядзерная і хімічная бяспека<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002093457/https://www.svaboda.org/a/33546939.html|archive-date=2025-10-02|access-date=2025-10-04|quote=Беларусы будуць пераймаць досьвед расейцаў у будаваньні сховішчаў ядзерных адкідаў, а ў тых такі досьвед пераважна савецкі. На гэта зьвяртае ўвагу Сяргей Бесараб, радыяцыйны хімік, навуковец, вядомы крытычным аналізам радыяцыйнай бясьпекі}}</ref>, радыялагічная ахова насельніцтва, прамысловая і побытавая [[таксікалогія]], [[фітахімія]], гарадская [[энтамалогія]]<ref>{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/interview/|title=Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ|website=steanlab.github.io|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928083216/https://steanlab.github.io/interview/|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-10-01}}</ref>. У сакавіку 2026 года Сяргей Бесараб пашырыў сваю дзейнасць на тэлебачанні, стаўшы вядоўцам уласнай штотыднёвай навукова-аналітычнай рубрыкі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.youtube.com/watch?v=2x4u1oMYZ34&t=4515s|title=Госць эфіру – папулярызатар навукі, навуковец і футуролаг Сяргей Бесараб {{!}} Раніца з Белсатам|last=БЕЛСАТ LIFE|date=2026-03-07|access-date=2026-03-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|title=«Раніца з «Белсатам» адзначае год у эфіры: 106 выданняў, сотні інтэрв’ю і паўтара мільёна праглядаў|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329141243/https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-30}}</ref>. Відэаэсэ выходзяць у межах шоу «[[Раніца з Белсатам]]» на [[Белсат]] і прысвечаны крытычнаму аналізу найноўшых тэхналогій і футуралогіі. У якасці запрошанага эксперта-хіміка супрацоўнічае з беларускімі расследвальнікамі (напрыклад, [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускім расследвальніцкім цэнтрам]])<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|title=Як «гаманцы» Лукашэнкі зарабляюць на дэзынфекцыі на мяжы|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216170010/https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|archive-date=2025-12-17|access-date=2025-12-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|title=«Гродна Азот» пастаўляе поліамід для ВПК РФ і абыходзіць санкцыі|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223222410/https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|archive-date=2025-12-23|access-date=2025-12-23}}</ref> У апошнія гады Бесараб дае [[Футуралогія|футуралагічныя]] прагнозы для беларускіх СМІ (на тэмы [[Тэхналогія|тэхналагічнага развіцця]], [[Эканоміка|эканомікі]] і глабальных рызыкаў)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|website=Зеркало|date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20251228020445/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2025-12-28|access-date=2026-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|title=Чаго чакаць ад 2025 года? Спыталі экспертаў. Частка 2: пра эканоміку, міжнародную палітыку і штучны інтэлект|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009135719/https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|archive-date=2025-10-09|access-date=2026-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|title=«Багатым – біялогія паводле падпіскі, бедным – чат-бот-нутрыцыёлаг». Прагнозы на 2026 год ад беларускага навукоўца|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105153455/https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|archive-date=2026-01-05|access-date=2026-01-16}}</ref> і актыўна займаецца кліматычнай і экалагічнай камунікацыяй<ref name=":28">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|title=Зіма будзе цяплейшая, але больш кантрасная|first=Алеся|last=Вербаловіч|website=racyja.com|date=2025-12-08|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208165416/https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|archive-date=2025-12-08|access-date=2025-12-08}}</ref>. Рэгулярна публікуе аналітычныя артыкулы, прысвечаныя ўплыву [[Змена клімату|змены клімату]] на Беларусь і Усходнюю Еўропу. Яго матэрыялы накіраваны на павышэнне дасведчанасці грамадства пра кліматычныя рызыкі, уразлівасць інфраструктуры і стратэгіі [[Адаптацыя (біялогія)|адаптацыі]]<ref name=":17">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|title=Навуковец Сяргей Бесараб: тарнада ў Беларусі будуць усё часцейшымі, і з гэтым трэба навучыцца жыць|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250714111608/https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|archive-date=2025-07-14|access-date=2025-07-14|quote=Задалі гэтыя пытанні навукоўцу, эксперту па грамадзянскай бяспецы і кліматычнай адаптацыі Сяргею Бесарабу, заснавальніку буйнейшага беларускага канала папулярызацыі навукі LAB-66.}}</ref>. У 2025 годзе Бесараб атрымаў прэмію Green Award за аналіз кліматычных анамалій у Беларусі і артыкулы, прысвечаныя лакальным стратэгіям адаптацыі<ref name=":15" />. З 2025 года ў якасці запрошанага даследчыка супрацоўнічае з Інстытутам глабальных катастрафічных рызыкаў [[Сэт Баўм|Сэта Баўма]]<ref name=":28" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/lukasenko-hocet-prodavat-evrope-vozduh-eto-vozmozno/a-74808576|title=Лукашенко хочет продавать Европе воздух. Это возможно? – DW – 20.11.2025|website=dw.com|access-date=2025-11-20|quote=Заявления Лукашенко о дарении Европе воздуха химик и приглашенный исследователь Института глобальных катастрофических рисков (GCRI) Сергей Бесараб называет "полным абсурдом".}}</ref>. [[Файл:TEDxUlicaMinska Speaker Siarhei Besarab (Сергей Бесараб) Warsaw 2026 03.jpg|міні|Сяргей Бесараб выступае на [[TEDxUlicaMińska]] (2026)]] У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў у якасці спікера на канферэнцыі незалежнага фармату [[TED (канферэнцыя)|TEDx]] ([[TEDxUlicaMińska|TEDxUlicaMinska]]), якая праходзіла ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|title=Белорусский TEDx в Варшаве: радиация, мова, поиск себя|website=dw.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260422140641/https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|archive-date=2026-04-22|access-date=2026-04-22}}</ref>. У сваім дакладзе на тэму «Вы радыеактыўныя. І гэта цудоўная навіна» (руск.: «Вы радиоактивны. И это прекрасная новость») ён зрабіў аналіз праблемы масавай радыяфобіі, распавёў пра штодзённыя дозы іанізуючага выпраменьвання, якія чалавек атрымлівае ад навакольнага асяроддзя, і падкрэсліў жыццёвую неабходнасць фізічнай пісьменнасці для абароны ад сучасных тэхнагенных рызык<ref name=":34">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref>. ==== Тэлеграм-канал ==== [[Файл:LAB-66 Telegram Channel Logo.jpg|міні|Лагатып [[Telegram|Тэлеграм]]-канала «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»|злева]] У снежні 2019 года Сяргей Бесараб стварыў у сацыяльнай сетцы «[[Telegram|Тэлеграм]]» канал «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»<ref name=":5">{{Cite web|url=https://t.me/lab66|title=Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика|website=Telegram|access-date=2023-09-27}}</ref>, прысвечаны пытанням папулярызацыі хіміі і хімічных навук. Канал быў названы ў гонар лабараторыі № 66 у [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытуце агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі]], дзе Сяргей Бесараб працаваў да свайго звальнення<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|title=Его УВОЛИЛИ из Академии наук: Лукашенко, бомба в 50 килотонн, почему наука в заднице - БЕСАРАБ|author=Мікіта Мелказераў|website=жизнь-малина|date=16 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916182317/https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|archive-date=2023-09-16}}</ref><ref name=":21">{{Cite web|lang=be|url=https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|title=«Калі б за справу ўзялася ваенная контрвыведка, мяне б, хутчэй за ўсё, знайшлі. Таму я хутка з’ехаў з Беларусі»|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223120917/https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}</ref>. За час існавання рэсурсу артыкулы з канала неаднаразова перадрукоўваліся беларускімі, украінскімі і расійскімі СМІ. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] інфармацыю з канала выкарыстоўвалі ў сваіх матэрыялах расследвальнікі маніторынгавага [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|OSINT]] праекта «[[Беларускі Гаюн]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/5258|title=На Лунинецком аэродроме расширяют территорию, но дело это опасное — там повышенный уровень радиоактивного загрязнения|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=18 жніўня 2022|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/3813|title=ОПАСНОСТЬ! Аэрозоль азотной кислоты (+NO₂)|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=5 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/4078|title=В Мариуполе могло быть применено химическое оружие.|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=11 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}</ref>. Па даных статыстычнага сэрвіса TGStat, станам на 2025 год рэсурс налічвае больш за 19.900 чытачоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://by.tgstat.com/channel/@lab66|title=Telegram-канал "Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика" — @lab66 — TGStat|website=TGStat.com|access-date=2024-03-25}}</ref> і, такім чынам з’яўляецца<ref name=":17" /> буйнейшай беларускай тэматычнай суполкай, звязанай з папулярызацыяй хіміі, навуковай камунікацыіяй у галіне хімічных навук і пытаннях грамадзянскай бяспекі (радыяцыйная, хімічная і біялагічная абарона насельніцтва). == Грамадзянская пазіцыя == У 2020 годзе падпісаў [[Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту|Зварот прадстаўнікоў навуковай грамадскасці Рэспублікі Беларусь]] у сувязі з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|падзеямі пасля 9 жніўня 2020 года]]. Выступіў з экспертным абвяржэннем абвінавачання [[Сцяпан Латыпаў|Сцяпану Латыпаву]] ў падрыхтоўцы атручэння супрацоўнікаў МУС<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|title=Химик разоблачил обвинение в адрес Степана Латыпова о попытке отравления силовиков|website=gazetaby.info|date=20 верасня 2020|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018142846/https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|archive-date=2020-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|title=Химик раскритиковал сюжеты БТ об «отравителе милиционеров» Латыпове|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042913/https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|archive-date=31 кастрычніка 2020|date=22 верасня 2020|website=reform.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|title=Удобрение, «Белизна» и средство от кротов. Ученый-химик раскритиковал историю об «отравителе» с «площади Перемен»|author=Евгения Штейн|date=21 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805072912/https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|archive-date=5 жніўня 2021|website=onliner.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|title=Житель минской «Площади перемен» Степан Латыпов пытался покончить с собой в зале суда Заявив перед этим, что милиция угрожала возбудить дела против его родных и соседей|quote=В сюжетах говорилось, что Латыпов якобы собирался использовать против сотрудников силовых структур «препараты первого класса опасности, содержащие яд дифосфин». Неназванный сотрудник ГУБОПиК заявил, что Латыпов хотел обработать этим веществом земельные участки и дачи силовиков, а также распылить его над бойцами ОМОНа и внутренних войск во время протестных акций. Это заявление государственных СМИ раскритиковал белорусский химик Сергей Бесараб, старший научный сотрудник Национальной академии наук Беларуси.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129020853/https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|archive-date=29 лістапада 2022|author=Александр Бакланов|author2=Кристина Сафонова|date=1 чэрвеня 2021|publisher=[[Meduza|Медуза]]}}</ref>. У адказ на звальненне з працы<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://news.house/42353|title=How Lukashenko repressed Belarusian scientists who advocated new elections|first=|last=|website=OUR HOUSE|date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213503/https://news.house/42353|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13|last2=Vilnius|last3=E-mail|first3=LithuaniaHow to reach us Phone: +37052157190}}</ref> стаў адным з заснавальнікаў [[Беларускi фонд навуковай салідарнасці|Беларускага фонда навуковай салідарнасці]]<ref name=":8">{{Cite web|url=https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|title=Беларусский ученый: «Дорога из Беларуси заняла три дня, и это были самые страшные три дня за последнее время»|website=gazetaby.info|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708065941/https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|archive-date=8 ліпеня 2023|author=Ирина Дрозд|date=7 ліпеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|title=Появился фонд солидарности для учёных, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707143843/https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|archive-date=7 ліпеня 2023|date=16 лістапада 2020|publisher=DEV.BY}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://42.tut.by/708002|title=Белорусские ученые создали «фонд солидарности» с вакансиями для коллег, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125015312/https://42.tut.by/708002|archive-date=25 лістапада 2023|website=TUT.BY|date=16 лістапада 2023}}</ref>. Супраць звальнення Бесараба з калегамі выступіла беларуская акадэмічная супольнасць у [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] У пачатку сакавіка 2022 года пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] на старонцы [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]] ў сацыяльнай сетцы Linkedin, якую заснаваў і адміністраваў па асабістай ініцыятыве, апублікаваў Зварот<ref>{{Cite web|title=Обращение беларусской научной общественности|url=https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707152129/https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-date=7 ліпеня 2023|website=Linkedin|date=2 сакавіка 2022}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|title=Белорусские ученые требуют немедленной остановки всех военных действий РФ, направленных против Украины|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250625165451/https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|archive-date=2025-06-25|access-date=2025-06-25}}</ref> беларускай навуковай супольнасці супраць вайны ва Украіне<ref name=":8" />. Пасля шырокага распаўсюджання матэрыяла ў буйнейшых незалежных беларускіх Telegram-каналах ([[NEXTA|NEXTA Live]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/nexta_live/19340|title=Белорусские учёные выступили против войны, развязанной вооружёнными силами РФ|website=NEXTA Live|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824015754/https://t.me/s/nexta_live/19340|archive-date=24 жніўня 2023|access-date=2024-04-01}}</ref>, [[Антон Гадзімавіч Матолька|MotolkoHelp]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/motolkohelp/26866|title=Обращение беларусской научной общественности|website=МотолькоПомоги|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607004822/https://t.me/s/motolkohelp/26866|archive-date=7 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}</ref>, [[Беларусь галаўнога мозгу|БГМ]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/belamova/26024|title=Национальная академия наук Беларуси выступила против войны|website=Беларусь головного мозга|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624183443/https://t.me/s/belamova/26024|archive-date=24 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}</ref>), [[Прэзідыум НАН Беларусі]] зрабіў аправяржэнне на Зварот, з афіцыйнай праўладнай пазіцыяй Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|title=НАН опровергла фейк относительно позиции белорусских ученых|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610112005/https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|archive-date=10 чэрвеня 2022|date=3 сакавіка 2022|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]}}</ref>. Пазней Бесараб прааналізаваў<ref name=":8" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|title=36-year-old Minsk resident named Aliaksandr, born under Taurus zodiac sign: Portrait of typical Belarusian 'extremist' • News|website=Voice of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213959/https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13}}</ref> даныя грамадзян са спісу<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|title=О мерах противодействия экстремизму и реабилитации нацизма|author=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|website=www.mvd.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827074157/https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|archive-date=2023-08-27}}</ref> «датычных да экстрэмісцкай дзейнасці» беларускага [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] і склаў статыстычную «мапу беларускага экстрэмізма»<ref name=":9">{{Cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116201050/https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-date=16 лістапада 2022|title=Дзе ў Беларусі жыве найбольш «экстрэмістаў»?|date=15 лістапада 2022|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы час Online]]}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|url=https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202193930/https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-date=2 снежня 2022|title=Где в Беларуси живут «экстремисты»? Анализ списка МВД из 1700+ человек|date=15 лістапада 2022|publisher=DEV.BY}} </ref> і «партрэт беларускага экстрэміста»<ref name=":11">[https://news.zerkalo.io/life/26468.html 36-летний минчанин Александр. Белорусский ученый составил портрет среднестатистического «экстремиста» — вот он какой] — Зеркало, 18 лістапада 2022</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/spisok-ekstremistov-ot-mvd-belarusi-kogo-i-za-cto-v-nego-vnesli/a-63859249|title="Список экстремистов" от МВД Беларуси: кого и за что внесли"Список экстремистов" от МВД Беларуси: кого и за что внесли|author=Татьяна Гаргалык|website=dw.com|date=23 лістапада 2022|publisher=[[Deutsche Welle]]}}</ref>. Пазней таксама склаў адмысловы статыстычны «партрэт беларускага рэпрэсаванага навукоўца»<ref name=":4">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/315714|title=Вядомы хімік склаў партрэт рэпрэсаванага навукоўца. Некаторыя высновы нечаканыя|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505175159/https://nashaniva.com/315714|archive-date=5 траўня 2023|date=5 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/05-05-2023-najchastsej-represavali-filolagau-i-gistorykau-statystyka-represiyau-u-navutsy-ad-2020-goda|title=Найчасцей рэпрэсавалі філолагаў і гісторыкаў: статыстыка рэпрэсіяў у навуцы ад 2020 года|author=Алесь Наваборскі|publisher=[[Белсат]]|date=5 траўня 2023}}</ref>. У красавіку 2023 года далучыўся да ініцыятывы «Пакуль усе не будуць вольныя»<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://ru.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|title=Сяргей Бесараб: «Патрэбна даносіць да сусветнай грамадскасці інфармацыю пра пачварныя злачынствы»|website=stranafund.org|publisher=Фонд "СТРАНА ДЛЯ ЖИЗНИ"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407133615/https://by.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|archive-date=2024-04-07|access-date=2024-04-07}}</ref> і ўзяў пад інфармацыйны патранаж [[Палітычныя зняволеныя|палітычнага зняволенага]], студэнта-хіміка [[Арцём Юр'евіч Баярскі|Арцёма Баярскага]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|title=Сергей Бесараб — Dissidentby|website=dissidentby.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304153635/https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|archive-date=2024-03-04|access-date=2024-03-04}}</ref>. У адказ на заявы<ref name=":23">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/317594|title=Дзе размесцяць расійскую ядзерную зброю, выбух якой можа знішчыць цэлы горад?|date=26 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728212700/https://nashaniva.com/317594|archive-date=2023-07-28}}</ref> пра размяшчэнне расійскай тактычнай [[Ядзерная зброя|ядзернай зброi]], Бесараб пачаў у аналітычных матэрыялах выкрываць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|title=Ядерная тайна тепличного комбината|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2023-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314180025/https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|archive-date=2024-03-14|access-date=2024-03-14}}</ref><ref name=":24">{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|title=Якую ядзерную зброю РФ можа даць Лукашэнку?|author=Алеся Вербаловіч|date=11 сакавіка 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927215237/https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|archive-date=2023-09-27}}</ref><ref name=":25">{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|title=Сяргей Бесараб: Мы зараз вяртаемся ў 1996 год, калі Беларусь пазбаўлялася ядзернай зброі|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331165948/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|archive-date=31 сакавіка 2023|author=Мікола Бянько|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=31 сакавіка 2023}}</ref> каардынаты і тэхнічныя характарыстыкі патэнцыйных месцаў захоўвання ядзернай зброі<ref name=":20" />. Фактычнае падцвержанне правільнасці аналітычных высноваў наконт месцаў захоўвання расійскай тактычнай ядзернай зброі, раней зробленых Бесарабам<ref name=":26">{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|title=Сяргей Бесараб: Лагер пад Асіповічамі – хутчэй для ахоўнікаў ядзернай зброі, чым для ПВК «Вагнер»|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181009/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|archive-date=4 ліпеня 2023|access-date=4 ліпеня 2023|url-status=live|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=3 ліпеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|title=Сяргей Бесараб: Трансфер ядзернай зброі з Расеі ў Беларусь сапраўды завершаны|website=Рацыя|date=2023-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315120640/https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref>, пачало з’яўляцца у матэрыялах замежных расследвальнікаў прыкладна праз год<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|title=Belarus’ “Nuclear-Capable” Iskanders Get A New Garage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121219/https://fas.org/web/20240315121219/https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|title=Depot In Belarus Shows New Upgrades Possibly For Russian Nuclear Warhead Storage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121800/https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/338477|title=Пад Асіповічамі створана база захоўвання ядзернай зброі|website=Наша Ніва|date=2024-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315115007/https://nashaniva.com/338477|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref>. Як грамадскі актывіст і публічны абаронца акадэмічных свабод<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|title=«Гусакоў генерыраваў крынж, Акадэмія навук хоць як прысутнічала ў інфапрасторы. Каранік жа абсалютна маркотны і выклікае толькі жаль»|author=Кацярына Батлейка|website=gazetaby.com|date=06.08.2025|publisher=[[Салідарнасць (газета)]]|archive-url=https://archive.today/20250806141146/https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|archive-date=2025-08-07|quote=Навуковец, публічны абаронца акадэмічных свабод, былы супрацоўнік Нацыянальнай Акадэміі навук — пра магчымасці беларускай навукі і крытыку з боку Лукашэнкі.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|title=«Науку в Беларуси реформируют не нобелевские лауреаты, а люди в погонах»: ученый о нападках Лукашенко на НАН|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806124338/https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|archive-date=2025-08-06|access-date=2025-08-07|quote=Мы спросили ученого, футуролога и научного правозащитника Сергея Бесараба, что происходит с беларусской наукой и можно ли говорить о ее развитии в нынешних условиях.}}</ref>, Бесараб адзін з нямногіх актыўна прыцягвае ўвагу да трывання палітычна матываваных рэпрэссій супраць беларускіх навукоўцаў<ref name=":4" />, да існых праблем беларускай навукі<ref name=":22">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|title=В Канаде рассказали о прорывной разработке, которую в Беларуси зарубили много лет назад. Как такое происходит, объяснил автор проекта|website=Зеркало|date=2024-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228121912/https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|archive-date=2024-02-28|access-date=2024-02-29}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|title=Сяргей Бесараб пра беларускую навуку ў выгнанні і на «ваенных рэйках» унутры Беларусі|website=Рацыя|date=2024-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240327220340/https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|archive-date=2024-03-27|access-date=2024-03-27}}</ref><ref name=":16">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/327293|title=«Мае знаёмыя робяць у Акадэміі разлікі для расійскіх ракет». Што адбываецца з беларускай навукай|date=1 кастрычніка 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002065556/https://nashaniva.com/327293|archive-date=2 кастрычніка 2023|access-date=2023-10-02}}</ref><ref name=":27">{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|title=Вучоны-хімік: Знойдуцца людзі, якія змогуць пошук «ветра ў полі» прадаць вар’яту — як у казцы пра голага караля|website=gazetaby.info|date=19 сакавіка 2024|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319152650/https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|archive-date=2024-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/314277|title=Навуковец патлумачыў феномен рэжыму і ацаніў страты беларускай навукі за час кіравання Лукашэнкі|website=Наша Ніва|date=2023-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417154802/https://nashaniva.com/314277|archive-date=2023-04-17|access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|title=Сяргей Бесараб: Уся хімічная прамысловасць Беларусі сёння – гэта падтрыманне створанага ў савецкі час|date=12 траўня 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927214657/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|archive-date=2023-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|title=Крызіс кадраў і ідэалагічны дыктат: што стаіць за прыгожымі словамі ідэолагаў аб навуцы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821102039/https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|archive-date=2025-08-21|access-date=2025-08-21}}</ref> і магчымых варыянтаў іх вырашэння<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|title=Сяргей Бесараб: Новая Беларусь можа лёгка стаць высокатэхналагічнай краінай|date=22 лістапада 2022|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123053954/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|archive-date=23 лістапада 2022}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|title=Сергей БЕСАРАБ: «Сельское хозяйство Беларуси — это замкнутый круг, разорвать который будет тяжело…|website=Medium|date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602083738/https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|archive-date=2023-06-02|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/42070557|title=Почему любительская наука важна для "Беларуси в эпоху перемен"|date=6 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006105449/https://www.patreon.com/posts/42070557|archive-date=2022-10-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://honestby.substack.com/p/25e|title=Сергей Бесараб: «Беларуской науке нужна свобода»|first=Honest People|last=|website=Честные люди|date=2025-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321002340/https://honestby.substack.com/p/25e|archive-date=2025-03-21|access-date=2025-03-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.researchgate.net/publication/388918026_Nacionalnaa_akademia_nauk_Belarusi_Institucionalnyj_analiz|title=НАН Беларуси: институциональный анализ|date=2025-02-11|doi=10.13140/RG.2.2.34242.29127}}</ref>. У красавіку 2025 года вылучаўся ў эксперты першага складу [[Журналісцкая этыка|Рады па медыяэтыцы]]. У жніўні 2025 года на сваей старонцы ў [[Сацыяльная сетка|сацыяльнай сетцы]] [[Facebook]] выклаў у адкрыты доступ фатаграфіі з пратэстаў 2020 года з польскай кнігі Marsz Białorusi<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/106316.html|title=Ученый Бесараб выложил фотографии из польской книги, по которой силовики ищут участников протестов|website=Зеркало|date=2025-08-15|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815151931/https://news.zerkalo.io/life/106316.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503981.html|title=У адкрытым доступе зьявіліся здымкі, па якіх сілавікі вызначаюць удзельнікаў пратэстаў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815104614/https://www.svaboda.org/a/33503981.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|title=Праверце, ці не трапілі вы на фота ў польскай кнізе «Marsz Białorusi». Да герояў прыходзяць цяпер сілавікі|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815102221/https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref>, па якой сілавікі затрымліваюць беларусаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://spring96.org/ru/news/118470|title=Участников протестов ищут по книге с фотографиями с маршей: хроника репрессий 12-13 августа|website=spring96.org|archive-url=https://archive.today/wip/IAVcO|archive-date=2025-08-15}}</ref>. У кастрычніку 2025 года Бесараб выступіў у СМІ з аналізам інцыдэнтаў з метэазондамі на літоўскай мяжы. Эксперт паставіў пад сумнеў версію пра іх выкарыстанне для маштабнай кантрабанды, аргументуючы гэта эканамічнай немэтазгоднасцю такіх метадаў. Ён характарызаваў знойдзеныя аб’екты як даступныя інструменты для навуковых і адукацыйных праектаў (STEM), папулярныя сярод аматараў<ref name=":18">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/380089|title=Што сабой уяўляюць тыя метэазонды, якія прылятаюць з Беларусі ў Літву? Расказвае Бесараб|website=Наша Ніва|date=2025-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20251030101404/https://nashaniva.com/380089|archive-date=2025-10-30|access-date=2025-10-30}}</ref><ref name=":19" />. У пачатку 2026 года Бесараб апублікаваў справаздачу, у якой прааналізаваў тэхнічны бок абвінавачанняў у адрас затрыманых беларускіх радыёаматараў (гл. [[Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў]]). Ён прывёў доказы тэхнічнай немагчымасці дэшыфроўкі сучасных пратаколаў спецсувязі грамадзянскім абсталяваннем. Гэты аналіз прыцягнуў міжнародную ўвагу да пераследу тэхнічнай інтэлігенцыі ў Беларусі: сітуацыю асвятлялі профільныя тэхналагічныя рэсурсы {{Не перакладзена 5|404 Media|3=en|4=404 Media}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|title=Amateur Radio Operators in Belarus Arrested, Face the Death Penalty|first=Jason|last=Koebler ·|website=404 Media|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121175247/https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|archive-date=226-01-21|access-date=2026-02-10}}</ref> і {{Не перакладзена 5|Boing Boing|Boing Boing|en|Boing Boing}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|title=Belarus threatens ham radio operators with death penalty for "espionage"|first=Ellsworth|last=Toohey|website=Boing Boing|date=2026-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120235435/https://boingboing.net/web/20260120235435/https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|archive-date=2026-01-21|access-date=2026-02-10}}</ref>, яе адзначылі міжнародныя радыёаматарскія арганізацыі, у тым ліку {{Не перакладзена 5|Французскі саюз радыёаматараў|Французскі саюз радыёаматараў|fr|Réseau des Émetteurs Français}}(UFRC)<ref>{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|title=La Biélorussie menace les radioamateurs de peine de mort pour « espionnage » – UFRC|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201234406/https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|archive-date=2026-02-01|access-date=2026-02-10}}</ref>. Бесараб таксама адзначаў, што рэпрэсіі супраць радыёсупольнасці ствараюць пагрозу для нацыянальнай сістэмы рэагавання на надзвычайныя сітуацыі<ref name=":29" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33653641.html|title=«У сілавікоў кепская сувязь, а вінаватыя радыёаматары». Чаму людзей з аматарскімі радыёстанцыямі абвінавацілі ў здрадзе дзяржаве|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260119115207/https://www.svaboda.org/a/33653641.html|archive-date=2026-01-19|access-date=2026-01-19}}</ref>. У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў ініцыятарам маштабнай грамадскай дыскусіі вакол [[Этыка тэхналогій|этычных]] межаў лічбавага супраціву і неабходнасці абароны нацыянальнай інфармацыйнай спадчыны. Каталізатарам стала кібератака групоўкі «[[Кіберпартызаны]]» на [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальную бібліятэку Беларусі]]. Акцыя справакавала поўнае адключэнне сэрвісаў установы і часовую страту доступу карыстальнікаў да [[Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|Зводнага электроннага каталога]] і архіваў. Бесараб публічна і жорстка раскрытыкаваў дзеянні хакераў, упершыню звярнуўшы ўвагу грамадскасці на праблему ўскоснай шкоды ад палітычнага [[Хактывізм|хактывізму]]. Ён абгрунтаваў, што гульні з застарэлай інфраструктурай архіваў і рызыка знішчэння гістарычных баз даных не б'юць па [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарным рэжыме]], а робяць асноўнымі ахвярамі студэнтаў, наступныя пакаленні даследчыкаў і ўяўляюць сабой этычна непрымальны крок<ref name=":31">{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|title=«Киберпартизаны» ответили на критику взлома сайта Национальной библиотеки|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260403203243/https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33724158.html|title=«Тысячы людзей згубілі доступ». Навуковец Бесараб — пра акцыю кібэрпартызанаў супраць Нацыянальнай бібліятэкі|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2026-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260405122556/https://www.svaboda.org/a/33724158.html|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}</ref>. Такая пазіцыя першапачаткова выклікала нападкі з боку шэрагу радыкальна настроеных медыя-аглядальнікаў<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=vrfBNkMWFwo&t=2614s|title=Исследователи критикуют Киберпартизан|last=Саша, что ты несешь?! · СЧТН · Беларусь|date=2026-04-03|access-date=2026-04-05}}</ref>. Аднак рыторыка навукоўца хутка знайшла кансалідаваную падтрымку з боку іншых дзеячаў беларускай інтэлігенцыі і незалежнай прэсы<ref name=":31" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392054|title=«Беларуская навука — выпаленая пустка, дзе адзіночкі спрабуюць стварыць нармальны свет для такіх, як вы». Чаховіч палемізуе з Паўлючэнкам|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404134721/https://nashaniva.com/392054|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|title=Когда “безобидный взлом” лишает людей информации. Колонка Марыси Войтович {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404162901/https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref>. Бесараб фактычна запусціў адзін з найбуйнейшых лічбавых этычных канфліктаў у незалежнай медыйнай прасторы Беларусі. Скандал атрымаў шырокі розгалас і пад ціскам акадэмічнай супольнасці завяршыўся безумоўнай перамогай абаронцаў спадчыны: медыйныя крытыкі навукоўцаў былі вымушаныя апублікаваць афіцыйную калонку са сваімі прабачэннямі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392068|title=«Прабачце мне, даследчыкі, за ўсё». Фёдар Паўлючэнка адказаў Уладзіславу Чаховічу|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404155936/https://nashaniva.com/392068|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}</ref>. ==== Крытыка праекта пахавання ядзерных адкідаў ==== У незалежных медыя Бесараб здабыў рэпутацыю навукоўца, вядомага крытычным аналізам стану дзяржаўнай радыяцыйнай бяспекі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-05-15}}</ref>. У 2025—2026 гадах ён сістэматычна выступаў у беларускіх і міжнародных СМІ («Радыё Свабода», «Deutsche Welle», «Медыязона» і інш.) як адзін з асноўных публічных крытыкаў дзеянняў уладаў па стварэнні [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў|Нацыянальнага пункта пахавання радыеактыўных адкідаў ад БелАЭС]]. Навуковец неаднаразова звяртаў увагу на экалагічную небяспеку праекта: ён крытыкаваў выбар таннага прыпаверхневага тыпу сховішча і ўказваў на сур'ёзныя гідралагічныя рызыкі (у тым ліку патэнцыйнае трансмежнае забруджванне грунтовых вод радыеактыўнымі ізатопамі з-за карозіі кантэйнераў) для ўсіх прапанаваных уладамі лакацый, уключаючы Астравецкі раён, усход Мсціслаўшчыны і зону адчужэння<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|access-date=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/gde-v-belarusi-postroat-adernyj-mogilnik/a-76609727|title=Где в Беларуси построят ядерный могильник?|website=dw.com|access-date=2026-05-15}}</ref>. Акрамя тэхнічнай экспертызы, Бесараб (супольна з ініцыятывай «[[Кіберпартызаны]]» і выданнем «[[Флагшток (СМІ)|Флагшток]]») праводзіў аналіз кадравага складу дзяржпрадпрыемства «БелРАА», якое прызначана ўрадам кіраваць ядзерным могільнікам. Вучоны раскрытыкаваў такі падыход дзяржавы да фарміравання кіраўніцтва на высокатэхналагічным радыяцыйным аб'екце, падкрэсліўшы крытычную адсутнасць у штаце профільных інжынераў-атамшчыкаў і перавагу людзей без досведу (уключаючы былых супрацоўнікаў КДБ і КДК). Паводле хіміка, такая стратэгія прызначэнняў на падставе палітычнай лаяльнасці стварае дадатковыя і непазбежныя пагрозы экалагічнай бяспецы не толькі ўнутры Беларусі, але і для краін-суседзяў<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-28|access-date=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|access-date=2026-05-15}}</ref>. == Палітычны пераслед == У 2020 годзе за сваю грамадзянскую пазіцыю быў звольнены з Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі<ref name=":13" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/284540|title=Экс-калега расказвае пра міністра адукацыі: «У Акадэміі навук яго называлі «Граза дзядам»|date=10 лютага 2022|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104124028/https://nashaniva.com/284540|archive-date=4 студзеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nash-dom.info/70491|title=Как Лукашенко репрессировал беларусских ученых, выступивших за новые выборы|author=Светлана Галузо|work=Международный Центр Гражданских Инициатив|date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728192804/https://nash-dom.info/70491|archive-date=28 ліпеня 2021}}</ref> і далучаны да спісу рэпрэсаваных па палітычных прычынах беларускіх навукоўцаў, якіх падтрымалі ў адкрытым [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] каля 800 беларускіх навукоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=266673|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку звольненых з Акадэміі навук калег|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922134321/https://nashaniva.com/?c=ar&i=266673|archive-date=22 верасня 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31046185.html|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку калегаў, звольненых з Акадэміі навук|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927061056/https://www.svaboda.org/a/31046185.html|archive-date=27 верасня 2022}}</ref>. Не гледзячы на негалосную забарону на заняткі прафесійнай дзейнасцю, працягваў друкаваць аналітычныя матэрыялы. Вясной 2021 года на Бесараба за артыкулы, прысвечаныя пытанням хімічнай дэзактывацыі атрутных рэчываў расійскім праграмістам Чэраменскім П. П. быў напісаны данос у [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysliv.com/read/24288-1616052086|title=Обращение в КГБ от Черменский {{!}} База доносов в КГБ Беларуси|website=bysliv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240502124428/https://bysliv.com/read/24288-1616052086|archive-date=2024-05-02|access-date=2024-05-02}}</ref>. За каментары і артыкулы звязаныя з крытыкай сістэм бяспекі [[Беларуская АЭС|БелАЭС]] у Астраўцы і матэрыялы, звязаныя з размяшчэннем расійскай ядзернай зброі ў Беларусі па рашэнні суда Цэнтральнага района Мінска ад 11 траўня 2023 года ўся інфармацыйная прадукцыя аўтарскага [[Telegram]]-канала LAB-66 (@lab66) разам з прыканальным чатам унесена [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]<ref>{{Cite web|url=https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|title=Обзор борьбы с «экстремизмом» в Беларуси за апрель-июнь 2023|website=Human Constanta|date=2023-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923182031/https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|archive-date=2023-09-23|access-date=2024-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://spring96.org/ru/news/111713|title=День экстремистских формирований и материалов: хроника преследования 17 мая|website=spring96.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518160732/https://spring96.org/ru/news/111713|archive-date=18 траўня 2023}}</ref>, а стваральнікам, чытачам, падпісчыкам і карыстальнікам пазначанага кантэнту паграже крымінальная адказнасць<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|archive-url=https://web.archive.org/web/20240326002033/https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|archive-date=2024-03-26|access-date=2024-03-26}}</ref>. Амаль адразу пасля гэтых падзей, праз пачатак актыўнага палітычна матываванага пераследу з боку ўладаў і пагрозу для жыцця (абвінавачванне ў здрадзе дзяржаве, ч.1 арт. 356 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33515286.html|title=109 «здраднікаў дзяржавы». За што беларусаў абвінавачваюць у адным з самых сур’ёзных злачынстваў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828091906/https://www.svaboda.org/a/33515286.html|archive-date=2025-08-28|access-date=2025-08-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|title=Набыў у Менску радыяактыўныя пацеркі. Хімік расказвае, як засцерагчыся ад выпраменьвання дома|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425215954/https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|archive-date=2024-04-25|access-date=2024-04-30|quote=Радыяцыйны хімік, навукова-тэхнічны блогер, былы супрацоўнік Акадэміі навук Сяргей Бесараб жыве зараз у Еўразвязе. Дома навукоўцу чакае абвінавачанне ў здрадзе дзяржаве па 356 артыкуле Крымінальнага кодэкса.}}</ref>) ў чэрвені 2023 года Сяргей Бесараб вымушаны быў неадкладна пакінуць Беларусь<ref name=":8" /><ref name=":7">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/320301|title=Беларускі навуковец, якому давялося ўцячы з Беларусі тайнымі сцежкамі, напісаў «кароткі дапаможнік па экстраннай эвакуацыі»|date=28 чэрвеня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181823/https://nashaniva.com/320301|archive-date=4 ліпеня 2023}}</ref> і прасіць міжнароднай абароны ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], як палітычны [[Бежанцы|ўцякач]]<ref name=":20" />. == Дадаткова == [[Файл:Siarhei Besarab sports tourism workshop Rakaw Belarus Apr 2015.jpg|злева|міні|Cяргей Бесараб падчас воркшопа па [[Спартыўны турызм|спартыўнаму турызму]] ([[Ракаў]], 2015)]] Сябра [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў|БФРР]], [[Радыёаматарства|радыёаматар]]-кароткахвалявік з [[Пазыўны сігнал радыёаматара|радыёаматарскім пазыўным]] EU1AEY і стажам больш за 20 гадоў<ref>{{Cite web|title=EU1AEY - Callsign Lookup by QRZ Ham Radio|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929022435/https://www.qrz.com/db/EU1AEY|archive-date=29 верасня 2022|url=https://www.qrz.com/db/EU1AEY|website=qrz.com}}</ref><ref name=":29">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|title=Што напраўду маглі праслухаць «шпіёны-радыёаматары»? Вось што можа злавіць любы ахвочы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://archive.today/20260116185153/https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|archive-date=2025-01-16|access-date=2026-01-16|quote=Затрыманне радыёаматараў абурыла навукоўца Сяргея Бесараба. Ён кажа «Белсату», што і сам больш як 20 гадоў радыёаматар. Прадстаўляецца: пазыўны – EU1AEY.}}</ref>. Сябра [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз|РТСС]], з дзяцінства займаецца [[Спартыўны турызм|спартыўным турызмам]] і турысцка-спартовым мнагабор'ем<ref name=":30" />, кіраваў турыстычнымі паходамі высокай катэгарыйнасці<ref>{{Cite web|url=http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|title=Конкурс туристских отчетов «Активный 2013»: итоги и награждение|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110191445/http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|archive-date=10 студзеня 2023|date=8 кастрычніка 2013|author=Dzed Fyodar|website=belpohod.info|work=Активный туризм в Беларуси}}</ref>. У 2014 годзе прымаў актыўны ўдзел у ўзнаўленні дзейнасці [[Навука (турыстычны клуб)|турыстычнага клуба НАН Беларусі]]. Актыўны карыстальнік [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач|ТВВЗ (ТРИЗ)]], сталы сябра Мінскага ТВВЗ-клуба. Займаўся [[Метэарытыка|метэорнай астраноміяй]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/90056.html|title=«Царапают „здесь был Вася“ на стене Лувра». Химик Сергей Бесараб — о том, как жодинский метеорит показал состояние беларусской науки|website=Зеркало|date=2025-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250201095635/https://news.zerkalo.io/life/90056.html|archive-date=2025-02-01|access-date=2025-02-01|quote=Этот случай побудил высказаться химика Сергея Бесараба, который метеоритами увлекается с детства и профессионально занимался их поиском и изучением}}</ref>, камерцыйнымі пошукамі [[Метэарыт|метэарытаў]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/360401|title=Месяц таму ў Мінскай вобласці ўпаў метэарыт. Сяргей Бесараб падазрае, што яго могуць вывезці ў Расію|website=Наша Ніва|date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129091524/https://nashaniva.com/360401|archive-date=2025-01-29|access-date=2025-01-29|quote=Сяргей калісьці працаваў хімікам-аналітыкам у камандзе паляўнічых на метэарыты. Яго задачай было ідэнтыфікаваць знойдзеныя матэрыялы, і ад гэтай працы, успамінае ён, залежаў заробак усёй каманды}}</ref>, аматарскімі запускамі стратасферных [[Метэазонд|метэазондаў]]<ref name=":18" /><ref name=":19">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|title=Метэазонды на Літву – гэта наўрад ці кантрабандысты. Навуковец падлічыў, наколькі гэта выгадна|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251029123345/https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|archive-date=2025-10-29|access-date=2025-10-29|quote=Бесараб цікавіцца метэазондамі ў навуковых і папулярызатарскіх мэтах. Марыў арганізаваць сярод беларускіх школьнікаў ці студэнтаў сапраўдны рух аэрастатчыкаў}}</ref> У 2023 годзе для [[бактэрыі]] Erwinia amylovora адкрыты [[Бактэрыяфагі|бактэрыяфаг]] Stean<ref>{{Артыкул|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|загаловак=Erwinia phage Stean, complete genome|год=2022-11-30|мова=en-US|выданне=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622225525/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|archive-date=2024-06-23}}</ref>, названы ў гонар Сяргея Бесараба<ref>{{Артыкул|спасылка=https://mbio.bas-net.by/2023/files/proceedings-InMi-2023.pdf|аўтар=Besarab N.V., Letarov A.V., Belalov I.S., Golomidova A.K., Kulikov E.E., Babenko V.V., Ivanova K.V., Besarab S.V., Evtushenkov A.N.|загаловак=A novel temperate Erwinia amylovora bacteriophage Stean|год=2023|выданне=Микробные биотехнологии : фундаментальные и прикладные аспекты : материалы XIII Междунар. науч. конф. (Минск, 6–9 июня 2023 г.)|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|тып=зборнік|старонкі=19-21|isbn=978-985-08-3004-3}}</ref> == Прэміі і ўзнагароды == * Лаўрэат стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на 2015 год таленавітым маладым вучоным да 35 гадоў{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}} <blockquote>За установление физико-химических закономерностей синтеза нового класса иерархических пористых материалов, обладающих комбинированной пористой структурой с регулируемым отношением транспортных путей и каталитически активных центров, отличающихся характеристиками, превосходящими в 7-9 раз показатели образцов, получаемых традиционными методами{{sfn|Веды|2015|loc=№ 2, с. 3}}</blockquote> * Прэмія [[Зялёная прэмія|Green Awards Belarus]] у намінацыях «Лепшая аналітыка пра экалогію», «Лепшы экакантэнт у сацсетках», «Лепшыя падкасты на экалагічную тэматыку»<ref name=":15">{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|title=“Зялёная сетка” вызначыла лепшы кантэнт пра экалогію Беларусі|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613235559/https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|archive-date=2025-06-06|access-date=2025-06-06}}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Манаграфіі === * ''Комаров В. С.'', ''Бесараб С. В.'' [[Адсарбенты і носьбіты каталізатараў. Навуковыя асновы рэгулявання порыстай структуры|Адсорбенты и носители катализаторов. Научные основы регулирования пористой структуры]]. — НИЦ ИНФРА-М, 2014. — 203 с. — ISBN 978-5-16-009581-3, ISBN 978-5-16-100828-7 === Выбраныя навуковыя артыкулы === * Синтез двухкомпонентных бипористых алюмо-, ферро- и магнийсиликагелей // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2011. — № 3. — с. 41-45 * Темплатный метод регулирования структуры природных алюмосиликатов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2014. — № 3. — c. 22-25 * Синтез мезопористых адсорбентов на основе гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2015. — № 4. — с. 23-27 * Синтез микропористых силикагелей с применением в качестве темплата гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. − 2017. — № 1. — с 44-48 * Composite materials based on MgO and metallic nanoparticles for catalytic applications // Romanian Journal of Materials. — 2019. EID: 2-s2.0-85077018175 — 2019 * Investigation of the structure and properties of ceramic materials with a rigid system of microfiltration transport pores based on basalt fibers. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.33774/chemrxiv-2021-46cg5|url=https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202225057/https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-date=2 лютага 2022}} * Массовая дозиметрия в 21 веке. Простейшие устройства для дозиметрического контроля, доступные широким слоям населения. Рынок, решения, возможности // Мат.конф. ГУО Институт пограничной службы РБ. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.6084/m9.figshare.14529339|url=https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209124139/https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-date=9 лютага 2022}} === Выбраныя патэнты на вынаходствы === * Устройство для очистки твердых поверхностей от разливов металлической ртути. — Патент BY 9699. − 2013. * Установка для очистки воздуха от паров ртути. — Патент BY 9629. − 2013 * Способ получения сорбционного материала. — Патент BY 19685. − 2015 * Способ получения мезопористого силикагеля. — Патент BY 19921. − 2016 * Способ получения каталитически активного фильтрующего материала. — Патент BY 21653. — 2018 * Способ получения меднооксидного катализатора. — Патент BY 21653. — 2018 * Установка для очистки воды. — Патент BY 12025. — 2019 === Выбраныя навукова-папулярныя артыкулы === * {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129143312/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2024-01-29}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|title=Рассказываем, как новые технологии меняют войны (многие уже существующие разработки наверняка покажутся вам фантастикой)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213154349/https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|archive-date=2024-02-13}} * {{Citeweb|url=https://habr.com/ru/post/596541|title=Бижутерия, которую Вы заслужили (?). Радиоактивное урановое стекло в магазинах для рукодельниц|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927095019/https://habr.com/ru/post/596541/|archive-date=27 верасня 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/431470/|title=Это вы можете (ЭВМ). Рассказ о забытой телепередаче|archive-date=27 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227013849/https://habr.com/ru/post/431470/}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/447794/|title=О простых вещах-сложно. Письмо химика 3D-печатнику. Растворители для пластмасс и защита от них|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035823/https://habr.com/ru/post/447794/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/433610/|title=Заметки фитохимика. Хурма|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035744/https://habr.com/ru/post/433610/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/513440/|title=Памятка для пострадавшего от слезоточивого газа/перцового баллона|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117200243/https://habr.com/ru/post/513440/|archive-date=17 лістапада 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/533476/|title=Жесткая вода и накипь. Структура, свойства и способы минимизации ущерба (Steanlab Review)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117031842/https://habr.com/ru/post/533476/|archive-date=17 студзеня 2023}} * {{Cite web|title=Избранные главы коллоидной химии. Достаточно ли мытья рук для защиты от коронавируса? «Мыльная энциклопедия»|url=https://habr.com/ru/post/503482/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927183202/https://habr.com/ru/post/503482/|archive-date=27 верасня 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/494512/|title=Что в Белизне тебе моей или Справочное пособие по гипохлориту натрия («хлорке»)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035840/https://habr.com/ru/post/494512/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/487176/|title=Задержать COVID-19. Все про фильтрацию воздуха на случай пандемии|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035843/https://habr.com/ru/post/487176/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/454766/|title=HBO, cпасибо что напомнил… «Чернобыльская аптечка» беларуского фармацевта|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035849/https://habr.com/ru/post/454766/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|title=Опусы про Его Величество Клей. Часть вторая — Viva, цианоакрилат! Viva, суперклей|url=https://habr.com/ru/post/452394/|archive-date=28 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035804/https://habr.com/ru/post/452394/}} * {{Cite web|url=https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|title=B12 для вегетарианца. Где и что ?|archive-url=https://web.archive.org/web/20221015102447/https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|archive-date=15 кастрычніка 2022}} == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|website=novychas.online|publisher=[[Новы час]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25}} * {{h|Веды|2015|Веды [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/12.01.15.pdf № 2 (2522)], 12 студзеня 2015.}} * Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/18.04.16.pdf № 16 (2587)], 18 красавіка 2016 * Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf № 18 (2745)], 29 красавіка 2019 * {{h|Изобретатель|2016|К Дню изобретателя и рационализатора // Изобретатель № 6 (198), 2016.}} * Таленты побач // [[Новае жыццё (газета, 1939)|Новае жыццё]] № 71 (8256), 5 верасня 2001 == Спасылкі == {{Вікікрыніцы|Category:Сяргей Бесараб}} * {{Cite web|lang=uk|url=https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|title=Лоботомія нації: чому інтелект став головним ворогом білоруського режиму|author=Валентин Деменко|website=argumentua.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260128184242/https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|archive-date=2026-01-28}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs Пра навуковую працу, палітычныя погляды і звальненне з Акадэміі навук] — вялікае інтэрв'ю з [[Мікіта Мелказёраў|Мікітам Мелказёравым]] на YouTube-канале «жыццё-маліна», 16 верасня 2023. * [https://www.youtube.com/watch?v=OWHWzmSAe0E Стан беларускай навукі, крытыка Астравецкай АЭС і дасягненні беларускіх навукоўцаў] — інтэрв'ю з [[Аляксандр Івулін|Аляксандрам Івуліным]] на YouTube-канале «ЧестнОК-LIVE», 18 кастрычніка 2025. * https://t.me/lab66 — тэлеграм-канал прысвечаны радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай бяспецы, грамадзянскай абароне, створаны Сяргеем Бесарабам * [https://steanlab.github.io/interview/ https://steanlab.github.io/interview] — Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ * [https://steanlab.github.io/bibliography/ https://steanlab.github.io/bibliography] — Сергей Бесараб. Авторские публикации * https://www.youtube.com/@SiarheiBesarab — Сергей Бесараб. Выступления на радио/телевидении {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Бесараб Сяргей Васілевіч}} [[Катэгорыя:Падпісанты звароту беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]] [[Катэгорыя:Папулярызатары хіміі]] [[Катэгорыя:Навуковыя журналісты]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Тэхналагічныя журналісты]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Незалежныя навукоўцы]] [[Катэгорыя:Футуролагі]] [[Катэгорыя:Вымушаныя з’ехаць з Беларусі праз палітычны пераслед]] [[Катэгорыя:Хімічная, біялагічная, радыялагічная і ядзерная абарона]] [[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]] ph9q1uoisar8nvb1kdo848zncoqvl8k 0 720334 5142218 4780628 2026-05-16T06:48:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142218 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт}} '''Універсітэт імя Джорджа Вашынгтона''' ({{Lang-en|The George Washington University}}, '''GW''', '''GWU''') — прыватны даследчы ўніверсітэт у [[Вашынгтон]]е, акруга Калумбія. Заснаваны [[9 лютага]] [[1821]] года пастановай [[Сенат ЗША|Сената ЗША]]. З’яўляецца найбуйнейшай [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшай навучальнай установай]] у сталіцы [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і (станам на 2008 год) самай дарагой амерыканскай ВНУ (у 2008 годзе кошт навучання за год складаў больш за 38&nbsp;000 долараў ЗША, не лічачы дадатковых выдаткаў).<ref>[http://money.cnn.com/popups/2006/news/expensive_colleges/index.html CNNMoney.com: «Most expensive colleges»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101211193350/http://money.cnn.com/popups/2006/news/expensive_colleges/index.html |date=11 снежня 2010 }} (2006) {{Ref-en}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.gwu.edu/ Афіцыйная старонка] * [https://web.archive.org/web/20080917010522/http://encyclopedia.gwu.edu/gwencyclopedia/index.php/Main_Page The GW and Foggy Bottom Historical Encyclopedia] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Вашынгтона]] fj2c7cplwpq4g4s4ogbm7xvf0nfgqff 0 726748 5142142 5028319 2026-05-15T23:34:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142142 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лянкевіч}} {{пісьменнік}} '''Уладзь Лянкевіч''', поўнае імя '''Уладзімір Лянкевіч''' (нар. {{ДН|29|05|1987}}, {{МН|Мінск||Горад Мінск}}) — беларускі [[Паэзія|паэт]] і [[перакладчык]], вакаліст, аўтар тэкстаў і музыка гуртоў «TonqiXod»<ref>{{cite web|url=https://tuzinfm.by/article/567/uladz-lankievic-jak-landsaftny-dyzajnier-bielaruskaj.html|title=Уладзь Лянкевіч як ляндшафтны дызайнэр беларускай прасторы|publisher=[[Tuzin.fm]]|date=2014-02-14|accessdate=2020-12-06|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423143656/https://tuzinfm.by/article/567/uladz-lankievic-jak-landsaftny-dyzajnier-bielaruskaj.html|url-status=live}}</ref>, «luty sakavik» і «Syndrom Samazvanca»<ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://syndromsamazvanca.bandcamp.com/album/radyjo-niamiha | title =Syndrom Samazvanca|publisher =bandcamp.com| accessdate = 2025-04-28 }}</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Беларуская філалогія» (2009), магістратуру (2010) і аспірантуру пры ім (2013). У 2005—2008 гадах быў навучэнцам [[Беларускі Калегіюм|Беларускага калегіюма]] па спецыяльнасці «Філасофія. Літаратура». Член рэдакцыі інтэрнэт-часопіса перакладной літаратуры «[[ПрайдзіСвет]]». З 2014 года — куратар «Беларускага літаратурнага радыё» (Litradio)<ref>{{cite web|author=|url=https://nashaniva.by/index.php/?c=ar&i=144360&lang=ru|title=Белорусское литературное радио обновило дизайн сайта|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2015-02-16|accessdate=2020-12-06|url-status=dead}}</ref>. Былы сябра і намеснік старшыні (2017—2019) [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]<ref>{{cite web|author=|url=https://penbelarus.org/2017/11/07/adbysya-agulny-shod-belaruskaga-pen-centra-2.html|title=Адбыўся агульны сход Беларускага ПЭН-цэнтра|publisher=penbelarus.org|date=2017-11-17|accessdate=2025-04-30}}</ref>. У 2020 годзе падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстных акцый]] двойчы затрыманы<ref>{{cite web|author=|url=https://nn.by/?c=ar&i=264818&lang=ru|title=Задержан поэт Влад Ленкевич|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2014-12-06|accessdate=2020-12-06}}</ref>: першы раз быў у зняволенні 6 дзён, другі — 15 дзён<ref>{{citeweb|author=|url=https://penbelarus.org/2020/12/29/kalyadnae-zaczishsha-chas-sabraczcza-z-novymi-silami-kab-praczyagvacz-tvorchy-supracziu-vypusk-12.html|title=Каляднае зацішша – час сабрацца з новымі сіламі, каб працягваць творчы супраціў. Выпуск 12|publisher=penbelarus.org|date=2020-12-29 |accessdate=2020-12-30}}</ref>. У шлюбе з перакладчыцай і рэдактаркай [[Алена Уладзіміраўна Пятровіч|Аленай Пятровіч]]<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/ascyarozhna-mahchymae-arexapadzenne.html|title=Будзьма беларусамі!» Асцярожна, магчымае «Арэхападзенне»|website=budzma.org|access-date=2025-01-31|archive-date=12 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112084820/https://budzma.org/news/ascyarozhna-mahchymae-arexapadzenne.html|url-status=dead}}</ref>. == Літаратурная творчасць == Аўтар паэтычнага зборніка «70% вады»<ref>{{cite web|author=|url=https://issuu.com/lohvinau.by/docs/70__vady._uladz__liankievich|title=Лянкевіч, У. 70 % вады: [вершы]|website=issuu.com|access-date=2025-04-30|archive-date=5 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305133719/https://issuu.com/lohvinau.by/docs/70__vady._uladz__liankievich|url-status=dead}}</ref>, за які ўзнагароджаны [[Дэбют (літаратурная прэмія)|прэміяй «Дэбют»]] імя [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] ў намінацыі «Паэзія» (2014)<ref>{{Cite web|url=https://pen-centre.by/debut.html|title=Премия «Дебют»|publisher=penbelarus.org|accessdate=2020-12-06|archivedate=2019-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190211125045/https://pen-centre.by/debut.html}}</ref>. Публікуецца ў калектыўных зборніках і часопісах, у тым ліку ў «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслове]]». Вершы Уладзіміра Лянкевіча перакладзены на ўкраінскую<ref>{{cite web|author=|url=https://litcentr.in.ua/load/300-1-0-3006|title=Вірші Уладзя Лянкєвіча в перекладах Лесика Панасюка|website=litcentr.in.ua|access-date=2025-04-30}}</ref>, англійскую<ref>{{cite web|author=|url=https://penopp.org/articles/prison-poems|title=Prison Poems|website=penopp.org|access-date=2025-04-30}}</ref>,<ref>{{cite web|author=|url=https://online.fliphtml5.com/gexnc/gqbt/#p=52|title=From Fall 2020 Poems|website=online.fliphtml5.com|access-date=2025-04-30}}</ref>, шведскую<ref>{{cite web|author=|url=https://penopp.org/sv/artiklar/fangelsedikter|title=Fängelsedikter|website=penopp.org|access-date=2025-04-30}}</ref>, італьянскую<ref>{{cite web|author=|url=https://iris.unica.it/handle/11584/441325|title=Il mondo è finito e noi invece no. Antologia di poesia bielorussa del XXI secolo|website=iris.unica.it|access-date=2025-04-30}}</ref> і рускую<ref>{{cite web|author=|url=https://www.textonly.ru/mood/?article=39169&issue=49|title=Уладзь Лянкевич|website=textonly.ru|access-date=2025-04-30}}</ref> мовы. Перакладае паэзію і прозу з французскай, англійскай, польскай, украінскай і рускай моў. Сярод перакладаў з англійскай мовы на беларускую — казачная аповесць «Пітэр Пэн» [[Джэймс Мэцью Бары|Джэймса Мэцью Бары]] і паэзія [[Уільям Блэйк|Уільяма Блэйка]], з польскай (разам з Аленай Пятровіч) — раман «Зімоўка» Дамінікі Словік<ref>{{cite web|author=|url=https://booksfrompoland.pl/news/the-belarusian-edition-of-dominika-slowiks-zimowla-with-the-support-of-the-book-institute/index=true|title=The Belarusian edition of Dominika Słowik’s «Zimowla» with the support of the Book Institute|website=booksfrompoland.pl|access-date=2025-04-30|url-status=dead}}</ref>, з рускай — паэзія [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]]<ref>{{cite web|author=|url=https://www.belbib.com/_files/ugd/91729d_f81aaaa027774c2b890b08ebe5220804.pdf?index=true|title=Маякоўскі, У. Паэзія|website=belbib.com|access-date=2025-04-30}}</ref>. На беларускую і рускую мовы таксама рабіў пераклады песняў вядомых выканаўцаў для музычнага праекта «[[Будзьма! Тузін. Перазагрузка-2]]». == Прызнанне == * Фіналіст конкурсаў Беларускага ПЭН-Цэнтра імя [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]] (2004), [[Прэмія імя Карласа Шэрмана|Карласа Шэрмана]] (2009), [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]] (2011). * Лаўрэат прэміі «Дэбют» імя Максіма Багдановіча ў намінацыі «Паэзія» (2014). == Бібліяграфія == === Паэзія === * Лянкевіч, У. 70 % вады: [вершы] / Уладзь Лянкевіч. Мінск: [[Кнігазбор]], 2013. 52 с. ISBN 978-985-7089-19-2 === Пераклады === * [[Джэймс Мэцью Бары|Бары, Дж. М.]] Пітэр Пэн: [казачная аповесць] / Джэймс Мэцью Бары; перакл. з англ. У. Лянкевіч; ілюстрацыі К. Дубовік. Мінск: Кнігазбор, 2017. 188 с. ISBN 978-985-7180-55-4 * [[Уільям Блэйк|Блэйк, У.]] Выбранае: пераклад з англійскай / Уільям Блэйк. Мінск: [[Зміцер Колас]], 2019. 85 с. (Серыя «Паэты планеты»). ISBN 978-985-230046-9 * [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Маякоўскі, У.]] Паэзія / Уладзімір Маякоўскі; перакл. з руск. [[Рыгор Ціханавіч Лынькоў|Р. Лынькоў]], [[Тодар Кляшторны|Т. Кляшторны]], [[Міхась Багун|М. Багун]], [[Рыгор Барадулін|Р. Барадулін]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|А. Хадановіч]], У. Лянкевіч, [[Віталь Рыжкоў|В. Рыжкоў]]). Мінск: Зміцер Колас, 2019. 104 с. (Серыя «Паэты планеты»). ISBN 978-985-23-0055-1 * Словік, Д. Зімоўка: [раман] / Дамініка Словік; пераклад з польскай Уладзіміра Лянкевіча, Алены Пятровіч. Мінск: А. М. Янушкевіч, 2021. 572 с. ISBN 978-985-7283-02-6 === Укладанне і рэдагаванне === * Ханін, C. Уключаючы рэшту: [зборнік вершаў] / Сямён Ханін; рэд. У. Лянкевіч, А. Хадановіч. Вільнюс: Логвінаў, 2020. 101 с. ISBN 978-609-8213-92-8 * Казкі Рузалі Асьмак: запісаныя [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Адамам Багдановічам]] / [укладальнік [[Антон Францішак Брыль|А. Ф. Брыль]]; рэд. У. Лянкевіч]. Мінск: А. М. Янушкевіч, 2021. 70, [1] с. ISBN 978-985-7210-58-9 == Музычная творчасць == Адзін з заснавальнікаў, вакаліст і музыка ([[гітара]], [[бас-гітара|бас]], [[Клавішнік|клавішы]]) гуртоў «TonqiXod», «luty sakavik» і «Syndrom Samazvanca». Уладзь Лянкевіч — аўтар усіх тэкстаў гэтых гуртоў, акрамя альбома «Radyjo Niamiha» (2023), у якім музыкі «Syndrom Samazvanca» пераспявалі класіку беларускага року 90-х гадоў<ref>{{cite web| url = https://bellit.info/news/hurt-syndrom-samazvanca-nanou-pjeraspjavau-anjempadystava-aksjoncava-hlobusa-i-sysa.html | title =Гурт Syndrom Samazvanca пераспяваў Анемпадыстава, Аксёнцава, Глобуса і Сыса |publisher =bellit.info| accessdate = 2025-05-03}}</ref>. Гродзенскі гурт «Tłusta Łusta» запісаў песню «Modnaja Žančyna» на верш Лянкевіча<ref>{{cite web| url = https://www.experty.by/content/gurt-tlusta-lusta-padrykhtava-albom-krasover-pesnya | title =Гурт Tłusta Łusta падрыхтаваў альбом-красовер (+песня) |publisher =experty.by| accessdate = 2025-05-03}}</ref>. == Дыскаграфія == === TonqiXod === * [[Pradmova]] (2014) * [[Колер якога няма|Kolier Jakoha Niama]] (2017) === luty sakavik === * [[Soram]] (2019) * [[Bol Jon Moj]] (2020) === Syndrom Samazvanca === * [[Sonk]] (2022) * [[Vostraŭ skarhaŭ]] (2023) * [[Radyjo Niamiha]] (2023) * [[Mahajba]] (2025) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://litradio.link/texts/liankevic-novya-viershy Вершы Уладзя Лянкевіч на сайце Litradio] * [https://www.youtube.com/watch?v=I1F8zo7K68A Размова з Улядзіславам Лянкевічам: «Чаму віленскія «Філаматы» з пачатку ХІХ ст. натхняюць сучаснага беларуса?»] * [https://www.youtube.com/watch?v=Un9Mzye14tY&t=4327s Улядзь Лянкевіч у падкасце «Каля літаратуры»: «Калі (не) піша Уладзь Лянкевіч? | Уладзь Лянкевіч. Адкуль бяруцца кнігі»] * [https://www.youtube.com/watch?v=gBkT_ydDcFU Уладзь Лянкевіч пра творчасць у эміграцыі, праект Filamaty, адвечны шлях беларускай культуры] * [https://www.youtube.com/watch?v=aaHqQ5bdpEE Уладзь Лянкевіч у праграме «Кантэкст»] * [https://www.youtube.com/watch?v=ucMhcDKgW84 Уладзь Лянкевіч у праграме «Дыялогі пра культуру»] * [https://www.youtube.com/@syndromsamazvanca Syndrom Samazvanca на YouTube] * [https://www.facebook.com/syndromsamazvanca Syndrom Samazvanca на Facebook] * [https://open.spotify.com/artist/4Dd0C12XvG2nEzh6Hs49mN Syndrom Samazvanca на Spotify] {{TonqiXod}}{{ВС}} {{DEFAULTSORT:Лянкевіч Уладзімір}} [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Члены ПЭН-клуба]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з французскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] 1smvj3w8wmzegoc7vax2gsk51vqhs4h 0 728684 5142217 4912750 2026-05-16T06:42:23Z Паўлюк Шапецька 37440 5142217 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Krasnodar (Krasnodar krai).png|thumb|200px|[[Герб Краснадара]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Краснадар]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Аверкиев Д.В.jpg|thumb|175px|[[Дзмітрый Васільевіч Аверкіеў|Дзмітрый Аверкіеў]]]] [[Файл:Багинская Виктория И. для Википедии.jpg|thumb|175px|[[Вікторыя Іллінічна Багінская|Вікторыя Багінская]]]] [[Файл:Evstafiev-Valentin Varennikov 11AUG94.jpg|thumb|175px|[[Валянцін Іванавіч Варэннікаў|Валянцін Варэннікаў]]]] [[Файл:SP2-IRT (10).jpg|thumb|175px|[[Віталь Аляксандравіч Дзьякаў|Віталь Дзьякаў]]]] [[Файл:Denikina Marina.jpg|thumb|175px|[[Марына Антонаўна Дзянікіна|Марына Дзянікіна]]]] == А == * [[Дзмітрый Васільевіч Аверкіеў]] (1836—1905) — драматург, белетрыст, тэатральны крытык. * [[Радзіслаў Уладзіміравіч Арлоўскі]] (нар. 1970) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер. * [[Уладзіслаў Аляксеевіч Астапенка]] (1949—2018) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|міністр аховы здароўя Беларусі]] з 2001 па 2002 гады. == Б == * [[Вікторыя Іллінічна Багінская]] (нар. 1926) — савецкая і расійская пісьменніца, педагог, збіральнік песень і фальклору [[крымчакі|крымчакоў]], адна з апошніх носьбітаў жывой крымчакскай мовы. * [[Уладзімір Аляксеевіч Белы]] (1922—1994) — беларускі [[вучоны]] ў галіне механікі металапалімерных сістэм, трэння і кампазіцыйнага матэрыялазнаўства. * [[Сяргей Хрыстафоравіч Будыка]] (1909—1988) — беларускі савецкі [[вучоны]] ў галіне [[гідраўліка|гідраўлікі]] і інжынернай гідралогіі. == В == * [[Ганна Аляксандраўна Валадзько]] (нар. 1986) — футбалістка. * [[Павел Фёдаравіч Вансецкі]] (1915—1944) — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Валянцін Іванавіч Варэннікаў]] (1923—2009) — [[СССР|савецкі]] военачальнік, [[Расія|расійскі]] палітычны дзеяч, [[Герой Савецкага Саюза]], дэпутат Дзяржаўнай думы Расіі. == Г == * [[Уладзімір Галубовіч]] (1908—1962) — беларускі і польскі археолаг == Д == * [[Віталь Аляксандравіч Дзьякаў]] (нар. 1989) — расійскі [[футбол|футбаліст]], [[абаронца (футбол)|абаронца]]. * [[Марына Антонаўна Дзянікіна]] (1919—2005) — французскі журналіст, [[гісторык]]. == Е == * [[Віктар Васільевіч Еўдакімаў]] == Ж == * [[Міхаіл Андрэевіч Жданоўскі]] (нар. 1939) — беларускі рэжысёр, сцэнарыст дакументальнага кіно. * [[Іна Іванаўна Жукава]] == К == * [[Валерый Юр’евіч Каршакевіч]] == Н == * [[Вікторыя Насенка]] (нар. 1994) — расійская [[футбол|футбалістка]]. * [[Ганна Юр’еўна Нятрэбка]] == П == * [[Ксенія Максімаўна Пагарэлая]] * [[Юрый Іванавіч Панчук]] * [[Марыяна Барысаўна Подкіна]] == Р == * [[Сяргей Кімавіч Рахманаў]] == С == * [[Максім Салікаў]] (нар. 1992) — [[Расія|расійскі]] [[гандбаліст]]. * [[Юрый Васілевіч Сіланцьеў]] * [[Алена Іванаўна Скугарэўская]] == Т == * [[Аляксандр Аганесавіч Таманян]] * [[Ігар Васілевіч Тапілін]] == Ш == * [[Карэн Георгіевіч Шахназараў]] * [[Максім Шышкін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст. * [[Андрэй Рыгоравіч Шкуро]] * [[Яўген Іванавіч Шчарбіна]] (1930—2021) — спецыяліст у галіне хімічнай тэхналогіі паліва і высокаэнергетычных рэчываў. [[Катэгорыя:Постаці Краснадара| ]] 0rv287kzzl6jj78mf10i6bwq8nma9w6 4 728990 5142009 5141331 2026-05-15T19:01:29Z Için warum 153459 /* Вынік */ 5142009 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Запыты = == Балцкія войны == Удзельнік [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&diff=prev&oldid=5139811 ізноў выдаляе сцвярджэнні з крыніцамі], перайначвае факты. Я не ведаю, што з гэтым рабіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:53, 11 мая 2026 (+03) :Калега, не дурыце, гэта аўтаматычна, выпраўляў раздзелы на "Цікавы факт". Без алярму. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:24, 11 мая 2026 (+03) ::Добра. Але раздзел «Цікавыя факты» не вельмі пасуе Вікіпедыі, і калі і ёсць, то дадаюцца ў канцы артыкула. Вярнуў раздзел «Назва» з спасылкай на прозвішча. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:48, 11 мая 2026 (+03) Кантэнт, як ёсць, перанёс сюды: [[Кайка (значэнні)#Прозвішча|Кайка, прозвішча]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 11 мая 2026 (+03) :Тады стаўце спасылку з тапоніма на прозвішча. Каб не пагубілася. Але папярэджваю: калі з'явіцца публікацыя - вашая праца пойдзе крыху намарна, бо ўсё тое будзе вернутае ў раздзел "Назва" ў адпаведных назоўных артыкулах. Таму рацыянальней пакінуць раздзел "Цікавы факт". Бо ў выпадку публікацыі тады проста ён будзе перайменаваны і крыху перафармуляваны. Вам вырашаць, наколькі выдаткоўваць сілы на асобныя старонкі пад прозвішчы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03) :: Спасылка ёсць у раздзеле "Гл. таксама". Наяўнасць раздзела "Цікавыя факты" ў Вікіпедыі не вітаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 11 мая 2026 (+03) :::Добра. Абы была. Бо спасылкі на метрыкі маюць каштоўнасць самі па сабе - у тым ліку і для будучых даследчыкаў. Не хацелася б, каб яны згубіліся ў выніку адкатаў ці выдаленняў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 16:06, 11 мая 2026 (+03) Удзельнік Peisatai вырашыў не мыццём дык катаннем захаваць у энцыклапедыі свае ўласныя даследванні. Толькі калі раней яны ўтрымоўваліся ў раздзеле "Назва", дык цяпер тое ж самае будзе напісана ў раздзеле з найменнем "Цікавыя факты". Што гэта мяняе? Абсалютна нічога. Гэта ж проста здзек: змяніў назву раздзела, а змест застаўся ранейшы. Што, напрыклад, у артыкуле пра вёску Масленікі робіць "цікавы факт" аб тым, што ёсць латышскае прозвішча Maslens? Гэта ён так намекае, што назва вёскі быццам паходзіць ад гэтага прозвішча. Крыніцы, якая б гэта пацвярждала, у яго, зразумела, няма. Карацей кажучы, гэта прафанацыя апошняга рашэння адміністратара. Калі не зрабіць захады, нічога так і не зменіцца.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:33, 11 мая 2026 (+03) : Мне здаецца, ён намякае, што гэтыя прозвішчы ўтварыліся ад назвы вёскі. Прагаласуем? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 11 мая 2026 (+03) :: Мне таксама здаецца, што "Цікавыя факты" не павінны намякаць на сувяць паміж назвай Вёскі і прозвішчам, калі гэта не прапісана ў крыніцах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:03, 11 мая 2026 (+03) :::У кожным разе, гэта часова, будзьце пэўныя. Пакуль можа і патрываць. Вісіць жа багата чаго іншага неправеранага і непадмацаванага. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:56, 12 мая 2026 (+03) :: У любым выпадку, без наяўнасці крыніцы, якая б падцвярждала бы сувязь паміж назвай вёскі і прозвішчам, гэтай інфармацыі ў дадзеным артыкуле не месца, бо паводле аднаго з правіл, Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:39, 11 мая 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], таксама маеце скасаваць праўку у арт. [[Кайкава]], якая не намякае, а прама кажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:17, 11 мая 2026 (+03) :::: Варта скасаваць, бо адкуль вядома, што назва вёскі паходзіць менавіта ад прозвішча Кайка? А можа ад прозвішча Кайко, Каёк, Кайкаў, Кайкоў, Кайк і г. д.? А можа, наогул, не ад прозвішча? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:45, 11 мая 2026 (+03) :::::Ды '''ўціхамірся ўжо'''. У мяне таксама яшчэ добрая сотня тапонімаў была на прыкмеце, давядзецца пакуль у стол. Але ''гэты'' этап скончаны, калега. ''Круці не круці трэба памярці'', як пісаў Аляхновіч у газеце "Новы шлях". Калі свярбіць, ну паспрабуй у тг ізноў антырэкламу пусціць, бо даўно ад цябе трафіку не было. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:55, 12 мая 2026 (+03) :::::: "Уціхамірыцца" варта табе. Пішы свае ўласныя даследванні на сваім уласным сайце ці яшчэ дзе-небудзь, чаго ты прычапіўся да вікіпедыі? Ужо дваццаць разоў растлумачылі, што тут артыкулы пішуцца на падстве апублікаваных навуковых крыніц, а не на падставе асабістых прыдумак удзельнікаў праэкта. Інтэрнэт вялікі, няўжо не знайшлося іншых месцаў, каб прапагандаваць свае "адкрыцці"? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:39, 12 мая 2026 (+03) ::::::: Бульбасрач, як ён ёсць. Няўжо для яго няма іншага месца акрамя Вікіпедыі. Пра "навковыя" крыніцы няпраўда, дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 12 мая 2026 (+03) :::::::Калі гэта не персанальны сталкінг, а шчырае змаганне з аўтарскімі версіямі, дык чаму не кіруешся ў тарашкевіцкую Вікіпэдыю, дзе Барыскевіч (ён жа Казімір Ляхновіч) сваімі германскімі УД напоўніў тысячы артыкулаў пра тапонімы? Ён якраз выйшаў, вам будзе пра што пагаварыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:34, 13 мая 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:Için warum]], як вырашыў адміністратар, тэкст, упісаны да ўчорашняга дня выдаленню не падлягае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:28, 11 мая 2026 (+03) ::::: А як быць з вашымі апошнімі праўкамі ў артыкулах [[Сэрвач]], [[Жлобін (значэнні)]], [[Вір]]?! Яны былі зроблены ўжо пасля таго, як выйшла рашэнне адміністратара: ''паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце''. Навошта вы выклалі там гэтыя ўласныя даследванні, бо амаль усе крыніцы, якія там выкарастаны, пра дадзеныя назвы нічога не пішуць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:12, 13 мая 2026 (+03) == Каментар == {{закрыта}} Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03) : Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03) :: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03) ::: Не наша задача ацэньваць іншых. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 4 мая 2026 (+03) :::: Таксама праўда. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 4 мая 2026 (+03) :::::Панове, а што там быў за каментар?)) Без мяне мяне жанілі. :::::Як на мяне, было б дастаткова проста жорстка сцвердзіць: блакіроўка (прагрэсіўная: дзень - тыдзень - месяц - пажыццёва) за любую абразу і спробу дэананімізацыі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:39, 10 мая 2026 (+03) :::::: Рэпліка змяшчала абразы. Пераказваць іх не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:42, 10 мая 2026 (+03) == Зняццё статуса "Да выдалення" з артыкула == {{закрыта}} Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16309-44|&#126;2026-16309-44]] == {{закрыта}} Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16262-28|&#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03) == [[Удзельнік:Кінапошук]] == Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16154-63|&#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03) :вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03) == Вандалізм з архівамі == Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03) :а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03) == Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] == Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03) :{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03) == Вандал == Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім "[[Асяроддзе]]". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03) :Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03) == Вайна правак [[Алесь Мікус]] == Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03) :пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03) ::''Вітанні калегам.'' ::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова. ::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы. ::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык. ::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя ("культурна ўплывовыя") трэкі. ::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст). ::Астатняя "лірыка" ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку. ::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя. ::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць. ::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''. ::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана. ::І не трэба тут "'''шарыкаўшчыны'''", бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае. ::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі. ::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве "у агуле". ::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03) Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак. Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу. Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні). Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы? Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы. Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць. У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]]. Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы "Назва" з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03) ::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03) ::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03) : Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік "не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў". У артыкуле "Алесь Мікус" няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai "ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча", то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03) :пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03) :: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) : ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле "Шынкаўцы" ў раздзеле "Назва" павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03) ::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03) : Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03) ::Перакручваеце, калега. ::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле). ::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы. ::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім. ::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм. ::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) ::: Нейкі "поток сознания", які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі "тэлеграм", "прарэжымны чалавек" і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03) ::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега. ::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму "праведны гнеў" міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03) : > ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''<br>Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў "адміністрацыйна". Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03) :::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх "праектаў", іх "адміністрацыйнае" зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца. :::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі. :::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03) :::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03) :::: > ''якія вікіпедыйныя правілы''<br>Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03) ::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03) :::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03) ::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03) Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. "Аргумент" пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі "Вітаўты і Вітарты" напісана, што гэта "Бібліятэка Свайксты". Тое, што ён напісаў гімн батальёна "Данбас" - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы "прарэжымны чалавек" вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй "лінгвістычнай" працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03) ::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03) :::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03) :::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) :Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03) :: <s>гэта частка тэксту схвана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ "заклікі купляць", што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03) :: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03) :::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03) Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх "Молатаў" і "Данбасаў" -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і "на мяжы", а не "за мяжой". Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03) :Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў. :* :Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму "шыта-крыта" ні ў каго не праканае. :* :Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя. :Хіба ўздымаю <u>пытанне</u> пра артыкул "'''Дзермант'''", да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той "Молат" (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка? :І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03) ::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт "Молата", цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з "Данбасам" -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03) :::<s>тут не поле бітвы, рэпліка схавана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03) :::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03) Дарэчы, а чаму ў артыкуле "Алесь Мікус" выкарыстаны шаблон "навуковец", гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) :Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў? :* :<s>Вікіпедыя не поле бітвы</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03) ::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03) ::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03) :* :Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку "Вітаўты і Вітарты" так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03) ::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03) :::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03) ::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03) : Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03) Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03) :на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03) == Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій == {{закрыта}} Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на "так, выдаліць". Напісанне праз "я" ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз "е", у каталогу НББ няма варыянта праз "я", хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03) == Вандал == {{закрыта}} Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03) == proxy == {{закрыта}} Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03) :трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03) :: Магчыма гэта сцяг "IP block exempt" у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 14:03, 12 снежня 2025 (+03) == Блакіроўка за вандалізм == {{закрыта}} Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03) == Старонкі да хуткага выдалення == Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03) == Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] == {{закрыта}} Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03) == Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц == У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100 Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю. Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба). У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01) : Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03) : БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03) ::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03) :Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую "цытату". Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя "артыкулы" (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03) :::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03) ::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03) ::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03) :::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03) :::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03) У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03) : пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03) == Скарга на адмену праўкі == Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў. Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03) : У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы). : Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»). : У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе. : У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка. : Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання». : Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне. : Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03) ::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны. ::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК] ::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Максім Танк]] == {{закрыта}} Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03) == Пагрозы ад JerzyKundrat == [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03) : У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03) :: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03) :::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03) :::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03) :::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03) : Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг "Заўвагі: reply to JerzyKundrat"? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03) ::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03) :: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова "заўвага" з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == {{закрыта}} Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&diff=5048879&oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03) :вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03) :: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03) :''Усім прывітанне!'' :'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў. :Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''. :<u>'''Прапановы'''</u>: :1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў "лагічных сувязяў", але канкрэтная спасылка. :2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту. :3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці. :4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася. :5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах. :6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны "народнай этымалогіі". Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу "пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч". :''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: > ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''<br>Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на "[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]" ("[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03) [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&diff=5048905&oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03) Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&diff=prev&oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў "у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае", але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра "корань" і "пашыральнік" было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае "даўно абвергнутае", трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта "бяда" такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей "і інш.". Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца "маргінальнай" (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03) : У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань "Сермеж". Сцверджанне, што корань "Сермеж" утвораны ад кораня "Серм" і пашыральніка "еж" - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага "Пракаповіча", што малая Дзвіна ад "дзівіцца" і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае "аналогіі" з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор "Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням". У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03) :І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03) Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную "творчасць" удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab "рака", а ў Тапарова - абъл/объл "яблыка". І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03) :Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы "карані і ўтваральнікі" :) Бо Вы накідваеце '''відавочна "смеццевых" спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, "не ўсё так адназначна". Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было "строга ў духу буквы закону"? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных "адкрыццяў" усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03) : {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03) Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае "этымалогіі" са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (<nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца ("смеццевая крыніца", як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03) :[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія "імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання", як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў "Начы" і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула "вагі" ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД. ::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць. ::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку. ::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках. ::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна "расчляніць" па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы. ::: <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>. :::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз. :::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, "у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана". Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае "прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў". Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза "паведаміць зацікаўленым асобам" парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум ("падазраю, што гэта ён сам і ёсць") і прывесці да балансу. ::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, "пракаціла". На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Праект рашэння === {{закрыта}} Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.<br /><br />Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).<br /><br />Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.<br /><br />Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.<br /><br />Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03) : Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03) :: "Сваім чарадом" усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03) ::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03) : @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03) ::Як паказала практыка, удзельніку @Peisatai абыякава. ::Гісторыя: ::Адносна нядаўна распачалася вайна правак за артыкул [[Вольберавічы]] і [[Янкі]]. З майго боку былі агучаны заўвагі адносна фармуліроўкі тэкстаў і патрабаванне ў пашырэнні крыніц (бо праўкі Peisatai выглядаюць як уласныя даследаванні, пры ўмове, што Peisatai ведае даследчыкаў, на якіх і грунтуецца яго меркаванне, але не запісвае іх ў раздзел Літаратура (артыкулаў). ::Паходжанне назвы Янкі таксама выклікае сумнеў (балцкая версія): аўтар грунтуецца толькі на антрапанімічных версіях паходжання назвы (у свой час я займаўся гэтым артыкулам і дакладна ведаю што тапонім - славянскі, бо паселішча заснавана ўжо пасля асваення славянамі гэтай тэрыторыі). Чаму так напружвае падобная дзейнасць @Peisatai: аўтар не ідзе на кантакт (яго меркаванні грунтуюцца пераважна на лінгвістычным аналізе тапонімаў, ігнаруючы гістарычны кантэкст). Разам з тым, Peisatai не імкнецца пісаць больш дакладна пра сувязь паміж назвай паселішча і версіяй. ::Дайшло да смешнага: як ініцыятары размовы пры "Размовах" артыкула [[Вольберавічы]], я напісаў што праз падобнае, буду вымушаны звяртацца да адміністрацыі, што і раблю зараз. ::Калі ласка, прашу звярнуць увагу на гэта спрэчнае пытанне. Вышэй, у гэтай размове, ужо былі распісаны прыклады таго, як павінны быць распісаны падобныя артыкулы. Нібы падобныя абмеркаванні для Peisatai - пусты гук. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 09:54, 9 мая 2026 (+03) :::Дайшло да смешнага: неяк так атрымалася, што пад час абмеркавання мой асноўны IP - заблакаваны) Гэта пытанне ўжо ў стадыі вырашэння, але здзівіла падобнае супадзенне. Калі ўсё ж такі гэта не супадзенне, то мы маем справу з нейкімі хм ...цікавымі варыянтамі вырашэння такіх пытанняў шляхам кляўз адміністратарам Вікі іншамоўных раздзелаў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:23, 9 мая 2026 (+03) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03) :::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03) ::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03) :::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03) ::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03) :::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03) :выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03) :: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03) :Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03) : Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі: :: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ "Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя". Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру. :: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03) ::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03) Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03) Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік=== З улікам таго, што канфлікт у гэтай тэматыцы [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|цягнецца ўжо амаль год]], настаў час падвесці вынік, які мог бы накіроўваць удзельнікаў у далейшай працы. Гэта не асобны рэгламент і не новае правіла, а падсумаванне таго, як ужо функцыянуе наш праект у межах існых правіл.<br> <br/>Найперш прашу ўдзельнікаў звярнуць увагу на тое, што Вікіпедыя грунтуецца на некалькіх асноўных прынцыпах і правілах, у тым ліку [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:НУДА]] і [[ВП:АК]]. З іх вынікае, што падставай для ўключэння інфармацыі ў Вікіпедыю з’яўляецца яе правяральнасць. Гэта азначае, што чытач павінен мець магчымасць пераканацца, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў іншых крыніцах.<br> <br/>Пажадана, каб гэтыя крыніцы былі як мага больш аўтарытэтнымі. Умоўная іерархія крыніц рухаецца ад рэцэнзаваных навуковых публікацый і профільных даследаванняў да менш спецыялізаваных выданняў, у тым ліку СМІ. Асабліва важна, што крыніцы, якія прайшлі навуковую рэцэнзію або другасны і трацічны аналіз, звычайна маюць большую вагу, чым першасныя крыніцы, дзе інфармацыя можа падавацца без аналізу, інтэрпрэтацыі і экспертнай ацэнкі.<br> <br/>Не менш важна, што Вікіпедыя не з’яўляецца месцам для неапублікаваных фактаў, аргументаў, канцэпцый, сцверджанняў або тэорый. Гэта таксама датычыцца неапублікаванага аналізу або сінтэзу апублікаваных матэрыялаў, калі такі сінтэз вядзе да з’яўлення новых пунктаў гледжання. Гэта рэгулюецца правілам [[ВП:НУДА]].<br> <br/>'''Пра праблему, якая ўзнікла'''<br> <br/>У межах гэтага канфлікту праект сутыкнуўся з праблемай у вельмі складанай тэме этымалогіі. Частка інфармацыі ў артыкулах падавалася [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|або без крыніц, або са спасылкамі на крыніцы, у якіх адпаведнае сцверджанне фактычна не пацвярджалася]]. У [[Адмысловае:GoToComment/c-MoniczFrancisak-20260507112900-Тапаніміка_(раздзел_Назва)|іншых выпадках]] выкарыстоўваліся першасныя крыніцы — метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы, якія утрымлівалі назву аб’екта, але не змяшчалі яе этымалагічнага аналізу.<br> <br/>Такая праца з інфармацыяй прыводзіць да канфліктаў, таму ёсць патрэба яшчэ раз зафіксаваць асноўныя прынцыпы працы з этымалагічнымі звесткамі.<br> <br/>Звесткі пра паходжанне тапонімаў, гідронімаў, айконімаў, антрапонімаў і прозвішчаў могуць размяшчацца ў артыкулах толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. У пытаннях этымалогіі асаблівую вагу маюць профільныя лінгвістычныя, анамастычныя, тапанімічныя і гідранімічныя даследаванні.<br> <br/>Неправяральныя сцверджанні, уласныя высновы ўдзельнікаў, самастойныя рэканструкцыі і спалучэнне розных крыніц для атрымання новай этымалагічнай высновы не дапускаюцца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі.<br> <br/>Паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце. Калі ў крыніцы разбіраецца іншы гідронім, іншы тапонім, іншае прозвішча, агульны корань, фармант, суфікс або моўная мадэль, гэта не дае падставы самастойна пераносіць такую этымалогію на назву, якая ў крыніцы не разглядаецца.<br> <br/>Самастойнае вылучэнне ў назве кораня, асновы, суфікса або фарманта з наступнай этымалагічнай высновай, самастойнае параўнанне назвы з літоўскімі, латышскімі, славянскімі, германскімі або іншымі словамі, прозвішчамі, тапонімамі ці гідронімамі, выснова пра балцкае, славянскае, германскае або іншае паходжанне назвы толькі на падставе сугучнасці, а таксама выкарыстанне крыніцы, у якой разглядаецца адзін аб’ект, як пацвярджэнне этымалогіі іншага аб’екта — усё гэта з’яўляецца ўласным даследаваннем і супярэчыць [[ВП:НУДА]].<br> <br/>Не дазваляецца рабіць спасылку на крыніцу такім чынам, каб у чытача стваралася ўражанне, нібыта ў ёй пацвярджаецца этымалогія канкрэтнай назвы, калі ў рэчаіснасці гэтая назва там не разбіраецца. Такая практыка супярэчыць [[ВП:ПРАВ]].<br> <br/>Метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы і падобныя матэрыялы могуць выкарыстоўвацца для пацвярджэння факту існавання назвы, прозвішча, формы запісу або гістарычнай фіксацыі. Аднак такія крыніцы не могуць выкарыстоўвацца як доказ паходжання назвы, калі самі яны не змяшчаюць этымалагічнага аналізу. Напрыклад, фіксацыя прозвішча ў метрычнай кнізе не з’яўляецца доказам таго, што назва паселішча паходзіць ад гэтага прозвішча або звязаная з ім.<br> <br/>У артыкулах пра населеныя пункты трэба пазбягаць шырокіх этымалагічных разважанняў пра іншыя аб’екты — рэкі, азёры, прозвішчы, асабовыя імёны або іншыя тапонімы, — калі крыніца не звязвае іх непасрэдна з назвай дадзенага населенага пункта. Калі назва паселішча паходзіць ад назвы ракі, возера, прозвішча або асабовага імя, у артыкуле пра паселішча можна пазначыць гэты факт толькі пры наяўнасці крыніцы.<br> <br/>Калі ў надзейных крыніцах існуюць розныя версіі паходжання назвы, у артыкуле могуць быць пададзены некалькі версій. Яны павінны быць атрыбутаваныя: «паводле X», «на думку Y», «Z выводзіў назву ад…». Пры адсутнасці навуковага кансэнсусу фармулёўкі павінны быць асцярожнымі і не катэгарычнымі. Нельга падаваць адну версію як усталяваны факт, калі ў літаратуры яна з’яўляецца толькі гіпотэзай. Краязнаўчыя, папулярызатарскія і непрофільныя крыніцы могуць згадвацца толькі з пазначэннем іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні з профільнай лінгвістычнай літаратурай.<br> <br/>'''Абмежаванне для ўдзельніка Peisatai'''<br> <br/>Асобна прашу ўдзельніка {{u|Peisatai}} звярнуць увагу на выкладзенае вышэй. З улікам працяглага канфлікту і шматлікіх заўваг адносна ўласных даследаванняў, удзельніку Peisatai забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, '''калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект'''.<br> <br/>У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы; выкарыстоўваць першасныя крыніцы як доказ этымалогіі; вяртаць у артыкулы раней аспрэчаныя этымалагічныя фрагменты без папярэдняга абмеркавання.<br> <br/>Калі будзе выяўлена парушэнне гэтага абмежавання, адпаведныя праўкі могуць быць адкачаны. Пры паўторных парушэннях могуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўка.<br> <br/>'''Парадак вырашэння новых спрэчак'''<br> <br/>Гэты фрагмент датычыцца ўсіх удзельнікаў і мае рэкамендацыйны характар. Яго мэта гэта знізіць імавернасць новых канфліктных сітуацый.<br> <br/>Выдаленне або выпраўленне спрэчных этымалагічных фрагментаў павінна рабіцца з кароткім і нейтральным тлумачэннем, напрыклад: «крыніца не разбірае гэты аб’ект», «няма пацвярджэння ў крыніцы», «уласнае даследаванне», «першасная крыніца не пацвярджае этымалогію». Пазбягайце адкату інфармацыі без каментароў, таму што гэта можа выглядаць як вандалізм. <br> <br/>Пры масавым выдаленні пажадана пакідаць паведамленне на старонцы размоў адпаведнага артыкула або ў агульным абмеркаванні, каб пазбегнуць новай вайны правак. Калі фрагмент мае крыніцу, але крыніца сумнеўная або непрофільная, пажадана не пераходзіць да вайны правак, а вынесці пытанне на абмеркаванне. Пры стварэнні тэмы на старонцы размоў лепш пазначаць удзельніка, які ўнёс спрэчную інфармацыю.<br> <br/>'''Пра этычную камунікацыю'''<br> <br/>Асобна нагадваю пра неабходнасць захавання [[ВП:ЭП]]. Усім удзельнікам канфлікту трэба прытрымлівацца ветлівасці і этычных нормаў.<br> <br/>У Вікіпедыі недапушчальныя асабістыя выпады, абразы, ярлыкі кшталту «балтафоб», «жмудаед», «фантазёр», «псіх», «паліцэйскі» і падобныя фармулёўкі. Таксама недапушчальныя намёкі на сувязь удзельніка з рэальнымі асобамі або арганізацыямі, спробы дэананімізацыі і любыя пагрозы. Не варта абмяркоўваць матывы, асобу або магчымую ідэнтычнасць удзельніка замест зместу яго правак, бо гэта не дапамагае працы над артыкуламі і толькі паглыбляе канфлікт.<br> <br/>У першую чаргу гэта датычыцца ўдзельнікаў {{u|Peisatai}} і {{u|Için warum}}. Удзельніку {{u|Için warum}} ужо выносіліся папярэджанні і прымяняліся першыя блакіроўкі за падобны стыль камунікацыі. Аднак гэтае патрабаванне датычыцца ўсіх удзельнікаў без выключэння.<br> <br/>'''Заключэнне'''<br> <br/>Гэты вынік не з’яўляецца рашэннем на карысць балцкіх, славянскіх, германскіх або іншых версій паходжання назваў. Ён датычыцца толькі правяральнасці, недапушчальнасці ўласных даследаванняў, карэктнага выкарыстання крыніц і этычнай камунікацыі паміж удзельнікамі. Гэты вынік не павінен тлумачыцца як заклік да масавай чысткі ўсіх артыкулаў, дзе ёсць этымалагічныя звесткі без крыніц, асабліва калі такая інфармацыя знаходзіцца ў артыкулах ужо шмат гадоў і не выклікала спрэчак. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не трэба даводзіць сітуацыю да абсурду]] і механічна праходзіць па ўсіх падобных артыкулах толькі дзеля выдалення або пазначэння старых фрагментаў. Практычна гэты падыход найперш павінен прымяняцца да артыкулаў, у якіх ужо ўзнікла або ўзнікае спрэчка адносна этымалагічных звестак, якасці крыніц, уласных даследаванняў або карэктнасці падачы розных версій.<br> <br/>У выпадку парушэння гэтых прынцыпаў у адпаведнай тэматыцы прашу пазначаць мяне або звяртацца на старонку [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:00, 10 мая 2026 (+03) :Так разумею, гэты допіс - Вашае асабістае меркаванне. Мяркуючы з ранейшага абмеркавання, паўнамоцтваў пастуляваць такія забароны Вы не маеце. Буду рады, калі мяне ўдакладняць у гэтым іншыя знаўцы тутэйшых правілаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:05, 10 мая 2026 (+03) :: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:20, 10 мая 2026 (+03) ::: Менавіта. І гэта [[ВП:5С1|першы слуп, які трэба выконваць]]: Вікіпедыя — энцыклапедыя, якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. '''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'''. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03) :::: Ну так, натуральна. ''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'', крыніцы ў рукі і працуем. Дасканаласць вітаецца, але не патрабуецца. Раты ніхто і нікому не затыкае, з правіламі не гуляем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 10 мая 2026 (+03) ::::: Я не прашу дасканаласці, я прашу не рабіць уласных даследванняў. Здаецца ўсё відавочна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:43, 10 мая 2026 (+03) :::Патлумачце мне, калі ласка, як чалавек старонні і абазнаны. Якая моц увогуле ў гэтага, распісанага панам М.Д. праекту? Гэта абавязкова для выканання, таму што ён Адміністратар? або гэта яго прыватнае пажаданне? Не разумею з гледзішча размеркавання паўнамоцтваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:22, 10 мая 2026 (+03) :: Гэта не маё асабістае меркаванне, а адміністрацыйнае рашэнне. Як адміністратар, я маю права блакіраваць удзельнікаў за парушэнне лакальных правіл. Паведамленне вышэй — гэта падрабязнае апісанне таго, якія менавіта вашы дзеянні і якім чынам парушаюць правілы. Замест блакіроўкі я дэталёва растлумачыў вам сітуацыю і даў магчымасць далей удзельнічаць у праекце без канфліктаў. Выкананне [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:АК]] і [[ВП:НУДА]] з’яўляецца абавязковым для кожнага ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:22, 10 мая 2026 (+03) :Д'ябал, як заўсёды, у дэталях. Вось, узяць артыкул пра вёску [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]]. Не знайшоў бы я пра тое, што ў 16 стагоддзі там жыў такі "Шень Ухачевіч" (і пазней там ужо згадваецца вёска Шэні) - і назва была б бадай навек зацемленая. З такой забаронай пра гэта ніхто б ніколі не дазнаўся. Разумееце абсурднасць сітуацыі? :А па сутнасці - мусіце браць ''канкрэтныя'' факты і казаць пра парушэнне ''канкрэтных'' правілаў. Згадка прозвішча Клюшч у артыкуле пра Клюшчаны - не бачу тут ніякага парушэння і тым больш ніякага Ўласнага даследавання. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03) :: прозвішча Клюшч існавала? аўтарытэтныя крыніцы ёсць? тады ў чым праблема? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 10 мая 2026 (+03) :: Разумею ваш аргумент, але гэта якраз прыклад таго, што Вікіпедыя не павінна быць месцам для першаснага даследавання. :: Калі вы знайшлі Шэня Ухачэвіча, пазнейшыя згадкі Шаневічаў і бачыце паміж гэтым сувязь з назвай Шані, гэта можа быць цікавай і важнай гіпотэзай. Але спачатку яна павінна быць аформлена і апублікавана як даследаванне па-за Вікіпедыяй: у артыкуле, зборніку, кнізе або іншым прыдатным выданні. Пасля гэтага яе можна будзе выкарыстоўваць у Вікіпедыі як крыніцу. :: У самой Вікіпедыі можна падаваць правяральныя факты: што ў такой крыніцы згаданы такі чалавек, у такой крыніцы — такая назва або прозвішча. Але рабіць з гэтага выснову пра паходжанне назвы або падводзіць чытача да такой высновы без апублікаванай крыніцы — гэта ўжо ўласнае даследаванне. :: Таму праблема не ў тым, што інфармацыя нецікавая або бескарысная. Праблема ў тым, што даследаванне трэба спачатку апублікаваць па-за Вікіпедыяй, а ўжо потым пераносіць яго ў Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:37, 10 мая 2026 (+03) :::Яшчэ раз. Ёсць вёска Клюшчаны. Ёсць прозвішча Клюшч. У раздзеле "Назва" згадваецца: ёсць прозвішча Клюшч. Тут няма высновы, гэта матэрыял і ілюстрацыя. Не лічу гэта Ўласным даследаваннем. Калі б была мова "Клюшчаны паходзяць ад прозвішча Клюшч, якое засведчанае там і там" - тады так, Уласнае даследаванне. Калі фармулёўка гранічна нейтральная, тут няма УД. Адсюль, уся частка у Вашым "праекце", адрасаваная канкрэтна мне, нерэлевантная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:10, 10 мая 2026 (+03) :::: Спадар [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], калі ёсць вёска Клюшчаны, то аб ёй можа быць створаны артыкул, які размяшчае інфармацыю аб вёсцы Клюшчаны. Калі ёсць прозвішча Клюшч і аб ім ёсць публікацыі ў аўтарытэтных другасных крыніцах, то можна стварыць артыкул аб прозвішчы Клюшч. Калі ёсць крыніцы аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны можа быць размешчана інфармацыя аб паходжанні назвы Клюшчаны. Калі крыніц на паходжанне назвы вёскі Клюшчаны няма, то раздзел аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны дадаваць не варта, бо гэта будзе ўласным даследаваннем. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Клюшчаны, то ў артыкул аб вёсцы Клюшчаны можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах гэтай вёскі. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Белагруда, то ў артыкул аб вёсцы Белагруда можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах вёскі Белагруда. Калі ёсць другасныя крыніцы аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, можна дадаць інфармацыю аб гэтай сувязі. Калі няма другасных крыніц аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, не варта пісаць аб прозвішчах вёскі Белагруда, таму што факт звязвання прозвішчаў дзвюх розных вёсак будзе ўласным даследаваннем. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:37, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дадам, што, калі пры тым матэрыялу на асобны артыкул аб прозвішчы Клюшч не стае, то для гэтых звестак можна падабраць адпаведнае месца ў іншым артыкуле. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 06:51, 11 мая 2026 (+03) :::::: Безумоўна, Спадар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]. Галоўнае, каб інфармацыя дадавалася ў адпаведнае месца адпаведнага артыкула. То бок у артыкуле аб вёсцы Белагруда можна згадаць прозвішчы вёскі Белагруда. А яшчэ ў нас ёсць вельмі кароткі артыкул [[Беларускія прозвішчы]], які таксама будзе карысным дапрацоўваць: нават у яго адпаведніках на рускай і ўкраінскай мовах інфармацыі значна болей. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 11:13, 11 мая 2026 (+03) ::::::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], паколькі мы імкнемся дадасканаласці, але дасканаласць не патрабуецца, то сказанае вышэй пажадана, але яно не настолькі ''Галоўнае'', каб можна было пацверджаную аўтарытэтнымі крыніцамі інфармацыю выдаляць, а не пераносіць у больш адпаведнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:25, 11 мая 2026 (+03) :::::Уміляюся з Вашага допісу, стыль такі жаночы-жаночы :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:00, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дзякуй! Я сам лепш і не змог напісаць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03) :Вельмі слушнае рашэнне, якое даўно напрошвалася, бо артыкулы ў энцыклапедыі пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе асабістых "адкрыццяў" удзельнікаў. У мяне толькі адно практычнае пытанне: а хто цяпер будзе выдаляць усе тыя ўласныя даследванні, якія тут за некалькі гадоў панапісваў удзельнік Peisatai? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:48, 11 мая 2026 (+03) :: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC%3APeisatai&diff=5139499&oldid=5139498 Не трэба нічога выдаляць] — ён гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:56, 11 мая 2026 (+03) ::: Новыя ўласныя даследванні не пішам, а старыя хай застаюцца? Мне сэнс такога абмяжавання не зразумелы, якая розніца, калі было напісана УД: сёння, месяц таму ці год, што гэта мяняе? Тым больш, што артыкулы пастаянна рэдагуюцца, перапісваюцца, няма такога, каб нейкая інфармацыя, якая патрапіла ў артыкул, павінна там застацца назаўсёды. Вось, напрыклад, у артыкуле [[Судабле]] ёсць "этымалогія" гэтай назвы і стаяць спасылкі на кнігі Ванагаса і Скарджуса. Насамрэч, ні ў першай, ні ў другой кнізе аб назве Судабле няма ані слова, г. зн. у артыкуле напісана прыкрытая вядомымі імёнамі адсябяціна, фактычна хлусня. І што ж, няхай гэтая хлусня застаецца цяпер ў артыкуле назаўсёды? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:45, 12 мая 2026 (+03) ::::Калега, сэнсоўна будзе вось як. Засноўвай асобную галінку абмеркавання, туды кідай спасылкі на тыя гідранімічныя (не тапанімічныя) артыкулы, дзе табе бачыцца празмерна УД. І будзем іх у публічным фармаце чысціць. Гідраніміка больш хісткая за тапаніміку. І кідай ужо зневажальную і абвінаваўчую рыторыку, усім набрыдла. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:22, 13 мая 2026 (+03) :::::Лепей адразу спісам, і на маёй [[Размовы з удзельнікам:Peisatai|старонцы]] абмеркаванняў. Калі УД празмерна (як для Судабле) - дамаўляемся на выдаленне назоўнага раздзела, тады гукаем Адміністратара, узгадняем. І канец гэтаму ўсяму. (Мова пра гідраніміку). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:39, 13 мая 2026 (+03) :::::: А тое ты сам не ведаешь, што дзе насачыняў, дзе напісаў няпраўду. Проста смешна, спачатку панапісваў усялякага, а потым з барскага пляча: ну, пішы на маю старонку, будзем дамаўляцца... Ды ён проста здзекваецца. На тое ж Судабле, напрыклад, я звяртаў увагу на гэтай старонцы яшчэ ажна год таму. Чаго ж за год так і не выправіў? Зразумела, не для таго гэта ўсё рупліва выдумляў, каб потым дабраахвотна выдаліць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:01, 15 мая 2026 (+03) == Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] == Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03) : {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] == Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) :зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Абарона [[Францыск Скарына]] == {{закрыта}} Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Зрабіць перасылку з абароненага шаблона == {{закрыта}} Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Парушэнне парадку абмеркаванняў == Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03) : Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03) ::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03) ::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03) :::: Вам змяніць абарону да "ўсіх удзельнікаў"? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03) ::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03) :::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) :Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03) ::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03) :::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. :::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03) :::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03) :::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03) ::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03) ::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03) ::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03) ::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03) :::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03) ::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03) :::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03) ::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03) ::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03) :::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) ::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03) === Каментарыі аб выдаленні === Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства. Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе "фэйсбучнасць". Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03) ::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03) ::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) :Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03) ::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03) :::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы "таўстун", адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) ::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03) :::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое "таўстун" у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне. :::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03) == Парушэнне этычных паводзін == За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&diff=5033307&oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03) :Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03) : Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&id=100010783908995 крыніца]): {{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03) : Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03) :Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03) :: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03) :::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што "інтэрнэт-вар'ят" гэта "энцыклапедычны стыль, а не абраза". Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03) ::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03) :::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. <br><br/>Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі "Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў" прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.<br><br/>Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03) ::Удзельнік Lš-k добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03) :::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб "паваяваць" [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03) :::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) ::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.<br><br/>Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] == {{закрыта}} Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03) == [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] == {{закрыта}} Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03) : Тое самае да: :* 12.222.18.2 :* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1 :* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C :* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E : [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] == Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03) == Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму == У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: <code>{| class="plainlinks" id="recentchangestext" style="clear:both; font-size: 85%;" role="presentation"</code><br/> [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] == {{закрыта}} Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Удзельнік Peisatai == {{закрыта}} Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады: * [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты "Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў" прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам. * [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas "кола, акружнасць, замкнёны шлях колам", а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма. * [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца. * [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца. * [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti "плакаць" (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы. * [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя. * [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма. * [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца. * [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма. * [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі. * [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца. * [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва "кладка з бярвенняў на гразкім месцы". * [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі. * [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца. * [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (> rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (> рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма. * [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма. * [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца. * [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як "З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах", ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі. * [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на "Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья". Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле "Славянские названия". * [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца. * [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas "злы; моцны, вялікі". Належыць да шэрагу "злых" гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas "злы; моцны", ežeras "возера", upė "рака")[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма. * [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца. * [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti "хапаць, грабастаць"[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму. * [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву "Lietuvių kalbos žodžių daryba", г. зн. "Словаўтварэнне літоўскай мовы". Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам. * [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма. * [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva "твань у балоце"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (< *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма. * [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца. * [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (< *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца. * [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма. * [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка. * [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols "яблыка", Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе. * [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы. * [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- "поднимать(ся), происходить". * [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў. * [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (> Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (> Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў. * [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā. * [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае. * [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна. * [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна ("форма балт. первоисточника неясна"). * [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (> «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца. ** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03) * [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца. * [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (< Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка. * [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі. * [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма. * [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што "найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...", там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне. * [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца. * [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца. * [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (> Гараднічанка), Гамея (> Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне. * [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы. * [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (> Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма. * [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае. * [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (> «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (> -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае. * [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус "чыгун", тур. чавуш "сяржант, унтэр-афіцэр". ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма. * [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас. * [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма. * [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup. * [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (> Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца. * [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (< Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė. * [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы. * [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (> Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (> Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (> Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (< *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (< *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў Тапарова таксама няма Буліжы). * [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (< *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo. * [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца. * [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (> Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка. * [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца. * [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape "рака").'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns "злы", naiks "страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- "нападаць, накідвацца"[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (> Neckar). Яна вытлумачваецца як "магутная, злая, шпаркая (рака)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца. * [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- "дзяўбсці", які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218). * [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова. * [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts "тоня (месца, дзе ловяць рыбу)"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству. * [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша. * [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка. * [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма "Лунія" звязаная з латышскім luns "твань", літоўскім liūnas "твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць". Далей да літоўскага liaunas "гнуткі, слабы" і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. * [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне. * [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- "праходзіць міма, ісці". Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- "малы", параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- "меньшы", параўн. яшчэ літ. menkas "маленькі, дробны", лат. minus "меней". * [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца. * [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы. * [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (> Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja > Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога. * [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў. * [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты. * [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца. * [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова. * [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў. **{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03) * [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова. * [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. * [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (> Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (< šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (< Ятва < яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца. * [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas "малы", якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем "мазаць" ("намазаны" > "стончаны" > "зменшаны" > "малы")[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.]." Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца. * [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма. * [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца. * [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (> *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага? * [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы. ** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03) * [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.). * [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма. * [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба "здольнасць, уменне" і кірг. кебе "худое ягня". ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: "Матеи Кебовичъ"[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма. * [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца. * [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань "Смол-" у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- "чмель" праз прамежкавую форму "Цмол-"[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе "В поисках единства", і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй. * [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti "ісці"[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка. * [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы. **{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03) * [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае. * [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga. * [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань "крыч" і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення). Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта. * Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03) :У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03) ::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03) ::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам "раць". Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз "д"), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна. ::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад "[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]" (у нас "[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03) ::::прывітанне ўсім. ::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :) ::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто? ::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: "Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-" (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-). ::::падтрымліваю заўвагу Lš-k "калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца". калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны. ::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел "Ліцвінскія імёны", вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак? ::::Максім, "Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць" - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03) :::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам "відавочна", гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж "працу" як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03) ::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы "жмудаед" і "вільнянашыст"? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста "Казіміра Ляхновіча"? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта "германскія" этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст "Ляхновіч", карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці. ::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб. ::::::дарэчы, тэст - "чыя Вільня?" ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03) :::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе "лепшая абарона - гэта нападзенне". У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03) ::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці. ::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо "няпраўда" там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі. ::::"уяўных крыніцаў" таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03) * [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў. Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025 **Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03) *** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|Спадзяюся гэтага хопіць]], каб удзельнік больш не рабіў уласных даследванняў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 10 мая 2026 (+03) == [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай == {{закрыта}} Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + <small>[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]</small>). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03) : {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03) ::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03) :::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03) == Удзельнік UnknownChannel352 == {{закрыта}} : Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03) = Карысныя спасылкі = * [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] anagqmy8gfro7xksmegr735a5llgtid 0 732398 5142076 4703767 2026-05-15T20:33:00Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5142076 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сакольчык}} {{Навуковец}} '''Адам Антонавіч Сакольчык''' ([[1 мая]] [[1896]], [[Вуглы (Мінскі раён)|Вуглы]] Самахвалавіцкай воласці [[Мінскі павет|Мінскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] — [[8 студзеня]] [[1983]], [[Мінск]]) — беларускі бібліёграф. == Біяграфія == Нарадзіўся ў беларускай сялянскай сям’і. Скончыў Самахвалавіцкае двухкласнае вучылішча, [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя|Нясвіжскую настаўніцкую семінарыю]] (1915), 2-ю Маскоўскую пяхотную школу прапаршчыкаў (1916). Удзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай войнах]] на тэрыторыі Украіны і Беларусі, у [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайне]]. У 1925 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «настаўнік геаграфіі і гісторыі сярэдняй школы». Працаваў настаўнікам матэматыкі, гісторыі, геаграфіі, фізічнай культуры, дырэктарам шэрагу школ Мінска. Выкладаў геаграфію на [[Рабфак БДУ|рабфаку]] [[БДУ]], у [[Мінскі медыцынскі інстытут|Мінскім медыцынскім інстытуце]] (1930—1933), [[Вышэйшая камуністычная сельскагаспадарчая школа Беларусі імя У. І. Леніна|Вышэйшай камуністычнай сельскагаспадарчай школе Беларусі]] (1933—1941). Па сумяшчальніцтве працаваў бібліёграфам у [[Дзяржаўная бібліятэка БССР|Дзяржаўнай бібліятэцы БССР імя У. І. Леніна]] (1940). Удзельнік [[ВАВ|Вялікай Айчыннай вайны]] (1941—1945), старшы лейтэнант адміністрацыйнай службы. Ваяваў на [[Калінінскі фронт|Калінінскім]], [[2-і Украінскі фронт|2-м Украінскім]] франтах. Прымаў удзел у вызваленні Украіны, Румыніі, Чэхаславакіі. У 1946—1948 гадах быў загадчыкам [[Кніжная палата БССР|Кніжнай палаты БССР]] пры [[Дзяржаўная бібліятэка БССР імя У. І. Леніна|Дзяржаўнай бібліятэцы БССР імя У. І. Леніна]], пазней загадваў кабінетам і аддзелам беларускай літаратуры і бібліяграфіі (1948—1961), быў галоўным бібліёграфам аддзела (1961—1964). Прымаў актыўны ўдзел у пасляваенным станаўленні бібліятэкі, развіцці бібліяграфіі Беларусі, грамадскім жыцці калектыву. У 1965 годзе выйшаў на пенсію. З 53 гадоў працы, 18 гадоў працаваў у Дзяржаўнай бібліятэцы БССР імя У. І. Леніна. На працы і дома размаўляў па-беларуску. Памёр 8 студзеня 1983 года, пахаваны на могілках пасёлка [[Самахвалавічы (аграгарадок)|Самахвалавічы]]. == Дзейнасць == Суаўтар двух падручнікаў па фізічнай геаграфіі, аўтар пяці прац, суаўтар дзвюх прац па ўніверсальнай і галіновай рэтраспектыўнай бібліяграфіі Беларусі. Тры з шасці сваіх бібліяграфічных прац падрыхтаваў да выдання ўжо на пенсіі, рэгулярна працаваў над імі ў Дзяржаўнай бібліятэцы БССР імя У. І. Леніна. Галоўная праца Адама Сакольчыка — «Дооктябрьская книга на русском языке о Белоруссии», першая ўніверсальная бібліяграфія, прысвечаная мінуламу Беларусі. Фундаментальныя бібліяграфічныя працы Сакольчыка не страцілі актуальнасці як навучальныя дапаможнікі ў бібліятэчных спецыялістаў, выкладчыкаў і студэнтаў. Узнагароджаны медалямі, ганаровымі граматамі [[Міністэрства культуры БССР]], [[Міністэрства культуры СССР]] і дырэкцыі Дзяржаўнай бібліятэкі БССР імя У. І. Леніна. == Працы == * Периодическая печать Белоруссии, 1817—1916 гг.: библиографический указатель = Перыядычны друк Беларусі, 1817—1916 гг.: бібліяграфічны ўказальнік. Мінск, 1960. — 138 л. * Русская дореволюционная книга о Белоруссии (1802—1916 гг.): библиография. Минск, 1964. — 311 с. * Бібліяграфія па гісторыі Беларусі / М. Г. Крэканэ, А. А. Сакольчык. Мінск, 1969. — 437 с. * Асвета ў Беларускай ССР за 50 гадоў Савецкай улады = Просвещение в Белорусской ССР за 50 лет Советской власти / А. А. Сакольчык, [[Юлія Восіпаўна Бібіла|Ю. І. Бібіла]]. Мінск, 1973. — 188 с. * Дооктябрьская книга на русском языке о Белоруссии (1768—1917 гг.). Минск: Б-ка БССР им. В. И. Ленина, 1976. — 426 с. == Літаратура == * Барановский А. Л. Адам Антонович Сакольчик: офицер, педагог, библиограф // Историко-библиографические исследования: сборник научных трудов. Вып. 14. СПб., 2021. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130314}} * https://www.nlb.by/by/news/partrety-gistoryya-bibliyateki-asobakh/vyadomy-belaruski-bibliyegraf-adam-antonavich-sakolchyk/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218125510/https://www.nlb.by/by/news/partrety-gistoryya-bibliyateki-asobakh/vyadomy-belaruski-bibliyegraf-adam-antonavich-sakolchyk/ |date=18 лютага 2023 }} * https://www.nlb.by/content/o-biblioteke/izvestnye-imena/vydayushchiysya-bibliograf-xx-veka-a-a-sakolchik-k/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218124008/https://www.nlb.by/content/o-biblioteke/izvestnye-imena/vydayushchiysya-bibliograf-xx-veka-a-a-sakolchik-k/ |date=18 лютага 2023 }} * [https://ria1914.info/index.php/Сакольчик%20Адам%20Антонович Сакольчик, Адам Антонович] в проекте Офицеры РИА {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Сакольчык Адам Антонавіч}} [[Катэгорыя:Бібліёграфы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскім раёне]] n5xzn7seuegelqd36z68uwu5maif6sm 10 738638 5142317 5138044 2026-05-16T11:12:35Z JerzyKundrat 174 5142317 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Максім Танк}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Айны}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0213 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Курапаты}} |0216 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Нерон}} |0228 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1920: пакінуў пасаду старшыні Рады народных міністраў БНР.--> |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0303 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--1067: бітва на Нямізе, першая згадка пра Менеск (Мінск)--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}} |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}} |0528 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0529 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Ціроль}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень смерці--> |0703 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Чэрокі}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0723 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0730 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--дата смерці--> |0814 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Руны}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0830 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} |0831 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--2012, прэм’ера--> <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0903 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}} |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера «Рэквіема» адбылася 1 кастрычніка 1998 года ў Вялікім тэатры Варшавы--> |1002 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1015 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--1997: старт праекта даследванняў Сатурна і Тытана — Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1023 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1920: яго войскі пачалі ваенныя дзеянні супраць Чырвонай Арміі--> |1026 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны верш М.Краўцова «Ваяцкі марш», музыку гімна напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1115 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1991: Вярхоўны Савет Беларусі зацвердзіў палажэнне аб дзяржаўным сцягу--> |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1227 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--1949: Каралева Нідэрландаў прызнала суверэнітэт Інданезіі--> |1228 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> 19zduzq7unm82nl3t4n2l8o3v7ack8z 5142322 5142317 2026-05-16T11:24:20Z JerzyKundrat 174 5142322 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Максім Танк}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Айны}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0213 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Курапаты}} |0216 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Нерон}} |0228 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1920: пакінуў пасаду старшыні Рады народных міністраў БНР.--> |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0303 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--1067: бітва на Нямізе, першая згадка пра Менеск (Мінск)--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}} |0528 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0529 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Ціроль}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень смерці--> |0703 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Чэрокі}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0723 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0730 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--дата смерці--> |0814 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Руны}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0830 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} |0831 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--2012, прэм’ера--> <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0903 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}} |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера «Рэквіема» адбылася 1 кастрычніка 1998 года ў Вялікім тэатры Варшавы--> |1002 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1015 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--1997: старт праекта даследванняў Сатурна і Тытана — Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1023 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны верш М.Краўцова «Ваяцкі марш», музыку гімна напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1115 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1991: Вярхоўны Савет Беларусі зацвердзіў палажэнне аб дзяржаўным сцягу--> |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1227 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--1949: Каралева Нідэрландаў прызнала суверэнітэт Інданезіі--> |1228 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> cvjbpf6aktnc6cacuf43p320p3xw8bd 5142334 5142322 2026-05-16T11:37:19Z JerzyKundrat 174 5142334 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Максім Танк}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Айны}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0213 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Курапаты}} |0216 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Нерон}} |0228 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1920: пакінуў пасаду старшыні Рады народных міністраў БНР.--> |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0303 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--1067: бітва на Нямізе, першая згадка пра Менеск (Мінск)--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}} |0528 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0529 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Ціроль}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень смерці--> |0703 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Чэрокі}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0723 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0730 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--дата смерці--> |0814 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Руны}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}} |0830 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} |0831 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--2012, прэм’ера--> <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0903 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}} |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера «Рэквіема» адбылася 1 кастрычніка 1998 года ў Вялікім тэатры Варшавы--> |1002 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1015 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--1997: старт праекта даследванняў Сатурна і Тытана — Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1023 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны верш М.Краўцова «Ваяцкі марш», музыку гімна напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1115 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1991: Вярхоўны Савет Беларусі зацвердзіў палажэнне аб дзяржаўным сцягу--> |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1227 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--1949: Каралева Нідэрландаў прызнала суверэнітэт Інданезіі--> |1228 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> rc6afg3srnz4grodtplaxl1gnn3cipw 5142341 5142334 2026-05-16T11:49:39Z JerzyKundrat 174 5142341 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Айны}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0213 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Курапаты}} |0216 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Нерон}} |0228 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1920: пакінуў пасаду старшыні Рады народных міністраў БНР.--> |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0303 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--1067: бітва на Нямізе, першая згадка пра Менеск (Мінск)--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}} |0528 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0529 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Ціроль}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень смерці--> |0703 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Чэрокі}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0723 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Марк Аўрэлій Кар}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0730 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--дата смерці--> |0814 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Руны}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}} |0830 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} |0831 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--2012, прэм’ера--> <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0903 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}} |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера «Рэквіема» адбылася 1 кастрычніка 1998 года ў Вялікім тэатры Варшавы--> |1002 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1015 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--1997: старт праекта даследванняў Сатурна і Тытана — Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1023 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны верш М.Краўцова «Ваяцкі марш», музыку гімна напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1115 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1991: Вярхоўны Савет Беларусі зацвердзіў палажэнне аб дзяржаўным сцягу--> |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1227 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--1949: Каралева Нідэрландаў прызнала суверэнітэт Інданезіі--> |1228 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> dyq4jxteqqp0jp5a1akmi2493y447dt 0 739969 5142191 4504264 2026-05-16T03:51:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142191 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Уладзіслаў I|тып=імя}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Уладзіслаў I | арыгінал імя = {{lang-cs|Vladislav I.}} | выява = VladislavI.JPG | шырыня = 280px | апісанне выявы = | пасада = [[Князь чэшскі]] | герб = Erb Přemyslovců.png | шырыня герба = 90px | перыядпачатак = [[1109]] | перыядканец = [[1117]] | папярэднік = [[Святаполк Оламаўцкі]] | пераемнік = [[Баржывой II]] | пасада_2 = [[Князь чэшскі]] | парадак_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = [[1120]] | перыядканец_2 = [[1125]] | папярэднік_2 = [[Баржывой II]] | пераемнік_2 = [[Сабеслаў I]] | пасада_3 = [[Князь оламаўцкі]] | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = [[1110]] | перыядканец_3 = [[1113]] | папярэднік_3 = [[Ота II (князь оламаўцкі)|Ота II Чорны]] | пераемнік_3 = [[Ота II (князь оламаўцкі)|Ота II Чорны]] | пасада_4 = [[Князь Брненскі]] | парадак_4 = | пад імем_4 = | сцяг_4 = | перыядпачатак_4 = [[1113]] | перыядканец_4 = [[1115]] | папярэднік_4 = [[Ольдржых (князь брненскі)|Ольдржых]] | пераемнік_4 = [[Сабеслаў I]] | дата нараджэння = каля [[1070]] | месца нараджэння = | дата смерці = 12.4.1125 | месца смерці = | пахаваны = | род = [[Пржэмысловічы]] | бацька = [[Ураціслаў II]] | маці = [[Святаслава Польская]] | жонка = [[Рыкса фон Берг]] | дзеці = ''сыны'': [[Уладзіслаў II (князь чэшскі)|Уладзіслаў II]], [[Дэпальт I]], [[Індржых Чэшскі|Генрых (Індржых)]] <br />''дачка'': [[Сватава Чэшская]] | аўтограф = }} '''Уладзіслаў I''' ({{lang-cs|Vladislav I.}}; каля [[1070]] — {{Дата смерці|12|4|1125}}) — [[князь чэшскі]] ў 1109—1117 і ў 1120—1125 гадах, князь оламаўцкі ў 1110—1113 гадах, [[князь брненскі]] ў 1113—1115 гадах, з роду [[Пржэмыславічы|Пржэмыславічаў]]. Уладзіслаў I быў трэцім сынам чэшскага караля [[Ураціслаў II|Ураціслава II]] ад трэцяга шлюбу са [[Святаслава Польская|Святаславай (Сватавай) Польскай]]. == Біяграфія == Пасля смерці бацькі і старэйшага брата, [[Бржэціслаў II Малодшы|Бржэціслава II]], Уладзіслаў павінен быў змагацца за ўладу ў Чэхіі. У 1109 годзе, пасля забойства князя [[Святаполк Оламаўцкі|Святаполка]], на чэшскі прастол з’явілася некалькі прэтэндэнтаў: [[оламаўцкі князь]] [[Ота II (князь оламаўцкі)|Ота Чорны]] (брат Святаполка), а таксама двое сыноў Ураціслава II — Уладзіслаў і [[Баржывой II|Баржывой]]. Для вырашэння спрэчкі чэшская знаць звярнулася да [[імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха V]], які зацвердзіў князем Уладзіслава. Ота Оламаўцкі прызнаў выбар імператара<ref>{{кніга|аўтар=Томек В.|загаловак=История Чешского королевства|старонкі=110}}</ref>. Аднак Баржывой, брат Уладзіслава, не супакоіўся. Скарыстаўшыся тым, што Уладзіславаў адбыў з Чэхіі ў [[Бамберг]], да двара імператара, у саюзе з [[Віпрэхт фон Гройч|Віпрэхтам II Гройцкім]], які паслаў на дапамогу да Баржывоя свайго сына [[Віпрэхт III фон Гройч|Віпрэхта III]], захапіў Пражскі замак. У выніку разгарэлася міжусобная вайна, у якой на бок Уладзіслава стаў Ота Оламаўцкі. Вайну спыніла толькі ўмяшанне імператара Генрыха V, які прыбыў у Чэхію, каб вырашыць спрэчку. Імператар загадаў схапіць Баржывоя і Віпрэхта III, кінуўшы іх у замак [[Хамерштэйн (замак)|Хамерштэйн]] на [[Рэйн]]е<ref>{{кніга|аўтар=Томек В.|загаловак=История Чешского королевства|старонкі=111}}</ref>. Пасля паланення Баржывоя яго прыхільнікі высунулі новага прэтэндэнта на чэшскі прастол, якім стаў малодшы з сыноў Ураціслава II — [[Сабеслаў I|Сабеслаў]], які жыў у Польшчы. Сабе на дапамогу Сабеслаў у 1110 годзе прызваў [[князь Польшчы|польскага князя]] [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава III Крывавустага]]. Палякі, якія ўварваліся ў Чэхію, разбілі армію Уладзіслава на рацэ Труціне. Але неўзабаве Баляслаў заключыў мір з Уладзіславам і вярнуўся ў Польшчу. Паводле ўмоў міру Сабеслаў змог вярнуцца ў Чэхію, дзе атрымаў у 1111 годзе ў якасці ўдзела Жацецка<ref name="Tomek112">{{кніга|аўтар=Томек В.|загаловак=История Чешского королевства|старонкі=112—113}}</ref>. Аднак у 1113 Сабеслаў ізноў пасварыўся з Уладзіславам і бег у Польшчу. Набраўшы армію, ён уварваўся ў Чэхію, але асаблівых поспехаў не дамогся і быў вымушаны адступіць. Пазней ён памірыўся з Уладзіславам, атрымаўшы ад таго ва ўдзел [[Зноемскае княства]], а ў 1115 годзе — яшчэ і [[Брненскае княства]]<ref name="Tomek112" />. Каля 1110 года Уладзіслаў I ажаніўся з [[Рыкса фон Берг|Рыксай фон Берг]], дачкой графа [[Генрых I фон Берг|Генрыха фон Берг-Шэлклінген]]. Неўзабаве з [[Саламея фон Берг|Саламеяй фон Берг]], сястрой Рыксы, ажаніўся Баляслаў III Крывавусты, парадніўшыся з Уладзіславам. У 1114 годзе Уладзіслаў быў прыняты пры двары імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі, дзе атрымаў званне імператарскага [[обер-шэнк]]а. У 1117 годзе Уладзіслаў быў вымушаны перадаць чэшскі прастол свайму брату Баржывою, якога падтрымліваў [[маркграф Аўстрыі|аўстрыйскі маркграф]] [[Леапольд III (маркграф Аўстрыі)|Леапольд III]], на сястры якога быў жанаты Баржывой. Пад кіраваннем Уладзіслава засталіся толькі заэльбскія ўладанні<ref name="Tomek112" />. Аднак ужо ў 1120 годзе Уладзіслаў ізноў вярнуў сабе княжацкі прастол, а Баржывой адправіўся ў выгнанне, дзе і памёр у 1124 годзе. Таксама ў выгнанне адправіўся і Сабеслаў. У 1121 годзе Уладзіслаў загадаў аднавіць разбураны ў пачатку XII стагоддзя замак [[Дона]]. У апошнія гады кіравання Уладзіславаў сур’ёзна захварэў і зрабіў спадчыннікам свайго вернага саюзніка, князя оламаўцкага Ота Чорнага. Аднак гэта не задавольвала Сабеслава, які ў 1125 годзе вярнуўся ў Чэхію. У выніку Сватава, маці Уладзіслава і Сабеслава, памірыла братоў, пасля чаго Уладзіславаў прызнаў сваім спадчыннікам Сабеслава<ref name="Tomek113">{{кніга|аўтар=Томек В.|загаловак=История Чешского королевства|старонкі=113—114}}</ref>. Уладзіслаў памёр 12 красавіка 1125 года і быў пахаваны ў царкве Святой Марыі ў Празе. Яго спадчыннікам стаў Сабеслаў, правы якога паспрабаваў аспрэчыць Ота Чорны, які з’ехаў у Маравію<ref name="Tomek113" />. == Сям’я == Каля 1110 года ажаніўся з '''[[Рыкса фон Берг|Рыксай фон Берг]]''' (каля 1095 — 27 верасня 1125), дачкой [[Генрых I фон Берг|Генрыха I фон Берг]] і Адэльгейды фон Мохенталь. Дзеці: * '''[[Уладзіслаў II (князь чэшскі)|Уладзіслаў II]]''' (каля 1110 — 18 студзеня 1174), князь чэшскі 1140—1158, кароль Чэхіі 1158—1173 * '''[[Дэпальт I]]''' (пам. 14/15 жніўня 1167), князь Маравіі ў [[Емніцы]], родапачынальнік дынастыі [[Дэпальцічы|Дэпальцічаў]] * '''[[Індржых Чэшскі|Генрых (Індржых)]]''' (пам. пасля 1169) * '''[[Сватава Чэшская]] (Ліўтгарда)''' (пам. 19 лютага пасля 1126); муж: '''[[Фрыдрых IV фон Дысен]]''' (пам. 11 красавіка 1148), фогт [[Рэгенсбург]]а {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Владислав, владетели Чехии}} * {{кніга|аўтар=[[Вацлаў Уладзівай Томек|Томек В.]]|загаловак=История Чешского королевства|спасылка=http://new.runivers.ru/lib/book3099/9764/|адказны=Пер. с чешск. под редакцией В. Яковлева|месца={{СПб}}|выдавецтва=Издание книгопродавца С. В. Звонарева|год=1868|старонак=843|archive-date=26 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226182603/https://new.runivers.ru/lib/book3099/9764/}} == Спасылкі == * {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/BOHEMIA.htm#VladislavIdied1125 |title= KINGS of BOHEMIA 915—1197 (PŘEMYSLID)|accessdate=2011-12-13}} * {{cite web|url=http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/premysliden_herzoege_von_boehmen_maehren/vladislav_1_herzog_von_boehmen_1125/vladislav_1_herzog_von_boehmen_+_1125.html|title=Vladislav I. Herzog von Böhmen|publisher=Mittelalterliche Genealogie im Deutschen Reich bis zum Ende der Staufer|accessdate=2011-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070219194551/http://www.genealogie-mittelalter.de/premysliden_herzoege_von_boehmen_maehren/vladislav_1_herzog_von_boehmen_1125/vladislav_1_herzog_von_boehmen_+_1125.html|archivedate=2007-02-19}} {{продкі}} {{Князі і каралі Чэхіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі чэшскія]] [[Катэгорыя:Пржэмысловічы]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Князі оламаўцкія]] [[Катэгорыя:Князі брненскія]] [[Катэгорыя:Манархі, якія адракліся ад прастола]] pxw6pnpeti2ieujb4q7gg6215i72cwx 0 741490 5142302 4822694 2026-05-16T10:45:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142302 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Учэчы Сандэй''' (нар. {{ДН|9|9|1994}}, [[Порт-Харкорт]], [[Нігерыя]]) — нігерыйская [[футбаліст]]ка, [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Нігерыі па футболе|Нігерыі]]. == Клубная кар’ера == Удзельнічала з чэмпіянаце свету за Нігерыю ў 2011 годзе, таксама прымала ўдзел у чэмпіянаце свету да 20 гадоў у 2010 і 2014 гадах. Гуляла за «[[ЖФК Рыверз Энджэлз|Рыверз Энджэлз]]» у сваёй роднай краіне Нігерыі, «[[ЖФК Нойнкірх|Нойнкірх]]» у [[Швейцарыя|Швейцарыі]], «[[ЖФК Мінск|Мінск]]» у [[Беларусь|Беларусі]], «Інчхон Даекё» ў [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]]. У верасні 2019 года з [[Данія|датскім]] «[[ЖФК Норшэланам|Норшэланам]]». У 2015 годзе калі гуляла за «Мінск», правяла чатыры матчы ў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА сярод жанчын|Лізе чэмпіёнаў]], у якіх забіла 7 галоў<ref>{{Cite web |url=https://kvindeliga.dk/nyheder/2019/september/fc-nordsjaelland-henter-nigeriansk-landsholdsspiller/ |title=FC Nordsjælland henter offensiv forstærkning. Uchechi Sunday spiller i Farum resten af efteråret. |access-date=17 чэрвеня 2023 |archive-date=17 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230617195416/https://kvindeliga.dk/nyheder/2019/september/fc-nordsjaelland-henter-nigeriansk-landsholdsspiller/ |url-status=dead }}</ref>. == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Зл}} [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Чэмпіёнка Беларусі]]: [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Уладальніца [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2015|2015]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Уладальніца [[Жаночы Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]]: [[Жаночы Суперкубак Беларусі па футболе 2019|2019]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сандэй Учэчы}} [[Катэгорыя:Футбалісткі Нігерыі]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Рыверз Энджэлз]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Норшэлан]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Нойнкірх]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Нодзіма Стэла Канагава Сагаміхара]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Аташэхір Беледыеспор]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Нігерыі па футболе]] [[Катэгорыя:Футбалісткі на чэмпіянаце свету 2011]] fym59fe2zu1usrw0ghtuxgob4vf95dv 0 743835 5142152 4539029 2026-05-16T00:25:58Z Pabojnia 135280 афармленне 5142152 wikitext text/x-wiki {{Кінафестываль | назва = 25-ы [[Венецыянскі кінафестываль]] | дата = [[27 жніўня|27.08]]—[[10 верасня|10.09]].[[1964]] | месца = [[Венецыя]], [[Італія]] | старшыня = | папярэдні = [[Венецыянскі кінафестываль 1963|24-ы]] | наступны = [[Венецыянскі кінафестываль 1965|26-ы]] }} '''25-ы [[Венецыянскі кінафестываль]]''' праходзіў з [[27 жніўня]] па [[10 верасня]] [[1964]] года. Галоўную ўзнагароду кінафестывалю — [[Залаты леў|Залатога льва]] — атрымаў фільм «{{нп5|Чырвоная пустыня||en|Red Desert (film)}}» рэжысёра [[Мікеланджэла Антаніёні]]. == Лаўрэаты == {|class="wikitable" style="text-align:left;" |- !Узнагарода !Лаўрэат |- |[[Залаты леў]] |«{{нп5|Чырвоная пустыня||en|Red Desert (film)}}» (рэж. [[Мікеланджэла Антаніёні]]) |- |rowspan="2"|[[Гран-пры журы (Венецыянскі кінафестываль)|Спецыяльны прыз журы]] |«[[Гамлет (фільм, 1964)|Гамлет]]» (рэж. [[Рыгор Міхайлавіч Козінцаў|Рыгор Козінцаў]]) |- |«{{нп5|Евангелле паводле Мацвея (фільм)|Евангелле паводле Мацвея|en|The Gospel According to St. Matthew (film)}}» (рэж. [[П’ер Паала Пазаліні]]) |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Венецыянскі кінафестываль}} [[Катэгорыя:Венецыянскі кінафестываль]] [[Катэгорыя:Кінафестывалі 1964 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 1964 года]] [[Катэгорыя:Верасень 1964 года]] [[Катэгорыя:1964 год у Італіі]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Венецыі]] 9hjwbfvu1jry01ilk2igy4cyjwf7v8o 0 751439 5142162 5011091 2026-05-16T00:34:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142162 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Уладзімір Міхайлавіч Крысевіч''' (нар. {{ДН|26|5|1991}}, [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Цэнтравы. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Вырас у спартыўнай сям’і: * Дзед, Уладзімір Сцяпанавіч Крысевіч (нар. 1938) — беларускі баскетбаліст, капітан мінскага [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]] 1960—1970-х гадоў<ref>[https://vk.com/wall-37682625_16690 Сегодня, 21 марта, свое 85-летие отмечает мастер спорта СССР Владимир Степанович Крисевич]</ref><ref>[https://pressball.by/blog/pressball/102726/ ЗОЛОТАЯ ГВАРДИЯ. ВЛАДИМИР КРИСЕВИЧ. ДВУХМЕТРОВЫХ ИГРОКОВ ДЛЯ РТИ ИСКАЛИ ЧЕРЕЗ ГАЗЕТУ]</ref>. * Цётка, [[Галіна Уладзіміраўна Савіцкая|Галіна Уладзіміраўна Крысевіч-Савіцкая]] (нар. 1961) — беларуская баскетбалістка, чэмпіёнка свету-1983. Выхаванец мінскай СДзЮШАР №10. Першы трэнер — Леанід Іванавіч Талкачоў. Навучаўся ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Аляксандравіч Барысаў (трэнер)|Аляксандра Аляксандравіча Барысава]] і [[Валерый Пятровіч Ваўлеў|Валерыя Пятровіча Ваўлева]]<ref>[https://fst.by/downloads/sport/national-teams/2018/basketbol.pdf СПИСОЧНЫЙ СОСТАВ национальной и сборной команд РБ по баскетболу (мужчины) на 2018 год. Национальная команда (переменный состав)]</ref>. Выступаў за клубы Беларусі, Эстоніі, Румыніі, Грузіі, Партугаліі і Балгарыі. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2007), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2008—2009), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2010—2011) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (2017—2018) зборную Беларусі. == Кар’ера == * 2006—2007 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР-РЦАР (Мінск)]] * 2007—2009 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]] * 2009—2011 — [[Віталюр-РДВАР|Віталюр-РДВАР (Мінск)]] * 2011—2012 — [[Цмокі-Мінск-2|Мінск-2006-2]] * 2011—2012 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск-2006]] (''у Адзінай Лізе ВТБ'') * 2012—2013 — [[Цмокі-Мінск-2]] * 2012—2013 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] (''у Адзінай Лізе ВТБ'') * 2013—2014 — Пярну (Эстонія) * 2014—2015 — [[Клуж-Напока (баскетбольны клуб)|Універсітэт (Клуж-Напока, Румынія)]] * 2015—2016 — Акадэмія (Тбілісі, Грузія) * 2016—2017 — Галітос Барэйру (Барэйру, Партугалія) * 2017 — [[БДЭУ-ГрандПрынт|БДЭУ-ГрандПрынт (Мінск)]] * 2017—2018 — Спартак (Плевен, Балгарыя) * 2019 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (Віцебск)]] * 2019—2020 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] == Дасягненні == * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2011/2012]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://bgbasket.com/en/go/player.php?id=6316 Uladzimir Krysevich] * [https://www.playmakerstats.com/player/uladzimir-krysevich/780029?epoca_id=146 Uladzimir Krysevich] * [https://basketball.realgm.com/player/Vladimir-Krysevich/Summary/39114 Vladimir Krysevich] * [https://by.tribuna.com/be/blogs/drovosek/1250396/ «Сдохнуть хотелось, когда надурили с деньгами в Румынии». Как белорус играет в баскетбол и смотрит мир ]{{Недаступная спасылка}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2009}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2010}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2011}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Крысевіч Уладзімір Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Спартака» Плевен (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Пярну» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-18]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] hec2p4dcpzaftryhnt9t4g1a20pl70q 100 753274 5141922 5140802 2026-05-15T15:51:14Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5141922 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Дняпроўскі праезд (Мінск)|2026-05-15T12:04:38Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Дняпроўская вуліца (Мінск)|2026-05-12T08:25:23Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Мавінга|2026-05-10T03:05:30Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Стары горад (Аль-Ула)|2026-05-09T22:41:18Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Вуліца Лазарава (Мінск)|2026-05-09T09:46:35Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вахравар|2026-05-08T13:16:32Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Аль-Ула|2026-05-06T23:41:46Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Грэна|2026-05-05T12:01:58Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Фобарг|2026-05-05T11:55:09Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Свенбарг|2026-05-05T11:50:33Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Берынген (Бельгія)|2026-05-04T09:36:26Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Аўдэнардэ|2026-05-04T09:23:56Z|Rymchonak}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> s0rh9zhj3v8obsw1ts0xfpw8td3k67e 100 753287 5141920 5141604 2026-05-15T15:50:44Z NirvanaBot 40832 +8 новых 5141920 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Дняпроўскі праезд (Мінск)|2026-05-15T12:04:38Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Іванавіч Санталаў|2026-05-15T08:56:25Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксей Фокін|2026-05-15T07:51:01Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|2026-05-15T05:02:58Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Радамір Врачэвіч|2026-05-15T04:19:49Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксандр Аляксандравіч Верамееў|2026-05-14T21:56:48Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гета ў Празароках|2026-05-14T17:56:40Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Станіслаў Ясюкевіч|2026-05-14T15:08:34Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Павел Аляксандравіч Андрэеў|2026-05-14T11:07:43Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Дзяніс Забалоцін|2026-05-14T07:21:50Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2023/2024 ГК Мяшкоў Брэст|2026-05-14T07:11:17Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Дзень палітвязняў|2026-05-13T14:32:02Z|null}} {{Новы артыкул|Гета ў Плісе|2026-05-13T14:30:07Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Алена Фёдараўна Паўлечка|2026-05-12T20:54:58Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гета ў Тальцы|2026-05-12T19:08:02Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Дняпроўская вуліца (Мінск)|2026-05-12T08:25:23Z|Андрэй 2403 Б}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> k6rnlm29ov1be7lmgomieia85stvz01 0 753628 5142272 4680528 2026-05-16T09:38:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142272 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Усхал-хан''', '''Тагус-Тэмур''' ([[1342]]—[[1388]]) — вялікі хан {{нп3|Паўночная Юань|Паўночнай Юань|ru|Северная Юань}} ([[1378]]—[[1388]]), другі сын мангольскага хана [[Тагон-Тэмур|Тагон-Тэмура]]. == Біяграфія == У 1378 годзе пасля смерці свайго старэйшага брата {{нп3|Білігту-хан|Аюшрыдары|ru|Билигту-хан}} Тагус-Тэмур заняў мангольскі ханскі прастол пад імем Усхал-хана. Працягваў весці ваенныя дзеянні супраць кітайскай імперыі, дамагаючыся аднаўлення дынастыі [[Юань (імперыя)|Юань]]. Усхал-хан сабраў буйныя ваенныя сілы ў Інчане і [[Каракарум (горад)|Каракаруме]], адкуль манголы сталі здзяйсняць новыя напады на бліжэйшыя кітайскія правінцыі. У 1380 годзе мінскі імператар [[Чжу Юаньчжан]] арганізаваў чарговы вялікі ваенны паход у Манголію. Увесну 1380 года кітайская армія пад правадырствам Муіна перасекла стэпы і ўзяла [[Каракарум (горад)|Каракарум]]. У бітве пад сценамі сталіцы манголы пацярпелі поўнае паражэнне. У палон былі ўзятыя тры мангольскія военачальнікі. Каракарум быў цалкам разбураны і назаўсёды пакінуты манголамі. Адсюль кітайцы рушылі і далей, прайшоўшы ўсю Манголію з поўдня на поўнач, аж да паўночных схілаў сучаснага [[Ябланавы хрыбет|Ябланавага хрыбта]]. Мангольскія атрады здзяйснялі набегі на памежныя кітайскія гарады і раёны, рабуючы і забіваючы мясцовае насельніцтва. У 1381 годзе кітайскі імператар арганізаваў новы карны паход у Манголію. У 1381—1382 гадах кітайцы знішчылі апошнія атрады прыхільнікаў [[Юань (імперыя)|Юань]] у даўно адрэзанай і ізаляванай правінцыі [[Юньнань]]. Вайна на поўначы працягвалася з пераменным поспехам, пакуль у 1387 годзе кітайскія войскі не заваявалі [[Ляадунскі паўвостраў|Ляадун]]. У Паўднёва-Усходняй Манголіі і Паўднёвай [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]] ўмацаваўся мангольскі военачальнік [[Нагачу]]. Адтуль мангольскія атрады здзяйснялі сістэматычныя набегі на Ляадун. [[Чжу Юаньчжан]] арганізаваў вялікі ваенны паход супраць Нахачу. Кітайскія военачальнікі заснавалі чатыры новыя крэпасці і змаглі пераканаць мангольскага военачальніка Нагачу добраахвотна здацца. Пасля яго палону вялікая частка яго арміі (200 тысяч чалавек) здалася кітайскім военачальнікам. Увесну 1388 года 150-тысячная кітайская армія пад камандаваннем военачальніка Лань Юя ўварвалася ўглыб Манголіі. Самаго мангольскага хана [[Тагус-Тэмур]]а раптоўна дагналі і разграмілі кітайцы ў [[Бітва пры Буйр-Нууры|бітве пры Буйр-Нууры]]. Падчас уцёкаў у [[Каракарум (горад)|Каракарум]] вялікі мангольскі хан Усхал-хан разам са сваім старэйшым сынам былі забітыя ў баі на рацэ Тол [[Дзарыгту-хан]]ам з роду [[Арыг-буга|Арыг-бугі]], які заключыў саюз з [[Айраты|айратамі]]. Другі сын [[Тагус-Тэмур]]а, яго жонкі і дочкі былі ўзятыя ў палон кітайцамі. У палон было ўзята каля сямідзесяці тысяч манголаў і незлічоная колькасць свойскай жывёлы. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Далай Чулууны''. [http://ua.bookfi.org/book/591158 Монголия в XIII—XIV веках]{{Недаступная спасылка}} * ''Покотилов Д.'' [http://www.runivers.ru/lib/book4282/42893/ История восточных монголов в период династии Мин 1368—1634] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140106041138/http://www.runivers.ru/lib/book4282/42893/ |date=6 студзеня 2014 }} * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Mongol/Dajan_chan/frametext1.htm Сайт «Восточная литература». Монгольские источники о Даян-хане] * [http://www.wirade.ru/history/history_mongolian_empire_part_1.html Сайт «Удел Могултая»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120507235130/http://www.wirade.ru/history/history_mongolian_empire_part_1.html |date=7 мая 2012 }} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манархі, якія загінулі ў баі]] [[Катэгорыя:Постаці Мангольскай імперыі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Паўночнай Юань]] 5ov64o3nvnzonmgzes5h4kb9dhjmpth 0 756230 5141957 5066865 2026-05-15T17:27:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141957 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт|выява=Militares ecuatorianos durante el conflicto armado interno.jpg|загаловак=Эквадорскія вайскоўцы разам з мірнымі жыхарамі, 13 студзеня.|дата=9 студзеня 2024 года ― наш час|месца={{Сцягафікацыя|Эквадор}}|статус=працягваецца|праціўнік1=Улады, сілавікі, грамадзянскія атрады самаабароны|праціўнік2=22 злачынныя групоўкі<ref>[https://ria.ru/20240110/ekvador-1920421469.html Армия Эквадора объявила 22 преступные группировки военной целью]</ref>}}'''Узброены канфлікт у Эквадоры''' — узброены канфлікт, які пачаўся [[9 студзеня]] [[2024]] года ў [[Эквадор]]ы паміж урадам і найбуйнейшай мафіёзнымі групоўкамі. == Перадумовы == Эквадор, пачынаючы з 2018 года, сутыкнуўся з хваляй гвалту. Дзяржава стала крытычна важным пунктам транзіту какаіну, а таму злачынныя групоўкі сталі змагацца за кантроль над маршрутамі наркагандлю і турмамі. У турэмных сутычках загінулі сотні зняволеных<ref name="washingtonpost.com">[https://www.washingtonpost.com/world/2024/01/09/ecuadoran-president-declares-armed-conflict-gunmen-storm-tv-studio/ Ecuadorian president declares armed conflict as gunmen storm TV studio]</ref>. У такіх умовах прайшлі [[Усеагульныя выбары ў Эквадоры (2023)|ўсеагульныя выбары 2023 года]]. За два тыдні да першага тура прэзідэнцкіх выбараў быў забіты кандыдат [[Фернанда Вільявісенсіа]]<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/64d447a19a7947ebebf6ce1e Подозреваемого в убийстве кандидата в президенты Эквадора задержали]</ref>. Астатнія кандыдаты таксама сутыкнуліся з рознымі праявамі злачыннасці — ад стральбы побач з імі да перастрэлак блізу месцаў правядзення мітынгаў<ref>[https://rg.ru/2023/08/19/v-ekvadore-nakanune-vyborov-napali-na-kandidata-v-prezidenty-i-mera-goroda.html В Эквадоре накануне выборов напали на кандидата в президенты и мэра города]</ref>. Перадвыбарчыя кампаніі прыйшлося датэрмінова завяршыць 17 жніўня, а на фінальных мітынгах палітыкі выступалі ў бронекамізэльках і касках<ref>[https://english.elpais.com/international/2023-08-18/ecuador-presidential-campaigning-ends-amid-tight-security-and-bulletproof-vests.html Ecuador presidential campaigning ends amid tight security and bulletproof vests]</ref>. Па паведамленні [[Washington Post|The Washington Post]], аналітыкі разведкі заявілі, што актывізацыя бандытаў у студзені 2024 года магла быць справакаваныя, прынамсі часткова, нядаўнім расследаваннем сувязяў паміж наркагандлярамі, злачыннымі групоўкамі і палітычнымі дзеячамі<ref name="washingtonpost.com"/>. == Ход падзей == [[File:Barricadas en el Hospital Ceibos.jpg|міні|Барыкада ў шпіталі Сейбас падчас атакі баевікоў, 9 студзеня.]] 7 студзеня 2024 года кіраўнік групоўкі «[[Los Choneros]]» [[Хасэ Масіяса Вільямар]] збег з турмы г. [[Гуаякіль]] у дзень свайго запланаванага пераводу ў турму строгага рэжыму<ref name="france24.com">{{Cite web|lang=en|url=https://www.france24.com/en/americas/20240108-ecuador-declares-state-of-emergency-after-narco-boss-escapes-prison|title=Ecuador declares state of emergency after narco boss escapes prison|website=France 24|date=2024-01-08|access-date=2024-01-09}}</ref>. У ноч на 8 студзеня чацвёра паліцэйскіх былі выкрадзеныя ў [[Кіта]] і [[Кеведа (горад)|Кеведа]]<ref name="ap">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/ecuador-gang-leader-prison-violence-los-choneros-1bef48cc79d52a854a63a2f3c64ca4b5|title=A notorious Ecuadorian gang leader vanishes from prison and authorities investigate if he escaped|website=AP|date=8 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108184831/https://apnews.com/article/ecuador-gang-leader-prison-violence-los-choneros-1bef48cc79d52a854a63a2f3c64ca4b5|archive-date=8 January 2024|access-date=9 January 2024|url-status=live}}</ref>. На гэтым фоне 9 студзеня [[Спіс кіраўнікоў Эквадора|прэзідэнт Эквадора]] [[Даніэль Набоа]] падпісаў указ аб аб’яўленні «''[[Надзвычайнае становішча|ўнутранага ўзброенага канфлікту]]''» на тэрыторыі краіны з удзелам некалькіх арганізаваных злачынных і тэрарыстычных груповак<ref>{{Cite web|url=https://x.com/DanielNoboaOk/status/1744815215655387431?s=20|title=Daniel Noboa Azin on X|first=Daniel|last=Noboa|website=X|date=January 9, 2024|access-date=January 9, 2024}}</ref>. Пасля адбылося некалькі турэмных бунтаў<ref name="france24.com"/>. Праз сацыяльныя сеткі зняволеныя сталі распаўсюджваюць відэаролікі, на якіх яны забіваюць турэмшчыкаў, патрабуючы прамога дыялогу з кіраўніком дзяржавы, пры гэтым пагражаючы працягнуць гвалт<ref>{{Cite web|lang=es|url=https://peru21.pe/mundo/america/crisis-en-ecuador-terroristas-asesinan-a-guias-penitenciarios-secuestrados-video-ecuador-asesinato-terrorismo-narcotrafico-guias-penitenciarios-rehenes-daniel-noboa-crisis-en-ecuador-noticia/|title=Crisis en Ecuador: Terroristas asesinan a guías penitenciarios secuestrados {{!}} VIDEO {{!}} ecuador {{!}} asesinato {{!}} terrorismo {{!}} narcotrafico {{!}} guias penitenciarios {{!}} rehenes {{!}} daniel noboa {{!}} crisis en ecuador {{!}} MUNDO|first=NOTICIAS|last=PERU21|website=Peru21|date=2024-01-09|access-date=2024-01-09}}</ref>. У той жа дзень каля 2 гадзін дня па мясцовым часе, узброіўшыся пісталетамі, кулямётамі і дынамітнымі шашкамі, злачынцы ў масках праніклі ў галоўны офіс тэлекампаніі TC Televisión (г. Гуаякіль). У той момант у эфір выходзіла навінавая праграма El noticiero. У студыю ўварваліся 13 баевікоў<ref name=":0"/> і захапілі ўсіх людзей у закладнікі<ref>[https://www.interfax.ru/world/939500 Бандиты захватили столичную телестудию в Эквадоре]</ref>, але пазней іх вызваліў спецназ<ref name=":0">{{Cita web|url=https://www.latimes.com/espanol/internacional/articulo/2024-01-09/ecuador-registra-fuga-de-otro-lider-criminal-en-medio-de-violencia-tras-decreto-estado-de-excepcion|título=Grupo de encapuchados armados irrumpe en directo en canal TC Televisión de Ecuador; hay 13 detenidos|fechaacceso=2024-01-09|apellido=Solano|nombre=Gonzalo|fecha=2024-01-09|sitioweb=Los Angeles Times en Español|idioma=en}}</ref>. Таксама мясцовыя СМІ паведамілі аб стральбе ў гуаякільскім універсітэце<ref name="marca2">{{Cite web|language=en|url=https://www.marca.com/en/lifestyle/world-news/2024/01/09/659db4d422601d9a478b4593.html|title=Ecuador in complete chaos as gunmen take over TV station and terrorize college campus|website=MARCA|date=9 January 2024|access-date=9 January 2024}}</ref>. Акрамя таго, бандыты зладзілі некалькіх нападаў на мірных жыхароў, у тым ліку з прымяненнем выбухоўкі<ref>{{Cite web |url=https://www.ecuavisa.com/noticias/seguridad/quito-saqueos-desmanes-centro-historico-YD6603537 |title=Quito: saqueos y desmanes se reportaron en el Centro Histórico |access-date=11 студзеня 2024 |archive-date=10 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110022102/https://www.ecuavisa.com/noticias/seguridad/quito-saqueos-desmanes-centro-historico-YD6603537 |url-status=dead }}</ref> і [[Кактэйль Молатава|кактэйля Молатава]]<ref>{{Cite web |url=https://www.swissinfo.ch/spa/ecuador-violencia_doce-detenidos-por-hechos-violentos-en-las-ciudades-ecuatorianas-de-esmeraldas-y-atacames/49113890 |title=Doce detenidos por hechos violentos en las ciudades ecuatorianas de Esmeraldas y Atacames |access-date=11 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111012906/https://www.swissinfo.ch/spa/ecuador-violencia_doce-detenidos-por-hechos-violentos-en-las-ciudades-ecuatorianas-de-esmeraldas-y-atacames/49113890 |archive-date=11 студзеня 2024 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.expreso.ec/actualidad/muere-portavoz-narcoticos-anonimos-quemado-vivo-esmeraldas-185438.html Muere portavoz de Narcóticos Anónimos tras ser quemado vivo en Esmeraldas]</ref>. Так, напрыклад, у гандлёвым цэнтры Albán Borja (Гуаякіль) былі застрэленыя два чалавекі<ref>{{Cite news |date=9 January 2024 |title=Situación en Ecuador EN VIVO: últimas noticias sobre la crisis en Guayaquil |url=https://elcomercio.pe/mundo/latinoamerica/canal-10-tc-television-guayaquil-en-vivo-ultimas-noticias-de-la-toma-y-ataque-armado-de-delincuentes-con-fusiles-y-granadas-en-guayaquil-ecuador-universidad-nacional-en-directo-secuestrados-canal-tv-crisis-en-ecuador-transmision-lbposting-noticia/ |access-date=2024-01-09 |newspaper=El Comercio |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110233134/https://elcomercio.pe/mundo/latinoamerica/canal-10-tc-television-guayaquil-en-vivo-ultimas-noticias-de-la-toma-y-ataque-armado-de-delincuentes-con-fusiles-y-granadas-en-guayaquil-ecuador-universidad-nacional-en-directo-secuestrados-canal-tv-crisis-en-ecuador-transmision-lbposting-noticia/ |url-status=live }}</ref>. Пад напады баевікоў трапілі некалькі бальніц<ref>[https://www.primicias.ec/noticias/seguridad/ola-terrorista-guayaquil-ocho-muertos-hospitales-tomados/ Ola de terror en Guayaquil dejó ocho muertos y cinco hospitales atacados]</ref>. 10 студзеня вайскоўцы правялі аперацыю ў г. [[Эсмеральдас (горад)|Эсмеральдас]], знішчыўшы прытулак наркамафіі<ref>[https://www.infobae.com/america/america-latina/2024/01/10/primer-balance-de-las-fuerzas-armadas-de-ecuador-cinco-terroristas-fueron-abatidos-y-hay-329-detenidos/ Primer balance de las Fuerzas Armadas de Ecuador: cinco terroristas fueron abatidos y hay 329 detenidos]</ref>. На наступны дзень баевікі атакавалі начны клуб у Эль-Кока, забіўшы траіх чалавек<ref>[https://www.gazetadopovo.com.br/mundo/ataque-criminoso-realizado-contra-discoteca-no-equador-deixa-tres-mortos-e-11-feridos/|título=Ataque criminoso realizado contra discoteca no Equador deixa três mortos e 11 feridos]</ref>. 13 студзеня члены злачынных груповак вызвалілі 2 захопленых паліцыянтаў<ref>[https://www.metroecuador.com.ec/noticias/2024/01/13/liberan-a-policias-secuestrados-por-terroristas-en-el-oro/ Liberan a policías secuestrados por terroristas en El Oro]</ref>. Тым часам працягваліся выкраданні цывільных асоб<ref>[https://www.eluniverso.com/noticias/seguridad/la-policia-libero-esta-madrugada-a-dos-trabajadores-secuestrados-por-delincuentes-en-trinidad-de-dios-nota/ La Policía liberó esta madrugada a dos trabajadores secuestrados por delincuentes en Trinidad de Dios]</ref>. 17 студзеня ў г. Гуаякіль быў застрэлены пракурор Сесар Суарэс, які кіраваў расследаваннем нападу на тэлестанцыю<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/17/ecuador-prosecutor-cesar-suarez-shot-killed | title=Ecuador prosecutor investigating gang attack on TV station shot and killed | newspaper=The Guardian }}</ref>. На наступны дзень сілавікі пачалі штурм цэнтральнай гарадской турмы<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-68022873 | title=Ecuador security forces launch major prison operation |work=BBC |date=18 January 2024}}</ref>. 21 студзеня паліцыя перашкодзіла бандытам захапіць бальніцу ў Ягуачы, затрымаўшы 68 чалавек<ref>{{cite news |url=https://www.barrons.com/news/dozens-arrested-in-ecuador-after-hospital-assault-15fa122b |title=Dozens Arrested In Ecuador After Hospital Assault |work=Barron’s |date=21 January 2024}}</ref>. 7 лютага ў Нараджале застрэлена Дзіяна Карнера, член Руху грамадзянскай рэвалюцыі<ref>{{Cite web |last=K.G |date=2024-02-08 |title=A manos de sicarios murió Diana Carnero, concejal de Ecuador |url=https://www.vanguardia.com/mundo/a-manos-de-sicarios-murio-diana-carnero-concejal-de-ecuador-DE8574757 |access-date=2024-02-09 |website=www.vanguardia.com |language=es-CO}}</ref>. 23 лютага трое зняволеных збеглі з турмы ў Латакунгу<ref>{{Cite news |date=23 February 2024 |title=Prisoners’ escape from Ecuadorian prison touted as success on day of press visit |url=https://www.laprensalatina.com/prisoners-escape-from-ecuadorian-prison-touted-as-success-on-day-of-press-visit/ |access-date=20 March 2024 |work=La Prensa Latina |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320083349/https://www.laprensalatina.com/prisoners-escape-from-ecuadorian-prison-touted-as-success-on-day-of-press-visit/ |url-status=dead }}</ref>, якую нядаўна адбілі сілавікі ў баевікоў мафіі<ref>{{Cite news |last=Mella |first=Carolina |date=24 February 2024 |title=Ecuador’s failed attempt to follow El Salvador’s model for prisons: Escapes and gang control continue |url=https://english.elpais.com/international/2024-02-24/ecuadors-failed-attempt-to-follow-el-salvadors-model-for-prisons-escapes-and-gang-control-continue.html |access-date=20 March 2024 |work=El País English}}</ref>. 8 сакавіка прэзідэнт падоўжыў надзвычайнае становішча на трыццаць дзён. Пры гэтым адзначалася станоўначая дынаміка: колькасць забойстваў скарацілася ўдвая з 24 забойстваў у дзень да 12, было арыштавана больш за 11 700 чалавек<ref>{{Cite web |date=2024-03-08 |title=Ecuador extends its state of emergency by 30 days |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ecuador-extends-state-emergency-30-days-rcna142431 |access-date=2024-03-21 |website=NBC News |language=en}}</ref>. 24 сакавіка бандыты забілі мэра Сан-Вісэнтэ Брыджыт Гарсію і яе супрацоўніка<ref name="dead_mayor">{{Cite web |last=Mella |first=Carolina |date=2024-03-25 |title=Asesinada a tiros una alcaldesa en Ecuador |url=https://elpais.com/america/2024-03-25/asesinada-a-tiros-una-alcaldesa-en-ecuador.html |access-date=2024-03-25 |website=El País América |language=es}}</ref>. 28 сакавіка трое зняволеных былі забітыя і яшчэ шасцёра атрымалі раненні ў выніку бунту ў турме № 8 у г. Гуаякіль<ref>{{Cite web |date=28 March 2024 |title=Ecuador Prison Riot Leaves 3 Dead, 6 Injured |url=https://www.voanews.com/a/ecuador-prison-riot-leaves-3-dead-6-injured-/7548320.html |access-date=1 April 2024 |website=VOA |language=en}}</ref>. 29 сакавіка ў правінцыі Манабі былі выкрадзеныя адзінаццаць чалавек. Пяцёра з іх пазней былі знойдзены забітымі, а астатнія шасцёра, уключаючы пецярых дзяцей, былі вызваленыя. 31 сакавіка дзевяць чалавек былі забітыя і яшчэ дзесяць атрымалі раненні пасля таго, як баевікі адкрылі агонь па групе людзей на пешаходнай вуліцы ў сталічным раёне Гуасмо<ref name="guasmo">{{Cite web |date=1 April 2024 |title=Gunmen in Ecuador kill 9, injure 10 others in attack in coastal city of Guayaquil as violence surges |url=https://apnews.com/article/ecuador-violence-shootings-82895468cbeafd6246a59840a35741cd |access-date=1 April 2024 |website=AP News |language=en}}</ref>. 17 красавіка быў застрэлены Хасэ Санчэс, мэр горада Каміла-Понсэ-Энрыкес ([[Асуай (правінцыя)|правінцыя Асуай]]), а 19 красавіка — Хорхе Мальданада, мэр горада Партавела ([[Эль-Ора (правінцыя)|правінцыя Эль-Ора]])<ref>{{Cite web |date=20 April 2024 |title=Second Ecuadoran Mayor Killed Ahead Of Anti-crime Referendum: Police |url=https://www.barrons.com/news/second-ecuadoran-mayor-killed-ahead-of-anti-crime-referendum-police-3e19c02a |access-date=20 April 2024 |website=Barron's |language=en}}</ref>. 22 красавіка каля рэзідэнцыі Дыяны Салазар у Кіта знойдзена расчлянёнае цела ў мяшку было знойдзена<ref>{{Cite web |date=2024-04-22 |title=Dos cuerpos desmembrados fueron hallados en el norte de Quito |url=https://www.eluniverso.com/noticias/seguridad/quito-cuerpos-desmembrados-fiscalia-general-del-estado-nota/ |access-date=2024-06-07 |website=El Universo |language=es}}</ref>. Ахвярай быў 19-гадовы венесуэлец<ref>{{Cite web |title=La historia del joven de 19 años que desmembraron para amenazar a la fiscal Salazar |url=https://www.extra.ec/noticia/actualidad/diana-salazar-amenaza-historia-joven-desmembrado-103491.html |access-date=2024-06-07 |website=www.extra.ec}}</ref>. 11 мая восем чалавек забітыя баевікамі ў выніку атакі на бар у Чэнду<ref>{{Cite web |date=12 May 2024 |title=8 people were killed in a shooting attack at a bar in Ecuador, local police say |url=https://apnews.com/article/ecuador-bar-shooting-violence-gangs-734528e27f04cc6beac88d26876fb050 |access-date=12 May 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref>. 2 чэрвеня Крысціян Ньета, намеснік дэпутата Заканадаўчага сходу Монікі Саласар, разам са сваёй жонкай Ніколь Бургас і мінакам былі забітыя ў цырку ў Мантэ, правінцыя Манабі<ref>{{Cite web |date=2024-06-03 |title=Ecuador: asambleísta y su esposa mueren en un ataque armado en un circo |url=https://www.vozdeamerica.com/a/ecuador-asambleista-su-esposa-mueren-ataque-armado-en-un-circo/7640444.html |access-date=2024-06-07 |website=Voz de América |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |title=Joven que hacía fila para entrar al circo es la tercera víctima de ataque armado en Manta |url=https://www.primicias.ec/noticias/sucesos/victimas-ataque-armado-circo-manta-cristhian-nieto/ |access-date=2024-06-07 |website=Primicias |language=es}}</ref>. 3 верасня дырэктар турмы Лага Агрыа Алекс Гевара быў забіты невядомымі. 12 верасня Марыя Даніэла Ікаса, дырэктар турмы Літараль, была таксама забітая<ref>{{Cite news |date=2024-09-13 |title=Ecuador prison chief killed, second this month: Officials |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/ecuador-prison-chief-killed-second-this-month-officials/articleshow/113306894.cms |access-date=2024-09-16 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref>. 23 кастрычніка эквадорская паліцыя паведаміла, што двое мужчын, якія маюць дачыненне да атакі натГуаякіль 9 студзеня, былі арыштаваныя ў [[Іспанія|Іспаніі]].<ref>{{Cite web |last=Valencia |first=Alexandra |date=October 23, 2024 |title=Ecuadorean police say two men involved in TV attack arrested in Spain |url=https://www.reuters.com/world/ecuador-police-say-two-criminals-involved-tv-raid-arrested-in-spain-2024-10-23/ |website=Reuters}}</ref> 28 лістапада 17-гадовая дзяўчына была выкрадзена чатырма членамі мясцовай банды каля свайго дома ў Ката-Мілі, затым яе абрабавалі, выцягнулі з машыны і некалькі разоў стрэлілі. Яе цела было выяўлена на наступную раніцу.<ref>{{Cite web |last=Piña |first=Mileydi |date=2024-12-05 |title=Abatido el asesino de Samantha Ramírez, hallada en la Cota Mil |url=https://diarioelregionaldelzulia.com/abatido-el-asesino-de-samantha-ramirez-hallada-en-la-cota-mil/ |access-date=2024-12-06 |website=El Regional Del Zulia |language=es}}</ref> 1 снежня 10 мужчын у арандаваным доме ў горадзе Эль-Гуаба былі расстраляныя членамі картэля.<ref>{{Cite web |last=Beltrán |first=Por Daniela |date=2024-12-03 |title=Esta es la primera hipótesis de la masacre en Ecuador, que cobró la vida de nueve colombianos |url=https://www.infobae.com/colombia/2024/12/03/esta-es-la-primera-hipotesis-de-la-masacre-en-ecuador-que-cobro-la-vida-de-nueve-colombianos/ |access-date=2024-12-06 |website=infobae |language=es-ES}}</ref> 5 снежня дырэктар турмы Эль-Ора № 1 і яшчэ адзін чалавек падвергліся нападу ўзброеных людзей падчас паездкі на аўтамабілі.<ref>{{Cite web |date=2024-12-06 |title=El SNAI rechaza atentado contra director de cárcel de Machala y otro funcionario |url=https://www.eluniverso.com/noticias/ecuador/el-snai-rechaza-atentado-contra-director-de-carcel-de-machala-y-otro-funcionario-nota/ |access-date=2024-12-06 |website=El Universo |language=es}}</ref> Ẹ== Ахвяры == Станам на 1 лістапада загінула 6150 чалавек<ref>{{cite web|url=https://acleddata.com/aggregated/aggregated-data-latin-america-caribbean|title=Aggregated data on Latin America & the Caribbean|publisher=Armed Conflict Location and Event Data}} Using data after 9 Jan 2024 until 1 Nov 2025</ref>. == Рэакцыя == У гарадах Кіта і Гуаякіль былі зачынены банкі, рынкі, крамы і метро<ref>{{cite web |date=9 January 2024 |title=Locales comerciales de Quito y los valles cerraron ante alerta de saqueos |url=https://www.eluniverso.com/noticias/ecuador/locales-quito-valles-tumbaco-saqueos-policia-estado-excepcion-nota/ |access-date=9 January 2024 |publisher=El Universo |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110233220/https://www.eluniverso.com/noticias/ecuador/locales-quito-valles-tumbaco-saqueos-policia-estado-excepcion-nota/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=9 January 2024 |title=Mercados municipales cierran anticipademente ante hechos delictivos en Guayaquil |url=https://www.eluniverso.com/noticias/seguridad/mercados-municipales-cierran-anticipadamente-ante-hechos-delictivos-en-guayaquil-nota/ |publisher=El Universo |language=es |access-date=10 January 2024 |archive-date=11 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111042025/https://www.eluniverso.com/noticias/seguridad/mercados-municipales-cierran-anticipadamente-ante-hechos-delictivos-en-guayaquil-nota/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-01-09 |title=Metro de Quito habilitó solo un acceso por estación pero está operativo |url=https://www.eltelegrafo.com.ec/noticias/actualidad/44/metro-de-quito-habilito-solo-un-acceso-por-estacion-pero-esta-operativo |publisher=El Telégrafo |language=es |access-date=10 January 2024 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110111457/https://www.eltelegrafo.com.ec/noticias/actualidad/44/metro-de-quito-habilito-solo-un-acceso-por-estacion-pero-esta-operativo |url-status=live }}</ref>, а міжнародны аэрапорт імя Марыскаля Сукрэ адмяніў усе рэйсы<ref>{{Cite web |date=2024-01-09 |title=Requisitos para los viajeros del aeropuerto de Quito ante situación que atraviesa el país |url=https://www.metroecuador.com.ec/noticias/2024/01/09/requisitos-para-los-viajeros-del-aeropuerto-de-quito-ante-situacion-que-atraviesa-el-pais/ |publisher=Metro Ecuador |language=es |access-date=10 January 2024 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110111419/https://www.metroecuador.com.ec/noticias/2024/01/09/requisitos-para-los-viajeros-del-aeropuerto-de-quito-ante-situacion-que-atraviesa-el-pais/ |url-status=live }}</ref>. [[Міністэрства адукацыі Эквадора]] распарадзілася прыпыніць вочныя заняткі па ўсёй краіне, загадаўшы праводзіць заняткі анлайн да 12 студзеня<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniverso.com/noticias/ecuador/suspension-clases-estado-de-excepcion-ecuador-enero-2024-nota/|title=Ministerio de Educación suspende las clases presenciales en todo Ecuador hasta el 12 de enero|website=El Universo|date=2024-01-09|access-date=2024-01-09}}</ref>. Канфедэрацыя карэнных народаў Эквадора і эквадорская Епіскапальная канферэнцыя заклікалі да нацыянальнага адзінства для пераадолення «сітуацыі беспрэцэдэнтнага гвалту». Яны падкрэслілі, што нацыянальны ўрад павінен дзейнічаць у рамках дзеючай прававой базы, дадаўшы, што дзяржава не павінна выкарыстоўваць гэты крызіс «як падставу для прыняцця непапулярных законаў»<ref>{{cite web |title=CONAIE |url=https://twitter.com/CONAIE_Ecuador/status/1744873899630739497 |website=X |access-date=10 January 2024 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110014334/https://twitter.com/CONAIE_Ecuador/status/1744873899630739497 |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.iglesia.cl/46716-conferencia-episcopal-ecuatoriana-la-violencia-no-prevalecera.html Conferencia Episcopal Ecuatoriana: La violencia no prevalecerá]</ref> Былы прэзідэнт [[Рафаэль Карэа]] выказаў падтрымку рашэнню Набоа<ref>{{cite news |title=Rafael Correa apoyó la decisión del presidente Noboa de declarar el conflicto armado interno en Ecuador: "Es hora de la unidad nacional" |url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2024/01/09/rafael-correa-apoyo-la-decision-del-presidente-noboa-de-declarar-el-conflicto-armado-interno-en-ecuador-es-hora-de-la-unidad-nacional/ |access-date=10 January 2024 |publisher=Infobae |date=9 January 2024 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110001052/https://www.infobae.com/america/america-latina/2024/01/09/rafael-correa-apoyo-la-decision-del-presidente-noboa-de-declarar-el-conflicto-armado-interno-en-ecuador-es-hora-de-la-unidad-nacional/ |url-status=live }}</ref>. Шэраг краін [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] і [[Еўропа|Еўропы]] выказалі занепакоенасць і салідарнасць з эквадорскім урадам<ref>[https://diarioelsalvador.com/el-mundo-sigue-con-preocupacion-la-arremetida-de-la-violencia-narco-en-ecuador/448545/ El mundo sigue con preocupación la arremetida de la violencia narco en Ecuador - Diario El Salvador]</ref>. [[ЗША]] і [[Мексіка]] заявілі, што гатовы аказаць дапамогу ў барацьбе са злачыннымі групоўкамі<ref>[https://twitter.com/SRE_mx/status/1744878165460152725 Declaración - Relaciones Exteriores México]</ref><ref>[https://twitter.com/WHAAsstSecty/status/1744881891751133550 Pronunciamiento - Brian Nichols]</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Палітыка Эквадора]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2024 года]] [[Катэгорыя:Студзень 2024 года]] [[Катэгорыя:Арганізаваная злачыннасць]] bx7c9bgb5bode4952nd9nr411iym0en 0 762060 5142163 5126432 2026-05-16T00:36:30Z Pabojnia 135280 /* Даследаванне творчасці Адама Міцкевіча */ афармленне 5142163 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Алімпія Свяневіч''', па нараджэнні '''Замбжыцкая''' ({{lang-pl|Olimpia Swianiewiczowa}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польска-беларуская [[Фальклор|фалькларыстка]], [[Этнаграфія|этнографка]], [[Геаграфія|географка]], [[Геалогія|геолаг]], [[Геамарфалогія|геамарфолаг]], [[мовазнаўца]], [[гісторыя|гісторык літаратуры]], настаўніца, педагог, даследніца творчасці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. == Біяграфія == === Паходжанне === З роду [[Замбжыцкія|Замбжыцкіх]], якія валодалі землямі на [[Менскае ваяводства|Меншчыне]] і на тэрыторыі сённяшняй [[Літва|Літвы]]. Радавым маёнткам Замбжыцкіх была [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]], менавіта ў Замбжыцкіх арандаваў зямлю Дамінік Луцэвіч, бацька [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. З роду Замбжыцкіх паходзіў таксама [[Станіслаў Замбжыцкі]] (1823—1907) — беларускі [[краязнавец]], [[фалькларыст]], [[пісьменнік]], які быў інвалідам і здаваў свой фальварак у арэнду. Станіслаў Замбжыцкі захапляўся вывучэннем мясцовых [[курган|курганаў]] і першым апісаў [[гарадзішча (археалагічны аб’ект)|гарадзішча]] ў Вязынцы.<ref>Янка Купала: Энцыкл. даведнік. — Мн., БелСЭ, 1986. — Артыкул «Замбржыцкі» — С. 239.</ref>. Станіслаў Замбжыцкі ажаніўся з Алімпіяй Чакатоўскай (была хроснай маці Янкі Купалы), яны былі роднымі дзедам і бабай Алімпіі<ref>[https://pawet.net/files/grunvald_n.pdf Н. Тэйлар-Тэрлецка, Пранікненне ці сімбіёз культур? Двор Замбжыцкіх у Вязыні. Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы), Мінск, 2010. С. 197.]</ref>. === Дзіцячыя гады. Міжваенны перыяд === Алімпія нарадзілася 1 снежня 1902 года ў [[шляхта|шляхецкай]] сям’і Юзафа Замбжыцкага і Зоф’і Віткоўскай. Бацька Алімпіі працаваў машыністам, але пасля арышту [[Расійская імперыя|расійскімі ўладамі]] страціў магчымасць там працаваць. У сям’і апроч Алімпіі было яшчэ трое дзяцей, бацькі Алімпіі, як і ў шматлікіх тагачасных шляхецкіх сем’ях, культывавалі памяць [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]]. Маці Алімпіі арганізавала нават грэпсовую пошту для зняволеных паўстанцаў, пра што потым згадваў ва ўспамінах [[Апалінарый Свентаржэцкі]]<ref>{{кніга|аўтар =[[Зоф’я Кавалеўская|Kowalewska Zofja]] |загаловак = Ze wspomnień wygnańca z roku 1863|спасылка = https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/207183/edition/183569/content |месца =Wilno |выдавецтва =Księgarnia Józefa Zawadzkiego |год =1911 |старонкі =216 |старонак = 262 }}</ref>. Некаторы час Алімпія пад жыла [[Мінск]]ам. У 1906 годзе бацька Алімпіі атрымаў радавы маёнтак [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынку]] ў спадчыну, пасля чаго сям’я пераехала туды, дзе Алімпія правяла дзіцячыя гады{{заўвага|Невядома ці была Алімпія Свяневіч асабіста знаёмая з Янкам Купалам праз тое, што сям’я Луцэвічаў пакінула Вязынку да пераезду бацькоў Алімпіі, але вядома, што Алімпія сябравала з жонкай Купалы [[Уладзіслава Луцэвіч|Уладзіславай Луцэвіч]]<ref>[https://pawet.net/files/grunvald_n.pdf Н. Тэйлар-Тэрлецка, Пранікненне ці сімбіёз культур? Двор Замбжыцкіх у Вязыні. Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы), Мінск, 2010. С. 201.]</ref>.}}. Сям’я Алімпіі не была надта заможнай, таму дзецям прыходзілася дапамагаць бацькам займацца гаспадаркай маёнтку. З 1919 года Алімпія добраахвотна служыла ў [[Узброеныя сілы Польшчы|Войску Польскім]] кур’еркай, такім чынам прымала ўдзел у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]]. Пасля вайны скончыла [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэт імя Стэфана Баторыя]] ў [[Вільня|Вільні]] па спецыяльнасці [[геаграфія]], [[геалогія]]. У 1926 годзе пабралася шлюбам з эканамістам Віленскага ўніверсітэта [[Станіслаў Свяневіч|Станіславам Свяневічам]], выхоўвала чатырох дзяцей. З 1928 года працавала настаўніцай геаграфіі. У 1936—1941 годзе была настаўніцай геаграфіі ў віленскай гімназіі сясцёр [[Бенедыкцінцы|бенедыктак]], зачыненай савецкімі ўладамі ў 1946 годзе. Першы досвед [[Геалогія|геалогіі]] атрымала працуючы асістэнткай {{нп3|Мечыслаў Ліманоўскі|Мечыслава Ліманоўскага|pl|Mieczysław Limanowski}} ў галіне [[геамарфалогія|геамарфалогіі]]. Удзельнічала ў даследаванні [[Вілія|Віліі]] і [[Тэраса (геамарфалогія)|тэрас]] {{нп3|Геамарфалагічны запаведнік схілаў даліны ракі Вака|даліны|lt|Vokės senslėnio šlaitų geomorfologinis draustinis}} ракі [[Вака|Вакі]]<ref>Swianiewiczowa, O., 1938. «Proneries terasės Vokės slėnyje» (vertė B. Tijūnaitytė), ''Kosmos, t. XIX, 143—147.''</ref>. Разам з вядомай [[этналогія|этналагіняй]] [[Цэзарыя Бадуэн дэ Куртэнэ|Цэзарыяй Бадуэн дэ Куртэнэ]] апісала тэрасы Віліі ў ваколіцах Вільні<ref>Swianiewiczowa, O., Baudoin de Courtenay, K., 1929. «Terasy Wilii w obrębie miasta Wilna», ''Pamiętnik zjazdu Słowianskich Geografow i Etnografow w Polsce w roku 1927,'' t. I, Kraków, 223—224.</ref>. У 1920—1930-я гады Алімпія Свяневіч у ваколіцах [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынкі]] пачала займацца збіраннем народных песень, арганізоўвала ў [[Маладзечна|Маладзечне]], [[Радашковічы|Радашковічах]], Вільні выстаўкі беларускіх тканін і нацыянальнага адзення, адначасова з тым даследавала творчасць [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. === Другая сусветная вайна. Пасляваенны час === Гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і першы год пасля яе заканчэнне правяла ў Вязынцы і Вільне, у разлуцы з мужам, які ў апошні момант быў выратаваны ад [[Катынскі расстрэл|расстрэлу ў Катыні]], пасля чаго быў вязнем Лубянкі і [[Гулаг]]аў (савецкая ўлада спадзявалася выкарыстаць яго веды ў галіне нямецкай эканомікі), а потым не паспеў далучыцца да [[Армія Андэрса|Арміі Андэрса]] і ў рэшце, пасля працяглага знаходжання ў [[Тэгеран]]е і [[Іерусалім]]е, застаўся ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]].[[Файл:SwanGrave.jpg|thumb|240px|Могілкі Алімпіі і Станіслава Свяневічаў у [[Галіфакс]]е]] У 1946 годзе Алімпія Свяневіч разам з чатырма дзецьмі змагла рэпатрыіравацца ў [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчу]] і пасялілася ў [[Тчэў|Тчэве]] дзе выкладала геаграфію і біялогію ў мясцовай адміністрацыйна-гандлёвай сярэдняй школе{{заўвага|У Тчэве Алімпія разам з чатырма дзецьмі апынулася без падтрымкі, атрымлівала дапамогу ў выглядзе адзення, якое выдала амерыканская арганізацыя UNRRA. Пасля прыезду яна была здзіўлена тым, што ў [[Памеранія|Памор’і]] генерала [[Юзаф Галлер|Юзафа Галлера]], якога лічылі адным з вызваліцеляў заходніх земляў, шанавалі больш, чым [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]], які больш імкнуўся далучыць тэрыторыі былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].}}. У Тчэве даследніца зацікавілася фальклорам [[кашубы|кашубаў]], даследавала дзейнасць стваральніка кашубскай граматыкі і першага кашубскага пісьменніка {{нп3|Фларыян Цэйнова|Фларыяна Цэйновы|pl|Florian Ceynowa}}, вядомага як «Будзіцель кашубаў». Дзякуючы частым скажэнням прозвішча яна пазбегла рэпрэсій, звязаных з дзейнасцю мужа, які раскрыў на Захадзе праўду пра [[Катынскі расстрэл|Катынскае злачынства]]. Будучы шматгадовым сябрам [[Польскае эскурсійнае таварыства|Польскага эскурсійнага таварыства]], яна стала ініцыятарам дзейнасці ў гэтай установе Эскурсійнага клуба школьнай моладзі (у далейшым пад эгідай [[Польскае турыстычна-эскурсійнае таварыства|Польскага турыстычна-эскурсійнага таварыства]]). У 1957 годзе яна пакінула краіну і далучылася да мужа ў [[Інданезія|Інданезіі]]. З 1963 года разам з мужам жыла ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Спачатку пасяліліся ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] ў невялікім горадзе {{нп3|Нотр-Дам (Індыяна)|Нотр-Дам|en|Notre Dame, Indiana}}, у штаце [[Індыяна]], дзе ў 1967 годзе падчас [[Шасцідзённая вайна|Шасцідзённай вайны]] разам з мужам падпісала ліст «Салідарнасці з [[Ізраіль|Ізраілем]]», падрыхтаваны [[Юзаф Чапскі|Юзафам Чапскім]]. Потым пераехалі ў [[Канада|Канаду]], пасяліліся каля горада [[Галіфакс]], у правінцыі [[Новая Шатландыя]]. Памерла 15 чэрвеня 1974 года каля Галіфакса, пахавана там жа разам з мужам. == Сям’я == Была замужам за [[эканоміка|эканамістам]] Віленскага ўніверсітэта [[Станіслаў Свяневіч|Станіславам Свяневічам]], у шлюбе мела чатырох дзяцей: {{нп3|Марыя Нагенць||pl|Maria Nagięć}}{{заўвага|Стала вядомай біялагіняй.}}, [[Вітальд Свяневіч]], [[Ежы Свяневіч]], [[Бернадэта Свяневіч-Шчаглоўская]]{{заўвага|Займалася ў тым ліку біяграфічнымі даследаваннямі сваіх бацькоў, таксама памяццю аб ахвярах Катынскага расстрэлу. Апісвала сваю маці, як асобу рэлігійную і разважлівую.}}. Унук Алімпіі {{нп3|Павел Свяневіч||pl|Paweł Swianiewicz}} стаў вядомым у [[Польшча|Польшчы]] эканамістам і географам, нейкі час займаў пасады дарадцы прэзідэнта Польшчы. == Даследаванне творчасці Адама Міцкевіча == [[Файл:Adam Mickiewicz - Dziady część I, II i IV p047.png|thumb|225px|злева|Ілюстрацыя да паэмы «[[Дзяды (паэма)|Дзяды]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]]] [[Файл:Sialedčyki, Kaplica. Сяледчыкі, Капліца (1938).jpg|thumb|Вёска [[Сяледчыкі]], цяпер на тэрыторыі вёскі [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]], фота 1938 года Алімпіі Свяневіч, фота знаходзіцца [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Дзяржаўным літаратурным музеі Янкі Купалы]]]] Прадметам асаблівай цікавасці Алімпіі Свяневіч у эміграцыі стаў [[фальклор]] і ў асаблівасці тэма выкарыстання [[Беларускі фальклор|беларускага фальклору]] ў творчасці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. У сакавіку 1971 года яна выступіла ў эміграцыйным «Польскім Навуковым Таварыстве» ў [[Лондан]]е з дакладам «Інтэрпрэтацыя «[[Дзяды (паэма)|Дзядоў]] Міцкевіча на аснове беларускага фальклору» (які быў адданы ў друк у «{{нп3|Штогоднік Польскага Навукова Таварыства на эміграцыі|Штогоднік Польскага Навукова Таварыства на эміграцыі|pl|Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie}}» том 21, 1970/1971)<ref>Olimpia Swianiewiczowa. Interpretacja Dziadów Mickiewiczowskich na podstawie folkloru Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. — 1972. — T. XXI. — S. 1-12.</ref>. Больш шырокая праца на гэту тэму, першапачаткова прадстаўленая для публікацыі ў [[Kultura|парыжскай «Культуры»]], засталася ў машынапісе. Увогуле пачатак даследавання творчасці Адама Міцкевіча паходзіць яшчэ з універсітэцкіх часоў Алімпіі Свяневіч, якая мела вельмі добрую этнаграфічную майстэрню ў Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя. На цікавасць да этнаграфіі паўплывалі яе настаўнікі ў гэта галіне {{нп3|Цэзарыя Бадуэн дэ Куртэнэ Эрэнкройц Янджэевіч| |pl|Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz Jędrzejewiczowa}} і знакаміты даследчык [[Палессе|Палесся]] [[Казімір Машынскі]]. Алімпію цікавілі вытокі беларускага свята [[Дзяды]]. Дзеля гэта даследавала народны фальклор у вёсцы [[Сяледчыкі]]{{заўвага|У 1972 годзе Сяледчыкі і іншыя навакольныя населеныя пункты былі аб’яднаны з [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынкай]] у адну вёску, на сённяшні момант аб былой вёсцы нагадвае вуліца Сяледчыкі ў [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынцы]] на месцы былой вёскі.}}. Падчас этнаграфічных даследаванняў Алімпіі Свяневіч узнікла навуковая спрэчка з вядомым прафесарам [[Станіслаў Пігань|Станіславам Піганям]], які таксама даследаваў Дзяды, толькі каля [[Коўна|Коўні]] і [[Вільня|Вільні]], але сцвярджаў, што Дзяды паходзяць ад веснавога абраду — [[Радаўніца|Радаўніцы]], якое нібыта прыйшло з [[праваслаўе]]м. Алімпія Свяневіч насуперак Станіславу Піганю даказвала, што Дзяды маюць [[паганства|паганскія]], дахрысціянскія карані. У Польскім навуковым таварыстве на эміграцыі яна апублікавала на гэту тры артыкулы: «Пахаванне, памінкі і Дзяды ў вёсцы Сяледчыкі», «Беларускія Дзяды» і «Інтэрпрэтацыя Дзядоў Міцкевіча паводле беларускага фальклору». У 2018 годзе дзякуючы Торуньскаму этнаграфічнаму музею імя Марыі Знамяроўская-Пруферава і даследніцы Гражыны Харытанюк-Міхей, якая напісала прадмову да выдання, выйшла манаграфія Алімпіі Свяневіч «Interpretacja Dziadów Mickiewiczowskich na podstawie skarbca kultury białoruskiej». Алімпія Свяневіч таксама рыхтавала дысертацыю пра постаць [[Макрына Мечыслаўская|Макрыны Мечыслаўскай]], але так і не змагла яе скончыць. == Працы == * Olimpia Swianiewiczowa. Interpretacja Dziadów Mickiewiczowskich na podstawie folkloru // Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. — 1972. — T. XXI. — S. 1-12. * {{кніга|аўтар = Olimpia Swianiewiczowa, |загаловак = Interpretacja Dziadów Mickiewiczowskich na podstawie skarbca kultury białoruskiej |спасылка = https://books.google.se/books/about/Interpretacja_Dziadów_Mickiewiczowskich.html?id=hByowgEACAAJ&redir_esc=y |месца =[[Торунь|Toruń]] |выдавецтва = Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu |год =2018 |старонак = 156 |isbn =8361891218, 9788361891215 }} * {{кніга|аўтар =[[Станіслаў Замбжыцкі|Stanisław Apolinary Zambrzycki]], |загаловак = Wiersze, z komentarzem Olimpii Swianiewiczowej, redaktorzy Maria Swianiewicz-Nagięć|спасылка = https://books.google.nl/books/about/Wiersze.html?id=HaK2zwEACAAJ&redir_esc=y |месца =Pruszków |выдавецтва =Oficyna Wydawnicza "Rewasz" |год =2022 |старонак = 294 |isbn = 978-83-8122-061-3}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [https://pawet.net/files/grunvald_n.pdf Н. Тэйлар-Тэрлецка, Пранікненне ці сімбіёз культур? Двор Замбжыцкіх у Вязыні. Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы), Мінск, 2010. С. 197—202.] * Grażyna Charytoniuk-Michiej, Obrzęd dziadów w dokumentach i cyklu Mickiewicza, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy (SOW). Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2011, ss. 298 * (N. Taylor, Prawzór "Dziadów" Mickiewiczowskich w nowym świetle (na podstawie badań Olimpii Swianiewiczowej), w: Wilno i ziemia Mickiewiczowskiej pamięci, t. 2: W kręgu literatury i sztuki, pod. red. E. Feliksiak, E. Sidoruk, Białystok 2000 * Stanisław Swianiewicz (1899—1997) : ekonomista, sowietolog, historyk / pod. red. Benona Gazińskiego. Olsztyn : Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2010. * Jerzy Starnawski, ''Olimpia Swianiewiczowa'', w: ''Słownik badaczy literatury polskiej'', tom IV (redaktor Jerzy Starnawski), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2001, s. 328 (там м.ін. дапушчана памылка ў дзявочым прозвьшчы Zembrzyska і назве роднага маёнтку Wiazynia) * Gaigalas, A., 2003. Geologija Stepono Batoro universitete (1919—1939). ''«Geologija Vilniaus universitete, Tarptautinės konferencijos medžiaga»''. Vilniaus universiteto leidykla, Vilnius, 43-70. == Спасылкі == * [https://culture.pl/pl/superartykul/bialoruskie-dziady-mickiewicza-czyli-historia-po-drugiej-stronie-lustra Białoruskie Dziady Mickiewicza, czyli historia po drugiej stronie lustra] * [http://www.dawnytczew.pl/forum/viewtopic.php?t=463 Olimpia Swianiewiczowa] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Свяневіч, Алімпія}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Географы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Польшчы]] qzh5wpr0g2o3ghb2xvxx6uedvmm0s9a 100 763680 5141924 5141607 2026-05-15T15:51:47Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5141924 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Дзмітрый Іванавіч Санталаў|2026-05-15T08:56:25Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксей Фокін|2026-05-15T07:51:01Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|2026-05-15T05:02:58Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Радамір Врачэвіч|2026-05-15T04:19:49Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Павел Аляксандравіч Андрэеў|2026-05-14T11:07:43Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Дзяніс Забалоцін|2026-05-14T07:21:50Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2023/2024 ГК Мяшкоў Брэст|2026-05-14T07:11:17Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Кірыл Аляксандравіч Самойла|2026-05-09T20:26:55Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|ФК Аль-Ула|2026-05-09T19:26:23Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Артур Віктаравіч Рудзь|2026-05-09T04:40:26Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Мінск-М»|2026-05-07T09:53:22Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Jay-Z|2026-05-05T09:01:38Z|Vlad Shmeklia}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> lu8rup61w6q2rnnl1z868vz6yermq4w 0 765166 5142200 4961163 2026-05-16T05:55:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142200 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | image file = | image title = | image descr = | parent = Uncinaria | rang = Від | latin = Uncinaria stenocephala | author = [[Railliet]], 1884 | syn = * {{bt|Dochmius stenocephala|[[Railliet]], 1884}} | typus = | children name = | children = | wikispecies = }} '''Унцынарыя вузкагаловая''' (''Uncinaria stenocephala'') — від [[Круглыя чэрві|круглых чарвей]] сямейства {{bt-bellat||Ancylostomatidae}}. == Гаспадары == Са свойскіх жывёл у асноўным [[Паразітызм|паразітуе]] на [[Сабака свойскі|сабаках]]. У рэдкіх выпадках адзначаны ў {{bt-bellat|Кот свойскі{{!}}свойскіх катоў|Felis silvestris catus}}. ''Uncinaria stenocephala'' — самая распаўсюджаная прычына {{нп3|Анкіластамідоз|анкіластамідозу|kk|Анкилостомидоз}} сабак у больш прахалодных рэгіёнах, такіх як [[Канада]] і паўночныя рэгіёны [[ЗША]], дзе ён сустракаецца пераважна ў {{bt-bellat|Звычайны ліс{{!}}ліс|Vulpes vulpes}} — 40 %<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.merckvetmanual.com/digestive-system/gastrointestinal-parasites-of-small-animals/hookworms-in-small-animals?query=uncinaria%20stenocephala|title=Hookworms in Small Animals - Digestive System|website=Merck Veterinary Manual|access-date=2019-04-26}}</ref>. ''U. stenocephala'' таксама з’яўляецца адным з самых распаўсюджаных прадстаўнікоў сямейства ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], аднак мае там даволі нізкую распаўсюджанасць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://veterinary-practice.com/article/canine-hookworm-dermatitis-uncinariasis|title=Canine hookworm dermatitis (uncinariasis)|website=veterinary-practice.com|access-date=2019-04-26|archive-date=18 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518065554/https://www.veterinary-practice.com/article/canine-hookworm-dermatitis-uncinariasis|url-status=dead}}</ref>. Сярод іншых гаспадароў можна адзначыць у іншых [[Мясаедныя|мясаедных]], у тым ліку ў {{bt-bellat|Воўк{{!}}ваўка|Canis lupus}}, {{bt-bellat|барсук{{!}}барсука|Meles meles}}, {{bt-bellat|Звычайны ліс{{!}}ліса|Vulpes vulpes}}, {{bt-bellat|Буры мядзведзь{{!}}бурага мядзведзя|Ursus arctos}}, {{bt-bellat|Пясец{{!}}пясца|Vulpes lagopus}}, {{bt-bellat|Янотападобны сабака{{!}}янотападобнага сабакі|Nyctereutes procyonoides}}<ref>[[Мікалай Піліпавіч Карасёў|Карасёў, М. Ф.]] Да вывучэння гельмінтафауны янотападобнага сабакі у Бярэзінскім дзяржзапаведніку / Н. Ф. Карасёў // Веснік Акадэміі навук Беларускай ССР. Серыя біялагічных навук. — 1965. — № 1. — С. 124—127.</ref> і {{bt-bellat|Рысь звычайная{{!}}рысі|Lynx lynx}}<ref name="Byc">{{кніга|ref=|спасылка=https://books.google.by/books?id=9NRVDwAAQBAJ&dq=Echinostoma+nasincovae&hl=ru&source=gbs_navlinks_s|аўтар=[[Лізавета Ігнатаўна Бычкова|Бычкова Е. И]], [[Людміла Мікалаеўна Акімава|Акимова Л. Н.]], [[Святлана Міхайлаўна Дзягцярык|Дегтярик С. М.]], [[Марыя Мітрафанаўна Яковіч|Якович М. М.]]|загаловак=Гельминты позвоночных животных и человека на территории Беларуси : каталог / [Е. И. Бычкова и др.] ; Национальная академия наук Беларуси, Государственное научно-производственное объединение "Научно-практический центр по биоресурсам"|адказны=|год=2017|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская навука|том=|старонкі=8-12|старонак=315|серыя=|isbn=978-985-08-2187-4|тыраж=}}</ref><ref>[[Васіль Цімафеевіч Шымалаў|Шымалаў, В. Ц.]] Значэнне драпежных млекакамячых Беларусі ў распаўсюджванні некаторых гельмінтозаў у чалавека і хатняй жывёлы / В. Ц. Шымалаў // Веснік Акадэміі навук Беларускай ССР. Серыя біялагічных навук. — 1965. — № 1. — С. 120—123</ref> з некаторай колькасцю выпадкаў, зарэгістраваных у людзей<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.cdc.gov/parasites/zoonotichookworm/index.html|title=CDC - Zoonotic Hookworm|website=www.cdc.gov|date=2019-04-25|access-date=2019-12-11}}</ref><ref name=":1" />. == Жыццёвы цыкл == Гаспадар праглынае інфекцыйную [[Лічынка|лічынку]] трэцяй стадыі. Да дарослай асобіны лічынка спее ў тонкім кішачніку. Яйцы адкладаюцца ў тонкім кішачніку і выходзяць з калам. Прэпатэнтны перыяд складае ад 15 да 17 дзён. Яйцы вылупляюцца ў глебе, а лічынкі двойчы ліняюць, каб дасягнуць інфекцыйнай трэцяй стадыі<ref name="CAPC">{{Cite web|url=http://www.capcvet.org/recommendations/hookworms.html|title=Intestinal Parasites - Hookworms|publisher=Companion Animal Parasite Council|access-date=8 December 2011|archive-date=2 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120102101804/http://www.capcvet.org/recommendations/hookworms.html|url-status=dead}}</ref>. Інфекцыі пагаршаюцца і ўзмацняюцца, калі сабакам, якія рэгулярна знаходзяцца на вуліцы, не праводзіцца рэгулярная дэгельмінтызацыя<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Chu|first1=Shirley|last2=Myers|first2=Sherry L.|last3=Wagner|first3=Brent|last4=Snead|first4=Elisabeth C.R.|date=August 2013|title=Hookworm dermatitis due to ''Uncinaria stenocephala'' in a dog from Saskatchewan|journal=The Canadian Veterinary Journal|volume=54|issue=8|pages=743–747|issn=0008-5286|pmc=3711160|pmid=24155473}}</ref>. Дарослыя чэрві могуць жыць ад 4 да 24 месяцаў у тонкім кішачніку. Яны маюць памеры ад 10 — 20&nbsp;мм на 0,4 — 0,5 мм і яйцы ад 71 — 93 мкм на 35 — 58&nbsp;мкм<ref name="CAPC"/>. Даследаванне паказала вялікую колькасць яец на адну самку чарвяка ''U. stenocephala'' — больш за 5000 яец<ref>{{Cite journal|last1=Rep|first1=B. H.|last2=Bos|first2=R.|date=1979-10-01|title=Enige epidemiologische aspecten van Uncinaria stenocephala infectie in Nederland|trans-title=Epidemiological aspects of ''Uncinaria stenocephala'' infections in the Netherlands|journal=Tijdschrift voor Diergeneeskunde|volume=104|issue=19|pages=747–758|issn=0040-7453|pmid=573511}}</ref>. Дарослыя паразіты часцей за ўсё знаходзяцца ў [[Тонкая кішка|тонкім кішачніку]] гаспадара. Другі тып заражэння адбываецца пры трансдэрмальным інфікаванні лічынак на скуры сабакі, што звычайна становіцца магчымым дзякуючы цёпламу надвор’ю і вільготнасці, што дазваляюць лічынкам расці ў навакольным асяроддзі<ref name=":1" />. Гэтыя трансдэрмальныя інфекцыі не вельмі важныя для ''U. stenocephala,'' таму што толькі каля 2,3 % ± 1,3 % інфекцыйных лічынак сапраўды дасягаюць тонкай кішкі, каб завяршыць свой жыццёвы цыкл. == Значэнне == Выклікае [[унцынарыёз]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Foreyt, W. J. (2001). Veterinary parasitology reference manual. (5 ed.). Ames, IA: ZBlackwell publishing. * Plumb, D. C. (2008). Plumb’s veterinary drug handbook. Wiley-Blackwell. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Анкіластаміды]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Паразіты драпежных]] [[Катэгорыя:Паразіты сабак]] [[Катэгорыя:Паразіты катоў]] [[Катэгорыя:Паразіты чалавека]] 1psp2xilir83u282ao2y9vdavs7436u 0 765739 5141916 4756635 2026-05-15T15:19:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141916 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Фон = вакаліст | Імя = Тэя Дора | Выява = | Поўнае імя = Тэадора Паўлоўска | Дата нараджэння = 1.5.1992 | Месца нараджэння = | Краіна = {{Сцягафікацыя|Сербія}} | Гады актыўнасці = 2018 — {{ц.ч.}} }} '''Тэадора Паўлоўска''' ({{lang-sr|Теодора Павловска}}, {{ВД-Прэамбула}}), больш вядомая як '''Тэя Дора''' ({{lang-en|Teya Dora}}) — [[Сербія|сербская]] {{спявачка|XXI стагоддзя|Сербіі}}, кампазітарка і прадзюсарка. Прадстаўніца [[Сербія на конкурсе песні Еўрабачанне|Сербіі]] на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2024|конкурсе песні «Еўрабачанне-2024»]] з песняй «[[Рамонда (песня)|Рамонда]]», заняла 17 месца. == Біяграфія == Тэадора нарадзілася ў [[Бор (Сербія)|Боры]], [[1 мая]] [[1992]] года<ref>{{Cite web|url=https://luftika.rs/teya-dora-majka/|title=Oglasila se majka Teya Dore o pobedi svoje ćerke: "Uopšte nije bila tolika razlika u glasovima publike“|lang=sr|author=Luftika|website=Luftika|date=2024-03-06|access-date=2024-03-07}}</ref>. Сваю першую песню пад назвай «Да на мени је» яна апублікавала ў 2018 годзе<ref name=":0">{{Cite web|url=https://wannabemagazine.com/teya-dora-o-muzici-skolovanju-na-berklee-college-of-music-i-inspiracijama/|title=TEYA DORA: O muzici, školovanju na Berklee College of Music i inspiracijama|lang=sr|website=WANNABE MAGAZINE|date=2019-07-23|access-date=2024-03-12}}</ref>, а значнай папулярнасці дабілася дзякуючы сінглу «Џанум» 2023 года<ref>{{Cite web|url=https://www.journal.rs/kultura/muzika/teya-dora-juzni-vetar/|title=Teya Dora otkriva sve o novoj pesmi i spotu za seriju Južni vetar: Na granici|lang=sr|first=Aleksandra|last=Kundačina|website=Journal.rs|date=2023-03-25|access-date=2024-03-12}}</ref>. Пісала песні для іншых вядомых сербскіх артыстаў, такіх як Ніколія, Наташа Беквалац, Ёвана Нікаліч, Анастасія і Зоі<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://noizz.rs/intervju/teya-dora-teodora-pavlovska-intervju-bassivity/jt0kktl|title=Ko je Teya Dora i zašto tako dobro zvuči?|lang=sr|website=Noizz.rs|date=2019-07-23|access-date=2024-03-12}}</ref>. Нараўне з сярэдняй школай у [[Бялград]]зе яна таксама наведвала музычную школу «Воислав Вучкович» на аддзяленні фартэпіяна<ref name=":1">{{Cite web|url=https://wannabemagazine.com/teya-dora-o-muzici-skolovanju-na-berklee-college-of-music-i-inspiracijama/|title=Teya Dora: O muzici, školovanju na Berklee College of Music i inspiracijama|website=Wannabe Magazine|access-date=2023-06-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.rs/magazin/showbiz/ko-je-teya-dora-biografija/|title=Od Berklija, "Džanuma" do Malmea: Ko je Teya Dora, predstavnica Srbije|lang=sr|author=|first=|website=N1|date=2024-03-03|access-date=2024-03-03|url-status=live}}</ref>. Затым Паўлоўска паступіла ў [[Музычны каледж Берклі]] ў [[Бостан]]е, дзе вывучала спеў. У каледжы навучалася разам з [[Чарлі Пут]]ам<ref name="Noizz">{{Cite web|url=https://noizz.rs/intervju/teya-dora-teodora-pavlovska-intervju-bassivity/jt0kktl|title=Ko je Teya Dora i zašto tako dobro zvuči?|author=Ratković, Vanja|website=Noizz.rs|date=2019-07-23|access-date=2020-03-23}}</ref>. Выконвала партыі бэк-вакалу для амерыканскіх артыстаў, напрыклад уладальнікаў [[Грэмі|прэміі «Грэмі»]] Пэці Осцін, Сайда Гэрэт, Джэры Ален і Валеры Сімпсан<ref>{{Cite web|url=http://antistresvodic.rs/teodora-pavlovska-rb-sa-srpskim-motivima/|title=Teodora Pavlovska - R&B sa srpskim motivima|lang=hr|author=Rosić, Anđelika|website=Antistres Vodič|date=2015-08-04|access-date=2020-03-23|archive-date=23 сакавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323110322/http://antistresvodic.rs/teodora-pavlovska-rb-sa-srpskim-motivima/|url-status=dead}}</ref>. == Дыскаграфія == === Сінглы === * ''Да на мени је'' (2019) * ''Олује'' (2020) * ''Улице'' (2021) з Ніколіяй * ''У илегали'' (2022) * ''Вози ме'' (2022) * ''Џанум'' (2023) * ''АТАМАЛА'' (2023) з Албінам * ''[[Рамонда (песня)|Рамонда]]'' (2024) == Крыніцы == {{крыніцы}} <!--{{Сербія на конкурсе песні Еўрабачанне}} {{Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне 2024}}--> {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кампазітары Сербіі]] [[Катэгорыя:Прадстаўнікі Сербіі на конкурсе песні Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне 2024]] as2m83bhtt638xbuz52a6fiqacfb523 0 766941 5141892 5136933 2026-05-15T14:28:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141892 wikitext text/x-wiki {{Некалькі выяў | align = right | direction = vertical | width = 200 | image1 = Tartaria2.jpg | image2 = Tartaria amulet retouched.PNG | footer = Адна з тэртэрыйскіх таблічак. }} '''Тэртэрыйскія таблічкі''' ({{lang-ro|Tăblițele de la Tărtăria}}) — тры гліняныя таблічкі з піктаграфічнымі знакамі, знойдзеныя ў 1961 годзе ў [[неаліт]]ычнай магіле каля сяла {{iw|Тэртэрыя||ro|Tărtăria, Alba}}, што прыкладна за 30 км ад [[Румынія|румынскага]] горада [[Алба-Юлія]]{{sfn|Merlini|Lazarovici|2008|p=111}}. Тэртэрыйскія таблічкі пакрытыя ўрэзанымі сімваламі, суадносныя з [[Корпус тэкстаў|корпусам]] знакаў [[Вінчанская культура|культуры Вінча-Турдаш]], з так званым [[Дунайскае пратапісьмо|дунайскім пратапісьмом]]. Гэтыя знаходкі выклікалі бурныя спрэчкі сярод археолагаў, частка з якіх лічыць таблічкі ўзорам найраннейшага [[пісьменства]] ў свеце. Дакладная датыроўка абцяжарана з-за рознагалоссяў па [[Стратыграфія (археалогія)|стратыграфіі]] на месцы іхняга выяўлення. Акрамя таго, тэрмічная апрацоўка, праведзеная пасля знаходкі, выключае магчымасць [[Радыевугляроднае датаванне|радыевугляроднага аналізу]]{{sfn|Merlini|Lazarovici|2008|pp=115-124}}. Зыходзячы са меркаванай роднасці з вінчанскай культурай, а таксама на ўскосныя радыевугляродныя сведчанні, некаторыя навукоўцы адносяць таблічкі да 5300 году да н.&nbsp;э., што папярэднічае з’яўленню [[Піктаграфічнае пісьмо|піктаграфічнай]] пратапісьменнасці Месапатаміі{{sfn|Merlini|Lazarovici|2008|pp=111, 131}}. Аднак шэраг скептыкаў аспрэчвае гэта, мяркуючы, што таблічкі патрапілі туды з пазнейшых слаёў раскопак{{sfn|Merlini|Lazarovici|2008|pp=132–134}}. Іншыя навукоўцы адхіляюць суаднясенне таблічак да неаліту Паўднёва-Усходняй Еўропы, прапаноўваючы сувязь з месапатамскай пратапісьменнасцю, у прыватнасці, з шумерскім пратаклінапісам{{sfn|Merlini|Lazarovici|2008|pp=125–130}}. == Выяўленне == [[Файл:Monument for the Neolithic Tartaria tables, Tartaria, Romania.jpg|thumb|190px|Помнік ля месца выяўлення тэртэрыйскіх таблічак.]] У 1961 годзе навуковая група пад кіраўніцтвам Мікалае Власы (археолага з Нацыянальнага музея трансільванскай гісторыі) нібыта выявіла тры неабпаленыя гліняныя таблічкі з надпісамі, дваццаць шэсць гліняных і каменных фігурак, бранзалет з ракавінак, а таксама спаленыя і раздробненыя косткі дарослай жанчыны, празванай «Мілэдзі Тэртэрыя»{{sfn|Merlini|Lazarovici|2008|pp=111–117, 166-180}}. Адзінага тлумачэння гэтага пахавання няма, але выказваюцца здагадкі, што цела, хутчэй за ўсё, належала паважанай мясцовай знахарцы, [[шаман]]цы або медыўму<ref name="Whittle" />. === Сапраўднасць === Спрэчным застаецца пытанне пра тое, ці сапраўды таблічкі былі знойдзены на ўказаным месцы, а Власа ніколі не абмяркоўваў стратыграфічныя абставіны знаходкі{{sfn|Merlini|Lazarovici|2008|pp=111–117}}. Нядаўна высунутыя абвінавачванні ў [[Падлог|падробцы]] грунтуюцца на падабенстве тэртэрыйскіх сімвалаў з рэпрадукцыямі шумерскага пісьменства ў папулярнай румынскай літаратуры таго часу<ref>{{артыкул|аўтар=Qasim, Erika|загаловак= Die Tărtăria-Täfelchen – eine Neubewertung|выданне=Das Altertum|месца=Berlin|выдавецтва=Akademie|год=2013|выпуск=58|том=4|нумар= |старонкі=307–318|issn=0002-6646}}</ref>. == Апісанне == [[Файл:Tatárlaka.PNG|thumb|upright=1.2|Ілюстрацыі кожнай з трох таблічак.]] Дзве з трох таблічак маюць прамавугольную форму, прычым адна з адтулінай{{sfn|Merlini|Lazarovici|2008|p=116}}. Трэцяя таблічка з’яўляецца дыскам каля 6 см у папярочніку і таксама змяшчае невялікую адтуліну, з-за чаго падобная на кудмень. Піктаграмы размешчаны толькі з аднаго боку{{sfn|Merlini|Lazarovici|2008|p=116}}. На неперфараванай прастакутнай таблічцы высечаны рагатая жывёла, смутная фігура і раслінны матыў, падобна галіне ці дрэву. Астатнія складаюцца з мноства пераважна абстрактных сімвалаў<ref name="Whittle">{{кніга|аўтар=Alasdair W. R. Whittle|загаловак=Europe in the Neolithic: The Creation of New Worlds|выдавецтва=[[Выдавецтва Кембрыджскага ўніверсітэта|Cambridge University Press]]|год=1996|старонкі=101}}</ref>. === Датаванне === Супрацоўнікі рэстаўрацыйнага аддзела музея Клуж-Наpoca, імкнучыся захаваць першапачаткова неабпаленыя і прасякнутыя вільгаццю гліняныя таблічкі, падверглі іх абпалу. На жаль, гэта пазбавіла магчымасці напроста датаваць іх радыевугляродным метадам{{sfn|Merlini|Lazarovici|2008|pp=118–119}}. Першаадкрывальнік таблічак не пакінуў дакладнай стратыграфіі, г. зн. апісання археалагічнага слоя, у якім яны былі знойдзены<ref>{{кніга|аўтар=H. W. F. Saggs|загаловак=Civilization Before Greece and Rome|выдавецтва=[[Выдавецтва Ельскага ўніверсітэта|Yale University Press]]|год=1998|старонкі=75}}</ref>. Мяркуецца, што таблічкі належаць агульнабалканскай [[Вінчанская культура|культуры Вінча-Турдаш]], якую сербскія і румынскія археолагі першапачаткова аднеслі да 2700 гадоў да н.&nbsp;э. Гэта адкрыццё прыцягнула ўвагу археалагічнай супольнасці, паколькі яно папярэднічала з’яўленню [[Крыцкае палацавае пісьмо|крыцкага пісьма]] (найстаражытнейшай пісьменнасці Еўропы). Наступная радыевугляродная датыроўка іншых знаходак з наваколляў Тэртэрыі, ускосна дастасавальная і да саміх таблічак, ссунула дату існавання ўсёй вінчанскай культуры прыкладна да 5500 года да н.&nbsp;э. — часу існавання [[Шумеры|раннешумерскага]] горада [[Эрэду]] ў Месапатаміі<ref name="Becker">{{кніга|аўтар=Carl J. Becker|загаловак=A Modern Theory Of Language Evolution|месца=Bloomington|выдавецтва=iUniverse|год=2004|старонкі=346}}</ref>. Існуе спрэчнае сцвярджэнне, што калі гэтыя знакі сапраўды з’яўляюцца відам пісьменнасці, то [[Дунайская культура|дунайскае]] пісьмо значна папярэднічала з’яўленню шумерскага [[клінапіс]]у або [[Егіпецкія іерогліфы|егіпецкіх іерогліфаў]]. Такім чынам, яно магло б аказацца найраннейшай пісьменнасцю ва ўсім свеце. == Гістарычны кантэкст == === Дунайская гіпотэза === Тэрмін «[[Дунайская культура]]» быў прапанаваны [[Гордан Чайлд|В. Горданам Чайлдам]] для апісання першага земляробчага таварыства ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе. Гіпотэзу пра існаванне пісьменства ў гэтым рэгіёне падтрымліваюць Марка Мерліні<ref>{{кніга|аўтар=Marco Merlini|загаловак=La scrittura è natta in Europa|месца=Roma|выдавецтва=Avverbi|год=2004}}</ref>, [[Харальд Хаарман]], Джоан Марлер<ref>{{артыкул|аўтар=Harald Haarmann, Joan Marler|загаловак=An introduction to the study of the Danube Script|выданне=Journal of Archeomythology|том=4|год=2008}}</ref>, Георге Лазаровіч<ref>{{кніга|аўтар=Gheorghe Lazarovici, Cornelia-Magda Lazarovici, Marco Merlini|загаловак=TĂRTĂRIA and the sacred tablets|месца=Cluj-Napoca|выдавецтва=Editura Mega|год=2011|ISBN=978-606-543-160-7}}</ref> і многія іншыя даследчыкі. Даследчыца Марыя Гімбутас, якая спецыялізуецца на культуры і вераваннях даіндаеўрапейскай Еўропы, выказала меркаванне, што знойдзеныя піктаграмы з’яўляюцца найстаражытнейшай у свеце формай пісьменнасці. На думку М. Гімбутас, гэтая сістэма ўзнікла ў першай палове VI тыс. да н.&nbsp;э., распаўсюджвалася паміж 5300-4300 гадамі і знікла да 4000 года да н.&nbsp;э.<ref>{{кніга|аўтар=Gimbutas Marija|загаловак=The Language of the Goddess: Unearthing the Hidden Symbols of Western Civilization|месца=San Francisco|выдавецтва=Harper & Row|год=1989}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Gimbutas Marija|загаловак=The Civilization of the Goddess: The World of Old Europe|месца=San Francisco|выдавецтва=Harper & Row|год=1991}}</ref> === Меркаваная роднасць з шумерскай культурай === Археолаг і палеалінгвіст [[Колін Рэнфру]] сцвярджае, што ўяўнае падабенства з шумерскімі знакамі зманліва<ref>{{кніга|аўтар=Colin Renfrew|загаловак=Before civilization: The radiocarbon revolution and prehistoric Europe|выдавецтва=Jonathan Cape|год=1973|старонкі=186}}</ref>: <blockquote> На мой погляд, параўнанне знакаў на таблічках Тэртэрыі і таблічках пратапісьмовага Шумера не мае вялікага значэння. Усё гэта — простыя піктаграмы, і выява казы ў адной культуры непазбежна будзе моцна нагадваць выяву казы ў іншай. Называць гэтыя балканскія знакі «пісьменнасцю» — значыць, магчыма, разумець, што яны валодаюць самастойным сэнсам, які перадаецца іншаму чалавеку без вуснай гаворкі. У гэтым я сумняваюся. {{oq|en|To me, the comparison made between the signs on the Tărtăria tablets and those of proto-literate Sumeria carry very little weight. They are all simple pictographs, and a sign for a goat in one culture is bound to look much like the sign for a goat in another. To call these Balkan signs 'writing' is perhaps to imply that they had an independent significance of their own communicable to another person without oral contact. This I doubt.}} </blockquote> === Магчымыя сувязі === ==== Вінчанскія артэфакты ==== Вінчанскія знакі вядомыя з канца 19 стагоддзя, калі венгерская археолаг [[Софія Торма]] (1832—1899){{sfn|Gimbutas|2001|p=50}} выявіла іх падчас раскопак на неалітычным селішчы [[Турдаш (камуна)|Турдаш]] у [[Трансільванія|Трансільваніі]]. У тыя часы гэтая зямля ўваходзіла ў склад [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. Турдаш з’яўляецца тыпавым месцам турдашскай культуры — позняга рэгіянальнага падвіду вінчанскай культуры. ==== Іншыя артэфакты ==== Існуюць сведчанні ўзаемасувязі групы артэфактаў з Тэртэрыі, уключаючы таблічкі, з культурамі, якія развіваліся ўздоўж [[Чорнае мора|Чорнага]] і [[Эгейскае мора|Эгейскага мораў]]. Падобныя прадметы былі знойдзеныя ў Балгарыі (напрыклад, [[Градзешніцкія таблічкі]]) і Паўночнай Грэцыі ([[таблічка з Дыспіліё]]). Сыравіна і стыль вырабу тэртэрыйскіх артэфактаў нагадваюць прадметы, знойдзеныя на [[Кікладскія астравы|Кікладскіх астравах]]: дзве статуэткі выкананы з [[алебастр]]у, уласцівага для гэтага рэгіёна{{Няма АК}}. == Тлумачэнне == Значэнне сімвалаў (калі такое маецца) невядома, а іхняя прырода застаецца прадметам дыскусій. === Пісьменнасць === Прыхільнікі тлумачэння знакаў як пратапісьменнасць абапіраюцца на некалькі дапушчэнняў, якія, аднак, падзяляюць не ўсе даследнікі: * Наяўнасць падобных знакаў на іншых прадметах дунайскай культуры. Гэта прадугледжвае існаванне ў пісцоў набору стандартызаваных знакаў. * Сімвалы выглядаюць выразна стандартызаванымі і маюць прамалінейнае напісанне, супастаўнае з тым, якое маюць іншыя архаічныя сістэмы пісьма. * Мяркуецца, што кожны знак перадае ясны і адназначны сэнс. * Надпісы размешчаны радамі: гарызантальнымі, вертыкальнымі або кругавымі. Нават калі знакі на таблічках сапраўды з’яўляюцца пісьменнасцю, то невядома, якую менавіта сістэму пісьма яны прадстаўляюць. Кіраўнік раскопак Мікалае Власа тлумачыў адну з таблічак як выяву сцэны палявання, а дзве іншыя з сімваламі — як від прымітыўнага пісьма, падобнага на раннія піктаграмы шумераў. Некаторыя вучоныя прыхільнікі гіпотэзы пра пісьменнасць, напрыклад [[Марыя Гімбутас]], мяркуюць, што гэта ўзоры сістэмы, названай «стараеўрапейскім пісьмом», альбо «дунайскім». === Немоўная сімволіка === Існуе шэраг перашкодаў для прызнання тэртэрыйскіх сімвалаў пісьменнасцю. Па-першае, адсутнічаюць незалежныя сведчанні пісьменства на Балканах той эпохі. Археолаг Сарунас Мілаўскас адзначае, што «археалагічна надзвычай складана даказаць, ці з’яўляецца корпус знакаў сістэмай пісьма», і адзначае, што ўсе першыя вядомыя сістэмы пісьма былі распрацаваны раннімі дзяржавамі для палягчэння вядзення ўліку ў складана згуртаваных таварыствах Блізкага Усходу і Міжземнамор’я. Паколькі няма ніякіх сведчанняў існавання дзяржаўных утварэнняў у еўрапейскім неаліце, малаверагодна, што ім патрабавалася б адміністрацыйны лад, падтрымліваемы пісьменнасцю. Па-другое, Дэвід Энтані адзначае, што [[Кітайскае пісьмо|кітайскія іерогліфы]] першапачаткова выкарыстоўваліся ў рытуальных і памятных мэтах, звязаных са «свяшчэннай уладай» цароў. Магчыма, тэртэрыйскія знакі выконвалі падобную задачу<ref>Sarunas Milisauskas, ''European Prehistory: A Survey'', pp. 236-37 (Kluwer Academic / Plenum Publishers, 2002)</ref>. Некаторыя навукоўцы мяркуюць, што сімвалы маглі служыць пазнакамі ўласнасці або выкарыстоўвацца ў рэлігійных абрадах<ref name="Becker"/>. Па-трэцяе, альтэрнатыўная прапанова заключаецца ў тым, што гэтыя сімвалы маглі быць проста недакладным наследаваннем больш развітым культурам. Аднак гэтая гіпотэза малаверагодная з-за старажытнасці саміх таблічак — у тую эпоху не існавала вядомых пісьмовых культур, у якіх можна было б запазычыць знакі<ref name="Becker"/>. Ёсць таксама крайняе меркаванне, што [[Піктаграма|піктаграмы]] суправаджаюцца проста выпадковымі крамзолямі<ref name="Becker"/>. == Гл. таксама == * [[Сітоўскі надпіс]] * [[Гісторыя Румыніі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{refbegin}} * {{Citation | last = Evans | first = A. | year = 1895 | title = Cretan pictographs and prae-Phoenician script. With an account of a sepulchral deposit at Hagios Onuphrios near Phaestos in its relation primitive Cretan and Aegean culture | url = https://archive.org/details/cretanpictograph00evan | place = New York City | publisher = G. P. Putnam's Sons | pages = 166 }} * {{cite journal|last=Falkenstein | first = A.|title=Zu den Tontafeln aus Tărtăria|journal=Germania|volume=43|year=1965|pages=269–273}} {{ref-de}} * {{cite book |author-last=Gimbutas |author-first=Marija |author-link=Марыя Гімбутас |editor-last=Dexter |editor-first=Miriam Robbins |title=The Living Goddesses |year=2001 |orig-year=1999 |publisher=[[Выдавецтва Каліфарнійскага ўніверсітэта|University of California Press]] |location=Berkeley |isbn=9780520229150}} * {{Citation | last = Haarmann | first = H. | year = 1990 | contribution = Writing from Old Europe | title = The Journal of Indo-European Studies | issue = 17}} * {{Citation | last = Jongbloed | first = Dominique | year = 2011 | title = Civilisations antédiluviennes | publisher = Alphée ed}} {{ref-fr}} * Kenanidis, I.; Papakitsos, G. (2015) A Comparative Linguistic Study about the Sumerian Influence on the Creation of the Aegean Scripts. * Klára, Friedrich The Mystery of Tatárlaka (Dobogó-Historical journal, 2004/9.-2005/6.) * Klára, Friedrich (2005) — Szakács Gábor: Graved in stone, carved in wood… * {{Citation | last = Makkay | first = J. | year = 1969 | contribution = The Late Neolithic Tordos Group of Signs | title = Alba Regia | issue = 10 | pages = 9–50}}. * {{Citation | last = Makkay | first = J. | year = 1984 | title = Early Stamp Seals in South-East Europe | place = Budapest}}. * Mandics, Gy., Záhonyi, A.: The message oh Tartaria and Tordos. Fríg (Pilisvörösvár, Hungary), 2018. * {{cite journal|last1 = Merlini|first1 = Marco|last2 = Lazarovici|first2 = Gheorghe|title = Settling discovery circumstances, dating and utilization of the Tărtăria tablets|journal = Acta Terrae Septemcastrensis|url = http://arheologie.ulbsibiu.ro/publicatii/ats/ats8/acta%207.pdf|volume = VII|year = 2008|publisher = [[Сібіускі ўніверсітэт імя Лучыана Блага|Lucian Blaga University of Sibiu]]|location = Sibiu, Romania|issn = 1583-1817|access-date = 18 чэрвеня 2024|archive-date = 4 сакавіка 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304123826/http://arheologie.ulbsibiu.ro/publicatii/ats/ats8/acta%207.pdf|url-status = dead}} * {{cite journal |last1=Paliga |first1=Sorin |title=The tablets of Tărtăria. An enigma? A reconsideration and further perspectives |journal=Dialogues d'histoire ancienne |year=1993 |volume=19 |issue=1 |pages=9–43 |doi=10.3406/dha.1993.2073 |url=http://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1993_num_19_1_2073 }} * Schmandt-Besserat, Denise (1992) Before Writing, University of Texas Press, Austin. Volume I: From Counting to Cuneiform. * Vaiman, A. A. (1994) On the Quasi-Sumerian tablets from Tartaria. Археологические вести. Спб, 1994. Вып. 3. Аннотации. — ИИМК РАН * {{Citation | last = Winn | first = Sham MM | year = 1973 | title = The Signs of the Vinca Culture}}. * {{Citation | last = Winn | first = Sham MM | year = 1981 | title = Pre-writing in Southeast Europe: The Sign System of the Vinca culture | publisher = BAR}}. {{refend}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Citation | url = http://www.prehistory.it/ftp/arta_populara01.htm | title = Signs on Tărtăria Tablets found in the Romanian folkloric art [Знакі Тэртэрыйскіх таблічак выяўлены ў румынскім фальклорным мастацтве]| first = Ioana | last = Crișan | publisher = PreHistory | place = IT}}. * {{Citation | url = http://www.prehistory.it/ftp/tartaria_tablets/merlinitartaria.htm | title = Milady Tărtăria and the discovery of the Tărtăria Tablets [Міледзі Тэртэрыя і адкрыццё Тэртэрыйскіх таблічак] | first = Marco | last = Merlini | publisher = PreHistory | place = IT}}. {{ізаляваны артыкул|date=2024-06-18}} [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Румыніі]] [[Катэгорыя:Вінчанская культура]] [[Катэгорыя:Гліняныя таблічкі]] [[Катэгорыя:Неаліт]] [[Катэгорыя:Пратапісьменнасць]] f27m2lma0i2oqijvse73itfv0rw8vtf 0 769625 5142229 5028429 2026-05-16T07:26:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142229 wikitext text/x-wiki [[13 ліпеня|13]]—[[14 ліпеня]] [[2024]] года на тэрыторыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] абрынуўся [[ураган|ўраган]]. Найбольш пацярпела [[Гомельская вобласць]]. Каля 2000 населеных пунктаў па ўсёй краіне засталіся без электрычнасці. 7 чалавек загінулі. == Агульная сітуацыя == {{Гл. таксама|Клімат Беларусі}} У другі тыдзень ліпеня ў Беларусі ўсталявалася анамальна гарачае надвор’е. У сераду, 10-га чысла, абвешчаны аранжавы ўзровень пагрозы. Назіралася тэмпература да +32 па паўднёвай палове, у астатняй частцы +24—29. Без ападкаў. Самым гарачым днём стала субота, 13 ліпеня, калі паветра на поўдні і ў цэнтры краіны прагрэлася вышэй за 35 градусаў (абвешчаны чырвоны ўзровень небяспекі, чакалася спякота ў +35—37°С<ref>[https://www.belta.by/society/view/krasnyj-uroven-opasnosti-objjavili-sinoptiki-po-respublike-ozhidaetsja-zhara-37s-647603-2024 Красный уровень опасности объявили синоптики: по республике ожидается жара +37°С]</ref>). На метэастанцыі ў [[Жыткавічы|Жыткавічах]] былі зафіксаваныя рэкордныя з 1959 года +37,9. У [[Мінск|Мінску]] пабіты рэкорд 1936 года — +35,2. У гэты час сіноптыкі сталі папярэджваць пра верагоднасць магутных навальнічных дажджоў. Белгідрамет выдаў папярэджанне аб набліжэнні штармавых вятроў<ref>[https://people.onliner.by/2024/07/17/zhara-prodolzhaetsya-v-minske-pobit-temperaturnyj-rekord-88-letnej-davnosti Жара продолжается. В Минске побит температурный рекорд 88-летней давности]</ref>. Сіноптык Дзмітрый Рабаў заявіў, што ў бліжэйшыя дзесяцігоддзі клімат будзе мяняцца, адзначыўшы, што летам усё часцей і часцей будуць хвалі моцнай спёкі з ураганамі і штармамі<ref>[https://www.belarus.kp.ru/online/news/5908600/ Синоптик Рябов допустил ураганы и аномальную жару до конца лета 2024 в Беларуси]</ref>. Падобнае меркаванне выказаў акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук]] Уладзімір Логінаў. Як сказаў спецыяліст, у апошнія гады клімат у краіне ўсё больш становіцца падобным на [[Трапічны клімат|трапічны]], якому характэрны ўраганы і [[Тайфун|тайфуны]]<ref>{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/life/uragany_i_smerchi_mogut_povtoritsya_v_etom_godu_v_belarusi_akademik_nan/ |title=Ураганы и смерчи могут повториться в этом году в Беларуси – академик НАН |access-date=22 ліпеня 2024 |archive-date=21 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240721204926/https://tochka.by/articles/life/uragany_i_smerchi_mogut_povtoritsya_v_etom_godu_v_belarusi_akademik_nan/ |url-status=dead }}</ref>. == Уздзеянне стыхіі == 13—14 ліпеня ў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] пацярпелі 54 населеныя пункты ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскім]], [[Карэліцкі раён|Карэліцкім]], [[Навагрудскі раён|Навагрудскім]], [[Ашмянскі раён|Ашмянскім]], [[Слонімскі раён|Слонімскім]], [[Смаргонскі раён|Смаргонскім]] раёнах. Пашкоджаны дахі 169 прыватных жылых дамоў, 29 сельскагаспадарчых будынкаў і 8 аўтамабіляў<ref name="onliner"/>. 14 ліпеня<ref name="белта"/> ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] ў 12 населеных пунктах пашкоджаны 296 будынкаў, з іх 115 жылых дамоў (11 разбураныя<ref name="белта" />). Зафіксаваны вецер да 25 м/с і адзначаны выпадкі граду памерам з перапёлчыны яйка. Заяўлена аб 23 выпадках падзення дрэў, абясточана 459 трансфарматарных падстанцый, парушана электразабеспячэнне 37 населеных пунктаў. Найбольш пацярпелі [[Лунінецкі раён|Лунінецкі]] і [[Пінскі раён|Пінскі]] раёны<ref name="onliner"/>. У той жа дзень па тэрыторыі Гомельскай вобласці прайшлі моцныя ліўні са шквалістым ветрам. Ураганам тут павалена вялікая колькасць дрэў. Многія з іх упалі на лініі электраперадачы, што прывяло да масавых адключэнняў. Доступ да электрасетак апынуўся абцяжараны вялікай колькасцю паваленых дрэў і галінак. Найбольш складаная сітуацыя склалася ў [[Мазырскі раён|Мазырскім]], [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім]], [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім]], [[Гомельскі раён|Гомельскім]] раёнах. У гарадах працавалі толькі некалькі крам, аснашчаных уласнымі генератарамі. Водазабеспячэнне і сувязь таксама цалкам адсутнічалі<ref name="onliner">[https://realt.onliner.by/2024/07/15/v-gomelskoj-oblasti-obyavlena-chrezvychajnaya-situaciya-posledstviya-uragana-v-belarusi В Гомельской области объявлена чрезвычайная ситуация. Последствия урагана в Беларуси] // Onliner, 15 июля 2024</ref>. Парывы ветру дасягалі 29 метраў за секунду. Сітуацыя пагаршалася спякотай вышэй за +30°C<ref name="онт">[https://ont.by/news/posledstviya-shtorma-i-borba-za-vosstanovlenie-kak-belarus-boretsya-so-stihiej Смертельный ураган и борьба за восстановление: как устраняют последствия по поручению Президента]</ref>. Тэхналагічныя парушэнні ў электрасетках былі зафіксаваныя на працягласці больш за 12,5 тыс. км, без электразабеспячэння ў Гомельскай вобласці засталіся 1175 населеных пунктаў. Ад паваленых дрэў і элементаў даху загінулі 6 чалавек, з іх двое дзяцей<ref name="белта"/>. Ветрам знесена каля 700 дарожных знакаў<ref>[https://web.archive.org/web/20240724232754/https://euroradio.fm/uragan-na-gomelshchyne-znyos-kalya-700-darozhnykh-znakau Ураган на Гомельшчыне знёс каля 700 дарожных знакаў] (Еўрарадыё, 24 ліпеня 2024)</ref>. У [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] пацярпелі каля 800 будынкаў, больш за 600 населеных пунктаў былі без святла, 5,5 тысяч гектараў лесу знішчаны<ref name="онт"/>, зарэгістравана падзенне 384 дрэў. У [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] ад падзення дрэва загінула пяцігадовая дзяўчынка. У [[Клічаўскі раён|Клічаўскім]], [[Краснапольскі раён|Краснапольскім]], [[Крычаўскі раён|Крычаўскім]], [[Бабруйскі раён|Бабруйскім]], Магілёўскім, [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім]], [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім]], [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскім]] раёнах назіраліся перабоі з электрычнасцю. Таксама ў выніку ўдару маланкі адбылося 3 пажары (адрыны ў Магілёўскім і Слаўгарадскім раёнах, жылы дом у [[Чавускі раён|Чавускім раёне]])<ref name="onliner"/>. У [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] стыхія больш за ўсё закранула [[Полацкі раён|Полацкі]] і [[Ушацкі раён|Ушацкі]] раёны. Пашкоджана 20 жылых дамоў, зафіксавана 53 выпадкі падзення дрэў. У адным з выпадкаў пацярпеў жыхар [[Ушачы|Ушачаў]]. Пашкоджаныя лініі электраперадач у [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім]], [[Докшыцкі раён|Докшыцкім]], [[Мёрскі раён|Міёрскім]], Полацкім, Ушацкім і [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім]] раёнах<ref name="onliner"/>. Па ўдакладненых даных выратавальных служб на 23 ліпеня, з прычыны прыроднага бедства ў 44 раёнах рэспублікі пацярпелі 2654 населеныя пункты (Брэсцкая вобласць – 33, Гомельская – 2272, Гродзенская – 54 і Магілёўская – 295). Пашкоджаны дахі 6210 жылых дамоў (3883 адноўлены), 302 аб’ектаў сацкультбыту (190 адноўлены), 2053 сельскагаспадарчых будынкаў (332 адноўлены), 18 вытворчых (3 адноўлены) будынкаў і 605 гаспадарчых пабудоў (65 адноўлены)<ref>{{Cite web |url=https://mchs.gov.by/operativnaya-informatsiya/sutochnye-svodki-mchs/v-rb/456965/ |title=Информация о чрезвычайных ситуациях №205 с 06-00 часов 22 июля 2024 г. до 06-00 часов 23 июля 2024 г. |access-date=23 ліпеня 2024 |archive-date=23 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723164956/https://mchs.gov.by/operativnaya-informatsiya/sutochnye-svodki-mchs/v-rb/456965/ |url-status=dead }}</ref>. Паводле інфармацыі [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]], падзення дрэў стала прычынай затрымкі 46 цягнікоў у Гомельскай і Магілёўскай абласцях, спазненне склала ад 6 хвілін да амаль 8 гадзін<ref>[https://tvrgomel.by/news/chto-izvestno-pro-uragannyy-veter-v-belarusi-15-iyulya-2024-posledstviya-buri-13-i-14-iyulya-pyat-po Беларусь 4 | Гомель Что известно про ураганный ветер в Беларуси 15 июля 2024]</ref>. == Ліквідацыя наступстваў == [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] ўзяў пад асабісты кантроль ліквідацыю наступстваў стыхіі<ref>[https://ctv.by/vvedyon-rezhim-chs-kakie-regiony-belarusi-bolshe-vsego-postradali-ot-uragana Введён режим ЧС! Какие регионы Беларуси больше всего пострадали от урагана?] // СТВ, 16 июля 2024</ref>. У паўднёва-ўсходні рэгіён, які пацярпеў найбольш за ўсё, накіраваны аварыйныя брыгады з іншых абласцей. Сфарміраваны аператыўны штаб<ref name="onliner"/>. Энергетыкі, работнікі [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]] і [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства лясной гаспадаркі]] прыступілі да ліквідацыі наступстваў урагану адразу пасля яго заканчэння. Усяго ў вобласці было задзейнічана каля 1,5 тысячы чалавек і 276 адзінак тэхнікі<ref>[https://www.sb.by/articles/elektrichestvo-v-kazhdyy-dom-gendirektor-gomelenergo-o-khode-rabot-po-likvidatsii-posledstviy-uragan.html Электричество в каждый дом – гендиректор «Гомельэнерго» о ходе работ по ликвидации последствий урагана] // СБ. Беларусь Сегодня, 21 июля 2024</ref>, уключаючы 474 асобы з судзімасцю і 100 вайскоўцаў [[6-я асобная спецыяльная міліцэйская брыгада|6-й асобнай спецыяльнай міліцэйскай брыгады]]<ref>[https://web.archive.org/web/20240726000553/https://euroradio.fm/prybirac-nastupstvy-uraganu-na-gomelshchyne-adpravili-500-chalavek-z-sudzimascyu Прыбіраць наступствы ўрагану на Гомельшчыне адправілі 500 чалавек з судзімасцю] (Еўрарадыё, 25 ліпеня 2024)</ref>. Мясцовыя жыхары ініцыятыўна браліся дапамагаць прыбіраць завалы і паваленыя дрэвы, аказвалі садзейнічанне камунальнікам<ref name="белта" />. Міністр энергетыкі [[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]] на селектарнай нарадзе далажыў, што, па даных на 19 ліпеня, электразабеспячэнне ў Гомельскай вобласці забяспечана ў частцы падачы электраэнергіі ўсім населеным пунктам, але ў 170 з іх — за кошт падключэння дызель-генератарных установак<ref name="белта">[https://www.belta.by/president/view/glavnoe-uroki-pochemu-lukashenko-sravnil-posledstvija-uragana-s-vojnoj-i-kogda-v-regionah-navedut-649180-2024/ "Главное - уроки". Почему Лукашенко сравнил последствия урагана с войной и когда в регионах наведут полный порядок] // Белта, 19 июля 2024</ref>. Паводле папярэдніх звестак, на поўнае аднаўленне электрасетак спатрэбіцца да месяца<ref>[https://realt.onliner.by/2024/07/19/kak-idet-ustranenie-posledstvij-uragana-na-gomelshhine «Напряжение подано везде, на остальное нужно не меньше месяца». Как идет устранение последствий урагана на Гомельщине]</ref>. У некаторых вёсках сеткі давялося адбудоўваць нанова, бо залева разбурыла іх практычна цалкам. Канчаткова электрычнасць адноўлена 26 ліпеня ў 22:40, калі вёска [[Лозкі (Калінкавіцкі раён)|Лозкі]] Калінкавіцкага раёна, апошні пацярпелы населены пункт, адключана ад перасоўнага дызельнага генератара і падключана да агульнай сеткі<ref>[https://web.archive.org/web/20240728152517/https://euroradio.fm/minenerga-vyarnula-elektrychnasc-u-aposhnyuyu-vyosku-shto-pacyarpela-ad-uraganu Мінэнерга вярнула электрычнасць у апошнюю вёску, што пацярпела ад урагану] (Еўрарадыё, 28 ліпеня 2024)</ref>. == Паўторная бура== У канцы месяца ўраган паўтарыўся. Парывы ветру дасягалі 25—27 м/с. Паваленымі дрэвамі пашкоджаны пяць аўтамабіляў у [[Гродна]] і ў [[Мінск]]у<ref>[https://vgr.by/2024/07/29/silnyj-veter-nadelal-bedy-v-belarusi-kakie-rajony-postradali-bolshe-vsego/ Сильный ветер наделал беды в Беларуси — какие районы пострадали больше всего] // Вечерний Гродно, 29 июля 2024</ref>. Паводле інфармацыі [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Мінэнерга]] на раніцу 29 ліпеня, за суткі без святла апынуліся 566 населеных пунктаў, зафіксаваны 91 выпадак падзення дрэў. Да ліквідацыі наступстваў непагадзі прыцягнутыя 246 чалавек і 105 адзінак тэхнікі. Энергетыкі і экстранныя службы краіны перайшлі на ўзмоцнены рэжым працы. На 29 і 30 ліпеня ў краіне аб’яўлены аранжавы ўзровень небяспекі з-за моцнага ветру<ref>[https://tochka.by/articles/life/nenastnyy_iyul_novaya_burya_v_belarusi_obestochila_bolee_500_naselennykh_punktov_/ Ненастный июль: новая буря в Беларуси обесточила более 500 населенных пунктов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240729073902/https://tochka.by/articles/life/nenastnyy_iyul_novaya_burya_v_belarusi_obestochila_bolee_500_naselennykh_punktov_/ |date=29 ліпеня 2024 }} // Tochka.by, 29 июля 2024</ref>. Па ўдакладненых даных МНС, за 28—29 ліпеня зафіксавана 316 выпадкаў падзення дрэў: у Брэсцкай вобласці — 29, Віцебскай — 7, Гомельскай — 15, Гродзенскай — 137, [[Мінская вобласць|Мінскай]] — 58, Магілёўскай — 18, Мінску — 52. Паваленымі дрэвамі пашкоджаныя 15 аўтамабіляў. З іх у Гомельскай вобласці — адзін транспартны сродак, Гродзенскай — чатыры, Магілёўскай — два, Мінску — восем. У Гродзенскім рэгіёне з-за паваленага дрэва адзін пасажырскі цягнік затрымаўся на 47 хвілін. Пацярпелі два чалавекі (у аграгарадку [[Ярэмічы]] [[Карэліцкі раён|Карэліцкага раёна]] і ў горадзе [[Бабруйск]]у Магілёўскай вобласці)<ref>[https://www.belta.by/society/view/mchs-v-belarusi-iz-za-grozovogo-fronta-postradali-vosem-naselennyh-punktov-651124-2024/ МЧС: в Беларуси из-за грозового фронта пострадали восемь населенных пунктов]</ref>. Напярэдадні сіноптык Дзмітрый Рабаў папярэдзіў пра пахаладанне, вецер і дажджы ў Беларусі на тыдні з 29 ліпеня па 4 жніўня. На надвор’е паўплывалі паўночна-заходнія вятры і больш прахалодныя паветраныя масы. Адпаведна, панізілася тэмпература. Адзначаны ваганні атмасфернага ціску<ref>[https://www.belarus.kp.ru/daily/27613.5/4964366/ Синоптик Дмитрий Рябов предупредил про похолодание, ветер и дожди в Беларуси на неделя с 29 июля по 4 августа] // Комсомольская правда, 27 июля 2024</ref>. == Выяўленыя праблемы == Лукашэнка раскрытыкаваў паводзіны службовых асоб рознага ўзроўню. Па заяве прэзідэнта, актыўных дзеянняў з іх боку для арганізацыі работ па ліквідацыі наступстваў, аператыўнай дапамогі пацярпелым рэгіёнам і людзям у дастатковай ступені не было. Не ўсюды было наладжана належнае ўзаемадзеянне паміж рознымі органамі пры прыняцці мер аператыўнага рэагавання, а часам замест аператыўных дзеянняў аб’яўляліся тэндэры па пошуку падрадчыкаў для правядзення рамонтных работ і ліквідацыі наступстваў стыхіі. Таксама раскрытыкаваная працэдура атрымання дапамогі з рэзерву матэрыяльных рэсурсаў. Аляксандр Лукашэнка заявіў аб неабходнасці ў цэлым мабілізоўваць насельніцтва і спецыялістаў для ліквідацыі наступстваў стыхіі, у тым ліку палітвязняў. Стыхію ён параўнаў з вайной, «''толькі няма стральбы з аўтаматаў і кулямётаў''»<ref name="белта"/>. 20 ліпеня ў Гомельскую вобласць прыехаў міністр па надзвычайных сітуацыях [[Вадзім Іванавіч Сіняўскі|Вадзім Сіняўскі]]. Як заявіў чыноўнік падчас сваёй камандзіроўкі, «''мы прайгралі ў тым, што не чакалі такога разбуральнага ўрагану''». На думку міністра, службы «''захапіліся папераджальнай працай. Людзі атрымалі "чарговае паведамленне ад МНС" пра нейкую залеву, пра нейкі вецер і палічылі яе несур’ёзнай''». Акрамя таго, Сіняўскі выказаў нездаволенасць работай па аднаўленні электразабеспячэння, а таксама перадачы інфармацыі аб ходзе яго аднаўлення<ref>[https://gomel.mchs.gov.by/novosti/456793/ Министр по ЧС проводит работу в пострадавших от урагана регионах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240721200914/https://gomel.mchs.gov.by/novosti/456793/ |date=21 ліпеня 2024 }} // Учреждение Гомельское областное управление МЧС Республики Беларусь, 20 июля 2024</ref>. == Гл. таксама == * [[Хаўер (цыклон)]] == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} {{Катастрофы ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Падзеі 14 ліпеня]] [[Катэгорыя:Падзеі 13 ліпеня]] [[Катэгорыя:Гісторыя Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Ліпень 2024 года]] [[Катэгорыя:2024 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Стыхійныя бедствы]] [[Катэгорыя:Ураганы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Катастрофы ў Беларусі]] 992rsl0d8nztt5pkpfa02erfdeuxbex 0 778489 5141928 5069596 2026-05-15T16:08:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141928 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Уварванне Ізраіля ў Сірыю |частка = [[грамадзянская вайна ў Сірыі]] |дата = з [[8 снежня]] [[2024]] года |месца = мухафаза Эль-Кунейтра, [[Сірыя]] |выява= 2024 Israeli invasion of Syria.png |вынік = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ізраіль}} |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Сірыя|2024}} |праціўнік3 = [[File:Flag of the United Arab Republic (1958–1971), Flag of Syria (1980–2024).svg|22пкс]] Прыхільнікі Б. Асада |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = }}{{Вайна на Блізкім Усходзе}} '''Уварванне Ізраіля ў Сірыю ў 2024 годзе''' — інтэрвенцыя Арміі абароны Ізраіля (ЦАХАЛ) у прыгранічныя раёны Сірыі пасля краху ўрада Башара Асада. Аперацыя стала першым за 50 гадоў выпадкам, калі ізраільскія войскі перасеклі сірыйскую мяжу пасля заключэння пагадненняў аб спыненні агню 31 мая 1974 года ў выніку вайны Суднага дня<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/12/7/syria-war-live-news-govt-says-president-al-assad-has-not-fled-damascus?update=3370892&gsid=35903029-bbfb-4dff-b1b9-ccb5994171ad|title=Syria war updates: Opposition takes Damascus, al-Assad flees|first=Faras Ghani,Edna Mohamed,Lyndal Rowlands,Ali Harb,Maziar Motamedi,Umut Uras,Stephen|last=Quillen|website=Al Jazeera|access-date=2024-12-08}}</ref>. == Перадгісторыя == У канцы лістапада 2024 года [[сірыйская апазіцыя]] разгарнула [[Наступленне на паўночным захадзе Сірыі (2024)|наступленне на пазіцыі ўрадавых войскаў САР]] на паўночным захадзе краіны, пераадолеўшы за 11 дзён усю тэрыторыю дзяржавы. 8 снежня апазіцыйныя групоўкі [[Падзенне Дамаска (2024)|захапілі Дамаск]] і зрынулі рэжым Башара Асада. Тым часам рэгіён [[Галанскія вышыні|Галанскіх вышынь]] на поўдні Сірыі, акупаваны Ізраілем яшчэ ў 1967 годзе, не быў уключаны наўпрост ва ўнутранае супрацьстаянне. 8 снежня [[прэм’ер-міністр Ізраіля]] [[Біньямін Нетаньяху|Беньямін Нетаньяху]] заявіў, што Ізраіль для забеспячэння сваёй бяспекі мае намер прымяняць сілу і пачаў прасоўвацца ў раёне Галанскіх вышынь<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/8/israel-seizes-buffer-zone-in-syrias-golan-heights-after-al-assad-falls|title=Israel grabs buffer zone in Syria’s Golan, tells villagers to stay home|website=Al Jazeera|access-date=2024-12-08}}</ref>. Міністр абароны Ісраэль Кац паставіў перад арміяй чатыры асноўныя стратэгічныя мэты, якія неабходна выканаць «у бліжэйшы час»<ref>{{Cite web|url=https://www.israelhayom.co.il/news/defense/article/16928916|title="ВВС Израиля нанесли удары по позициям террористов на Голанских высотах; ЦАХАЛ продолжает наступление в Сирии {{!}} Израиль сегодня"|website=www.israelhayom.co.il|access-date=2024-12-09}}</ref>: * Забяспечыць поўны кантроль над буфернай зонай і іншымі стратэгічнымі пазіцыямі ў Сірыі. * Стварыць зону бяспекі, якая выходзіць за межы буфернай зоны, засяродзіўшыся на знішчэнні ўсяго цяжкага ўзбраення і тэрарыстычнай інфраструктуры, якія могуць прадстаўляць пагрозу для Ізраіля, і усталяваўшы кантакт з мясцовымі суполкамі друзаў і іншымі рэгіянальнымі суполкамі. * Неадкладна прадухіліць аднаўленне іранскіх шляхоў кантрабанды зброі ў [[Ліван]] праз сірыйскую тэрыторыю і памежныя пераходы. * Працягваць знішчаць стратэгічныя сістэмы цяжкага ўзбраення па ўсёй Сірыі, уключаючы сеткі супрацьпаветранай абароны, ракетныя сістэмы і берагавыя ўмацаванні. == Ход падзей == === 2024 === 8 снежня 2024 года ў ЦАХАЛ паведамілі, што ізраільскія бранятанкавыя падраздзяленні перасеклі лінію размежавання на Галанскіх вышынях<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2024/12/08/24572630.shtml|title=Израильские танки вошли в Сирию - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-12-08|access-date=2024-12-08}}</ref>. Армія абароны Ізраіля заявіла, што яны пачалі аперацыю з мэтай умацавання мяжы з Сірыяй шляхам устанаўлення кантролю над буфернай зонай<ref name="автоссылка1">{{Cite web|lang=ar|url=https://www.sarayanews.com/article/976540/القوات-الإسرائيلية-تصل-إلى-وسط-مدينة-البعث-في-القنيطرة|title=القوات "الإسرائيلية" تصل إلى وسط مدينة البعث في القنيطرة {{!}} سياسة {{!}} وكالة أنباء سرايا الإخبارية - حرية سقفها السماء|website=www.sarayanews.com|access-date=2024-12-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/12/08/24575648.shtml|title=Израиль намерен полностью занять буферную зону на границе с Сирией - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-12-08|access-date=2024-12-08}}</ref>. Прэм’ер-міністр Ізраіля Беньямін Нетаньяху падчас сваёй паездкі ў памежны раён заявіў, што ў сувязі з падзеннем рэжыму Асада ў Сірыі, пагадненне аб падзеле сіл з Сірыяй страціла сілу<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22611351|title=Нетаньяху считает утратившим силу соглашение о разделении сил с Сирией|website=TACC|access-date=2024-12-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/7362174|title=Нетаньяху прибыл на границу и заявил о «рухнувшем» соглашении с Сирией|website=Коммерсантъ|date=2024-12-08|access-date=2024-12-08}}</ref>. Ваеннае наступленне распаўсюдзілася на правінцыю Эль-Кунейтра і значныя сілы ўвайшлі ў горад Хан-Арнабэ. Ізраільская армія значна ўзмацніла сваю прысутнасць ва ўсталяванай буфернай зоне<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/reports-claim-israeli-tanks-crossing-into-syria-buffer-zone/|title=Reports claim Israeli tanks crossing into Syria buffer zone|first=Emanuel Fabian NEW! Get email alerts when this author publishes a new article You will receive email alerts from this author Manage alert preferences on your profile page You will no longer receive email alerts from this author Manage alert preferences on your profile|last=page|website=www.timesofisrael.com|access-date=2024-12-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://factjo.com/news.aspx?Id=223422|title=إعلام عبري: دخول بري "إسرائيلي" مع دبابات إلى القنيطرة السورية|website=factjo.com|date=2024-12-08|access-date=2024-12-08}}</ref>. Сірыйскія СМІ паведамілі, што ўварванцы ўвайшлі ў цэнтр горада Аль-Баас<ref name="автоссылка1"/>. [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля|ВПС Ізраіля]] атакавалі завод па вытворчасці хімічнай зброі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22611157|title=JPost: Израиль атаковал в Сирии завод по производству химоружия|website=TACC|access-date=2024-12-08}}</ref>, а таксама нанеслі ўдары па ваенных базах былых [[Узброеныя сілы Сірыі|УС Сірыі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/12/08/24575570.shtml|title=Израиль нанес удары по сирийским базам после свержения Асада - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-12-08|access-date=2024-12-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vz.ru/news/2024/12/8/1302276.html|title=Израиль атаковал склады с оружием на юге Сирии и в Дамаске|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-12-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22610321|title=В Дамаске произошли мощные взрывы|website=TACC|access-date=2024-12-08}}</ref><ref name=":1"/>. Увечары ізраільскія ВПС правялі авіяўдары па даследчым цэнтры ў [[Дамаск]]у<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vz.ru/news/2024/12/8/1302307.html|title=СМИ: Израиль атаковал центр ракетных исследований в Сирии|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-12-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/12/08/24576440.shtml|title=Израиль ударил по исследовательскому центру в Дамаске - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-12-08|access-date=2024-12-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/526735-reuters-soobsil-ob-izrail-skih-aviaudarah-po-ob-ektam-v-damaske|title=Reuters сообщил об израильских авиаударах по объектам в Дамаске|website=www.forbes.ru|access-date=2024-12-08}}</ref>, а таксама навакольнай авіябазе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/international/damascus-set-ablaze-idf-airstrike-blows-up-mezzeh-air-base-tanks-roll-into-southern-syria-watch/videoshow/116112724.cms|title=Damascus Set Ablaze: IDF Airstrike Blows Up Mezzeh Air Base, Tanks Roll Into Southern Syria {{!}} Watch|website=The Times of India|access-date=2024-12-08}}</ref>. 9 снежня авіяўдары ізраільскай авіяцыі працягнуліся. ВПС нанеслі ўдар па складзе з хімічнай зброяй<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/12/09/24580316.shtml|title=В Израиле сообщили, что атаковали склад химоружия в Сирии - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-12-09|access-date=2024-12-09}}</ref>, правінцыях Дэр’а і Сувейда на поўдні Сірыі, авіябазе на поўнач ад Сувейды, а таксама мноству складоў са зброяй і боепрыпасамі пакінутымі пасля паражэння войскаў Асада<ref>{{Cite web|url=https://news.albousla.ps/breaking_news/75104/%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%B9%D9%86%D9%8A%D9%81%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%AF%D8%B1%D8%B9%D8%A7-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A7|title=غارات جوية عنيفة للاحتلال الإسرائيلي على درعا جنوب سوريا|lang=ar|website=وكالة البوصلة الاخبارية|date=2024-12-09|access-date=2024-12-09|archive-date=15 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241215191915/https://news.albousla.ps/breaking_news/75104/%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%B9%D9%86%D9%8A%D9%81%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%AF%D8%B1%D8%B9%D8%A7-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A7|url-status=dead}}</ref>. Да вечара Біньямін Нетаньяху заявіў, што Галанскія вышыні назаўжды застануцца пад уладай Ізраіля<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22623019|title=Нетаньяху заявил, что Голаны навсегда останутся под властью Израиля|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-12-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/drugie-strany/netanyahu-golanskie-vysoty-navsegda-ostanutsya-pod-kontrolem-izrailya/|title=Нетаньяху: Голанские высоты навсегда останутся под контролем Израиля|lang=ru|website=Информационное Агентство Репорт|date=2024-12-09|access-date=2024-12-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theotherukraine.info/2024/12/09/netanyahu-golanskie-vysoty-navsegda-ostanutsya-u-izrailya/|title=Нетаньяху: Голанские высоты навсегда останутся у Израиля|lang=ru-RU|last=Редакция|website=Другая Украина|date=2024-12-09|access-date=2024-12-09}}</ref>. ВПС нанеслі ўдар па порце ў Латакіі<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-reportedly-strikes-syrias-latakia-port-targeting-assad-regimes-naval-assets/|title=Israel reportedly strikes Syria’s Latakia port, targeting Assad regime’s naval assets|lang=en-US|first=Emanuel Fabian NEW! Get email alerts when this author publishes a new article You will receive email alerts from this author Manage alert preferences on your profile page You will no longer receive email alerts from this author Manage alert preferences on your profile|last=page|website=www.timesofisrael.com|access-date=2024-12-09}}</ref><ref>{{Cite news|title=Israeli strike targets air defence installation near Syria's Mediterranean Latakia port|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22623101}}</ref>. За дзень было нанесена больш за 100 удараў<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cj90138ejrdt?post=asset:f29d389b-0d8b-46cb-9cfa-69cb65dc3503#post|title=Syria latest: Israel carries out dozens of air strikes across Syria – reports|lang=en-GB|website=BBC News|access-date=2024-12-09}}</ref>. 10 снежня ізраільскія танкі рушылі за межы буфернай зоны ўздоўж мяжы з Сірыяй і былі заўважаныя прыкладна за 20 км ад Дамаска ў населеным пункце Катана<ref>{{Cite web|url=https://www.osnmedia.ru/world/al-mayadeen-izrailskie-tanki-nahodyatsya-v-21-km-ot-damaska/|title=Al Mayadeen: Израильские танки находятся в 21 км от Дамаска|lang=ru-RU|first=Ксения|last=Смирнова|website=Общественная служба новостей|date=2024-12-10|access-date=2024-12-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22624549|title=Al Mayadeen: израильские танки находятся в 20 км от Дамаска|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-12-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://media.az/politika/smi-izrailskie-tanki-podoshli-vplotnuyu-k-damasku|title=СМИ: Израильские танки подошли вплотную к Дамаску|lang=ru|website=media.az|access-date=2024-12-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/politika/10122024/750934|title=Al Mayadeen: израильские танки находятся в 20 км от Дамаска|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2024-12-10}}</ref>. Гэтым жа днём стала вядома, што ў ходзе ўдару па порце ў Латакіі, ізраільскія ВПС знішчылі ваенныя караблі сірыйскай арміі на якіх, як мяркуецца, знаходзіліся ракеты класа «мора — мора»<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/12/10/24593234.shtml|title=В Израиле рассказали о ночной атаке на флот Сирии - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-12-10|access-date=2024-12-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/526897-izrail-podtverdil-udary-po-sirijskomu-flotu|title=Израиль подтвердил удары по сирийскому флоту|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2024-12-10|access-date=2024-12-10}}</ref>. Ізраільскія службы бяспекі назвалі гэта «найбуйнейшай паветранай аперацыяй, праведзенай ваенна-паветранымі сіламі ў гісторыі»<ref>{{Cite news|title=Israel says its air strikes destroyed most of Syria's strategic weapons stockpiles|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-incursion-into-syria-reaches-25-km-southwest-damascus-security-sources-2024-12-10/}}</ref>. Былы камандзір паўстанцаў заявіў, што «спатрэбяцца дзесяцігоддзі, каб аднавіць нацыянальную сірыйскую армію»<ref>{{Cite web|url=https://syriadirect.org/israel-grabs-land-and-wipes-out-syrias-arsenal/|title=‘Decades to rebuild’: Israel grabs land and wipes out Syria’s arsenal|lang=en-US|first=Mateo|last=Nelson|website=Syria Direct|date=2024-12-10|access-date=2024-12-11}}</ref>. У ноч на 12 лістапада авіяцыя ўварванцаў атакавала аб’екты ў Паўночный Сірыі<ref>{{Cite web|url=https://caliber.az/post/izrailskie-vvs-vnov-atakovali-celi-na-severe-sirii|title=Израильские ВВС вновь атаковали цели на севере Сирии {{!}} Caliber.Az|lang=ru|website=caliber.az|date=2024-12-12|access-date=2024-12-12}}</ref>, а днём ізраільцяне бамбілі наваколлі сірыйскай сталіцы<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22653269|title=Al Watan: Израиль нанес серию ударов по окрестностям Дамаска|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-12-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/12/12/1303074.html|title=Израильские самолеты нанесли ракетные удары по Дамаску|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-12-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://haqqin.az/news/335148|title=Истребители Израиля бомбят Дамаск|website=haqqin.az|access-date=2024-12-12}}</ref>. [[File:Paratroopers Brigade soliders during Operation Arrow of Bashan December 2024 (5).jpg|міні|Ізраільская тэхніка на маршы ў Сірыі, 13 снежня 2024.]] З 12 па 13 снежня сірыйскія крыніцы паведамілі, што ізраільскія войскі правялі афіцыйныя сустрэчы з прадстаўнікамі мясцовых суполак у раёне басейна ракі Ярмук на паўднёвым захадзе правінцыі Дэр’а. Ізраільскія вайскоўцы выставілі канкрэтныя патрабаванні да мясцовага насельніцтва ў дачыненні да бяспекі, уключаючы здачу ўсёй зброі, выкананне патрабаванняў аб даглядзе і забарону на ўзброены супраціў любым ваенным аперацыям. Сірыйскія крыніцы таксама сцвярджалі, што ўварванцы выкарыстоўвалі гучнагаварыцелі, каб папярэдзіць мясцовых жыхароў аб неабходнасці пакінуць свае дамы<ref>{{Cite web|url=https://www.eremnews.com/news/arab-world/gd8e55c|title=القوات الإسرائيلية تجتمع مع وجهاء بمحافظة درعا {{!}} إرم نيوز|lang=ar|website=https://www.eremnews.com|access-date=2024-12-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elbalad.news/6413121|title=الاحتلال يطالب سكان ريف درعا الجنوبي بضرورة إخلاء مناطقهم|lang=ar-eg|website=صدى البلد|date=2024-12-13|access-date=2024-12-13}}</ref>. 13 снежня за некалькі гадзін было скінута каля 1 800 бомбаў на больш чым 500 цэляў<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/12/13/1303324.html|title=ВВС Израиля атаковали объекты армии Сирии в Латакии и Тартусе|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-12-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22659437|title=Al Mayadeen: ЦАХАЛ сбросил 1,8 тыс. бомб для уничтожения ПВО Сирии|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-12-13}}</ref>. 14 снежня знішчальнікі ізраільскіх ВПС нанеслі ракетныя ўдары па шасці ваенных аб’ектах на сірыйскай тэрыторыі<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22665433|title=ЦАХАЛ продолжает выполнять "оборонительные задачи" на границе с Сирией|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-12-13}}</ref>. 16 снежня Ізраіль атакаваў сірыйскія сістэмы супрацьпаветранай абароны ў правінцыі Тартус<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22679309|title=ТАСС: Израиль нанес мощный удар по системам ПВО Сирии в Тартусе|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-12-16}}</ref>, а таксама па ваенным складам у правінцыях Хама, Хомс і Латакія<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/12/16/24632858.shtml|title=Израиль наносит удары по военным складам в сирийском Тартусе - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-12-16|access-date=2024-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/12/16/1303608.html|title=Израиль нанес авиаудары по военным объектам в Латакии и Тартусе|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-12-16}}</ref>. 18 снежня стала вядома, што нібыта ізраільскія вайскоўцы гвалтоўна выгналі 100 сірыйскіх сем’яў з Галанскіх вышынь, пагражаючы ўжыць агнястрэльную зброю<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=5OCtbcjxGb4|title=Netanyahu says troops will remain on Mount Hermon until ‘another arrangement’ is reached|last=Al Jazeera English|date=2024-12-17|access-date=2024-12-18}}</ref>. 20 снежня ізраільскія вайскоўцы занялі яшчэ дзве сірыйскія вёскі — Джамла і Маараба, адкрыўшы агонь па двух сірыйцах, якія выступілі супраць<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/occupying-israeli-forces-open-fire-on-syrians-protesting-seizure-of-2-villages-in-daraa-province/3430418|title=Occupying Israeli forces open fire on Syrians protesting seizure of 2 villages in Daraa province|website=www.aa.com.tr|access-date=2024-12-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.trtrussian.com/novosti/izrail-otkryl-strelbu-po-protestuyushim-sirijcam-18245656|title=Израиль открыл стрельбу по протестующим сирийцам|lang=ru-RU|last=https://www.trtrussian.com/novosti/izrail-otkryl-strelbu-po-protestuyushim-sirijcam-18245656|website=Израиль открыл стрельбу по протестующим сирийцам|access-date=2024-12-23}}</ref>. 30 снежня салдаты Ізраіля ўвайшлі ў населены пункт Мадынат-эль-Баас і абшукалі мясцовыя адміністрацыйныя ўстановы<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/reports-idf-troops-advance-in-syria-buffer-zone-search-government-buildings-in-madinat-al-baath/|title=Reports: IDF troops advance in Syria buffer zone, search government buildings in Madinat al-Baath|lang=en-US|first=Emanuel Fabian NEW! Get email alerts when this author publishes a new article You will receive email alerts from this author Manage alert preferences on your profile page You will no longer receive email alerts from this author Manage alert preferences on your profile|last=page|website=www.timesofisrael.com|access-date=2025-01-09}}</ref>. === 2025 === 9 студзеня 2025 года ізраільскія афіцыйныя асобы заявілі, што яны збіраюцца «ў доўгатэрміновай перспектыве» заняць 15-кіламетровую «зону кантролю» і 60-кіламетровую «сферу ўплыву» ў глыбіні Сірыі<ref>{{Cite news|title=Israel plans to set zone of control in Syria amid new regime worries|first=Itamar|last=Eichner|url=https://www.ynetnews.com/article/b1frlaaukg|website=Ynetnews|date=2025-01-09|access-date=2025-01-12|lang=en}}</ref>. 15 студзеня ВПС Ізраіля нанеслі ўдар па калоне аўтамабіляў «Хаят Тахрыр аш-Шам» у правінцыі Эль-Кунейтра, забіўшы двух баевікоў і мэра мясцовай вёскі. Гэта быў першы выпадак, калі Ізраіль атакаваў сілы ХТШ пасля падзення рэжыму Асада<ref>{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/01/15/first-israel-strike-on-new-syria-security-forces-kills-3-medical-source-monitor|title=First Israel strike on new Syria security forces kills 3: Medical source, monitor|lang=en|website=Al Arabiya English|date=2025-01-15|access-date=2025-01-22}}</ref>. 31 студзеня ізраільскія войскі былі абстраляныя праасадаўскімі баевікамі з групоўкі «[[Сірыйскі народны супраціў]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/idf-troops-operating-in-syria-buffer-zone-come-under-fire-in-1st-such-incident/amp/|title=IDF troops operating in Syria buffer zone come under fire in 1st such incident {{!}} The Times of Israel|website=www.timesofisrael.com|access-date=2025-02-02|archive-date=2025-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250201181140/https://www.timesofisrael.com/idf-troops-operating-in-syria-buffer-zone-come-under-fire-in-1st-such-incident/amp/|url-status=live}}</ref>. 26 лютага ізраільскія ВПС нанеслі ўдары па ваенных аб’ектах на поўдні Сірыі<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2025/02/26/25179506.shtml|title=Израиль наносит массированный ракетный удар по Сирии - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-02-26|access-date=2025-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7534706|title=ВВС Израиля нанесли удары по югу Сирии|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2025-02-26|access-date=2025-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/vvs-izrailya-nanesli-udar-k-yugu-ot-damaska-7b11c5|title=ВВС Израиля нанесли удар к югу от Дамаска|lang=ru|website=Казинформ|date=2025-02-26|access-date=2025-02-26}}</ref>. == Рэакцыя == Кіраўнік «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]» і лідар былой сірыйскай апазіцыі Абу Мухамад аль-Джулані абвінаваціў ізраільскіх вайскоўцаў у неправамерным нападзе на краіну<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2024/12/15/24628700.shtml|title=Израиль обвинили в неправомерном нападении на Сирию - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-12-15|access-date=2024-12-15}}</ref>. Уварванне асудзілі [[Францыя]]<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/france-urges-israel-to-withdraw-from-syria-buffer-zone-respect-syrias-sovereignty/|title=France urges Israel to withdraw from Syria buffer zone, ‘respect Syria’s sovereignty’|lang=en-US|last=AFP and ToI Staff|website=www.timesofisrael.com|access-date=2024-12-11}}</ref>, [[Егіпет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.dailynewsegypt.com/2024/12/09/egypt-condemns-israeli-seizure-of-syrian-demilitarised-zone/|title=Egypt condemns Israeli seizure of Syrian demilitarised zone|lang=en-US|first=Daily News|last=Egypt|website=Dailynewsegypt|date=2024-12-09|access-date=2024-12-09}}</ref>, [[Катар]]<ref>{{Cite web|url=https://www.qna.org.qa/en/News-Area/News/2024-12/09/0067-qatar-strongly-condemns-israeli-seizure-of-buffer-zone-with-syria|title=Qatar Strongly Condemns Israeli Seizure of Buffer Zone with Syria|lang=en|website=www.qna.org.qa|access-date=2024-12-09}}</ref>, [[Ірак]]<ref>{{Cite web|url=https://shafaq.com/en/Iraq/Iraq-condemns-Israel-s-seizure-of-Syrian-land-as-blatant-violation-of-international-law|title=Iraq condemns Israel's seizure of Syrian lands as “blatant violation” of international law|lang=en|website=Shafaq News|access-date=2024-12-09}}</ref>, [[Саудаўская Аравія]]<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-claims-israel-undermining-syrias-security-with-buffer-zone-seizure/|title=Saudi Arabia claims Israel undermining Syria’s security with buffer zone seizure|lang=en-US|last=Reuters and ToI Staff|website=www.timesofisrael.com|access-date=2024-12-09}}</ref>, [[Пакістан]]<ref>{{Cite web|url=https://www.app.com.pk/global/pakistan-strongly-condemns-israeli-aggression-against-syria-illegal-seizure-of-territory/|title=Pakistan strongly condemns Israeli aggression against Syria, illegal seizure of territory|lang=en-US|date=2024-12-10|access-date=2024-12-11}}</ref>, [[Турцыя]]<ref>{{Cite web|url=https://www.dailysabah.com/world/mid-east/turkiye-joins-regional-countries-to-condemn-israels-syria-invasion|title=Türkiye joins regional countries to condemn Israel’s Syria invasion|lang=en-US|first=Daily Sabah with|last=Agencies|website=Daily Sabah|date=2024-12-10|access-date=2024-12-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2024/12/10/turkey-condemns-israel-s-occupation-mentality-after-advance-into-syria|title=Turkey condemns Israel’s ‘occupation mentality’ after advance into Syria|lang=en|website=Al Arabiya English|date=2024-12-10|access-date=2024-12-11}}</ref>, [[Іарданія]]<ref>{{Cite web |date=2024-12-09 |title=Government denounces Israel's seizure of Golan buffer zone |url=https://jordantimes.com/news/local/government-denounces-israels-seizure-golan-buffer-zone |access-date=2024-12-10 |website=Jordan Times |language=en}}</ref>, [[ААЭ]]<ref>{{Cite web|url=https://gulfnews.com/uae/government/uae-strongly-condemns-israels-seizure-of-golan-heights-buffer-zone-1.1733853071711|title=UAE strongly condemns Israel's seizure of Golan Heights Buffer Zone|lang=en|website=gulfnews.com|date=2024-12-10|access-date=2024-12-11}}</ref>, [[Іран]]<ref>{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2024/12/10/iran-condemns-violation-of-law-after-israeli-incursion-into-golan-buffer-zone|title=Iran condemns ‘violation’ of law after Israeli incursion into Golan buffer zone|lang=en|website=Al Arabiya English|date=2024-12-10|access-date=2024-12-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/12/10/live-israel-bombards-syria-as-opposition-seeks-to-form-new-government?update=3376145|title=Blasts rock Damascus as Israel launches ‘largest air attack in history’|lang=en|first=Federica Marsi,Umut|last=Uras|website=Al Jazeera|access-date=2024-12-10}}</ref> і [[ААН]]<ref name="l354">{{cite web | title=Qatar, Saudi Arabia, Iraq condemn Israel’s ‘dangerous’ land grab in Syria | website=Al Jazeera | date=2024-12-09 | url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/9/qatar-saudi-arabia-iraq-condemn-israels-dangerous-land-grab-in-syria | access-date=2024-12-10}}</ref>. [[ЗША]] падтрымалі дзеянні Ізраіля<ref>{{Cite web|url=https://www.barrons.com/news/israel-incursion-into-syria-must-be-temporary-us-da3194b5|title=Israel Incursion Into Syria Must Be 'Temporary': US|lang=en-US|first=AFP-Agence France|last=Presse|website=www.barrons.com|access-date=2024-12-10}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Уварванне Ізраіля ў Ліван (2024)]] == Крыніцы == {{Reflist}} {{Вайна ў Сірыі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:2024 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Снежань 2024 года]] [[Катэгорыя:Араба-ізраільскі канфлікт]] 1g542tpk4b18f44my05subechosc0xv 0 779316 5142102 5092004 2026-05-15T20:44:24Z DBatura 73587 5142102 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа |Дата = [[25 снежня]] [[2024]] |Параненыя=28 }} '''Катастрофа Embraer E190 у аэрапорце Актау''' — авіякатастрофа, якая здарылася раніцай [[25 снежня]] [[2024]] года з самалётам Embraer E190 «[[Азербайджанскія авіялініі|Азербайджанскіх авіяліній]]» (пасажырскі рэйс № 8243 па маршруце [[Баку]] — [[Грозны]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://orda.kz/passazhirskij-samolet-ruhnul-v-ajeroportu-aktau-396121/|title=Пассажирский самолёт рухнул в аэропорту Актау|website=Orda.kz|date=2024-12-25}}</ref>, што ўпаў побач з узлётна-пасадачнай паласой аэрапорта горада [[Актау]] і загарэўся. На борце знаходзілася 67 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/krushenie-samoleta-azerbaijan-airlines-bliz-aktau-online-557947/|title=Крушение самолета Azerbaijan Airlines близ Актау: online-трансляция|lang=ru|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2024-12-25|access-date=2024-12-25}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.azal.az/ru/airline/news/details/?id=25122024#/|title=Информация пресс-службы|website=www.azal.az|access-date=2024-12-25}}</ref> (62 пасажыры і 5 членаў экіпажа), з іх выжыла 28<ref>{{cite web |author= |authorlink= |date=2024-12-25|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/emer/press/news/details/909587?lang=ru |title=На место происшествия прибыл Глава МЧС Казахстана |format= |work= |website=gov.kz |publisher=gov.kz |accessdate=2024-12-25 |lang= |description= }}</ref>. == Самалёт == Пацярпелым самалётам быў Embraer ERJ-190AR (бартавы нумар 4K-AZ65)<ref name=":1">{{Cite web|url=https://asn.flightsafety.org/wikibase/468275|title=Accident Embraer ERJ-190AR 4K-AZ65, Wednesday 25 December 2024|first=Harro|last=Ranter|website=asn.flightsafety.org|access-date=2024-12-25}}</ref>. Быў пабудаваны ў 2013 годзе, і ў ліпені 2013 года быў перададзены ў [[Азербайджанскія авіялініі]]<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.planespotters.net/airframe/embraer-erj-190-4k-az65-azal-azerbaijan-airlines/38q464|title=4K-AZ65 AZAL Azerbaijan Airlines Embraer ERJ-190AR (ERJ-190-100 IGW)|website=www.planespotters.net|date=2024-12-25|access-date=2024-12-25}}</ref>. Самалёт быў абсталяваны двума турбавентылятарнымі рухавікамі General Electric CF34-10E<ref name=":1" />. == Экіпаж і пасажыры == Azerbaijan Airlines апублікаваў спіс з 62 пасажыраў, якія знаходзіліся на борце самалёта<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/society/25/12/2024/676bc9bd9a79473b96ec1207?from=story_676bb5819a7947309a0a4999|title=Azerbaijan Airlines опубликовала список пассажиров разбившегося самолета|website=РБК|date=2024-12-25|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nur.kz/incident/emergency/2204778-krushenie-samoleta-bliz-aktau-obnarodovan-spisok-passazhirov/|title=Крушение самолета близ Актау: обнародован полный список пассажиров|website=NUR.KZ|date=2024-12-25|access-date=2024-12-25}}</ref> (пазней іх колькасць узрасла на 2<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/society/25/12/2024/676bd27e9a794737effc443d?from=story_676bb5819a7947309a0a4999|title=В МЧС уточнили число людей на борту упавшего самолета в Актау|website=РБК|date=2024-12-25|access-date=2024-12-25}}</ref>), з іх 16 былі грамадзянамі Расійскай Федэрацыі, 42 — грамадзянамі Азербайджана, 6 — грамадзянамі Казахстана, 3 — грамадзянамі Кыргызстана<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nur.kz/incident/emergency/2204825-krushenie-samoleta-bliz-aktau-chto-izvestno-na-tekushchiy-moment/|title=Крушение самолета близ Актау: что известно на текущий момент|website=NUR.KZ|date=2024-12-25|access-date=2024-12-25}}</ref>. {| class="wikitable sortable" ! rowspan="1" |Грамадзянства ! colspan="1" |Пасажыры ! colspan="1" |Экіпаж ! colspan="1" |Агулам |- valign="top" |{{Сцяг Азербайджана}} [[Азербайджан]] | style="text-align:center;" |37 | style="text-align:center;" |5 | style="text-align:center;" |42 |- valign="top" |{{Сцяг Расіі}} [[Расія]] | style="text-align:center;" |16 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |16 |- valign="top" |{{Сцяг Казахстана}} [[Казахстан]] | style="text-align:center;" |6 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |6 |- |{{Сцяг Кыргызстана}} [[Кыргызстан]] | style="text-align:center;" |3 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |3 |- valign="top" |'''Агулам''' | style="text-align:center;" |'''62''' | style="text-align:center;" |'''5''' | style="text-align:center;" |'''67''' |} == Ход падзей == 25 снежня 2024 года ў 03:55 па [[Універсальны каардынаваны час|UTC]] самалёт вылецеў з [[Міжнародны аэрапорт Гейдара Аліева|міжнароднага аэрапорта Гейдара Аліева]] ў Баку і накіраваўся ў [[Грозны (аэрапорт)|аэрапорт Грознага]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://asn.flightsafety.org/wikibase/468275|title=Accident Embraer ERJ-190AR 4K-AZ65, Wednesday 25 December 2024|first=Harro|last=Ranter|website=asn.flightsafety.org|access-date=2024-12-25}}</ref>. Абстаноўка ў раёне Грознага ў гэты час была вельмі складанай. У раёне аэрапорта аб’яўляўся план «''Ковёр''» з-за нападаў украінскіх беспілотных лятальных апаратаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/proisshestviya/22787935|title=Опубликовано полное заявление главы Росавиации по катастрофе в Актау|website=ТАСС|date=2024-12-27|access-date=2024-12-27}}</ref>. Экіпаж борта паведамляў пра моцны ўдар і выбух у раёне задніх крэслаў. Камандзір самалёта двойчы спрабаваў пасадзіць яго ў Грозным. Паведамлялася, што самалёт перанакіроўвалі ў [[Махачкала|Махачкалу]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/society/25/12/2024/676bbb089a794729dcdcfb65?from=story_676bb5819a7947309a0a4999|title=Власти объяснили, как летевший в Чечню самолет оказался в Казахстане|website=РБК|date=2024-12-25|access-date=2024-12-25}}</ref>. У 06:07 па UTC, знаходзячыся над [[Каспійскае мора|Каспійскім морам]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.flightradar24.com/data/aircraft/4k-az65#3879c26d|title=Live Flight Tracker - Real-Time Flight Tracker Map|last=Flightradar24|website=Flightradar24|access-date=2024-12-25}}</ref>, экіпаж самалёта падаў сігнал 7700 (надзвычайная сітуацыя)<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/chto-izvestno-ob-upavshem-samolete-bliz-aktau-557928/|title=Что известно об упавшем самолете близ Актау|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2024-12-25|access-date=2024-12-25}}</ref>, пасля чаго камандзір прыняў рашэнне сысці на запасны аэрапорт у [[Актау]]<ref name=":0" />. Аварыйная пасадка выконвалася ў рэжыме ''direct mode'' пасля адмовы сістэмы кіравання<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/world/1000527|title=Самолет AZAL готовился к посадке в режиме direct mode после отказа системы управления|website=Интерфакс|date=2024-12-25}}</ref>. Самалёт зрабіў два заходы над аэрапортам горада [[Актау]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/social/news/2024/12/25/24709976.shtml|title=Самолет, летевший из Баку в Грозный, упал в аэропорту Актау - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-12-25|access-date=2024-12-25}}</ref>. У 6:28<ref name=":1" /> па UTC, знаходзячыся на нізкай вышыні з апушчаным носам, самалёт на адлегласці да аэрапорта каля трох кіламетраў сутыкнуўся з зямлёй і загарэўся. На месцы катастрофы былі задзейнічаны 150 ратавальнікаў і 45 адзінак тэхнікі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.tourdom.ru/news/na-bortu-poterpevshego-krushenie-v-aktau-samoleta-mog-vzorvatsya-ballon-.html|title=На борту потерпевшего крушение в Актау самолета мог взорваться баллон|website=Tourdom.ru|access-date=2024-12-25}}</ref>. == Расследаванне == Па факце крушэння Embraer E190 пад Актау, Генпракуратура Азербайджана завяла крымінальныя справы па артыкулах 262.3 (парушэнне правіл бяспекі руху і эксплуатацыі паветранага транспарту, што пацягнула па неасцярожнасці смерць двух або больш асоб) і 314.3 (халатнасць), праваахоўныя органы Казахстана завялі крымінальную справу па артыкуле 345 (парушэнне правілаў бяспекі пры эксплуатацыі транспартнага сродку, якое пацягнула па неасцярожнасці смерць двух або больш асоб), а Следчы камітэт Расійскай Федэрацыі завёў крымінальную справу па артыкуле 263 [[Крымінальны кодэкс Расійскай Федэрацыі|КК]] (парушэнне правіл бяспекі руху і эксплуатацыі паветранага транспарту)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/society/25/12/2024/676bd75c9a79473659912638?from=story_676bb5819a7947309a0a4999|title=Три страны завели уголовные дела после крушения самолета в Актау|website=РБК|date=2024-12-25|access-date=2024-12-25}}</ref>. Сярод версій крушэння — абстрэл сродкамі СПА (прабоіны ў корпусе, пашкоджанні рухавіка, прыкметныя на відэаздымцы з салона незадоўга да падзення)<ref>[https://www.moscowtimes.ru/2024/12/25/upavshii-v-kazahstane-samolet-mogli-sbit-sistemoi-pvo-a151391 «Был взрыв». Упавший в Казахстане самолет могли подбить системой ПВО - Русская служба The Moscow Times<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, сутыкненне з птушкамі, выбух кіслароднага балона на борце самалёта або тэхнічная няспраўнасці<ref>[https://censor.net/en/videonews/3526969/explosions-caused-by-uavs-are-heard-in-chechen-capital-grozny Explosions ring out in Grozny: UAV attack is ongoing - Russian media. VIDEO Source: https://censor.net/en/v3526969]</ref>. Было выяўлена шмат скразных і нескразных пашкоджанняў рознай велічыні і формы ў хваставой частцы фюзеляжа, кіля і стабілізатара, рулёў вышыні і напрамку. Падобныя пашкоджанні былі знойдзены на левым рухавіку і левым крыле паветранага судна, а таксама на агрэгатах і кампанентах. У некаторых месцах пашкоджанні маюць правільную прамавугольную форму<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/proisshestviya/23053169|title=В корпусе упавшего борта AZAL нашли сквозные повреждения|website=ТАСС|date=2025-02-04|access-date=2025-02-04}}</ref>. Паводле азербайджанскіх урадавых крыніц, прычынай стаў абстрэл ракетай «зямля-паветра», выпушчанай ЗРГК «Панцыр-С» УС Расіі, які адбіваў у гэты дзень атакі ўкраінскіх БПЛА на аэрапорт Грозны<ref name="meduza">{{Cite web|url= https://storage.googleapis.com/gsc-link/b4095f09.html|title= Reuters: самолет Azerbaijan Airlines был сбит российской системой ПВО «Панцирь-С»|lang=ru|website=[[Meduza]]|date=2024-12-26|access-date=2024-12-26}}</ref><ref name="reuters">{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/azerbaijan-airlines-flight-was-downed-by-russian-air-defence-system-four-sources-2024-12-26/ |title=Russian air-defense system downed Azerbaijan plane, sources say |author=Nailia Bagirova and Gleb Stolyarov |publisher=Reuters |lang=en |date=2024-12-26 |access-date=2024-12-27}}</ref><ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2024/12/26/exclusive-azerbaijan-russia-missile|title=Эксклюзив: причиной крушения лайнера "Азербайджанских авиалиний" стала российская ракета|lang=ru|website=[[euronews]]|date=2024-12-26|access-date=2024-12-26}}</ref>. == Рэакцыя == Прэзідэнт [[Сербія|Сербіі]] [[Аляксандр Вучыч]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.apa.az/official-news/serbian-president-extends-condolences-to-azerbaijan-over-plane-crash-456467|title=Serbian President extends condolences to Azerbaijan over plane crash|website=Apa.az|access-date=2024-12-25}}</ref>, прэм’ер-міністр [[Пакістан]]а [[Шахбаз Шарыф]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.apa.az/foreign-policy/pakistani-prime-minister-shahbaz-sharif-expresses-condolences-to-azerbaijan-over-plane-crash-456472|title=Pakistani Prime Minister Shahbaz Sharif expresses condolences to Azerbaijan over plane crash|website=Apa.az|access-date=2024-12-25}}</ref>, прэзідэнт [[Кыргызстан]]а [[Садыр Жапараў|Садыр Джапараў]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://report.az/en/incident/sadyr-japarov-expresses-condolences-to-ilham-aliyev-over-plane-crash-in-aktau/|title=Sadyr Japarov expresses condolences to Ilham Aliyev over plane crash in Aktau|website=Report News Agency|date=2024-12-25|access-date=2024-12-25}}</ref>, прэзідэнт [[Расія|Расіі]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/676bce6e9a79470708c6102b?from=story_676bb5819a7947309a0a4999|title=Путин выразил соболезнования Алиеву из-за авиакатастрофы в Актау|website=РБК|date=2024-12-25|access-date=2024-12-25}}</ref>, прэзідэнт [[Турцыя|Турцыі]] [[Рэджэп Таіп Эрдаган]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.apa.az/foreign-policy/turkish-president-recep-tayyip-erdogan-offers-condolences-following-azerbaijan-airlines-plane-crash-in-aktau-456482|title=Turkish President Recep Tayyip Erdogan offers condolences following Azerbaijan Airlines plane crash in Aktau|website=Apa.az|access-date=2024-12-25}}</ref>, прэзідэнт [[Беларусь|Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]]<ref>[https://president.gov.by/be/events/soboleznovanie-prezidentu-azerbajdzana-il-hamu-alievu-1735126487 Спачуванне Прэзідэнту Азербайджана Ільхаму Аліеву]</ref>, а таксама пасольствы [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Cite web|lang=az|url=https://apa.az/xarici-siyaset/abs-ve-boyuk-britaniya-sefirlikleri-teyyare-qezasi-ile-bagli-azerbaycana-bassagligi-verib-882049|title=ABŞ və Böyük Britaniya səfirlikləri təyyarə qəzası ilə bağlı Azərbaycana başsağlığı verib|website=Apa.az|access-date=2024-12-25}}</ref> і [[Францыя|Францыі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://report.az/en/foreign-politics/french-embassy-in-azerbaijan-expresses-condolences-over-plane-crash-in-aktau/|title=French Embassy in Azerbaijan expresses condolences over plane crash in Aktau|website=Report News Agency|date=2024-12-25|access-date=2024-12-25}}</ref>, МЗС [[Грузія|Грузіі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.apa.az/foreign-policy/georgian-mfa-expresses-condolences-to-azerbaijan-over-plane-crash-456476|title=Georgian MFA expresses condolences to Azerbaijan over plane crash|website=Apa.az|access-date=2024-12-25}}</ref> і [[Румынія|Румыніі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.apa.az/foreign-policy/romanian-fm-expresses-condolences-to-azerbaijan-over-plane-crash-456477|title=Romanian FM expresses condolences to Azerbaijan over plane crash|website=Apa.az|access-date=2024-12-25}}</ref> выказалі свае спачуванні Азербайджану ў сувязі з авіякатастрофай. У сувязі з авіякатастрофай, прэзідэнт Азербайджана [[Ільхам Аліеў]] 25 снежня перапыніў свой візіт у Расію<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://president.az/ru/articles/view/67684|title=Сообщение Пресс-службы Президента » Официальный сайт президента Азербайджанской Республики|website=president.az|access-date=2024-12-25}}</ref>. 26 снежня абвешчана ў Азербайджане днём жалобы. Ільхам Аліеў заявіў, што ўлады Азербайджана 27 снежня перадалі расійскаму боку патрабаванні аб прызнанні віны за катастрофу самалёта, пакаранні вінаватых і выплаце кампенсацый<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22799867|title=Баку требует от Москвы признания вины, наказания виновных в катастрофе AZAL|website=ТАСС|date=2024-12-29}}</ref>. Ен раскрытыкаваў Маскву за спробы «замяць» інцыдэнт і паведаміў, што быў «засмучаны і здзіўлены» версіямі падзей, якія прапанавалі расійскія афіцыйныя асобы<ref name=":10">{{Cite web |date=29 December 2024 |title=Azerbaijan’s president says crashed jetliner was shot down by Russia unintentionally |url=https://apnews.com/article/azerbaijan-russia-plane-crash-e6c1002284a900fa635eecf5573214ea |website=Associated Press}}</ref>. Уладзімір Пуцін адразу заявіў, што да месца катастрофы накіраваны самалёт [[Міністэрства надзвычайных сітуацый Расійскай Федэрацыі|МНС РФ]] з медперсаналам і абсталяваннем для аказання дапамогі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/russia/1000586|title=Путин заявил, что к месту авиакатастрофы в Актау вылетает борт МЧС РФ|website=Интерфакс|date=2024-12-25}}</ref>. 28 снежня па ініцыятыве расійскага боку адбылася тэлефонная размова Уладзіміра Пуціна з Ільхамам Аліевым. Пуцін прынёс свае прабачэнні ў сувязі з тым, што трагічны інцыдэнт адбыўся ў паветранай прасторы Расіі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/russia/1001154|title=Путин принес Алиеву извинения|website=Интерфакс|date=2024-12-28}}</ref>. На фоне катастрофы і рэакцыі на яе афіцыйных прадстаўнікоў Расіі, а таксама ўзмацненне міграцыйнай палітыкі Расіі (пытанне працягласці бязвізавага знаходжання замежнікаў на тэрыторыі краіны), [[Міністэрства замежных спраў Азербайджана]] зрабіла больш жорсткімі міграцыйныя правілы для грамадзян Расіі і асоб без грамадзянства, якія стала пражываюць у Расіі (90 дзён на год пасля ўезду)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/azerbajdzan-uzestocit-uslovia-bezvizovogo-prebyvania-dla-rossian/a-71176727|title=Баку ужесточит условия безвизового пребывания для россиян|website=Deutsche Welle|date=2024-12-28}}</ref>. Прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў 29 снежня 2024 года ўзнагародзіў экіпаж самалёта. Загінуўшым пілотам Ігару Кшнякіну і Аляксандру Кальянінаву, а таксама бортправадніцы Хакуме Аліевай пасмяротна прысвоены званні [[Нацыянальны Герой Азербайджана|Нацыянальных Герояў Азербайджана]]. Бортправаднікі Зульфугар Асадаў і Айдан Рагімлі ўзнагароджаны ордэнамі «Рашадат» 1-й ступені<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22800459|title=Алиев наградил экипаж разбившегося в Актау самолета AZAL|website=ТАСС|date=2024-12-29}}</ref>. 6 студзеня 2025 года Ільхам Аліеў усклаў віну за катастрофу на прадстаўнікоў Расійскай Федэрацыі і запатрабаваў пакарання вінаватых<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://azertag.az/ru/xeber/prezident_ilham_aliev_vstretilsya_s_chlenami_semei_pogibshego_v_aviakatastrofe_ekipazha_i_vyzhivshimi_bortprovodnikami__obnovleno_video-3360495|title=Президент Ильхам Алиев встретился с членами семей погибшего в авиакатастрофе экипажа и выжившими бортпроводниками|website=Azertag|date=2025-01-06}}</ref>. Расійскія так званыя «Z—блогеры» і асобныя тэлеграм-каналы (Аляксандр Коц, «Рыбарь», «Два майора», «ВЧК-ОГПУ» і іншыя) выбухнулі незадаволенасцю і абразамі ў адрас прэзідэнта Аліева і Азербайджана, абвяргаючы абвінавачванні. Яны нагадалі пра падобныя інцыдэнты ў {{нп5|Знішчэнне расійскага Су-24 у Сірыі|Сірыі|ru|Уничтожение российского Су-24 в Сирии}}, [[Збіццё расійскага Мі-24 (2020)|Карабаху]] і {{нп5|Гібель расійскіх міратворцаў у Нагорным Карабаху|гібелі расійскіх міратворцаў|ru|Гибель российских миротворцев в Нагорном Карабахе}}, а таксама рабілі акцэнт на віну атакі [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотнікаў]] [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных сіл Украіны]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/sashakots/50970|title=Алиев мог бы себя вести подипломатичнее|website=Kotsnews|date=2024-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/rybar/66779|title=Извиняйся и плати: президент Азербайджана без суда и следствия винит Россию в трагедии над Грозным|website=Рыбарь|date=2024-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/dva_majors/61380|title=Ильхам Алиев, президент Азербайджана|website=Два майора|date=2024-12-29}}</ref>. 27 студзеня 2025 года прадстаўнік Міністэрства замежных спраў Расіі адзначыў беспадстаўнасць шэрагу абвінавачанняў з азербайджанскага боку<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/politika/22987157|title=Замглавы МИД РФ и посол Азербайджана обсудили тему авиакатастрофы вблизи Актау|website=ТАСС|date=2025-01-27}}</ref>. == Наступствы== {{Гл. таксама|Азербайджанска-расійскі крызіс}} 9 кастрычніка 2025 года Пуцін і Аліеў сустрэліся ў [[Душанбэ]]. Пуцін прызнаў віну РФ у крушэнні азербайджанскага авіялайнера і паабяцаў выплаціць кампенсацыі<ref>{{cite web |author=Сергей Куприков |url=https://www.dw.com/ru/putin-na-vstrece-s-alievym-priznal-vinu-rossii-v-krusenii-azerbajdzanskogo-samoleta/a-74292859 |title=Путин признал вину РФ в крушении азербайджанского самолета |lang=ru |website=[[Deutsche Welle]] |publisher= |date=2025-10-09 |access-date=2025-10-09 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251009162915/https://www.dw.com/ru/putin-na-vstrece-s-alievym-priznal-vinu-rossii-v-krusenii-azerbajdzanskogo-samoleta/a-74292859 |archive-date=2025-10-09 }}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тупкараганскі раён]] [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні 2024 года]] [[Катэгорыя:Снежань 2024 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 25 снежня]] [[Катэгорыя:Азербайджана-расійскія адносіны]] 45cltwzyj7kcyp4g1ubn5tw5fhe2rl6 10 786421 5142097 5141194 2026-05-15T20:42:43Z DBatura 73587 5142097 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = УС РФ за мяжой | загаловак = [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеныя сілы]] і [[Пагранічная служба Федэральнай службы бяспекі Расійскай Федэрацыі|Пагранічная служба ФСБ]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] за мяжой | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |выява = |стыль_цела = <!-- (або "стыль =" калі ніякія іншыя стылявыя атрыбуты не выкарыстоўваюцца) --> |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |стыль_няцотных = |стыль_цотных = background:#f0f0f0 |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap | зверху = | група1 = Ваенныя базы | спіс1 = * [[4-я гвардзейская ваенная база|4-я расійская ваенная база]] * [[7-я расійская ваенная база]] * [[102-я расійская ваенная база]] * [[201-я расійская ваенная база]] | група2 =Групы войск | спіс2 = * [[Група пагранічных войск Расіі ў Таджыкістане|Таджыкістан]] * [[Група расійскіх войск у Закаўказзі|Закаўказзе]] * [[Групоўка расійскіх войск у Сірыі|Сірыя]] * [[Аб’яднаная групоўка войск (сіл) ва Украіне|Украіна]] * [[Аператыўная група расійскіх войск у Прыднястроўі|Прыднястроўе]] * [[Рэгіянальная групоўка войск Беларусі і Расіі|Беларусь]] * [[Паўночна-Заходняя група войск|Прыбалтыка]] |група3 = Ваенна-<br>марскі флот |спіс3= * [[Пастаяннае аператыўнае злучэнне ваенна-марскога флоту Расійскай Федэрацыі ў Міжземным моры|Аператыўнае злучэнне ВМФ Расіі ў Міжземным моры]] * [[954-я выпрабавальная база супрацьлодкавага ўзбраення ВМФ Расіі]] * [[Пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі ў Сірыі]] * [[Камрань (база)|Камрань]] * [[43-і вузел сувязі ВМФ Расіі]] * [[338-ы вузел сувязі ВМФ Расіі]] |група4 = Паветрана-<br>касмічныя сілы |спіс4 = * [[999-я гвардзейская авіяцыйная база]] * [[Авіяцыйная група ПКС Расіі ў Сірыі]] * [[Волга (радыёлакацыйная станцыя)|474-ы асобны радыётэхнічны вузел]] * [[1109-ы асобны оптыка-электронны вузел «Нурэк»]] |група5 = Іншае |спіс5 = * [[Спіс расійскіх ваенных аб’ектаў за мяжой]] * [[Радыёэлектронны цэнтр у Лурдэсе]] * [[Габалінская радыёэлектронная станцыя]] * [[Ачамчыра (пункт базавання)|Ачамчыра]] * [[Група расійскіх ваенных спецыялістаў у Эфіопіі]] |група6 = Завершаныя <br>міратворчыя<br>місіі |спіс6 = * [[Міратворчая аперацыя ў Абхазіі (1994—2008)|Калектыўныя сілы СНД па падтрыманні міру ў Абхазіі]] * [[Змешаныя сілы па падтрыманні міру|Змешаныя сілы па падтрыманні міру ў Паўднёвай Асеціі]] * [[UNPROFOR]] * [[SFOR]] * [[KFOR]] * [[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане]] * [[Расійскі міратворчы кантынгент у Нагорным Карабаху|Міратворчы кантынгент у Нагорным Карабаху]] | знізу = }} <noinclude>[[Катэгорыя:Шаблоны:Узброеныя сілы паводле краін]]</noinclude> khwarl3zazo2vc3xltypg732787bi88 5142331 5142097 2026-05-16T11:30:21Z DBatura 73587 5142331 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = УС РФ за мяжой | загаловак = [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеныя сілы]] і [[Пагранічная служба Федэральнай службы бяспекі Расійскай Федэрацыі|Пагранічная служба ФСБ]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] за мяжой | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |выява = |стыль_цела = <!-- (або "стыль =" калі ніякія іншыя стылявыя атрыбуты не выкарыстоўваюцца) --> |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |стыль_няцотных = |стыль_цотных = background:#f0f0f0 |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap | зверху = | група1 = Ваенныя базы | спіс1 = * [[4-я гвардзейская ваенная база|4-я расійская ваенная база]] * [[7-я расійская ваенная база]] * [[102-я расійская ваенная база]] * [[201-я расійская ваенная база]] * [[Севастопальская ваенна-марская база]] | група2 =Групы войск | спіс2 = * [[Група пагранічных войск Расіі ў Таджыкістане|Таджыкістан]] * [[Група расійскіх войск у Закаўказзі|Закаўказзе]] * [[Групоўка расійскіх войск у Сірыі|Сірыя]] * [[Аб’яднаная групоўка войск (сіл) ва Украіне|Украіна]] * [[Аператыўная група расійскіх войск у Прыднястроўі|Прыднястроўе]] * [[Рэгіянальная групоўка войск Беларусі і Расіі|Беларусь]] * [[Паўночна-Заходняя група войск|Прыбалтыка]] |група3 = Ваенна-<br>марскі флот |спіс3= * [[Пастаяннае аператыўнае злучэнне ваенна-марскога флоту Расійскай Федэрацыі ў Міжземным моры|Аператыўнае злучэнне ВМФ Расіі ў Міжземным моры]] * [[954-я выпрабавальная база супрацьлодкавага ўзбраення ВМФ Расіі]] * [[Пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі ў Сірыі]] * [[Камрань (база)|Камрань]] * [[43-і вузел сувязі ВМФ Расіі]] * [[338-ы вузел сувязі ВМФ Расіі]] |група4 = Паветрана-<br>касмічныя сілы |спіс4 = * [[999-я гвардзейская авіяцыйная база]] * [[Авіяцыйная група ПКС Расіі ў Сірыі]] * [[Волга (радыёлакацыйная станцыя)|474-ы асобны радыётэхнічны вузел]] * [[1109-ы асобны оптыка-электронны вузел «Нурэк»]] |група5 = Іншае |спіс5 = * [[Спіс расійскіх ваенных аб’ектаў за мяжой]] * [[Радыёэлектронны цэнтр у Лурдэсе]] * [[Габалінская радыёэлектронная станцыя]] * [[Ачамчыра (пункт базавання)|Ачамчыра]] * [[Група расійскіх ваенных спецыялістаў у Эфіопіі]] |група6 = Завершаныя <br>міратворчыя<br>місіі |спіс6 = * [[Міратворчая аперацыя ў Абхазіі (1994—2008)|Калектыўныя сілы СНД па падтрыманні міру ў Абхазіі]] * [[Змешаныя сілы па падтрыманні міру|Змешаныя сілы па падтрыманні міру ў Паўднёвай Асеціі]] * [[UNPROFOR]] * [[SFOR]] * [[KFOR]] * [[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане]] * [[Расійскі міратворчы кантынгент у Нагорным Карабаху|Міратворчы кантынгент у Нагорным Карабаху]] | знізу = }} <noinclude>[[Катэгорыя:Шаблоны:Узброеныя сілы паводле краін]]</noinclude> 7a4ix9y2gpxcrx9ap979y8awnn6e7lg 0 791443 5142165 5041806 2026-05-16T00:39:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142165 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пазднякоў}} {{Навуковец}} '''Уладзімір Міхайлавіч Пазднякоў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — рэктар [[Міжнародны ўніверсітэт МІПСА|Міжнароднага ўніверсітэта МІПСА]] (з 2022). [[Кандыдат тэхнічных навук]] (2010), [[дацэнт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 28 мая 1984 годзе ў Магілёве. C адзнакай скончыў [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт харчавання]] з прысваеннем кваліфікацыі «інжынер-механік»; аспірантуру Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта харчавання па спецыяльнасці «працэсы і апараты харчовых вытворчасцяў». У 2010 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю. Прысвоена вучонае званне дацэнта па спецыяльнасці «Тэхналогія (харчовая прамысловасць)». Мае міжнародны дыплом Ph.D in Technical Sciences. Працаваў у [[Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным аграрным тэхнічным універсітэце]] (БДАТУ) на пасадах — дацэнт кафедры «тэхналогіі і тэхнічнае забеспячэнне працэсаў перапрацоўкі і захоўвання сельскагаспадарчай прадукцыі», намеснік прарэктара па навуковай рабоце, прарэктар па выхаваўчай рабоце, прарэктар па вучэбнай і выхаваўчай рабоце БДАТУ. У 2021—2024 гадах — намеснік старшыні [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі|Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі]]. З 2022 года — рэктар Міжнароднага ўніверсітэта «МІПСА». У красавіку 2024 года быў выбраны дэлегатам на [[Усебеларускі народны сход 7-га склікання]] ад [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі|Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі]]<ref name=":022">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/publikuem-polnyy-spisok-delegatov-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya.html|title=Публикуем полный список делегатов Всебелорусского народного собрания|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2024-04-19|access-date=2024-12-29}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://mitso.by/ru/kontakty/4-mitso/189-pozdnyakov-vladimir-mikhajlovich?format=html Поздняков Владимир Михайлович]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пазднякоў Уладзімір Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Рэктары Міжнароднага ўніверсітэта МІПСА]] [[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] nthpshmqwihq8km7ytdfm2x7qj5ehu4 0 791544 5141880 5029304 2026-05-15T13:38:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5141880 wikitext text/x-wiki '''Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач''' ('''ТВВЗ,''' часцей вядома пад абрэвіатурай '''ТРИЗ''' ад рас. ''теория решения изобретательских задач, ці акронімам '''TIPS''', ад анг. theory of inventive problem solving)'' — гэта метадалогія<ref>{{Артыкул|спасылка=https://thescipub.com/abstract/ajassp.2010.852.858|аўтар=Issac Lim Sing Sheng, Teoh Kok-Soo|загаловак=Eco-Efficient Product Design Using Theory of Inventive Problem Solving (TRIZ) Principles|год=2010-06-30|мова=en|выданне=American Journal of Applied Sciences|том=7|выпуск=6|старонкі=852–858|issn=1554-3641|doi=10.3844/ajassp.2010.852.858}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166361516301129|аўтар=Leonid Chechurin, Yuri Borgianni|загаловак=Understanding TRIZ through the review of top cited publications|год=2016-10-01|выданне=Computers in Industry|том=82|старонкі=119–134|issn=0166-3615|doi=10.1016/j.compind.2016.06.002}}</ref>, якая спалучае ў сабе арганізаваны, сістэматычны метад рашэння праблем з аналітычнымі і прагнастычнымі метадамі, атрыманымі ў выніку вывучэння заканамернасцей [[Вынаходства|вынаходніцтва]] ў сусветнай [[Патэнт|патэнтнай]] літаратуры. Распрацоўка і ўдасканаленне прадуктаў і тэхналогій у адпаведнасці з ТВВЗ кіруюцца законамі эвалюцыі тэхнічных сістэм<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166497212001356|аўтар=Imoh M. Ilevbare, David Probert, Robert Phaal|загаловак=A review of TRIZ, and its benefits and challenges in practice|год=2013-02-01|выданне=Technovation|том=33|выпуск=2|старонкі=30–37|issn=0166-4972|doi=10.1016/j.technovation.2012.11.003}}</ref>. Распрацоўка метадалогіі была пачата ў 1946 годзе савецкім [[Вынаходнік|вынаходнікам]] і [[Фантастыка|пісьменнікам-фантастам]] [[Генрых Альтшулер|Генрыхам Альтшулерам]] і яго калегамі. == Гісторыя == [[Файл:Altshuller genrikh saulovich foto 1560588343.jpg|злева|міні|Генрых Саўлавіч Альтшуллер]] Генрых Альтшулер пачаў распрацоўку ТВВЗ у 1946 годзе, працуючы ў аддзеле патэнтнай экспертызы Каспійскай флатыліі [[Ваенна-марскі флот СССР|ВМФ СССР.]] Яго праца заключалася ў дапамозе пры афармленні вынаходніцкіх прапаноў і падрыхтоўцы заявак у патэнтнае ведамства. Альтшулер зразумеў, што праблема патрабуе вынаходніцкага рашэння, калі існуе ''тэхнічная супярэчнасць'' (паляпшэнне аднаго параметру негатыўна ўплывае на іншы). Паводле Альтшулера, вынаходніцтва заключаецца ў ліквідацыі супярэчнасцей унутры тэхнічнай сістэмы. Праца над ТВВЗ была перапынена ў 1950 годзе, калі Альтшулер быў арыштаваны і асуджаны да 25 гадоў зняволення ў [[ГУЛАГ|Варкуцінскім ГУЛАГу]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bessmertnybarak.ru/de/altshuller_genrikh_saulovich|title=Альтшуллер Генрих Саулович (Генрих Альтов)|website=Der Unsterbliche Barrack|access-date=2025-08-30}}</ref>. Падставай для арышту часткова паслужылі лісты, якія ён разам з Рафаілам Шапіра накіраваў Сталіну, міністрам і ў газеты, крытыкуючы рашэнні савецкага ўрада. Альтшулер і Шапіра былі вызвалены падчас «хрушчоўскай адлігі» пасля смерці Сталіна ў 1953 годзе і вярнуліся ў Баку. Першы артыкул пра ТВВЗ, «Аб псіхалогіі вынаходніцкай творчасці», быў апублікаваны ў 1956 годзе ў часопісе «Пытанні псіхалогіі»<ref>{{Артыкул|аўтар=Г. С. Альтшуллер, Р. Б. Шапиро|загаловак=О психологии изобретательского творчества|год=1956|мова=ru|выданне=Вопросы психологии|нумар=6|старонкі=37–49}}</ref>. У 1986 годзе ўвага Альтшулера пераключылася з тэхнічнай ТВВЗ на развіццё індывідуальнай творчасці. Ён распрацаваў версію ТВВЗ для дзяцей, якая была апрабавана ў некалькіх школах. Пасля заканчэння Халоднай вайны эмігранты з былога Савецкага Саюза прывезлі ТВВЗ у іншыя краіны. == Асноўныя прынцыпы == ТРВЗ была распрацавана на аснове аналізу сотняў тысяч патэнтаў у розных галінах. Даследаванні прывялі да трох асноўных высноў: # Праблемы і рашэнні паўтараюцца ў розных галінах прамысловасці і навукі. # Заканамернасці тэхнічнай эвалюцыі паўтараюцца ў розных галінах. # Інавацыі часта выкарыстоўваюць навуковыя эфекты па-за межамі той вобласці, у якой яны былі першапачаткова распрацаваны. == Інструменты ТВВЗ == [[Файл:Contradictions Matrix image.jpg|міні|Матрыца супярэчнасцей]] * '''40 прынцыпаў вынаходніцтва''' – набор агульных прынцыпаў для вырашэння тэхнічных супярэчнасцей. * '''Матрыца супярэчнасцей''' – табліца, якая дапамагае выбраць найбольш прыдатныя прынцыпы для вырашэння канкрэтнай праблемы. * '''Ідэальны канчатковы вынік (ІКВ)''' – канцэпцыя, паводле якой ідэальнае рашэнне дасягаецца само сабой, без ускладнення сістэмы. * '''Алгарытм вырашэння вынаходніцкіх задач (АВВЗ)''' – пакрокавы працэс для аналізу і вырашэння складаных праблем.wikipedia == Выкарыстанне ў прамысловасці == Метады ТРВЗ актыўна выкарыстоўваюцца многімі вядучымі сусветнымі кампаніямі для ўдасканалення прадукцыі, стварэння новых тэхналогій і вырашэння складаных вытворчых задач<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0959652615005247|аўтар=Rosario Vidal, Jose L. Salmeron, Angel Mena, Vicente Chulvi|загаловак=Fuzzy Cognitive Map-based selection of TRIZ (Theory of Inventive Problem Solving) trends for eco-innovation of ceramic industry products|год=2015-11-16|выданне=Journal of Cleaner Production|том=107|старонкі=202–214|issn=0959-6526|doi=10.1016/j.jclepro.2015.04.131}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.businessweek.com/innovate/content/may2006/id20060531_965895.htm?chan=innovation_innovation+++design_innovation+and+design+lead|title=The World According to TRIZ|first=Reena|last=Jana|website=www.businessweek.com|access-date=2025-08-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2005/09/19/8272909/index.htm|title=A Perpetual Crisis Machine - September 19, 2005|website=money.cnn.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100611083153/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2005/09/19/8272909/index.htm|archive-date=2010-06-11|access-date=2025-08-30}}</ref>. Сярод кампаній, якія ўкаранілі ТВВЗ, вылучаюцца: * '''Samsung''' – інвеставала значныя сродкі ва ўкараненне ТВВЗ на ўсіх узроўнях кампаніі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/haydnshaughnessy/2013/03/07/why-is-samsung-such-an-innovative-company/|title=What Makes Samsung Such An Innovative Company?|first=Haydn|last=Shaughnessy|website=Forbes|access-date=2025-08-30}}</ref>. * '''Аўтамабільная прамысловасць''' – Rolls-Royce, Ford і Daimler-Chrysler<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.businessweek.com/technology/content/dec2008/tc20081223_490913.htm|title=Tech Innovations for Tough Times - BusinessWeek|first=Steve|last=Hamm|website=www.businessweek.com|access-date=2025-08-30}}</ref>. * '''Аэракасмічная галіна''' – Boeing і NASA<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.liberatingstructures.com/6-making-space-with-triz/|title=Making Space with TRIZ|first=Keith McCandless|last=Henri Lipmanowicz|website=www.liberatingstructures.com|access-date=2025-08-30}}</ref>. * '''Тэхналагічныя кампаніі''' – Hewlett-Packard, Motorola, General Electric, Xerox, IBM, LG, Intel, Procter & Gamble і Kodak<ref>{{Cite web|url=http://www.salon.com/tech/feature/2000/06/29/altshuller/index.html|title=The science of invention|first=Wallace|last=Mark|website=www.salon.com|access-date=2025-08-30|archive-date=26 ліпеня 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080726132210/http://www.salon.com/tech/feature/2000/06/29/altshuller/index.html|url-status=dead}}</ref>. Існуюць таксама сучасныя версіі метадалогіі, такія як '''TOP-TRIZ''' і '''I-TRIZ''', якія інтэгруюць і развіваюць класічныя метады Альтшулера == ТВВЗ у Беларусі == Беларусь займае асаблівае месца ў гісторыі ТВВЗ, паколькі менавіта тут быў створаны адзін з найбольш значных праектаў у аўтаматызацыі вынаходніцкай дзейнасці — «Вынаходзячая машына»<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://devby.io/news/triz|title=«К коду применить сложно». Зачем EPAM и Wargaming изобретательская теория советского новатора и фантаста|website=dev.by|access-date=2025-08-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://devby.io/news/true-machina|title=«Этот baby будет ещё умней». Создатель легендарной «Изобретающей машины» вернулся из Бостона и запускает новый Al-проект с разработкой в Минске|website=dev.by|access-date=2025-08-30}}</ref>. У 1976 годзе была заснавана Мінская школа ТВВЗ пад кіраўніцтвам Валерыя Міхайлавіча Цурыкова пры Мінскім радыётэхнічным інстытуце (цяпер [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|БДУІР]]). Мэтай школы была падрыхтоўка кадраў для праекта «Вынаходзячая машына». Сістэма навучання была сур'ёзнай: два семестры з хатнімі заданнямі і выпускнымі праектамі. Не гледзячы на тое, што першапачаткова школа арыентавалася на студэнтаў МРТІ, яна хутка стала агульнагарадской, прыцягваючы інжынераў і навуковых супрацоўнікаў з прамысловых прадпрыемстваў горада. Курс быў сур'ёзным: два семестры з дамашнімі заданнямі і выпускнымі праектамі. У 1996 годзе Мінская школа ТВВЗ была пераўтворана ў Цэнтр АТММ-TВВЗ тэхналогий (рас. ''Общая теория сильного мышления-Теория решения изобретательских задач'') === Вынаходзячая машына === [[Файл:Photo 2023-10-15 17-37-43.jpg|злева|міні|Андрэй Кур'ян і аспірант Югеніч Левашэвіч за працай над «Вынаходзячай машынай» (часопіс [[Маладосць (часопіс)|Маладосць,]] 1989 год)]] Валерый Цурыкоў пачаў працу над сістэмай «Вынаходзячая машына» яшчэ ў студэнцкія гады, натхнёны кнігай [[Станіслаў Лем|Станіслава Лема]] «Сума тэхналогіі». Яго ідэя заключалася ў тым, каб «пакласці» ТВВЗ у камп'ютар і стварыць інтэлектуальную сістэму падтрымкі вынаходніцкай дзейнасці. У каманду ўвайшлі: * прафесар Уладзімір Галенкоў, стваральнік універсальнага семантычнага кода * прафесар Віктар Марцынаў * Андрэй Кур'ян, які працаваў над першай версіяй «Вынаходзячай машыны» 12 красавіка 1989 года быў зарэгістраваны кааператыў «Навукова-даследчая лабараторыя вынаходзячых машын» (НИЛИМ ад рас. ''Научно-исследовательская лаборатория изобретающих машин''). З 1989 па 1991 год больш за 600 прадпрыемстваў па ўсім Савецкім Саюзе набылі «Вынаходзячую машыну». Сярод кліентаў былі касмічныя і машынабудаўнічыя кампаніі. У 1993 годзе праект перамясціўся ў ЗША, дзе была створана кампанія Invention Machine Corporation. Праект прыцягнуў каля $35 млн інвестыцый і пазней быў прададзены за $40 млн. Аблічча Валерыя Цурыкова як заснавальніка перспектыўнага стартапу трапіла на вокладку часопіса Forbes. У 2021 годзе Валерый Цурыкаў вярнуўся з Бостана ў Мінск і запусціў новы праект — True Machina. На адрозненне ад «Вынаходзячай машыны», якая дапамагала вынаходнікам, True Machina павінна вынаходзіць самастойна. === Сучасны стан ТВВЗ === У 2024 годзе [[Мінскі трактарны завод]] разгледзеў магчымасць укаранення метадаў ТВВЗ у вытворчасць. Планавалася супрацоўніцтва з Беларускім таварыствам вынаходнікаў і рацыяналізатараў для навучання супрацоўнікаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/mtz-izuchit-vozmozhnost-primenenija-teorii-reshenija-izobretatelskih-zadach-672818-2024/|title=МТЗ изучит возможность применения теории решения изобретательских задач|website=belta.by|date=2024-11-02|access-date=2025-08-30}}</ref>. Многія беларускія ІТ-кампаніі актыўна выкарыстоўваюць ТВВЗ<ref name=":0" />: * [[EPAM Systems]]: У 2015 годзе ў кампанію быў запрошаны Андрэй Кур'ян для ўкаранення экспертызы па ТВВЗ. За першы год навучанне прайшло больш за 170 чалавек. Сёння штогод каля 800 чалавек проходзіць анлайн-навучанне. У EPAM Garage з'явілася ТВВЗ-каманда, якая займаецца генерацыяй інавацый. * [[Wargaming.net|Wargaming]]: У 2013 годзе больш за 100 чалавек засвоіла ТВВЗ. * Іншыя кампаніі: UXPressia, exp(capital) і Banuba таксама актыўна карыстаюцца элементамі ТВВЗ у сваёй працы. У Мінску да 2020 года на сталай аснове працаваў ТВВЗ-клуб, адным з заснавальнікаў якога быў Андрэй Кур'ян<ref name=":0" />. == Спасылкі == * [https://www.facebook.com/minsktrizclub/ Старонка мінскага ТВВЗ-клуба ў сацыяльнай сетцы Facebook] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Творчасць]] [[Катэгорыя:Вынаходніцтва]] [[Катэгорыя:Рашэнне задач]] [[Катэгорыя:Праектаванне]] 7a692o0avax4ar2e96z26ghzcktmzu6 10 792401 5141951 5141559 2026-05-15T17:24:39Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Шаблон:Швагры Вітаўта]] у [[Шаблон:Жонкі і швагры Вітаўта]] 5141559 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Швагры Вітаўта | navbar = | state = collapsed | стыль_асноўнага_загалоўка = | загаловак = Жонкі і швагры Вітаўта | выява = | стыль_цела = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = font-size: 13px; | стыль_уверсе = background: Snow; | уверсе = {{легенда|#E6E6FA|— жонкі Вітаўта|inline|border=#D8BFD8|borderstyle=dotted|borderwidth=2px|padding=0|8=100%}}; {{легенда|#E0FFFF|— асобы названыя «шваргамі» Вітаўта крыніцамі|inline|border=#E0FFFF|borderstyle=dotted|borderwidth=2px|padding=0|8=100%}}; '''цёмны''' — вядомая з крыніц ступень сваяцтва да Вітаўта або адной з яго жонак;<br />'''''курсіў''''' — «швагр», але ступень сваяцтва крыніцамі не адзначана, адноўлена гіпатэтычна; пункцірам — гіпатэтычныя сувязі роднасці паміж асобамі | загаловак1 = | спіс1 = {{familytree/start}} {{familytree|border=0| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{familytree|border=0| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |ULNIV| | | | | | |ULNIV=[[Юліянія Іванаўна Гальшанская|Ульяна]]<br/><small>3-я жонка<br/>Вітаўта</small><br/><small>'''{{падказка|плям.|пляменніца}} 2-й'''</small>|boxstyle_ULNIV=background-color: #E6E6FA; }} {{familytree|border=0| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | }} {{familytree|border=0| |SDMPX| |VITPX| |LEWVS|-|LEWSV|GANSV|ULNSV|VSLSV|AGRSV|^|IVNAL| |GNRZM|SDMPX=[[Судзімонт Пекштавіч|Судзімонт]]<br/><small>'''''брат 1-й'''''</small>|VITPX=[[Вітаўтава|NN]]<br/><small>1-я жонка<br/>Вітаўта</small>|LEWVS=[[Леў Васілевіч (княжыч друцкі)|Леў]]<br/><small>кн. друцкі</small><br/><small>'''''{{nobr|{{падказка|муж сястры 2-й|муж сястры 2-й (Тэнгоўскі)}}}}'''''<br/>або<br/>'''''{{nobr|{{падказка|стр. брат 2-й|стрыечны брат 2-й (Ліцкевіч)}}}}'''''</small>|LEWSV=NN<br/><small>сятра 2-й</small>|GANSV=[[Ганна Святаслаўна|Ганна]]<br/><small>2-я жонка<br/>Вітаўта</small>|ULNSV=Ульяна<br/><small>'''сятра 2-й'''</small><br/>∞Бутрым<br/>∞[[Васіль Нарымонтавіч|Нарымонтавіч]]<br/>∞[[Войцех Манівід|Манівід]]|VSLSV=[[Васіль Святаславіч|Васіль]]<br/><small>'''''брат 2-й'''''</small>|AGRSV=Агрыпіна<br/><small>'''сястра 2-й'''</small>|IVNAL=[[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Іван<br/>Гальшанскі]]<br/><small>'''{{nobr|муж сястры 2-й}}''';</small><br/><small>'''бацька 3-й'''</small>|GNRZM=[[Генрык Земавітавіч|Генрык]]<br/><small>кн. мазавецкі</small><br/><small>'''муж [[Рымгайла|сястры Вітаўта]]'''</small>|boxstyle_SDMPX=background-color: #E0FFFF; |boxstyle_VITPX=background-color: #E6E6FA; |boxstyle_LEWVS=background-color: #E0FFFF; |boxstyle_GANSV=background-color: #E6E6FA; |boxstyle_VSLSV=background-color: #E0FFFF; |boxstyle_IVNAL=background-color: #E0FFFF; |boxstyle_GNRZM=background-color: #E0FFFF; }} {{familytree|border=0| | |`|-|v|~|J| | | |!| | | |L|~|~|A|~|~|A|~|~|+|~|~|J| | | |!| | | |!| | }} {{familytree|border=0| | | |PXCIS| |VSLMH|^|VASIV| | | | | | | | |SVTIV| | | | |ALGGL| |ZMVTR|PXCIS=[[Пекштэ|Пекшціс]]|VSLMH=[[Васіль Міхайлавіч (князь друцкі)|Васіль]]<br/><small>кн. друцкі</small>|VASIV=Васіліса|SVTIV=[[Святаслаў Іванавіч|Святаслаў]]<br/><small>кн. смаленскі</small>|ALGGL=[[Альгімонт Гальшанскі|Альгімонт]]|ZMVTR=[[Земавіт III]]<br/><small>кн. мазавецкі</small> }} {{familytree|border=0| | | | | | | | |!| | | |L|~|~|~|~|~|v|-|-|-|-|'| | | | | | | | | | |!| | }} {{familytree|border=0| | | | | | | |MHLMH| | | | | | | |IVNAL| | | | | | | | | | | | | |TRDBL|MHLMH=[[Міхаіл Міхайлавіч|Міхаіл]]<br/><small>кн. друцкі</small>|IVNAL=[[Іван Аляксандравіч (князь смаленскі)|Іван]]<br/><small>кн. смаленскі</small>|TRDBL=[[Тройдэн I]]<br/><small>кн. мазавецкі</small>}} {{familytree|border=0| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{familytree/end}} | загаловак3 = | спіс3 = | стыль_унізе = | унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Дынастыі]] </noinclude> tkielx0megbrfp8insn6g1r7l32eeew 5141953 5141951 2026-05-15T17:25:02Z M.L.Bot 261 5141953 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Жонкі і швагры Вітаўта | navbar = | state = collapsed | стыль_асноўнага_загалоўка = | загаловак = Жонкі і швагры Вітаўта | выява = | стыль_цела = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = font-size: 13px; | стыль_уверсе = background: Snow; | уверсе = {{легенда|#E6E6FA|— жонкі Вітаўта|inline|border=#D8BFD8|borderstyle=dotted|borderwidth=2px|padding=0|8=100%}}; {{легенда|#E0FFFF|— асобы названыя «шваргамі» Вітаўта крыніцамі|inline|border=#E0FFFF|borderstyle=dotted|borderwidth=2px|padding=0|8=100%}}; '''цёмны''' — вядомая з крыніц ступень сваяцтва да Вітаўта або адной з яго жонак;<br />'''''курсіў''''' — «швагр», але ступень сваяцтва крыніцамі не адзначана, адноўлена гіпатэтычна; пункцірам — гіпатэтычныя сувязі роднасці паміж асобамі | загаловак1 = | спіс1 = {{familytree/start}} {{familytree|border=0| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{familytree|border=0| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |ULNIV| | | | | | |ULNIV=[[Юліянія Іванаўна Гальшанская|Ульяна]]<br/><small>3-я жонка<br/>Вітаўта</small><br/><small>'''{{падказка|плям.|пляменніца}} 2-й'''</small>|boxstyle_ULNIV=background-color: #E6E6FA; }} {{familytree|border=0| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | }} {{familytree|border=0| |SDMPX| |VITPX| |LEWVS|-|LEWSV|GANSV|ULNSV|VSLSV|AGRSV|^|IVNAL| |GNRZM|SDMPX=[[Судзімонт Пекштавіч|Судзімонт]]<br/><small>'''''брат 1-й'''''</small>|VITPX=[[Вітаўтава|NN]]<br/><small>1-я жонка<br/>Вітаўта</small>|LEWVS=[[Леў Васілевіч (княжыч друцкі)|Леў]]<br/><small>кн. друцкі</small><br/><small>'''''{{nobr|{{падказка|муж сястры 2-й|муж сястры 2-й (Тэнгоўскі)}}}}'''''<br/>або<br/>'''''{{nobr|{{падказка|стр. брат 2-й|стрыечны брат 2-й (Ліцкевіч)}}}}'''''</small>|LEWSV=NN<br/><small>сятра 2-й</small>|GANSV=[[Ганна Святаслаўна|Ганна]]<br/><small>2-я жонка<br/>Вітаўта</small>|ULNSV=Ульяна<br/><small>'''сятра 2-й'''</small><br/>∞Бутрым<br/>∞[[Васіль Нарымонтавіч|Нарымонтавіч]]<br/>∞[[Войцех Манівід|Манівід]]|VSLSV=[[Васіль Святаславіч|Васіль]]<br/><small>'''''брат 2-й'''''</small>|AGRSV=Агрыпіна<br/><small>'''сястра 2-й'''</small>|IVNAL=[[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі|Іван<br/>Гальшанскі]]<br/><small>'''{{nobr|муж сястры 2-й}}''';</small><br/><small>'''бацька 3-й'''</small>|GNRZM=[[Генрык Земавітавіч|Генрык]]<br/><small>кн. мазавецкі</small><br/><small>'''муж [[Рымгайла|сястры Вітаўта]]'''</small>|boxstyle_SDMPX=background-color: #E0FFFF; |boxstyle_VITPX=background-color: #E6E6FA; |boxstyle_LEWVS=background-color: #E0FFFF; |boxstyle_GANSV=background-color: #E6E6FA; |boxstyle_VSLSV=background-color: #E0FFFF; |boxstyle_IVNAL=background-color: #E0FFFF; |boxstyle_GNRZM=background-color: #E0FFFF; }} {{familytree|border=0| | |`|-|v|~|J| | | |!| | | |L|~|~|A|~|~|A|~|~|+|~|~|J| | | |!| | | |!| | }} {{familytree|border=0| | | |PXCIS| |VSLMH|^|VASIV| | | | | | | | |SVTIV| | | | |ALGGL| |ZMVTR|PXCIS=[[Пекштэ|Пекшціс]]|VSLMH=[[Васіль Міхайлавіч (князь друцкі)|Васіль]]<br/><small>кн. друцкі</small>|VASIV=Васіліса|SVTIV=[[Святаслаў Іванавіч|Святаслаў]]<br/><small>кн. смаленскі</small>|ALGGL=[[Альгімонт Гальшанскі|Альгімонт]]|ZMVTR=[[Земавіт III]]<br/><small>кн. мазавецкі</small> }} {{familytree|border=0| | | | | | | | |!| | | |L|~|~|~|~|~|v|-|-|-|-|'| | | | | | | | | | |!| | }} {{familytree|border=0| | | | | | | |MHLMH| | | | | | | |IVNAL| | | | | | | | | | | | | |TRDBL|MHLMH=[[Міхаіл Міхайлавіч|Міхаіл]]<br/><small>кн. друцкі</small>|IVNAL=[[Іван Аляксандравіч (князь смаленскі)|Іван]]<br/><small>кн. смаленскі</small>|TRDBL=[[Тройдэн I]]<br/><small>кн. мазавецкі</small>}} {{familytree|border=0| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{familytree/end}} | загаловак3 = | спіс3 = | стыль_унізе = | унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Дынастыі]] </noinclude> 4g2xsmxos6q94gkibfqrg06spq9bui0 0 794224 5142127 5141771 2026-05-15T21:54:08Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды БГК імя Мяшкова */ 5142127 wikitext text/x-wiki '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе]] 2025 года''' прайшоў 6 верасня 2025 года ў горадзе [[Мінск]], на пляцоўцы [[Уручча (палац спорту)|палаца спорту «Уручча»]]. У матчы сустрэліся [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|чэмпіён 2024/2025]] клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]» і [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|уладальнік кубка 2025 года]] клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]]». == Справаздача аб матчы == * [[ГК СКА Мінск|СКА]] 37:36 (19:16) [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]] Найлепшымі гульцамі ў камандах прызнаны [[Аляксей Ермакоў]] (СКА) і Марцін Поціск («Мяшкоў Брэст»). == Склад каманды [[ГК СКА Мінск|СКА]] == [[Кірыл Колас|Колас]], [[Канстанцін Кавалёў|Кавалёў]]; [[Мацвей Барбашынскі|Барбашынскі]], [[Цімафей Баранчык|Баранчык]] (11), [[Рыгор Качко|Качко]], [[Максім Цароў|Цароў]] (2), [[Дзмітрый Юр’евіч Камышык|Камышык]], [[Захар Пакрышка|Пакрышка]], [[Дзмітрый Мацвеенка|Мацвеенка]] (5), [[Кірыл Рабчынскі|Рабчынскі]], [[Павел Нямкоў|Нямкоў]] (2), [[Аляксандр Пятровіч|Пятровіч]], [[Яўген Лабар|Лабар]], [[Яўген Ладуцька|Ладуцька]] (1), [[Дзмітрый Карпіловіч|Карпіловіч]] (1), [[Аляксей Ермакоў|Ермакоў]] (15). == Склад каманды [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]] == [[Дзяніс Забалоцін|Забалоцін]], Мяштрыч, [[Арсеній Драгашэвіч|Драгашэвіч]] (1), [[Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|Шкурынскі]] (1), [[Невен Сцяпанавіч|Сцяпанавіч]] (3), [[Андрэй Сяргеевіч Юрынок|Юрынок]], [[Марка Маціяшэвіч|Маціяшавіч]] (1), [[Марцін Поціск|Поціск]] (16), [[Вячаслаў Віталевіч Шумак|Шумак]], [[Максім Сяргеевіч Баранаў|Баранаў]], [[Аляксей Фокін|Фокін]] (4), [[Мікалай Яўгенавіч Алёхін|Алёхін]] (4), [[Эдуард Аляксандравіч Яраш|Яраш]] (4), [[Валянцін Куран|Куран]], [[Павел Аляксандравіч Андрэеў|Андрэеў]] (1), [[Радамір Врачэвіч|Врачэвіч]] (1). == Гл. таксама == * [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2024]] * [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2026]] == Спасылкі == * [https://handball.by/muzhchiny-betera-superkubka-belarusi-2025/ СКА-Минск впервые в истории выиграл Betera Суперкубок Беларуси] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2025 годзе]] [[Катэгорыя:Суперкубак Беларусі па гандболе|2025]] [[Катэгорыя:2025 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2025 год у Мінску]] esp8bwsl30930y1luippay2q9emch7l 0 794236 5142125 5141780 2026-05-15T21:53:27Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды БГК імя Мяшкова */ 5142125 wikitext text/x-wiki '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе]] 2024 года''' прайшоў 7 верасня 2024 года ў горадзе [[Брэст]], на пляцоўцы УСК «Вікторыя». У матчы сустрэліся [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|чэмпіён 2023/2024]] клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]]» і [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|фіналіст кубка 2024 года]] клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]». == Справаздача аб матчы == * [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]] 34:25 (16:12) [[ГК СКА Мінск|СКА]] Самым выніковым у пераможцаў стаў Валянцін Куран, у актыве якога 8 мячоў. У складзе «СКА» 5 раз адрозніўся [[Іван Зінейкін]]. == Склад каманды [[ГК СКА Мінск|СКА]] == [[Кірыл Колас|Колас]], [[Канстанцін Кавалёў|Кавалёў]]; [[Мацвей Барбашынскі|Барбашынскі]], [[Іван Зінейкін|Зінейкін]] (5), [[Цімафей Баранчык|Баранчык]] (4), [[Максім Цароў|Цароў]], [[Дзмітрый Юр’евіч Камышык|Камышык]], [[Дзмітрый Мацвеенка|Мацвеенка]] (2), [[Кірыл Рабчынскі|Рабчынскі]] (3), [[Антон Лукашонак|Лукашонак]] (3), [[Аляксандр Пятровіч|Пятровіч]], [[Яўген Ладуцька|Ладуцька]] (3), [[Мацвей Удавеня|Удавеня]] (1), [[Дзмітрый Карпіловіч|Карпіловіч]] (1), [[Аляксей Ермакоў|Ермакоў]] (3). == Склад каманды [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]] == [[Дзяніс Забалоцін|Забалоцін]], Мацкевіч, Будзейка (3), Драгашэвіч (3), Лазовіч, [[Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|Шкурынскі]] (2), Сцяпанавіч (5), Жыла, Маціяшавіч (1), Шумак (1), Салікаў, Баранаў (3), Вяргейчык (3), [[Эдуард Аляксандравіч Яраш|Яраш]] (3), Куран (8), [[Павел Аляксандравіч Андрэеў|Андрэеў]] (2). == Гл. таксама == * [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2023]] * [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2025]] == Спасылкі == * [https://handball.by/bgk-meshkov-brest-stal-obladatelem-betera-superkubka-belarusi-2024/ БГК «Мешков Брест» стал обладателем Betera Суперкубка Беларуси-2024] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2024 годзе]] [[Катэгорыя:Суперкубак Беларусі па гандболе|2024]] [[Катэгорыя:2024 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2024 год у Брэсце]] eiz4wtj5g3gdy19khahmmnjb0ykmdq9 5142210 5142125 2026-05-16T06:27:02Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды БГК імя Мяшкова */ 5142210 wikitext text/x-wiki '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе]] 2024 года''' прайшоў 7 верасня 2024 года ў горадзе [[Брэст]], на пляцоўцы УСК «Вікторыя». У матчы сустрэліся [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|чэмпіён 2023/2024]] клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]]» і [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|фіналіст кубка 2024 года]] клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]». == Справаздача аб матчы == * [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]] 34:25 (16:12) [[ГК СКА Мінск|СКА]] Самым выніковым у пераможцаў стаў Валянцін Куран, у актыве якога 8 мячоў. У складзе «СКА» 5 раз адрозніўся [[Іван Зінейкін]]. == Склад каманды [[ГК СКА Мінск|СКА]] == [[Кірыл Колас|Колас]], [[Канстанцін Кавалёў|Кавалёў]]; [[Мацвей Барбашынскі|Барбашынскі]], [[Іван Зінейкін|Зінейкін]] (5), [[Цімафей Баранчык|Баранчык]] (4), [[Максім Цароў|Цароў]], [[Дзмітрый Юр’евіч Камышык|Камышык]], [[Дзмітрый Мацвеенка|Мацвеенка]] (2), [[Кірыл Рабчынскі|Рабчынскі]] (3), [[Антон Лукашонак|Лукашонак]] (3), [[Аляксандр Пятровіч|Пятровіч]], [[Яўген Ладуцька|Ладуцька]] (3), [[Мацвей Удавеня|Удавеня]] (1), [[Дзмітрый Карпіловіч|Карпіловіч]] (1), [[Аляксей Ермакоў|Ермакоў]] (3). == Склад каманды [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]] == [[Дзяніс Забалоцін|Забалоцін]], Мацкевіч, Будзейка (3), Драгашэвіч (3), Лазовіч, [[Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|Шкурынскі]] (2), Сцяпанавіч (5), Жыла, Маціяшавіч (1), Шумак (1), [[Максім Салікаў|Салікаў]], Баранаў (3), Вяргейчык (3), [[Эдуард Аляксандравіч Яраш|Яраш]] (3), Куран (8), [[Павел Аляксандравіч Андрэеў|Андрэеў]] (2). == Гл. таксама == * [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2023]] * [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2025]] == Спасылкі == * [https://handball.by/bgk-meshkov-brest-stal-obladatelem-betera-superkubka-belarusi-2024/ БГК «Мешков Брест» стал обладателем Betera Суперкубка Беларуси-2024] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2024 годзе]] [[Катэгорыя:Суперкубак Беларусі па гандболе|2024]] [[Катэгорыя:2024 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2024 год у Брэсце]] sme6r5n8i528cvn9rop67h6ms75t1m9 5142227 5142210 2026-05-16T07:23:13Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды БГК імя Мяшкова */ 5142227 wikitext text/x-wiki '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе]] 2024 года''' прайшоў 7 верасня 2024 года ў горадзе [[Брэст]], на пляцоўцы УСК «Вікторыя». У матчы сустрэліся [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|чэмпіён 2023/2024]] клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]]» і [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|фіналіст кубка 2024 года]] клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]». == Справаздача аб матчы == * [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]] 34:25 (16:12) [[ГК СКА Мінск|СКА]] Самым выніковым у пераможцаў стаў Валянцін Куран, у актыве якога 8 мячоў. У складзе «СКА» 5 раз адрозніўся [[Іван Зінейкін]]. == Склад каманды [[ГК СКА Мінск|СКА]] == [[Кірыл Колас|Колас]], [[Канстанцін Кавалёў|Кавалёў]]; [[Мацвей Барбашынскі|Барбашынскі]], [[Іван Зінейкін|Зінейкін]] (5), [[Цімафей Баранчык|Баранчык]] (4), [[Максім Цароў|Цароў]], [[Дзмітрый Юр’евіч Камышык|Камышык]], [[Дзмітрый Мацвеенка|Мацвеенка]] (2), [[Кірыл Рабчынскі|Рабчынскі]] (3), [[Антон Лукашонак|Лукашонак]] (3), [[Аляксандр Пятровіч|Пятровіч]], [[Яўген Ладуцька|Ладуцька]] (3), [[Мацвей Удавеня|Удавеня]] (1), [[Дзмітрый Карпіловіч|Карпіловіч]] (1), [[Аляксей Ермакоў|Ермакоў]] (3). == Склад каманды [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]] == [[Дзяніс Забалоцін|Забалоцін]], [[Іван Міхайлавіч Мацкевіч|Мацкевіч]], [[Ягор Будэйка|Будэйка]] (3), [[Арсеній Драгашэвіч|Драгашэвіч]] (3), [[Вук Лазовіч|Лазовіч]], [[Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|Шкурынскі]] (2), [[Невен Сцяпанавіч|Сцяпанавіч]] (5), Жыла, [[Марка Маціяшэвіч|Маціяшэвіч]] (1), [[Вячаслаў Віталевіч Шумак|Шумак]] (1), [[Максім Салікаў|Салікаў]], [[Максім Сяргеевіч Баранаў|Баранаў]] (3), [[Данііл Вяргейчык|Вяргейчык]] (3), [[Эдуард Аляксандравіч Яраш|Яраш]] (3), [[Валянцін Куран|Куран]] (8), [[Павел Аляксандравіч Андрэеў|Андрэеў]] (2). == Гл. таксама == * [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2023]] * [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2025]] == Спасылкі == * [https://handball.by/bgk-meshkov-brest-stal-obladatelem-betera-superkubka-belarusi-2024/ БГК «Мешков Брест» стал обладателем Betera Суперкубка Беларуси-2024] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2024 годзе]] [[Катэгорыя:Суперкубак Беларусі па гандболе|2024]] [[Катэгорыя:2024 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2024 год у Брэсце]] ivmqum30gabnxhiset21v3ibeksgkbq 0 795776 5141959 5110623 2026-05-15T17:30:00Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5141959 wikitext text/x-wiki {{Сонечнае зацьменне|2026-08-12}} Поўнае [[сонечнае зацьменне]] адбудзецца ў сераду, 12 жніўня 2026 года<ref name="August 12, 2026">{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/eclipse/solar/2026-august-12|title=August 12, 2026 Total Solar Eclipse|publisher=timeanddate|access-date=13 жніўня 2024}}</ref> з зорнай велічынёй 1,0386. Сонечнае зацьменне адбываецца, калі [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] праходзіць паміж [[Зямля|Зямлёй]] і [[Сонца]]м, тым самым цалкам або часткова засланяючы выяву Сонца для назіральніка на Зямлі. Поўнае сонечнае зацьменне адбываецца, калі бачны дыяметр Месяца большы за дыяметр Сонца, блакуючы ўсё прамое сонечнае святло, ператвараючы дзень у цемру. Поўнае зацьменне адбываецца на вузкай траекторыі па паверхні Зямлі, прычым частковае сонечнае зацьменне бачна над навакольным рэгіёнам шырынёй у тысячы кіламетраў. Яно адбудзецца прыкладна праз 2,2 дня пасля [[Апацэнтр і перыцэнтр|перыгея]] (10 жніўня 2026 года, у 12:15 UTC), бачны дыяметр Месяца будзе большым.<ref name="london">{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/astronomy/moon/distance.html?year=2026&n=136|title=Moon Distances for London, United Kingdom, England|publisher=timeanddate|access-date=13 жніўня 2024}}</ref> Поўнае зацьменне пройдзе над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], паўночнай [[Іспанія]]й і вельмі паўночна-ўсходняй [[Партугалія]]й.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.space.com/where-to-see-total-solar-eclipse-2026-maps|title=Where can I see the total solar eclipse on Aug. 12, 2026?|website=Space.com|date=2024-08-25|access-date=2024-09-18|author1=Jamie Carter}}</ref> Кропкі найбольшай працягласці і найбольшага зацьмення будуць усяго 45 кіламетраў каля заходняга ўзбярэжжа Ісландыі на 65°10,3'&nbsp;паўночнай шыраты і 25°12,3'&nbsp;З, дзе поўнае зацьменне будзе доўжыцца 2 хвіліны 18,21 секунды. Першая частка шляху поўнага зацьмення, што незвычайна, пройдзе з усходу на захад ад Расіі да Грэнландыі, ледзь абмінаючы Паўночны полюс. Частковае зацьменне пакрые больш за 90 % Сонца ў [[Ірландыя (востраў)|Ірландыі]], [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытаніі]], [[Партугалія|Партугаліі]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]], на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] і ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і ў меншай ступені ў большай частцы [[Еўропа|Еўропы]], [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]] і паўночнай частцы [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Поўнае зацьменне пройдзе над паўночнай Іспаніяй ад узбярэжжа Атлантычнага акіяна да ўзбярэжжа Міжземнага мора, а таксама над [[Балеарскія астравы|Балеарскімі астравамі]]. Поўнае зацьменне будзе бачна з гарадоў [[Ла-Карунья]], [[Валенсія]], [[Сарагоса]], [[Пальма-дэ-Мальёрка|Пальма]] і [[Більбаа]], у той час як [[Мадрыд]] і [[Барселона]] будуць знаходзіцца адразу за межамі шляху поўнага зацьмення.<ref name="london"/> Апошняе поўнае сонечнае зацьменне ў кантынентальнай [[Еўропа|Еўропе]] адбылося [[Сонечнае зацьменне 29 сакавіка 2006 года|29 сакавіка 2006 года]]<ref name="london"/>, а ў кантынентальнай частцы [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] — [[Сонечнае зацьменне 11 жніўня 1999 года|11 жніўня 1999 года]]. Гэта будзе першае поўнае сонечнае зацьменне, бачнае ў Ісландыі з [[Сонечнае зацьменне 30 чэрвеня 1954 года|30 чэрвеня 1954 года]], а таксама частка [[Сонечны сарас 126|Сонечнага сараса 126 (сыходны вузел)]], і адзінае, якое адбудзецца ў 21 стагоддзі, бо наступнае, бачнае над Ісландыяй, будзе ў 2196 годзе. Апошняе поўнае сонечнае зацьменне ў Іспаніі адбылося [[Сонечнае зацьменне 30 жніўня 1905 года|30 жніўня 1905 года]] і прайшло па падобнай траекторыі па ўсёй краіне. Наступнае поўнае зацьменне, бачнае ў Іспаніі, адбудзецца менш чым праз год — [[Сонечнае зацьменне 2 жніўня 2027 года|2 жніўня 2027 года]]. == Абставіны == Шлях зацьмення пралягае ад Паўночнай Сібіры праз Арктычны рэгіён, Ісландыю, усходнюю Атлантыку да Іспаніі і Міжземнамор’я. === Сонечнае зацьменне і палярнае ззянне === У паўночнай частцы Расіі, дзе поўнае зацьменне пачнецца на ўзыходзе сонца, [[палярнае ззянне]] можа быць бачным да пачатку марскіх змярканняў, у залежнасці ад інтэнсіўнасці палярнага ззяння ў гэты дзень. Калі адначасова адбудзецца геамагнітная бура надзвычай высокай інтэнсіўнасці, ёсць верагоднасць убачыць паўночнае ззянне адначасова з зацьменнем Сонца. На ўсходзе паўвострава [[Таймыр]] (паўночны ўсход [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]]) максімум поўнай фазы адбудзецца 13 жніўня ў 0:00 [[utc+07:00|па мясцовым часе]] падчас [[Палярны дзень|палярнага дню]].<ref name="london"/> === Яркія планеты і зоркі бачныя падчас поўнага зацьмення === На поўначы [[Расія|Расіі]] на світанні адбудзецца зацьменне. [[Меркурый]] і [[Юпітэр (планета)|Юпітэр]] будуць вельмі нізка над Сонцам, якое ўзыходзіць, але Меркурый пакажа большую частку свайго асветленага сонцам боку, а Юпітэр будзе мець сваю звычайную яркасць. [[Марс]] і [[Сатурн (планета)|Сатурн]] будуць больш выгадна размешчаны адпаведна на паўночным усходзе і паўднёвым усходзе. З яркіх [[Астэрызм (астраномія)|астэрызмаў]] Вялікая Мядзведзіца будзе вельмі высока на паўночным захадзе, а Летні трыкутнік — высока на паўднёвым захадзе. [[Альдэбаран]], [[Арктур]], [[Капела]] і [[Палукс]] — іншыя зоркі першай велічыні, якія можна ўбачыць, хоць яны будуць нізка. У [[Іспанія|Іспаніі]] зацьменне адбудзецца прыкладна за гадзіну да захаду сонца. [[Меркурый]] і [[Юпітэр (планета)|Юпітэр]], якія знаходзяцца на захад ад зацьмёнага Сонца, будуць знаходзіцца вельмі нізка пад ім. [[Венера (планета)|Венера]] будзе яркая на паўднёвым захадзе, а [[Спіка]] — на ўсходзе. [[Арктур]] будзе высока на поўдні, а Летні трыкутнік — на ўсходзе. Ніжэй на поўдні, [[Антарэс]] будзе за некалькі хвілін да свайго транзіту.<ref name="london"/> == Выявы == [[Файл:SE2026Aug12T.gif]]Аніміраваны шлях == Час зацьмення == === Месцы, дзе будзе назірацца поўнае зацьменне === {| class="wikitable" |+ align="center" style="background:DarkSlateBlue; color:white" |'''Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года<br />(мясцовы час)''' ! valign="top" style="background:Lavender; width: 15%; color:Black" |<small>Краіна ці тэрыторыя</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Горад ці месца</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Пачатак частковага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Пачатак поўнага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Найбольшая моцнасць зацьмення</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Канец поўнага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Канец частковага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Працягласць поўнага зацьмення (хв:сек)</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Працягласць зацьмення (гадз:хв)</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Максімальная велічыня</small> |- |{{GRL}} |Station Nord |16:19:51 |17:18:08 |17:18:16 |17:18:24 |18:15:53 | align="right" |0:16 | align="right" |1:56 | align="right" |1.0005 |- |{{ICE}} |[[Ісафіёрдур]] |16:43:17 |17:44:08 |17:44:53 |17:45:39 |18:43:59 | align="right" |1:31 | align="right" |2:01 | align="right" |1.0052 |- |{{ICE}} |[[Боргарнес]] |16:46:28 |17:47:41 |17:48:00 |17:48:21 |18:46:53 | align="right" |0:40 | align="right" |2:00 | align="right" |1.0012 |- |{{ICE}} |[[Рэйк’явік]] |16:47:11 |17:48:16 |17:48:47 |17:49:17 |18:47:40 | align="right" |1:01 | align="right" |2:00 | align="right" |1.0024 |- |{{ICE}} |[[Кеблавік]] |16:47:11 |17:48:05 |17:48:54 |17:49:44 |18:47:54 | align="right" |1:39 | align="right" |2:01 | align="right" |1.0064 |- |{{ESP}} |[[Сантандэр (горад)|Сантандэр]] |19:31:22 |20:26:57 |20:27:29 |20:28:01 |21:20:09 | align="right" |1:04 | align="right" |1:52 | align="right" |1.0036 |- |{{ESP}} |[[Більбаа]] |19:31:47 |20:27:23 |20:27:38 |20:27:54 |21:19:07 (захад) | align="right" |0:31 | align="right" |1:47 | align="right" |1.0011 |- |{{ESP}} |[[Хіхон]] |19:31:02 |20:26:48 |20:27:40 |20:28:33 |21:20:46 | align="right" |1:45 | align="right" |1:50 | align="right" |1.0127 |- |{{ESP}} |[[Аўеда]] |19:31:19 |20:27:05 |20:28:00 |20:28:54 |21:21:06 | align="right" |1:49 | align="right" |1:50 | align="right" |1.0155 |- |{{ESP}} |[[Віторыя (Іспанія)|Віторыя]] |19:32:31 |20:27:43 |20:28:15 |20:28:47 |21:17:12 (захад) | align="right" |1:04 | align="right" |1:45 | align="right" |1.0038 |- |{{ESP}} |[[Ла-Карунья]] |19:30:56 |20:27:40 |20:28:19 |20:28:57 |21:22:01 | align="right" |1:17 | align="right" |1:51 | align="right" |1.005 |- |{{ESP}} |[[Луга (Іспанія)|Луга]] |19:31:43 |20:28:07 |20:28:50 |20:29:31 |21:22:16 | align="right" |1:24 | align="right" |1:51 | align="right" |1.0063 |- |{{ESP}} |[[Лагронья]] |19:33:13 |20:28:09 |20:28:50 |20:29:31 |21:15:33 (захад) | align="right" |1:22 | align="right" |1:42 | align="right" |1.0067 |- |{{ESP}} |[[Бургас (Іспанія)|Бургас]] |19:33:21 |20:28:24 |20:29:17 |20:30:08 |21:20:12 (захад) | align="right" |1:44 | align="right" |1:47 | align="right" |1.0139 |- |{{ESP}} |[[Панферада]] |19:32:42 |20:28:44 |20:29:28 |20:30:11 |21:22:36 | align="right" |1:27 | align="right" |1:50 | align="right" |1.0069 |- |{{ESP}} |[[Сарагоса]] |19:34:40 |20:29:02 |20:29:44 |20:30:27 |21:07:33 (захад) | align="right" |1:25 | align="right" |1:33 | align="right" |1.0074 |- |{{ESP}} |[[Паленсія]] |19:33:53 |20:29:08 |20:29:59 |20:30:51 |21:22:35 | align="right" |1:43 | align="right" |1:49 | align="right" |1.0123 |- |{{ESP}} |Salou |19:35:38 |20:29:31 |20:30:05 |20:30:39 |20:58:21 (захад) | align="right" |1:08 | align="right" |1:23 | align="right" |1.0046 |- |{{ESP}} |[[Вальядалід]] |19:34:30 |20:29:53 |20:30:37 |20:31:20 |21:22:54 (захад) | align="right" |1:27 | align="right" |1:48 | align="right" |1.0076 |- |{{ESP}} |[[Маон]] |19:37:22 |20:30:16 |20:30:51 |20:31:26 |20:43:31 (захад) | align="right" |1:10 | align="right" |1:06 | align="right" |1.0055 |- |{{ESP}} |Port de Pollença |19:37:27 |20:30:30 |20:31:14 |20:31:58 |20:48:16 (захад) | align="right" |1:28 | align="right" |1:11 | align="right" |1.0097 |- |{{ESP}} |Alcúdia |19:37:33 |20:30:34 |20:31:19 |20:32:03 |20:48:01 (захад) | align="right" |1:29 | align="right" |1:10 | align="right" |1.0102 |- |{{ESP}} |[[Сеговія]] |19:35:47 |20:31:09 |20:31:37 |20:32:06 |21:19:04 (захад) | align="right" |0:57 | align="right" |1:43 | align="right" |1.003 |- |{{ESP}} |[[Тэруэль]] |19:36:55 |20:31:04 |20:31:51 |20:32:38 |21:05:52 | align="right" |1:34 | align="right" |1:29 | align="right" |1.0105 |- |{{ESP}} |[[Пальма-дэ-Мальёрка|Пальма]] |19:38:03 |20:31:05 |20:31:53 |20:32:41 |20:49:22 (захад) | align="right" |1:36 | align="right" |1:11 | align="right" |1.0152 |- |{{ESP}} |[[Гвадалахара (Іспанія)|Гвадалахара]] |19:36:23 |20:31:21 |20:31:55 |20:32:28 |21:14:38 (захад) | align="right" |1:07 | align="right" |1:38 | align="right" |1.0042 |- |{{ESP}} |[[Куэнка (Іспанія)|Куэнка]] |19:37:23 |20:32:06 |20:32:33 |20:32:59 |21:09:27 (захад) | align="right" |0:53 | align="right" |1:32 | align="right" |1.0027 |- |{{ESP}} |[[Валенсія]] |19:38:24 |20:32:30 |20:33:00 |20:33:30 |21:01:16 (захад) | align="right" |1:00 | align="right" |1:23 | align="right" |1.0036 |- |{{ESP}} |Sant Antoni de Portmany |19:39:08 |20:32:40 |20:33:13 |20:33:46 |20:53:39 (захад) | align="right" |1:06 | align="right" |1:15 | align="right" |1.0047 |- |{{ESP}} |[[Івіса]] |19:39:15 |20:32:45 |20:33:18 |20:33:49 |20:53:00 (захад) | align="right" |1:04 | align="right" |1:14 | align="right" |1.0043 |- ! colspan="10" scope="col" style="background:Lavender; color:Black" |Крыніцы: <ref name="August 12, 2026"/> |} {{-}} === Месцы, дзе будзе назірацца частковае зацьменне === {| class="wikitable" |+ align="center" style="background:#003dc1; color:white" |'''Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года<br />(мясцовы час)''' ! valign="top" style="background:#a3edfe; width: 20%; color:Black" |<small>Краіна ці тэрыторыя</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Горад ці месца</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Пачатак частковага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Найбольшая моцнасць зацьмення</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Канец частковага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Працягласць зацьмення (гадз:хв)</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Максімальнае пакрыванне</small> |- |{{CAN}} |[[Алерт]] |12:09:49 |13:09:31 |14:08:56 | align="right" |1:59 | align="right" |93.42 % |- |{{SJM}} |[[Лонгйір]] |18:28:51 |19:24:53 |20:19:53 | align="right" |1:51 | align="right" |90.74 % |- |{{GRL}} |[[Данмарксхаўн]] |16:26:59 |17:26:23 |18:24:29 | align="right" |1:58 | align="right" |99.12 % |- |{{GRL}} |Ittoqqortoormiit |15:36:14 |16:37:02 |17:35:50 | align="right" |2:00 | align="right" |99.67 % |- |{{ICE}} |Vestmannaeyjar |16:49:11 |17:50:30 |18:49:02 | align="right" |2:00 | align="right" |99.63 % |- |{{FRO}} |[[Торсхаўн|Торнсхаўн]] |17:56:29 |18:54:51 |19:50:34 | align="right" |1:54 | align="right" |91.22 % |- |{{SWE}} |[[Стакгольм]] |19:03:17 |19:56:12 |20:46:01 (захад) | align="right" |1:43 | align="right" |81.02 % |- |{{NOR}} |[[Осла]] |19:02:40 |19:57:03 |20:49:13 | align="right" |1:47 | align="right" |83.07 % |- |{{POL}} |[[Варшава]] |19:14:37 |20:02:54 |20:06:41 (захад) | align="right" |0:52 | align="right" |81.72 % |- |{{DNK}} |[[Капенгаген]] |19:10:08 |20:03:37 |20:52:19 (захад) | align="right" |1:42 | align="right" |83.54 % |- |{{GER}} |[[Берлін|Беолін]] |19:15:28 |20:08:25 |20:38:04 (захад) | align="right" |1:23 | align="right" |84.89 % |- |{{IMN}} |[[Дуглас (востраў Мэн)|Дуглас]] |18:11:47 |19:09:10 |20:03:29 | align="right" |1:52 | align="right" |92.39 % |- |{{AUT}} |[[Вена]] |19:22:03 |20:10:14 |20:13:39 (захад) | align="right" |0:52 | align="right" |84.89 % |- |{{IRL}} |[[Дублін]] |18:12:54 |19:10:42 |20:05:19 | align="right" |1:52 | align="right" |94.02 % |- |{{NLD}} |[[Амстэрдам]] |19:16:05 |20:10:56 |21:03:03 | align="right" |1:47 | align="right" |88.26 % |- |{{ITA}} |[[Рым]] |19:32:47 |20:11:38 |20:14:38 (захад) | align="right" |0:42 | align="right" |69.17 % |- |{{CZE}} |[[Прага]] |19:19:22 |20:11:48 |20:26:34 (захад) | align="right" |1:07 | align="right" |86.29 % |- |{{SVN}} |[[Любляна]] |19:25:51 |20:12:28 |20:15:44 (захад) | align="right" |0:50 | align="right" |84.25 % |- |{{GBR}} |[[Лондан]] |18:17:19 |19:13:19 |20:06:21 | align="right" |1:49 | align="right" |91.42 % |- |{{BEL}} |[[Брусельскі сталічны рэгіён|Брусель]] |19:18:46 |20:13:35 |21:05:36 | align="right" |1:50 | align="right" |89.55 % |- |{{LUX}} |[[Люксембург (горад)|Люксембург]] |19:20:56 |20:15:11 |20:58:21 (захад) | align="right" |1:37 | align="right" |89.68 % |- |{{FRA}} |[[Парыж]] |19:22:13 |20:17:19 |21:09:28 | align="right" |1:49 | align="right" |92.12 % |- |{{CHE}} |[[Цюрых]] |19:24:36 |20:18:01 |20:42:48 (захад) | align="right" |1:18 | align="right" |90.66 % |- |{{MCO}} |[[Манака]] |19:30:44 |20:23:58 |20:38:45 (захад) | align="right" |1:08 | align="right" |95.01 % |- |{{AND}} |[[Андора-ла-Велья]] |19:33:12 |20:27:45 |20:59:43 (захад) | align="right" |1:27 | align="right" |99.03 % |- |{{ESP}} |[[Мадрыд]] |19:36:45 |20:32:23 |21:16:22 (захад) | align="right" |1:40 | align="right" |99.98 % |- |{{DZA}} |[[Алжыр (горад)|Алжыр]] |18:42:36 |19:33:45 |19:42:40 (захад) | align="right" |1:00 | align="right" |96.09 % |- |{{PRT}} |[[Лісабон]] |18:39:17 |19:36:07 |20:29:08 | align="right" |1:50 | align="right" |94.52 % |- |{{GIB}} |[[Гібралтар]] |19:44:09 |20:39:27 |21:15:11 (захад) | align="right" |1:31 | align="right" |93.03 % |- |{{MAR}} |[[Касабланка]] |18:48:35 |19:43:52 |20:20:01 (захад) | align="right" |1:31 | align="right" |86.97 % |- ! colspan="10" scope="col" style="background:#a3edfe; color:Black" |Крыніцы: <ref name="August 12, 2026"/> |} {{-}} == Звязаныя зацьменні == === Зацьменні ў 2026 годзе === * {{Не перакладзена 3|Сонечнае зацьменне 17 лютага 2026 года|Кальцавое сонечнае зацьменне 17 лютага|4=Solar eclipse of February 17, 2026}} * Поўнае месяцовае зацьменне 3 сакавіка * Поўнае сонечнае зацьменне 12 жніўня * Частковае месяцовае зацьменне 28 жніўня == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEplot/SEplot2001/SE2026Aug12T.GIF|title=Total Solar Eclipse of 2026 Aug 12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917062405/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEplot/SEplot2001/SE2026Aug12T.GIF|archive-date=2008-09-17}} * {{Cite web|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEpath/SEpath2001/SE2026Aug12Tpath.html|title=Path of Total Solar Eclipse of 2026 Aug 12|website=eclipse.gsfc.nasa.gov|access-date=2025-07-24}} * {{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/eclipse/solar/2026-august-12|title=Total Solar Eclipse on 12 augustus 2026|website=www.timeanddate.com|access-date=2025-07-24}} * {{Cite web|url=https://nationaleclipse.com/maps/main/2026-total-solar-eclipse-maps.html|title=2026 Total Solar Eclipse Maps for Iceland and Spain|website=nationaleclipse.com|access-date=2025-07-24}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Сонечныя зацьменні}} [[Катэгорыя:2026 год у астраноміі]] [[Катэгорыя:Поўныя сонечныя зацьменні]] [[Катэгорыя:Сонечныя зацьменні XXI стагоддзя]] hofveonxdq6jkd9ju6d5mlt8ndz2a6r 0 797849 5142128 5141781 2026-05-15T21:54:29Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды БГК імя Мяшкова */ 5142128 wikitext text/x-wiki '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе]] 2023 года''' прайшоў 9 верасня 2023 года ў горадзе [[Брэст]], на пляцоўцы УСК «Вікторыя». У матчы сустрэліся [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|чэмпіён 2022/2023]] клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]]» і [[Кубак Беларусі па гандболе 2023|уладальнік кубка 2023 года]] клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]». == Справаздача аб матчы == * [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]] 34:25 (16:12) [[ГК СКА Мінск|СКА]] Найлепшыя гульцы — Сцяпанавіч, [[Цімафей Баранчык|Баранчык]]. == Склад каманды [[ГК СКА Мінск|СКА]] == [[Кірыл Колас|Колас]], [[Канстанцін Кавалёў|Кавалёў]], [[Ягор Стасюк|Стасюк]]; [[Дзмітрый Хмялькоў|Хмялькоў]] (2/1), [[Цімафей Баранчык|Баранчык]] (2), [[Яўген Нікановіч|Нікановіч]] (3), [[Дзмітрый Юр’евіч Камышык|Камышык]] (1), [[Станіслаў Шабельнікаў|Шабельнікаў]] (2), [[Уладзіслаў Станіслававіч Крывенка|Крывенка]] (7/5), [[Арцём Сельвясюк|Сельвясюк]] (1), [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] (4), [[Антон Лукашонак|Лукашонак]] (3), [[Яўген Ладуцька|Ладуцька]] (2), [[Мацвей Удавеня|Удавеня]], [[Арцём Красочка|Красочка]], [[Аляксей Ермакоў|Ермакоў]] (3). == Склад каманды [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]] == [[Дзяніс Забалоцін|Забалоцін]], Усік, Будзейка, [[Глеб Алегавіч Гарбуз|Гарбуз]], [[Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|Шкурынскі]] (8), [[Аляксандр Юр’евіч Падшывалаў|Падшывалаў]] (3), [[Невен Сцяпанавіч|Сцяпанавіч]] (7), [[Андрэй Сяргеевіч Юрынок|Юрынок]] (1), Жыла(1), [[Марко Маціяшавіч|Маціяшавіч]] (2), [[Вячаслаў Віталевіч Шумак|Шумак]] (5), [[Максім Сяргеевіч Баранаў|Баранаў]] (2/2), Вяргейчык (2), [[Аляксей Іванавіч Шынкель|Шынкель]] (1), [[Эдуард Аляксандравіч Яраш|Яраш]], Тарасевіч. == Гл. таксама == * [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2022]] * [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2024]] == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/70202-belarus-neveroiatnyi-kambek-meskovcev-bgk-prodolzaet-kollekcionirovat-tituly Беларусь. Невероятный камбэк мешковцев. БГК продолжает коллекционировать титулы] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2023 годзе]] [[Катэгорыя:Суперкубак Беларусі па гандболе|2023]] [[Катэгорыя:2023 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2023 год у Брэсце]] o210ln0h147ua8riepte30s54pbp987 0 797966 5142129 5141508 2026-05-15T21:54:43Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды БГК імя Мяшкова */ 5142129 wikitext text/x-wiki '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе]] 2022 года''' прайшоў 10 верасня 2022 года ў горадзе [[Брэст]], на пляцоўцы УСК «Вікторыя». У матчы сустрэліся [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|чэмпіён 2021/2022]] клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]]» і [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|уладальнік кубка 2022 года]] клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]». == Справаздача аб матчы == * [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]] 34:29 (16:8) [[ГК СКА Мінск|СКА]] Найлепшыя гульцы — [[Станіслаў Садоўскі]] (СКА Мінск) і Дзяніс Забалоцін (БГК імя Мяшкова). == Склад каманды [[ГК СКА Мінск|СКА]] == 1. [[Кірыл Колас]] <br /> 23. [[Канстанцін Кавалёў]] <br /> 2. [[Дзмітрый Хмялькоў]] (4)<br /> 3. [[Кірыл Аляксандравіч Самойла|Кірыл Самойла]] (9)<br /> 7. [[Юліян Аляксеевіч Гірык|Юліян Гірык]] <br /> 13. [[Аляксей Шапяленка]] <br /> 14. [[Яўген Нікановіч]] (2)<br /> 22. [[Дзмітрый Юр’евіч Камышык|Дзмітрый Камышык]] (1)<br /> 24. [[Станіслаў Шабельнікаў]] <br /> 27. [[Уладзіслаў Станіслававіч Крывенка|Уладзіслаў Крывенка]] (1)<br /> 47. [[Ігар Бяляўскі]] (6)<br /> 69. [[Аляксандр Пятровіч]] <br /> 72. [[Андрэй Пушкін]] (1)<br /> 77. [[Станіслаў Садоўскі]] (4)<br /> 78. [[Яўген Ладуцька]] <br /> 87. [[Мацвей Удавеня]] (1)<br /> == Склад каманды [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова]] == 1. [[Дзяніс Забалоцін]]<br /> 71. Андрэй Чмель<br /> 4. Ягор Будзейка (1)<br /> 10. [[Аляксандр Юр’евіч Падшывалаў|Аляксандр Падшывалаў]] (5)<br /> 14. [[Андрэй Сяргеевіч Юрынок|Андрэй Юрынок]] (1)<br /> 17. Дзмітрый Артаманаў<br /> 22. Вячаслаў Шумак (5)<br /> 24. Максім Баранаў (2)<br /> 25. Даніла Вяргейчык<br /> 28. [[Аляксей Іванавіч Шынкель|Аляксей Шынкель]]<br /> 31. [[Мікалай Яўгенавіч Алёхін|Мікалай Алёхін]] (9)<br /> 35. [[Эдуард Аляксандравіч Яраш|Эдуард Яраш]]<br /> 44. Алег Тарасевіч<br /> 77. Валянцін Куран (4)<br /> 78. [[Павел Аляксандравіч Андрэеў|Павел Андрэеў]] (5)<br /> 91. Дарка Стэванавіч (2)<br /> == Гл. таксама == * [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2023]] == Спасылкі == * [https://handball.by/bgk-meshkov-brest-vyigral-superkubok-bfg-sredi-muzhchin/ БГК «Мешков Брест» выиграл Суперкубок Беларуси среди мужчин!] * [https://meshkovbrest.by/meshkov-brest-ska-minsk-10-09-2022 Мешков Брест — СКА-Минск] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Суперкубак Беларусі па гандболе|2022]] [[Катэгорыя:2022 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2022 год у Брэсце]] m50j8xoutppkwsa04k7ekosmo1rqyq8 0 798649 5142141 5081738 2026-05-15T23:31:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142141 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} ''' Уладзімір Аляксандравіч Лякін''' ({{ДН|15|10|1951}}, [[Хвойнікі|Хойнікі]], [[Палеская вобласць]]) — вайсковец, капітан 2 рангу, краязнаўца, сябра [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюзу пісьменнікаў Беларусі]]. Лаўрэат [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча|Прэміі імя Францішка Багушэвіча]] (2017). == Жыццяпіс == === Вайсковая служба === Нарадзіўся мястэчку Хойнікі Палескай (цяпер Гомельскай) вобласці ў сям’і служачых. Пасля яго нараджэння сям’я пераехала ў суседні горад [[Каленкавічы|Калінкавічы]], дзе ён скончыў у 1969 г. сярэднюю школу №1. У тым жа годзе паступіў у Кіеўскую вышэйшую ваенна-марскую вучэнню. Па выпуску з вучэнні ў 1973 годзе лейтэнант В. А. Лякін атрымаў прызначэнне на Чырванасцяжны Ціхаакіянскі флот у г. [[Уладзівасток]]. У 1977—1988 гг. займаў разнастайныя пасады палітрука. У 1988—1989 гг. — зампаліт вузлу касмічнай сувязі ВМФ ў г. [[Луанда|Луандзе]] ([[Ангола]]), потым намеснік камандзіра па палітычнай частцы базы зброі СФ. Звольнены ў запас у 1992 годзе ў званні капітану 2 рангі, на службе і ў запасе ўзнагароджаны 11 медалямі. == Творчасць == Пасля вяртання на радзіму Лякін некалькі гадоў выкладаў у сярэдняй школе гісторыю, працаваў інспектарам на мазырскай мытні, пасля да 2013 годзе працаваў навуковым супрацоўнікам Калінкавіцкага раённага дзяржаўнага краязнаўчага музею. У 1998—2012 гг. узначальваў Калінкавіцкае аддзяленне Беларускага Саюзу вайсковых маракоў. Сябра Саюзу беларускіх пісьменнікаў з 2009 году, аўтар некалькі дзясяткаў кніг па ваеннай гісторыі і краязнаўстве, выдадзеных на расійскай і беларускай мовах, у тым ліку: * «Мазыр у 1812 годзе» (Мінск, 2005) * «Прозвішчы калінавага краю» (Мазыр, 2008) * «Мы з берагоў Калянкоўкі» (Мазыр, 2010) * «1812 год. Ратныя палі Беларусі» (Мінск, 2012) * «Рэквіем Мінскай брыгадзе» (Мазыр, 2012) * «Конныя баі пры Міры і Раманава» (Мазыр, 2012) * «Абарона Бабруйскай крэпасці» (Мазыр, 2012) * «За падаючай зоркай» (Смаленск, 2016) * «Калінкавічы. Ад вытокаў у будучыню» (Мінск, 2016) * «Па слядах генерала Партуна» (Смаленск, 2017) * «Ліцьвіны ў гвардыі Напалеона» (2017) * «Паэт на вайне» (Мінск, 2017) * «Крывавая мяцеліца над Ваўкавыскам» (Мінск, 2018) * «Апошнія абаронцы Вялікага Княства Літоўскага» (Мінск, 2019) * «Пераможцы. Кніга памяці» (Мінск, 2020). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://morsouyz.by/lyakin-vladimir-aleksandrovich Уладзімір Лякін]{{Недаступная спасылка}}, сайт Беларускага саюзу маракоў {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лякін Уладзімір}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Хойніках]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мараплаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча]] sonwqo6q5z8my2e0z1zr9pmx091mqj0 0 799531 5141875 5088046 2026-05-15T13:26:23Z MocnyDuham 99818 Выдаленне пратэрмінаванага шаблону 5141875 wikitext text/x-wiki [[Файл:Reine_Berthe_et_les_fileueses,_1888.jpg|alt=|міні|300x300px|Кудзеля на карціне Альберта Анкера «Каралева Берта і прадзільшчыцы»]]'''Кудзе́ля''', ''кудзе́ль'' — валакно лёну, канапель, ці любое іншае валакно, падрыхтаванае да прадзення.<ref>{{Крыніцы/БелЭн|том=8|старонкі=557}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/hsbm?q=%D0%BA%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C&prefix=%D0%BA|title=Гістарычны слоўнік беларускай мовы (1982–2017)|website=verbum.by|access-date=2026-01-21}}</ref> Пры [[Ручное прадзенне|ручным прадзенні]] з кудзелі адной рукой цягнуць ніткі валакна, а іншай — скручваюць нітку з дапамогай верацяна.<ref>{{Cite web|url=https://site.kizhi.karelia.ru/crafts/pryadenie|title=Прядение {{!}} Традиционные ремёсла и хозяйство {{!}} Музей-заповедник «Кижи»|website=site.kizhi.karelia.ru|access-date=2026-01-23}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.prlib.ru/item/721044|загаловак=Прядение и ткачество восточных славян в XIX - начале XX в.}}</ref> Для прадзення кудзеля мацавалася на [[Прасніца|прасніцу]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Kuzma_Corny/Vioska_na_novym_slachu_zbor8.html|title=Кузьма Чорны. Вёска на новым шляху|website=knihi.com|access-date=2026-01-23}}</ref> У рускай мове ''горная'' ці ''каменная кудзель'' — народная назва [[Азбест|азбесту]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gufo.me/dict/toponymy/%D0%90%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%82|title=Асбест — Топонимический словарь|website=Gufo.me|access-date=2026-01-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://historyntagil.ru/history/2_18_04.htm?utm_source=chatgpt.com|title=История Нижнего Тагила: 18 век|website=historyntagil.ru|access-date=2026-01-23}}</ref> == У культуры == * [[Сваяцтва#Сваяцтва па мячы і кудзелі|Сваяк па кудзелі]] — сваяк па матчынай лініі. == Літаратура == * Лебедзева, Н. І. ''[https://www.prlib.ru/item/721044 Прадзенне і ткацтва ўсходніх славян у XIX — пачатку XX ст].'' // ''Усходнеславянскі этнаграфічны зборнік''. — Масква : Выдавецтва АН СССР, 1956. — Т. 31. — С. 462—540. == Крыніцы == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Прадзенне]] [[Катэгорыя:Тэкстыльныя валокны]] dq2zp4ab5vnmidg07gmcptog7lyq7ca 0 800107 5142099 5106731 2026-05-15T20:43:47Z DBatura 73587 5142099 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |дата= [[25 снежня]] [[2024]] — [[9 кастрычніка]] [[2025]] |вынік = дыпламатычнае ўрэгуляванне |праціўнік1={{Сцягафікацыя|Расія}} |праціўнік2={{Сцягафікацыя|Азербайджан}} |камандзір1=[[Уладзімір Пуцін]] |камандзір2=[[Ільхам Аліеў]] }} '''Азербайджанска-расійскі крызіс''' — рэзкае абвастрэнне адносін паміж [[Азербайджан|Азербайджанскай Рэспублікай]] і [[Расія|Расійскай Федэрацыяй]], якое пачалося на фоне [[Катастрофа Embraer E190 у Актау|авіякатастрофы E-190 пад Актау]] ў снежні 2024 года. Пасля [[Затрыманне азербайджанцаў у Екацярынбургу (2025)|затрымання азербайджанцаў у Екацярынбургу]] 27 чэрвеня 2025 года перарасло ў востры двухбаковы [[міжнародны канфлікт]]<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7853700|title=Конфликт по делам соотечественников|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2025-07-01|access-date=2025-07-13}}</ref>. Канфлікт завяршыўся пасля сустрэчы лідараў Расіі і Азербайджана ў Душанбэ 9 кастрычніка 2025 года, што прывяло да аднаўлення саюза паміж Баку і Масквой<ref>[https://oxu.az/ru/politika/novaya-dinamika-v-azerbajdzhano-rossijskih-otnosheniyah], [https://oxu.az/ru/politika/baku-i-moskva-vosstanavlivayut-soyuz-detali-istoricheskoj-vstrechi-v-dushanbe]</ref>. == Перадумовы == Пагаршэнне адносін паміж дзвюма краінамі звязана, галоўным чынам, з [[Катастрофа Embraer E190 у Актау|катастрофай азербайджанскага пасажырскага самалёта E-190 пад Актау]] ў снежні 2024 года, у выніку загінула 38 і было паранена 29 чалавек. Прэзідэнт Азербайджана [[Ільхам Аліеў]] патрабаваў ад Расіі прызнання віны і ўважлівага расследавання. Расійскі лідар [[Уладзімір Пуцін]] прынёс свае прабачэнні ў сувязі з тым, што «трагічны інцыдэнт адбыўся ў паветранай прасторы Расіі». Пачалася вайна прапаганды, на фоне якой Азербайджан закрыў структуру [[Рассупрацоўніцтва|Рассупрацоўніцтва]] «Рускі дом у Баку», якую ўлады Азербайджана абвінавацілі ў шпіянажы<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref>. == Пачатак == {{main|Затрыманне азербайджанцаў у Екацярынбургу (2025)}} Раніцай 27 чэрвеня 2025 года ў [[Екацярынбург]]у быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі [[Азербайджанцы|этнічныя азербайджанцы]], [[грамадзянства Расіі|грамадзяне]] [[Расія|РФ]] і [[Азербайджан|Азербайджана]]. Падчас [[Рэйд|рэйду]] [[праваахоўныя органы| праваахоўнікі]] затрымлівалі падазраваных у датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі (па заяве Баку — забітыя) выхадцы з Азербайджана браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы. Яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name="bbc2">[https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт Расійскай Федэрацыі|Следчага камітэта]]. Мясцовае СМІ [[E1.ru]] паведамляла, што затрыманні суправаджаліся гвалтам з боку сілавікоў<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|access-date=2025-06-30|archive-date=2025-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|url-status=live}}</ref>. ==Храналогія == 28 чэрвеня [[Міністэрства замежных спраў Азербайджана]] выклікала часовага паверанага ў справах РФ Пятра Валокавых праз «непрымальны гвалт» падчас рэйдаў у Екацярынбургу, пры якіх, паводле звестак Баку, «два азербайджанцы былі забітыя», дзевяць чалавек арыштаваныя<ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана|Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Мамедава]] паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Аверчук|Аляксея Аверчука]] ў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2"/>. ===Затрыманне журналістаў Sputnik Азербайджан === 30 чэрвеня 2025 года ў Азербайджане затрымалі кіраўніка рэдакцыі «[[Sputnik]] Азербайджан» (уваходзіць у расійскі медыяхолдынг «[[Россия сегодня]]») Ігара Картавых і шэф-рэдактара Яўгена Белавусава. Іх арыштавалі на чатыры месяцы па абвінавачваннях у махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, атрыманай злачынным шляхам. У той жа дзень у Баку затрымалі рэдактара відэа агенцтва [[Ruptly]] (уваходзіць у склад тэлекампаніі [[RT]]) Айтэкін Гусейнаву<ref>[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой] // www.bbc.com</ref>. 1 ліпеня азрбайджанскія сілавікі затрымалі двух расійскіх супрацоўнікаў радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на [[ФСБ Расіі]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name="bbc"/>. Па выніках ператрусаў у офісе МУС краіны ўзбудзіла крымінальную справу па артыкулах аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, атрыманай злачынным шляхам. Усяго ў ходзе аператыўных мерапрыемстваў у Азербайджане затрыманыя сем чалавек: двое арыштаваныя, пяцёра прыцягнутыя да крымінальнай адказнасці. У адказ на гэта, 1 ліпеня [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі]] заявіла пратэст паслу Азербайджана ў Маскве [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў|Рахману Мустафаеву]] ў сувязі, як было заяўлена, з «недружалюбнымі дзеяннямі Баку»<ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 МИД РФ заявил протест послу Азербайджана в связи с действиями Баку]</ref>. Пасол Мустафаеў, у сваю чаргу, падчас свайго апошняга візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. 10 кастрычніка Ігар Картавых быў вызвалены, і вылецеў у Расію<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/10/10/2025/68e8ae079a79471354051489|title=Директора «Sputnik Азербайджан» отпустили из-под ареста в Баку|lang=ru|website=РБК|date=2025-10-10|access-date=2025-10-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/article/4740923|title=Исполнительный директор Sputnik Азербайджан Картавых освобожден и вылетел в РФ - Новости на Вести.ru|lang=ru|website=vesti.ru|access-date=2025-10-25}}</ref>. 24 кастрычніка 2025 года Яўген Белавусаў быў пераведзены пад дамашні арышт<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/society/1790513.html|title=Шеф-редактора Sputnik Азербайджан перевели под домашний арест|lang=ru|website=Day.Az|date=2025-10-24|access-date=2025-10-25}}</ref>. === Дадатковыя затрыманні ў Баку === 1 ліпеня 2025 года ў Баку затрымлі групу з 8 расіян па абвінавачванням у наркагандлі з [[Іран|Іранам]], анлайн-гандлі забароненымі рэчывамі і кібермахлярстве<ref>[https://rtvi.com/news/bespredel-tolko-nachinaetsya-v-azerbajdzhane-massovo-zaderzhivayut-rossiyan/ «Беспредел только начинается»: в Азербайджане массово задерживают россиян] // rtvi.com — {{дата|1|7|2025|4}}.</ref>. Расіян са слядамі збіцця паказалі па нацыянальным тэлебачанні ў момант абрання меры стрымання ў выглядзе заключэння пад варту. У той жа дзень МЗС Азербайджана адказала на ноту адносна антырасійскіх дзеянняў Баку, заклікаўшы Расію не ўмешвацца ва ўнутраныя справы краіны<ref>[https://www.interfax.ru/world/1033959 Посол Азербайджана в Москве передал в МИД РФ ноту протеста] // www.interfax.ru — {{дата|1|7|2025|4}}.</ref>. Сярод затрыманых былі 3 супрацоўнікі буйных расійскіх [[Інфармацыйныя тэхналогіі|IT]]-кампаній, экс-работнік нафтавай кампаніі, псіхолаг, турысты, а таксама студэнт. Затрыманыя пакінулі Расію ў 2022 годзе пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійска-ўкраінскага канфлікту]]. Затрыманых арыштавалі на 4 месяцы<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7854063|title=СМИ назвали имена задержанных в Азербайджане российских айтишников|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2025-07-02|access-date=2025-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7854039|title=Задержанные в Азербайджане россияне со следами побоев попали на фото|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2025-07-02|access-date=2025-07-16}}</ref>. === Далейшыя арышты ў Расіі === 1 ліпеня ў Екацярынбургу затрымалі кіраўніка гарадской азербайджанскай дыяспары, старшыню арганізацыі «Азербайджан — Урал» Шахіна Шыхлінскі (Шыхлінскага) і ягонага сына<ref>[https://rtvi.com/news/konflikt-rossii-i-azerbajdzhana-nakalyaetsya-proshli-novye-zaderzhaniya-azerbajdzhanczev/ Конфликт с Азербайджаном накаляется: новые задержания азербайджанцев прошли в России] // rtvi.com — {{дата|1|7|2025|4}}.</ref>. Нягледзячы на наступны допыт у якасці сведкі, затрыманне было выраблена з ужываннем празмернага гвалту: аўтамабілі праваахоўных органаў блакавалі машыну Шыхлінскага, на яго была накіраваная зброя, вокны разбілі дубінкамі. Пазней сын Шыхлінскага, маючы на сабе бачныя ранкі і кроў на падранай кашулі, заявіў, што яго «трохі памялі». У [[Варонеж|Варонежы]] затрымалі саўладальніка Аляксееўскага рынку Юсіфа Халілава<ref>[https://report.az/ru/v-regione/v-voronezhe-arestovan-azerbajdzhanskij-predprinimatel-yusif-halilov/ В Воронеже арестован азербайджанский предприниматель Юсиф Халилов]</ref>, які пасля допыту быў адпушчаны<ref>[https://abireg.ru/newsitem/107884/ Правоохранители наведались к совладельцу Алексеевского рынка и кафе «Форт» Юсифу Халилову]</ref>. === Адмена культурных мерапрыемстваў === 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана|Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена, «улічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі»<ref name="bbc2" />. Адмененыя канцэрты, фестывалі, спектаклі і выставы<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2025/06/29/baku-otmenil-vse-meropriyatiya-po-linii-moskvy-povodom-nazvali-nasilstvennye-deystviya-protiv-azerbaydzhantsev-v-ekaterinburge/|title=Баку отменил все мероприятия по линии Москвы: задержания азербайджанцев в Екатеринбурге, подробности, ответные меры|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2025-07-16}}</ref>, у тым ліку ўдзел «[[Руки Вверх!]]», [[Клава Кока|Клавы Кокі]], [[Егор Крид|Ягора Крыда]], [[Ані Лорак]], [[Алсу]], [[Стас П’еха|Стаса П’ехі]] на [[DREAM Fest 2025]]<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2025/07/16/na-festivale-v-baku-zamenili-populyarnyh-rossiyskih-veduschih/|title=На фестивале в Баку заменили популярных российских ведущих|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2025-07-16}}</ref>. ==Спробы ўрэгулявання == 9 кастрычніка 2025 года Пуцін і Аліеў сустрэліся ў [[Душанбэ]]. Пуцін прызнаў віну РФ у крушэнні азербайджанскага авіялайнера і паабяцаў выплаціць кампенсацыі<ref>{{cite web |author=Сергей Куприков |url=https://www.dw.com/ru/putin-na-vstrece-s-alievym-priznal-vinu-rossii-v-krusenii-azerbajdzanskogo-samoleta/a-74292859 |title=Путин признал вину РФ в крушении азербайджанского самолета |lang=ru |website=[[Deutsche Welle]] |publisher= |date=2025-10-09 |access-date=2025-10-09 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251009162915/https://www.dw.com/ru/putin-na-vstrece-s-alievym-priznal-vinu-rossii-v-krusenii-azerbajdzanskogo-samoleta/a-74292859 |archive-date=2025-10-09 }}</ref>. == Аналіз == На думку экспертаў, словы якіх прыводзіць [[руская служба BBC]], больш гучная рэакцыя Азербайджана на затрыманні ў Екацярынбургу з’яўляецца вынікам змены балансу сіл паміж дзвюма краінамі. У 2020 годзе Азербайджан перамог у [[Другая Карабахская вайна|вайне супраць Арменіі]] і пачаў заяўляць пра сябе як пра рэгіянальнага лідара. Калі раней Азербайджан быў самай буйной эканомікай рэгіёну, то пасля вайны 2020 года ён даказаў і сваю ваенную перавагу. У выніку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну ў 2022 годзе]] пазіцыя Масквы на [[Паўднёвы Каўказ|Паўднёвым Каўказе]] аслабла. І хоць за некалькі дзён да ўварвання Пуцін і Аліеў падпісалі [[Маскоўская дэкларацыя (2022)|дэкларацыю аб саюзніцкім узаемадзеянні]], Азербайджан называе захопленыя Расіяй тэрыторыі Украіны «акупаванымі» і перадае Кіеву гуманітарную дапамогу. Расія, аднак, захоўвае добразычлівыя адносіны з Баку, улічваючы ўдзел Азербайджана ў праектах, якія злучаюць Расію з навакольным светам ва ўмовах санкцыйнага ціску. Менавіта праз Азербайджан праходзяць як ключавыя газаправоды, так і галінка [[транспартны калідор Поўнач — Поўдзень|транспартнага калідора «Поўнач—Поўдзень»]], якая дае Расіі выхад на рынкі Азіі<ref name="bbc" />. Са слоў праграмнага менеджара Расійскага савета ў міжнародных справах Мілана Лазовіча, прынцыповых рознагалоссяў паміж Азербайджанам і Расіяй няма, а пасля заканчэння канфлікту ў [[Нагорны Карабах|Нагорным Карабаху]] іх стала менш. Зняць жа напружанне, на яго думку цалкам магчыма і ў гэтым дапамогуць кантакты на вышэйшым узроўні і агульнае гістарычнае мінулае<ref name="lenta">[https://lenta.ru/brief/2025/07/01/az-ru/ Азербайджан и Россия поссорились из-за полицейской операции в Екатеринбурге. Как могут измениться отношения двух стран?]</ref>. Намеснік дырэктара ўкраінскага Цэнтра блізкаўсходніх даследаванняў Сяргей Данілаў заявіў, што па характары самога затрымання, па наступнай рэакцыі, і па тым, што пасля гэтага адбывалася ў іншых месцах, затрыманне азербайджанцаў у Екацярынбургу, з-за чаго адносіны Расіі і Азербайджана абвастрыліся нават мацней, чым пасля таго, як Расія [[Катастрофа Embraer E190 у Актау|збіла пасажырскі самалёт азербайджанскіх авіяліній]], з’яўляецца часткай «спланаванай кампаніі — або для таго, каб падтрымаць узровень ксенафобіі, або для таго, каб нанесці ўдар па Азербайджану»<ref>[https://nv.ua/world/geopolitics/nyneshnee-obostrenie-otnosheniy-rossii-i-azerbaydzhana-bolshe-chem-iz-za-sbitogo-rossiey-samoleta-ekspert-50526769.html «Больше, чем из-за сбитого самолета». Эксперт назвал обострение отношений России и Азербайджана беспрецедентным]</ref>. == Міжнародная рэакцыя == * {{Сцяг|ААН}} Прэс-сакратар [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара ААН]] [[Стэфан Дзюжарык]], адказваючы на пытанне карэспандэнта Report, чаму ААН дагэтуль не выступіла з афіцыйным асуджэннем інцыдэнту і не запатрабавала тлумачэнняў ад расійскага боку, заявіў, што ў сусветнай арганізацыі дасведчаныя аб тым, што адбылося, уважліва сочаць за інцыдэнтамі, якія адбываюцца ў абедзвюх краінах, і спадзяюцца, што ўсе гэтыя пытанні будуць вырашаны па дыпламатычных каналах<ref>[https://1news.az/news/20250701091444267-Predstavitel-Genseka-OON-osvedomlena-o-napryazhennosti-mezhdu-Azerbaidzhanom-i-Rossiei Представитель Генсека: ООН осведомлена о напряженности между Азербайджаном и Россией] // 1news.az — {{дата|1|7|2025|4}}.</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} 1 ліпеня 2025 года прэзідэнт [[Украіна|Украіны]] [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]] паведаміў пра размову з Прэзідэнтам Азербайджана. Ён выказаў спачуванні ў сувязі з забойствам братоў Сафаравых у Екацярынбургу і выказаў падтрымку Азербайджану<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2025/07/1/7214983/|title=Зеленский поддержал Алиева на фоне конфликта Азербайджана с Россией|lang=ru|website=Европейская правда|access-date=2025-07-01}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2025 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2024 года]] [[Катэгорыя:Азербайджана-расійскія адносіны]] kanmy4phakisecehgq4cbnmrx5kxdxd 0 804260 5142319 5113492 2026-05-16T11:18:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142319 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Уільям''' '''Генры Добел''' (англ. William H. Dobelle, 24 кастрычніка 1941, Пітсфілд, Масачусетс, ЗША — 5 кастрычніка 2004, Нью-Ёрк, ЗША) — амерыканскі біямедыцынскі даследчык і вынаходнік, вядомы працамі ў галіне нейрапратэзавання, штучных органаў і сістэм штучнага зроку. Яго даследаванні былі накіраваны на распрацоўку электронных імплантатаў, здольных перадаваць сігналы непасрэдна ў нервовую сістэму чалавека. Добел лічыцца адным з піянераў у распрацоўцы сістэм штучнага зроку, якія дазвалялі часткова аднаўляць зрок у сляпых пацыентаў з дапамогай імплантаваных электродных масіваў у зрокавай кары мозгу. == Біяграфія == Уільям Добел нарадзіўся ў горадзе Пітсфілд (штат Масачусетс) у сям’і артапедычнага хірурга Марціна Добела. Яшчэ ў падлеткавым узросце ён удзельнічаў у медыцынскіх даследаваннях і разам з бацькам распрацаваў удасканаленні для штучнага тазасцегнавага сустава. У 14 гадоў ён пачаў навучанне ў [[Вандэрбільтаўскі ўніверсітэт|Вандэрбільтаўскім ўніверсітэце]], пазней працягнуў адукацыю ва [[Універсітэт Джонса Хопкінса|Універсітэце Джонса Хопкінса]], дзе атрымаў ступені бакалаўра і магістра ў галіне [[Біяфізіка|біяфізікі]]. Доктарскую ступень па [[Нейрафізіялогія|нейрафізіялогіі]] ён атрымаў у [[Ютаўскі ўніверсітэт|Ютаўскі ўніверсітэце]]'''.''' У 1957 годзе Добел выйграў нацыянальны навуковы конкурс у ЗША з рэнтгенаўскай устаноўкай, якую ён самастойна сканструяваў.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2004/11/01/obituaries/dr-william-dobelle-artificial-vision-pioneer-dies-at-62.html|title=Dr. William Dobelle, Artificial Vision Pioneer, Dies at 62|first=David|last=Tuller|website=The New York Times|date=2004-11-01|access-date=2026-03-16}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/2002/09/vision/|аўтар=Steven Kotler|загаловак=Vision Quest|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref> == Навуковая дзейнасць == З 1969 да 1975 года Добел быў намеснікам дырэктара Інстытута біямедыцынскай інжынерыі ў Ютаўскі ўніверсітэце, дзе займаўся даследаваннямі ў галіне штучнага зроку і слыху. Пазней ён стаў дырэктарам падраздзялення штучных органаў у Калумбійска-прэсвітэрыанскім медыцынскім центры у Нью-Ёрку. У 1983 годзе Добел набыў кампанію Avery Laboratories (цяпер Avery Biomedical Devices), дзе працягваў даследаванні ў галіне нейрастымуляцыі і імплантаваных медыцынскіх прылад. Ён таксама заснаваў прыватны Dobelle Institute, які займаўся распрацоўкай сістэм штучнага зроку для людзей з поўнай стратаю зроку. == Штучны зрок == Найбольш вядомай распрацоўкай Добела стала сістэма Dobelle Artificial Vision System. Яна выкарыстоўвала камеру, замацаваную на акулярах, камп’ютар для апрацоўкі відэасігналу і масіў электродных імплантатаў у глядзельнай кары мозгу. Сістэма перадавала апрацаваныя сігналы непасрэдна ў мозг, што дазваляла пацыентам бачыць простыя контуры аб’ектаў у выглядзе светлавых кропак. У 2000 годзе эксперымент паказаў, што пацыент, які доўгі час быў сляпы, змог распазнаваць формы і чытаць вялікія літары пры дапамозе гэтай сістэмы. == Іншыя распрацоўкі == Добел таксама ўдзельнічаў у распрацоўцы дыяфрагмальнага кардыястымулятара дыхання (breathing pacemaker), які выкарыстоўваецца для пацыентаў з паралічам або цяжкімі парушэннямі дыхання. == Прызнанне == Добел быў адным з заснавальнікаў American Institute for Medical and Biological Engineering і ў 2003 годзе разам з даследчыкам Willem Johan Kolff быў намінаваны на [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі]] [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|і медыцыне]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.deseretnews.com/article/595098667/William-Dobelle-62-dies.html|title=William Dobelle, 62, dies|website=DeseretNews.com|date=2004-10-16|access-date=2026-03-16|archive-date=24 верасня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924012741/https://www.deseretnews.com/article/595098667/William-Dobelle-62-dies.html|url-status=dead}}</ref> == Смерць == Уільям Добел памёр 5 кастрычніка 2004 года ў Нью-Ёрку ва ўзросце 62 гадоў ад ускладненняў, звязаных з дыябетам. == Гл. таксама == * [[NeuroSky]] * [[Emotiv]] * [[Нейраінжынерыя]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Медыкі]] 7i2egkct4q0r91uk0ne01lb2lfgnlyb 0 804780 5142193 5116622 2026-05-16T04:32:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142193 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} [[Файл:Szkola_Pchor_Podofic_Promocja_general.jpg|міні|240x240пкс|Павышэнне ў кадэцкай школе падафіцэраў у Быдгашчы ў 1934 годзе. Палкоўнік Уладзіслаў Павежа, першы злева.]] [[Файл:Obchody_Swieta_Morza_w_Katowicach_1937_-_Powierza_Grażyński_Saloni_NAC_1-P-3572-1.jpg|міні|240x240пкс|Святкаванне Фестывалю мора ў Катавіцах у 1937 годзе — Святая Імша. Палкоўнік Уладзіслаў Павежа сядзіць першым злева.]] [[Файл:Obchody_Swieta_Morza_w_Katowicach_1937_-_trybuna_honorowa_NAC_1-P-3572-6.jpg|міні|240x240пкс|Святкаванне Фестывалю мора ў Катавіцах — палкоўнік Уладзіслаў Павежа, другі злева]] '''Уладзіслаў Павел Павежа''' ({{lang-pl|Władysław Paweł Powierza}}; {{ВД-Прэамбула}}) — прафесійны вайсковец. Удзельнік першай суветнай, кіраўнік штаба [[1-я Літоўска-беларуская дывізія|1 Літоўска Беларускай дывізіі]] потым у [[Войска Сярэдняй Літвы|войску Сярэдняй Літвы]], дыпламаваны [[палкоўнік]] пяхоты Войска Польскага і Узброеных Сіл Польскіх, у 1964 г. прызначаны [[Брыгадны генерал|брыгадным генералам]] уладамі Рэспублікі Польшча ў выгнанні. == Біяграфія == Вывучаў сельскую гаспадарку ў Варшаве. Быў прызваны ў [[Руская імператарская армія|расійскую армію]]. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ваяваў на нямецкім фронце. У 1917—1918 гадах служыў у 3-й дывізіі польскіх стралкоў ў Расіі. З лістапада 1918 года ў Войску Польскім. Спачатку ў штабе [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]]. Пайшоў у штабную навуку. З 1 мая па 7 чэрвеня 1919 года быў слухачом 2-га курса ад’ютантаў у Варшаве, а з 16 чэрвеня па 30 лістапада 1919 года — слухачом 1-га курса Ваеннай школы Генеральнага штаба ў Варшаве. У перыяд са снежня 1919 года па красавік 1920 года служыў ва Усходнім аддзяленні 3-га дэпартамента Генеральнага штаба, у красавіку-чэрвені 1920 года — афіцэрам сувязі ў штабе Галоўнакамандуючага, а ў чэрвені-жніўні 1920 года — начальнікам штаба [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] . 19 жніўня 1920 года быў зацверджаны з 1 красавіка 1920 года ў званні [[капітан]]а пяхоты ў групе афіцэраў былога Усходняга корпуса і былой Расійскай арміі<ref>{{Кніга|загаловак=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 32 z 25 sierpnia 1920 roku, poz. 789.}}</ref>. З кастрычніка 1920 года ён займаў пасаду начальніка штаба, а затым начальніка IV аддзела і кватэрмайстра 1-га корпуса [[войска Сярэдняй Літвы]]. З сакавіка па май 1921 года ён займаў пасаду начальніка штаба [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] . З мая 1921 года па кастрычнік 1922 года ён служыў начальнікам штаба 29-й пяхотнай дывізіі ў Гродне, а затым камандзірам батальёна 81-га пяхотнага палка ў Гродне. 3 мая 1922 года яму было прысвоена званне маёра са старшынством з 1 чэрвеня 1919 года і прысвоена 388-е месца ў афіцэрскім корпусе пяхоты<ref>{{Кніга|загаловак=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 32 z 25 sierpnia 1920 roku, poz. 789.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Rocznik oficerski 1923 s. 358, 403.}}</ref>. У 1922—1923 гадах ён прайшоў курс павышэння кваліфікацыі ў Вышэйшай ваеннай школе ў Варшаве. 15 кастрычніка 1923 года, пасля заканчэння курсаў і атрымання дыплома афіцэра Генеральнага штаба, ён стаў начальнікам штаба ўмацаванага лагера «Вільна». На гэтай пасадзе ён працаваў з брыгадным генералам Гуга Грыбшам, тагачасным камендантам лагера, і яго намеснікам, палкоўнікам Стэфанам Паслаўскім . 1 снежня 1924 года яму было прысвоена званне [[падпалкоўнік]]а са старшынством і 105-е месца (лаката) ў афіцэрскім корпусе пяхоты. 1 верасня 1926 г. быў пераведзены ў асабісты склад інспектара арміі генерал-маёра Вацлава Фары з дыслакацыяй у Вільні на пасаду першага штабнога афіцэра<ref>{{Кніга|загаловак=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 44 z 14 października 1926 roku, s. 354.}}</ref>. 31 кастрычніка 1927 г. быў пераведзены ў 20-ы пяхотны полк у Кракаве камандзірам 1-га батальёна. 26 красавіка 1928 г. быў пераведзены ў 85-ы пяхотны полк у Новай Вілейцы на пасаду намесніка камандзіра палка<ref>{{Кніга|загаловак=Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 9 z 26 kwietnia 1928 roku, s. 140}}</ref>. 21 студзеня 1930 г. быў пераведзены ў 62-і пяхотны полк у Быдгашчы камандзірам палка<ref>{{Кніга|загаловак=Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 21 stycznia 1930 roku, s. 8.}}</ref>. 10 снежня 1931 г. быў павышаны да [[палкоўнік]]а са старшынством і 12-м рангам у корпусе афіцэраў пяхоты<ref>{{Кніга|загаловак=Rocznik oficerski 1932 s. 19, 590.}}</ref>. У кастрычніку 1936 г. быў прызначаны камандзірам пяхоты дывізіі 23-й пяхотнай дывізіі ў Катавіцах. У верасні 1939 года ён стаў камандзірам 23-й пяхотнай дывізіі. Ваяваў у складзе аператыўнай групы «Сілезія». Пасля канца вераснёўскай кампаніі ён трапіў у палон да немцаў. Знаходзіўся ў зняволенні Oflag VII A Мурнаў, дзе служыў апекуном Фонду дапамогі інтэрнаваным<ref>{{Кніга|загаловак=Stefan Majchrowski: Za drutami Murnau. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1970, s. 82.}}</ref>. Пасля вызвалення з палону ў ліпені 1945 года ён стаў другім намеснікам камандзіра 3-й Карпацкай стралковай дывізіі ў складзе 2-га Польскага корпуса ў [[Італія|Італіі]], а пазней у Вялікабрытаніі. У 1947 годзе, пасля дэмабілізацыі, ён пасяліўся ва Ўэльсе. Працаваў над дакументаваннем удзелу палякаў у Другой сусветнай вайне. У 1964 ці 1965 годзе прэзідэнт Рэспублікі Польшча [[Аўгуст Залескі]] прызначыў яго брыгадным генералам. Ён памёр 17 снежня 1975 года ў Пенросе ад траўмаў, атрыманых у дарожна-транспартным здарэнні. Пахаваны на могілках Пулхелі [[Карнарваншыр|ў Карнарфаншыры]], [[Уэльс]] . == Ордэны і ўзнагароды == * Залаты крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|ордэна Virtuti Militari]] № 11957 * Афіцэрскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] * Рыцарскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (9 лістапада 1931 г.) * [[Крыж Храбрых|Крыж Харобрых]] (чатыры разы) * Залаты Крыж Заслугі (24 мая 1929 г.) * Медаль Незалежнасці (16 сакавіка 1933 г.) <ref>{{Monitor Polski|1933|63|81}} «za pracę w dziele odzyskania niepodległości».</ref> * Крыж Заслугі Цэнтральна-Літоўскай арміі * Памятны медаль вайны 1918—1921 гг. * Медаль Дзесятай гадавіны адноўленай незалежнасці * Памятны знак Генеральнага інспектара Узброеных Сіл (12 мая 1936 г.) == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932. * {{Cite web|url=http://eprints.hist.pl/302/|title=Lista Oficerów Polskich Sił Zbrojnych na uchodźstwie według awansów dokonanych zarządzeniami Prezydenta Rzeczypospolitej, z uwzględnieniem rodzajów broni i służb|first=Stefan|last=Dembiński|date=1969-06-30|access-date=24 сакавіка 2026|archive-date=29 лістапада 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129211710/http://eprints.hist.pl/302/|url-status=dead}} * Henryk Piotr Kosk: Generalicja polska. Popularny słownik biograficzny. T. 2 M-Ż. Pruszków: Oficyna Wydawnicza «Ajaks», 2001. ISBN 83-87103-81-0. * Tadeusz Kryska-Karski, Stanisław Żurakowski: Generałowie Polski niepodległej. Warszawa: Editions Spotkania, 1991. * Waldemar Strzałkowski: Życiorysy dowódców jednostek polskich w wojnie obronnej 1939 r. W: Tadeusz Jurga: Obrona Polski 1939. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1990. ISBN 83-211-1096-7. {{DEFAULTSORT:Павежа Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Кавалеры залатога знака ордэна Virtuti Militari]] [[Катэгорыя:Кавалеры крыжа Храбрых]] [[Катэгорыя:Кавалеры сярэбранага знака ордэна Virtuti Militari]] [[Катэгорыя:Афіцэры ордэна Адраджэння Польшчы]] ljecgaztdwhoodu1qv3e3is83hpke5i 0 805298 5142101 5135057 2026-05-15T20:44:07Z DBatura 73587 5142101 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных у датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджан]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расіі|Следчым камітэце Расіі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны|азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіла, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=":0"/>. Неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалі іх у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]{{Недаступная спасылка}}</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews"/>. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнесе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} == Вынікі судмедэкспертызы цел забітых == 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб’яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкамі, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным баку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікала часовага паверанага ў справах РФ Пятра Валокавых<ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана|Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]] паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] ў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Азербайджанскае выданне Minval.Az апублікавала артыкул, у якім абвінаваціла асабіста прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] ў ксенафобскіх нападах, хвалі гвалту і рэпрэсій, якія адбыліся на тэрыторыі Расіі апошнім часам. Выданне ўзгадала [[Катастрофа Embraer E190 у Актау|крушэнне азербайджанскага грамадзянскага лайнера над Актау]], які збіла расійскае СПА; сістэматычнае падаўленне «дружалюбных» народаў, якіх Пуцін на самай справе пагарджае; [[Уварванне Расіі на Украіну (з 2022)|расійскую агрэсію супраць Украіны]]. Выданне назвала Расію «імперыяй страху і прыніжэння»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня пасол Азербайджана ў Расіі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азербайджане былі арыштаваныя восем расійскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Міжнародная рэакцыя == * {{Сцяг|ААН}} Прэс-сакратар [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара ААН]] [[Стэфан Дзюжарык]], адказваючы на пытанне карэспандэнта Report, чаму ААН дагэтуль не выступіла з афіцыйным асуджэннем інцыдэнту і не запатрабавала тлумачэнняў ад расійскага боку, заявіў, што ў сусветнай арганізацыі дасведчаныя аб тым, што адбылося, уважліва сочаць за інцыдэнтамі, якія адбываюцца ў абедзвюх краінах, і спадзяюцца, што ўсе гэтыя пытанні будуць вырашаны па дыпламатычных каналах<ref>[https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/predstavitel-genseka-oon-osvedomlena-o-napryazhennosti-mezhdu-azerbajdzhanom-i-rossiej Представитель Генсека: ООН осведомлена о напряженности между Азербайджаном и Россией]</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} 1 ліпеня 2025 года прэзідэнт [[Украіна|Украіны]] [[Уладзімір Зяленскі]] паведаміў пра размову з Прэзідэнтам Азербайджана. Ён выказаў спачуванні ў сувязі з забойствам братоў Сафаравых у Екацярынбургу і выказаў падтрымку Азербайджану<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2025/07/1/7214983/|title=Зеленский поддержал Алиева на фоне конфликта Азербайджана с Россией|lang=ru|website=Европейская правда|access-date=2025-07-01}}</ref>. * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Пасол Вялікабрытаніі ў Азербайджане [[Фергюс Олд]] выказаў занепакоенасць нападамі на азербайджанцаў у Расіі і падтрымаў намаганні Азербайджана па ўсталяванні справядлівасці<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/fergyus-old-britaniya-obespokoena-dejstviyami-moskvy/|title=Фергюс Олд: Британия солидарна с Азербайджаном в требовании справедливости|lang=ru|website=Информационное Агентство Репорт|date=2025-07-03|access-date=2025-07-03}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] [[Катэгорыя:Азербайджана-расійскія адносіны]] ti5dhw36kber7qwhhr1c59oromwnxlt 0 806227 5142124 5141772 2026-05-15T21:50:39Z Паўлюк Шапецька 37440 5142124 wikitext text/x-wiki У сезоне 2025/2026 гандбольны клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў]]» з горада [[Брэст]] прымаў удзел: * [[Суперкубак Беларусі па гандболе|Суперкубак Беларусі]] [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] ({{Ср}}'''Фіналст'''). == Склад каманды == * 31. [[Мікалай Яўгенавіч Алёхін|Мікалай Алёхін]] (09.04.1998) * 78. [[Павел Аляксандравіч Андрэеў|Павел Андрэеў]] (19.07.1992, [[Расія]]) * 24. [[Максім Сяргеевіч Баранаў|Максім Баранаў]] (11.04.1988) * 4. [[Ягор Будэйка]] (01.05.2000) * 25. [[Данііл Вяргейчык]] (27.05.2000) * 99. [[Радамір Врачэвіч]] (19.05.1999, [[Расія]]) * 5. [[Арсеній Драгашэвіч]] (18.07.2002, [[Чарнагорыя]]) * 1. [[Дзяніс Забалоцін]] (18.06.1998, [[Расія]]) * 77. [[Валянцін Куран]] (12.02.1998) * 8. Вук Лазовіч (10.03.1988, [[Сербія]]) * 18. [[Марка Маціяшэвіч]] (21.09.1996, [[Славенія]]) * 12. [[Іван Міхайлавіч Мацкевіч|Іван Мацкевіч]] (08.05.1991) * 19. [[Марцін Поціск]] (28.01.1999, [[Славакія]]) * 88. [[Артур Віктаравіч Рудзь|Артур Рудзь]] (10.09.1998) * 23. Максім Салікаў (04.10.1992, [[Расія]]) * 11. [[Невен Сцяпанавіч]] (14.02.1993, [[Боснія і Герцагавіна|Боснія]]) * 27. [[Аляксей Фокін]] (29.08.1997, [[Расія]]) * 9. [[Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|Аляксандр Шкурынскі]] (11.04.1995, [[Расія]]) * 22. [[Вячаслаў Віталевіч Шумак|Вячаслаў Шумак]] (22.12.1988) * 14. [[Андрэй Сяргеевіч Юрынок|Андрэй Юрынок]] (21.09.1996) * 35. [[Эдуард Яраш]] (20.07.2000) * 16. Піліп Івіч (30.08.1992, [[Харватыя]]) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Расіі}} [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў|Эдуард Какшароў]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Васіль Уладзіміравіч Астроўскі|Васіль Астроўскі]] (старшы трэнер) * {{Сцяг Сербіі}} [[Ненад Пулязевіч]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст]] * [[Сезон 2026/2027 ГК Мяшкоў Брэст]] == Спасылкі == * [https://handball.by/bgk-im-meshkova/ Списочный состав команды БГК «Мешков Брест» сезон 2025—2026] [[Катэгорыя:Сезоны БГК імя Мяшкова|2025/2026]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2025/2026|БГК імя Мяшкова]] [[Катэгорыя:2025 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:2026 год у Брэсце]] br69jxixdpop5uutft3xl9h10oo6zw8 5142126 5142124 2026-05-15T21:53:44Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5142126 wikitext text/x-wiki У сезоне 2025/2026 гандбольны клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў]]» з горада [[Брэст]] прымаў удзел: * [[Суперкубак Беларусі па гандболе|Суперкубак Беларусі]] [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] ({{Ср}}'''Фіналст'''). == Склад каманды == * 31. [[Мікалай Яўгенавіч Алёхін|Мікалай Алёхін]] (09.04.1998) * 78. [[Павел Аляксандравіч Андрэеў|Павел Андрэеў]] (19.07.1992, [[Расія]]) * 24. [[Максім Сяргеевіч Баранаў|Максім Баранаў]] (11.04.1988) * 4. [[Ягор Будэйка]] (01.05.2000) * 25. [[Данііл Вяргейчык]] (27.05.2000) * 99. [[Радамір Врачэвіч]] (19.05.1999, [[Расія]]) * 5. [[Арсеній Драгашэвіч]] (18.07.2002, [[Чарнагорыя]]) * 1. [[Дзяніс Забалоцін]] (18.06.1998, [[Расія]]) * 77. [[Валянцін Куран]] (12.02.1998) * 8. Вук Лазовіч (10.03.1988, [[Сербія]]) * 18. [[Марка Маціяшэвіч]] (21.09.1996, [[Славенія]]) * 12. [[Іван Міхайлавіч Мацкевіч|Іван Мацкевіч]] (08.05.1991) * 19. [[Марцін Поціск]] (28.01.1999, [[Славакія]]) * 88. [[Артур Віктаравіч Рудзь|Артур Рудзь]] (10.09.1998) * 23. Максім Салікаў (04.10.1992, [[Расія]]) * 11. [[Невен Сцяпанавіч]] (14.02.1993, [[Боснія і Герцагавіна|Боснія]]) * 27. [[Аляксей Фокін]] (29.08.1997, [[Расія]]) * 9. [[Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|Аляксандр Шкурынскі]] (11.04.1995, [[Расія]]) * 22. [[Вячаслаў Віталевіч Шумак|Вячаслаў Шумак]] (22.12.1988) * 14. [[Андрэй Сяргеевіч Юрынок|Андрэй Юрынок]] (21.09.1996) * 35. [[Эдуард Аляксандравіч Яраш|Эдуард Яраш]] (20.07.2000) * 16. Піліп Івіч (30.08.1992, [[Харватыя]]) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Расіі}} [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў|Эдуард Какшароў]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Васіль Уладзіміравіч Астроўскі|Васіль Астроўскі]] (старшы трэнер) * {{Сцяг Сербіі}} [[Ненад Пулязевіч]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст]] * [[Сезон 2026/2027 ГК Мяшкоў Брэст]] == Спасылкі == * [https://handball.by/bgk-im-meshkova/ Списочный состав команды БГК «Мешков Брест» сезон 2025—2026] [[Катэгорыя:Сезоны БГК імя Мяшкова|2025/2026]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2025/2026|БГК імя Мяшкова]] [[Катэгорыя:2025 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:2026 год у Брэсце]] kmkrrwnygkry9m7ms9i3e67bcujdqtk 5142209 5142126 2026-05-16T06:26:21Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5142209 wikitext text/x-wiki У сезоне 2025/2026 гандбольны клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў]]» з горада [[Брэст]] прымаў удзел: * [[Суперкубак Беларусі па гандболе|Суперкубак Беларусі]] [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] ({{Ср}}'''Фіналст'''). == Склад каманды == * 31. [[Мікалай Яўгенавіч Алёхін|Мікалай Алёхін]] (09.04.1998) * 78. [[Павел Аляксандравіч Андрэеў|Павел Андрэеў]] (19.07.1992, [[Расія]]) * 24. [[Максім Сяргеевіч Баранаў|Максім Баранаў]] (11.04.1988) * 4. [[Ягор Будэйка]] (01.05.2000) * 25. [[Данііл Вяргейчык]] (27.05.2000) * 99. [[Радамір Врачэвіч]] (19.05.1999, [[Расія]]) * 5. [[Арсеній Драгашэвіч]] (18.07.2002, [[Чарнагорыя]]) * 1. [[Дзяніс Забалоцін]] (18.06.1998, [[Расія]]) * 77. [[Валянцін Куран]] (12.02.1998) * 8. Вук Лазовіч (10.03.1988, [[Сербія]]) * 18. [[Марка Маціяшэвіч]] (21.09.1996, [[Славенія]]) * 12. [[Іван Міхайлавіч Мацкевіч|Іван Мацкевіч]] (08.05.1991) * 19. [[Марцін Поціск]] (28.01.1999, [[Славакія]]) * 88. [[Артур Віктаравіч Рудзь|Артур Рудзь]] (10.09.1998) * 23. [[Максім Салікаў]] (04.10.1992, [[Расія]]) * 11. [[Невен Сцяпанавіч]] (14.02.1993, [[Боснія і Герцагавіна|Боснія]]) * 27. [[Аляксей Фокін]] (29.08.1997, [[Расія]]) * 9. [[Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|Аляксандр Шкурынскі]] (11.04.1995, [[Расія]]) * 22. [[Вячаслаў Віталевіч Шумак|Вячаслаў Шумак]] (22.12.1988) * 14. [[Андрэй Сяргеевіч Юрынок|Андрэй Юрынок]] (21.09.1996) * 35. [[Эдуард Аляксандравіч Яраш|Эдуард Яраш]] (20.07.2000) * 16. Піліп Івіч (30.08.1992, [[Харватыя]]) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Расіі}} [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў|Эдуард Какшароў]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Васіль Уладзіміравіч Астроўскі|Васіль Астроўскі]] (старшы трэнер) * {{Сцяг Сербіі}} [[Ненад Пулязевіч]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст]] * [[Сезон 2026/2027 ГК Мяшкоў Брэст]] == Спасылкі == * [https://handball.by/bgk-im-meshkova/ Списочный состав команды БГК «Мешков Брест» сезон 2025—2026] [[Катэгорыя:Сезоны БГК імя Мяшкова|2025/2026]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2025/2026|БГК імя Мяшкова]] [[Катэгорыя:2025 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:2026 год у Брэсце]] tk78xjw0e1cg7toses8epkyjq2grp88 0 807316 5142154 5135988 2026-05-16T00:28:59Z Pabojnia 135280 афармленне 5142154 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''Бітва на рэйках''' ({{lang-fr|La Bataille du rail}}) — французскі фільм 1946 года рэжысёра [[Рэнэ Клеман]]а. Стужка ўдастоена Міжнароднага прыза журы [[Канскі кінафестываль 1946|Канскага кінафестывалю]]. == Сюжэт == Фільм расказвае пра барацьбу французскіх чыгуначнікаў супраць нацысцкіх акупантаў у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У карціне адсутнічае скразны сюжэт. Яна складаецца з эпізодаў, якія складаюць своеасаблівую мазаіку Супраціву і злучаных паміж сабой логікай гістарычных падзей. Першы эпізод прысвечаны расповеду пра сабатаж на чыгунцы ў пачатковы перыяд вайны, які заканчваецца трагічнай сцэнай расстрэлу чыгуначнікаў. Другі (у сцэнарыі «Браніраваны цягнік») апавядае пра адказ французскіх патрыётаў на нацысцкі тэрор, калі была падрыхтавана і праведзена серыя падрываў нямецкіх цягнікоў. Заключная частка фільма складаецца з вызвалення Францыі і першых дзён мірнага жыцця (назва эпізоду «Першы цягнік свабоды»). == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Фільмы 1946 года]] 7m440h89u89zsprdhujl9jzmb35rd89 0 807485 5142310 5138968 2026-05-16T10:56:49Z DBatura 73587 /* Савецкі перыяд */ 5142310 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва =Расійска-афганскія адносіны |Выява = Afghanistan_Russia_Locator.svg |Краіна1 = Афганістан |Краіна2 = Расія |Колер1 = green |Колер2 = orange }} '''Расійска-афганскія адносіны''' — дзяржаўныя адносіны паміж [[Расія]]й і [[Афганістан]]ам. Расія мае [[пасольства Расіі ў Афганістане|пасольства]] ў [[Кабул]]е і Генеральнае консульства ў [[Мазары-Шарыф]]е. У [[Масква|Маскве]] дзейнічае [[Пасольства Афганістана ў Расіі|пасольства Афганістана]]. == Царскі перыяд == {{Асноўны артыкул|Вялікая гульня}} У XIX стагоддзі Афганістан служыў [[буферная дзяржава|буфернай дзяржавай]] паміж [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] і [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыяй]]. == Савецкі перыяд == Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ў 1917 годзе адбылося збліжэнне дзвух краін. У 1919 годзе [[Савецкая Расія]] стала першай, хто пасля [[трэцяя англа-афганская вайна|трэцяй англа-афганскай вайны]] [[Місія ў Кабуле|ўстанавіў дыпламатычныя адносіны з Афганістанам]]<ref>Amin Saikal, Ravan Farhadi, Kirill Nourzhanov. [https://books.google.com/books?id=MuF55mSIt4EC&pg=PA65&dq=afghanistan+foreign+relations+italy&hl=en&ei=EAHsTKyIF8H58AbZ3al1&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDEQ6AEwAjgK#v=onepage&q=italy&f=false Modern Afghanistan: a history of struggle and survival] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160529054036/https://books.google.com/books?id=MuF55mSIt4EC&pg=PA65&dq=afghanistan+foreign+relations+italy&hl=en&ei=EAHsTKyIF8H58AbZ3al1&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDEQ6AEwAjgK#v=onepage&q=italy&f=false |date=29 мая 2016 }}. I.B.Tauris, 2006. ISBN 1-84511-316-0, 9781845113162. Pg 64</ref>. У 1921 годзе падпісаны [[Савецка-афганскі дагавор (1921)|Дагавор аб дружбе]], які прадугледжваў права афганскага [[транзіт (эканоміка)|транзіту]] праз [[Савецкі Саюз]]. Ранняя савецкая падтрымка ўключала ў сябе фінансавую дапамогу, пастаўкі самалётаў, абслугоўваючага тэхнічнага персаналу і аператараў [[тэлеграф]]а. У 1950-х СССР пачаў ажыццяўляць буйныя праграмы эканамічнай дапамогі Афганістану. У перыяд паміж 1954 і 1978 гадамі Афганістан атрымаў ад Масквы больш за 1 млрд [[Долар ЗША|долараў]], у тым ліку — значнае [[гандаль зброяй|ваеннае]] ўзмацненне. У 1964 годзе з урадам [[Каралеўства Афганістан]] быў падпісаны кантракт на распрацоўку двух праектаў — уладкавання [[Шыбарган|Шыберганскай]] групы газавых радовішчаў (Джар-Кудук, Ходжа-Гугердак, Етым-Таг) і праектавання газаправодаў Шыберган—[[Мазары-Шарыф]], [[Шыбарган|Шыберган]]—СССР<ref>{{Cite web |url=https://glavportal.com/materials/institut-vnipigazdobycha-sozdavaya-obekty-budushego/ |title=Институт «ВНИПИгаздобыча»: создавая объекты будущего — Бизнес России<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-10-17 |archive-date=2019-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017045003/https://glavportal.com/materials/institut-vnipigazdobycha-sozdavaya-obekty-budushego/ |url-status=live }}</ref> [[File:The Soviet Union 1969 CPA 3824 stamp (Flags of USSR and Afghanistan).jpg|міні|Савецкая паштовая марка, прысвечаная 50-годдзю ўсталявання двухбаковых адносін.]] У 1967 годзе пры дапамозе СССР запушчана ў эксплуатацыю газавае радовішча Ходжа-Гугердак, пабудаваны газаправод Афганістан—СССР, уключаючы паветраны пераход праз раку [[Амудар’я|Амудар’ю]]. У 1968 годзе пабудаваны газаправод Ходжа—Гугердак—[[Мазары-Шарыф]] да завода азотных угнаенняў<ref>{{Cite web |url=http://www.warandpeace.ru/ru/reports/view/51015/ |title=Перечень объектов, построенных СССР в Афганистане. - ВОЙНА и МИР<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-10-17 |archive-date=2019-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017044959/http://www.warandpeace.ru/ru/reports/view/51015/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://mmg-shora.ucoz.ru/publ/o_gazo_i_nefte_dobyche_i_transportirovke_gaza_na_severe_afganistana/1-1-0-123 |title=О газо- и нефте- добыче и транспортировке газа на севере Афганистана - Статьи - Мартиролог. Статьи. Личный состав ММГ - ММГ-2 Шибирган<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-10-17 |archive-date=2019-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017045002/http://mmg-shora.ucoz.ru/publ/o_gazo_i_nefte_dobyche_i_transportirovke_gaza_na_severe_afganistana/1-1-0-123 |url-status=live }}</ref>. Праз савецка-афганскую мяжу былі пабудаваны два газаправоды ў [[Узбекская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбекістан]] і [[Туркменская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Туркменістан]]. Максімум здабыча дасягала 4 мільярдаў кубаметраў газу штогод, з іх 2-3 мільярды перапраўляліся ў СССР. Газ даваў 23% бюджэту Афганістана, астатняе — дываны, сухафрукты. Афганскі газ затыкаў дзірку ва [[Газлі|ўзбекскім газавым праекце]] і стаў асноўнай эканамічнай прычынай [[Афганская вайна (1979—1989)|савецкага ўмяшання ў Афганскі канфлікт]]<ref>{{Cite web |url=http://afghanistan.ru/doc/2007.html |title=Афганистан.Ру {{!}} Почему Афганистан поставлял газ Советскому Союзу?<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2020-04-27 |archive-date=2020-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427132425/http://afghanistan.ru/doc/2007.html |url-status=live }}</ref>. У 1973 годзе дзве краіны абвясцілі пагадненні на 200 млн дол. па пастаўках газу і нафты, развіццю гандлю, транспарту, ірыгацыі і будаўніцтве заводаў. Пасля ўводу ў 1979 годзе войск у Афганістан СССР дапоўніў свае абавязацельствы па аказанні дапамогі гэтай дзяржаве мэтавым умацаваннем афганскай эканомікі і аднаўленнем арміі. Савецкі Саюз прадаставіў рэжыму [[Бабрак Кармаль|Бабрака Кармаля]] беспрэцэдэнтныя 800 мільёнаў долараў. Крэмль падтрымліваў рэжым [[Мухамед Наджыбула|Махамеда Наджыбулы]] і пасля [[вывад савецкіх войскаў з Афганістана|вываду войск]] у лютым 1989 года. У 1980-х СССР рыхтаваў афганскіх грамадзян для ажыццяўлення сумеснага савецка-афганскага касмічнага палёту і з 29 жніўня па 7 верасня 1988 года ў рамках савецкай касмічнай праграмы «[[Інтэркосмас]]» і афганскай праграмы «Шамшад» [[Маманд Абдул Ахад]] здзейсніў касмічны палёт на караблі «[[Саюз ТМ-6]]» на савецкую [[Мір (арбітальная станцыя)|арбітальную станцыю «Мір»]] у якасці касманаўта-даследчыка. На борт з сабой узяў нацыянальны сцяг і два экзэмпляры [[Каран]]а<ref>{{Cite web |url=http://www.astronaut.ru/bookcase/article/article90.htm?reload_coolmenus |title=«Афганский» полет |access-date=2022-04-22 |archive-date=2021-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111160525/http://www.astronaut.ru/bookcase/article/article90.htm?reload_coolmenus |url-status=live }}</ref>. == Сучасны перыяд == [[File:Russian embassy in Kabul.jpg|міні|Расійскае пасольства ў Кабуле.]] У ліпені 1993 года [[Грамадзянская вайна ў Таджыкістане|паўстанцы-таджыкі]] разам з афганскімі баевікамі [[Бой на 12-й заставе Маскоўскага пагранатрада|атакавалі]] фарпост [[Група памежных войскаў Расіі ў Рэспубліцы Таджыкістан|расійскіх пагранічнікаў]] на мяжы [[таджыкска-афганская мяжа|Афганістана і Таджыкістана]], у выніку чаго загінулі 25 расійскіх вайскоўцаў. Гэта заахвоціла Маскву нанесці ўдары па Афганістану, які ў той час кіраваўся рухам [[Талібан]]. Расія яшчэ больш расчаравалася ў Талібане з-за яго падтрымкі [[Узброеныя сілы Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя|чачэнскіх сепаратыстаў]] шляхам прадастаўлення прытулку тэрарыстычным групам, якія дзейнічаюць у Цэнтральнай Азіі і ў самой Расіі. З прычыны гэтага, Масква аказала ваенную дапамогу [[Паўночны альянс|Паўночнаму альянсу]], які ўдзельнічаў у звяржэнні рэжыму талібаў падчас [[вайна ў Афганістане (2001—2021)|амерыканскага ўварвання ў 2001 годзе]]. У 2002—2005 гадах Расія бязвыплатна перадала Афганістану транспартную тэхніку і іншую ваенную маёмасць на суму больш за 200 млн долараў ЗША. У 2007 годзе Афганістан закупіў ваеннай авіятэхнікі і запасных частак да яе (да [[авіяцыйная прамысловасць СССР|савецкай авіятэхніцы]]) на 8,48 млн долараў. Расійскія спецыялісты рамантавалі самалёты і верталёты [[Ваенна-паветраныя сілы Афганістана|ВПС Афганістана]]. У 2008 годзе ў Расію на вучобу ў ваенных навучальных установах прыбыла першая група афганскіх афіцэраў; у 2010 гадах пачала ажыццяўляцца праграма падрыхтоўкі 225 афганскіх паліцэйскіх штогод у ВНУ [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС Расіі]]. Таксама Расія аказвала [[Гуманітарная дапамога|гуманітарную дапамогу]]<ref>{{Cite web |url=https://mgimo.ru/upload/iblock/b57/b5731488fe76d68718d1247008145d71.pdf |title=РОССИЙСКО-АФГАНСКИЕ ОТНОШЕНИЯ НА СОВРЕМЕННОМ ЭТАПЕ |access-date=2023-08-10 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230627/https://mgimo.ru/upload/iblock/b57/b5731488fe76d68718d1247008145d71.pdf |url-status=live }}</ref>. У сакавіку 2014 года Афганістан далучыўся да [[Сірыя|Сірыі]] і [[Венесуэла|Венесуэлы]], прызнаўшы Крымскі паўвостраў [[анексія Крыма Расіяй|часткай Расіі]]<ref>{{Cite news|title=Афганистан признал Крым частью России|url=https://russian.rt.com/inotv/2014-03-24/Afganistan-priznal-Krim-chastyu-Rossii|work=RT на русском|access-date=2017-02-18|archive-date=2017-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219132247/https://russian.rt.com/inotv/2014-03-24/Afganistan-priznal-Krim-chastyu-Rossii}}</ref>. === Пры другім рэжыме талібаў === Пасля [[падзенне Кабула (2021)|вяртання талібаў да ўлады ў Афганістане ў жніўні 2021 года]] ніводная краіна, уключаючы Расію, фармальна не прызнала рэжым талібаў законным урадам. Аднак прадстаўнікі руху наведвалі Маскву і ў верасні 2021 года сустракаліся з міністрам замежных спраў [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргеем Лаўровым]]. Акрамя таго, у Кабуле працягвала працу расійскае пасольства, тады як многія дзяржавы свае дыпламатычныя прадстаўніцтвы адклікалі<ref name="автоссылка1">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/society/478347-rossia-dogovorilas-s-zapresennym-talibanom-o-postavkah-emu-topliva-i-zerna|title=Россия договорилась с запрещенным «Талибаном» о поставках ему топлива и зерна|website=Forbes|date=2022-09-28|access-date=2022-08-10|archive-date=2022-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220928144858/https://www.forbes.ru/society/478347-rossia-dogovorilas-s-zapresennym-talibanom-o-postavkah-emu-topliva-i-zerna|url-status=live}}</ref>. У сакавіку 2022 года Расія выдала акрэдытацыю першаму афганскаму дыпламату, накіраванаму ў Маскву ад урада талібаў<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20220331/akkreditatsiya-1780991138.html|title=Москва выдала аккредитацию первому дипломату от правительства талибов|website=РИА|access-date=2022-03-31|archive-date=2022-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331040819/https://ria.ru/20220331/akkreditatsiya-1780991138.html|url-status=live}}</ref>. У верасні расійскія ўлады і прадстаўнікі талібаў дамовіліся аб пастаўках у Афганістан бензіну, дызельнага паліва, газу і збожжа<ref name="автоссылка1" />. Масква на некаторы перыяд прапанавала талібам зніжку адносна агульнасусветных коштаў<ref>{{Cite news|title=London Stock Exchange tells members to check for Russia sanctions compliance|url=https://www.reuters.com/markets/europe/london-stock-exchange-tells-members-check-russia-sanctions-compliance-2022-09-28/|website=Reuters|date=2022-09-28|access-date=2023-11-17|lang=en|archive-date=2023-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117072118/https://www.reuters.com/markets/europe/london-stock-exchange-tells-members-check-russia-sanctions-compliance-2022-09-28/|url-status=live}}</ref>. З 1 ліпеня 2025 года ў РФ прыступіў да працы новы афганскі пасол. 3 ліпеня 2025 года Расія першай у свеце афіцыйна прызнала дзяржаву талібаў — [[Ісламскі Эмірат Афганістан]]<ref>{{cite web|title=Россия первой в мире признала Исламский Эмират Афганистан|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2025/07/03/26190776.shtm|publisher=[[Газета.ru]]|date=2025-07-03|access-date=2026-02-28|lang=Ru}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Выбух ля расійскага пасольства ў Кабуле]] * [[Беларуска-афганскія адносіны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Густерин П. В.'' Советская дипломатия на мусульманском Востоке в 1917—1921 годах. — Саарбрюккен, 2014. — ISBN 978-3-659-17980-8. == Спасылкі == * [http://www.adsva-mir.ru/rossia_i_afganistan.html Россия и Афганистан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130727192002/http://adsva-mir.ru/rossia_i_afganistan.html |date=27 ліпеня 2013 }} * [http://www.afghanistan.ru/ Всё об Афганистане] * ''Густерин П. В.'' [http://ricolor.org/history/rsv/aft/7_10_2018/ Установление дипломатических отношений между Советской Россией и Афганистаном] {{ВС}} [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Расіі|Афганістан]] [[Катэгорыя:Палітыка Афганістана]] 73jree15hitvtfzsvaqogoacwn0pfft 0 807599 5142343 5138893 2026-05-16T11:52:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142343 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Аль-Ула | Лагатып = | ШырыняЛагатыпа = 200px | ПоўнаяНазва = نادي العلا السعودي لكرة القدم | Мянушкі = Арабскія леапарды (''Al-Nomur Al-Arabiya'') | Горад = [[Аль-Ула]], [[Саудаўская Аравія]] | Заснаваны = [[1981]] | Стадыён = Стадыён прынца Мухамеда ібн Абдулазіза, [[Медына]] | Умяшчальнасць = 24000 | Кіраўнік = Зіяд ас-Сухайбані | ПасадаКіраўніка = Генеральны дырэктар | Трэнер = [[Жазэ Вітор душ Сантус Песейру]] | Чэмпіянат = [[Першы дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Саудаўскі першы дывізіён]] | Сезон = [[Другі дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе 2023/2024|2023/2024]] | Месца = [[Другі дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Саудаўскі другі дывізіён]], група А, 1-е месца (выхад у вышэйшую лігу) | Сайт = https://alulaclub.sa/ | pattern_la1 = | pattern_b1 = _sash_stripe_checkered | pattern_ra1 = | leftarm1 = 000080 | body1 = 000080 | rightarm1 = 000080 | shorts1 = 000080 | socks1 = FFFFFF }} '''«Аль-Ула»''' ({{Lang-ar|نادي العلا السعودي لكرة القدم}}, ''Nādī al-ʿUlā as-Suʿūdiyy li-Kurat al-Qadam'') — [[Саудаўская Аравія|саудаўскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Аль-Ула]]. Каманда выступае ў [[Першы дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Першым дывізіёне Саудаўскай Аравіі]], другім па значнасці ўзроўні краіны<ref>{{cite web |title=العلا - Al-Ula |url=https://www.kooora.com/?team=15801 |access-date=9 мая 2026 |archive-date=10 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230310215416/https://www.kooora.com/?team=15801 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Al Ula |url=https://saff.com.sa/en/team.php?id=121 |website=[[Saudi Arabian Football Federation]] |access-date=22 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528110107/https://saff.com.sa/en/team.php?id=121 |archive-date=28 траўня 2023}}</ref>. == Гісторыя == Вытокі стварэння футбольнага клуба ў Аль-Уле сягаюць 1978 года, калі ў горадзе адбыўся знакаміты таварыскі матч паміж аматарскімі камандамі «Аль-Мадаін» (у чырвонай форме) і «Аль-Ула» (у зялёнай). На гульні, якая завяршылася перамогай «чырвоных» з лікам 1:0, прысутнічаў тагачасны губернатар правінцыі [[Эль-Медына]] прынц [[Абдул Мухсін ібн Абдулазіз Аль Сауд]]. На хвалі энтузіязму пасля матча кіраўнікі абедзвюх каманд і ганаровыя грамадзяне звярнуліся да губернатара з ініцыятывай стварыць афіцыйны клуб, які б прадстаўляў мухафазу<ref>{{cite web |title=قصة التأسيس |url=https://alulaclub.sa/history.html}}</ref>. Клуб быў афіцыйна зарэгістраваны [[Міністэрства спорту (Саудаўская Аравія)|Генеральным упраўленнем па справах моладзі]] ў 1981 годзе пад назвай «Вадзі аль-Кура» (''Wadi Al-Qura''). Гэтая назва, абраная ў гонар самай вядомай даліны рэгіёна, была кампрамісным нейтральным варыянтам для абодвух аб’яднаных калектываў. Праз некалькі гадоў назва была зменена на сучасную — «Аль-Ула». Першым прэзідэнтам арганізацыі стаў Муса Абдулвахід<ref>{{cite web |title=الراشد ومعاذ وخوجة.. أبرز وجوه العلا |url=https://arriyadiyah.com/808199}}</ref>. Спартыўныя дасягненні калектыву бяруць пачатак яшчэ з 1980-х гадоў, калі ягоныя розныя секцыі пачалі актыўна заваёўваць тытулы ў розных узроставых катэгорыях. Яркай старонкай гісторыі стаў 1990 год: тады юнацкая футбольная каманда «Аль-Улы» пасля перамогі ў чэмпіянаце правінцыі Эль-Медына здолела дайсці да фіналу агульнанацыянальнага першынства. Пасля напружанага матча супраць знакамітага клуба «Аль-Хіляль» каманда заняла ганаровае другое месца ў краіне. На працягу наступных дзесяцігоддзяў прадстаўнікі клуба працягвалі рэгулярна папаўняць скарбонку трафеяў на ўсіх узроўнях<ref>{{cite news |first=خالد |last=الحربي |title=ناشئو العلا أبطال لمنطقة المدينة |url=https://www.alriyadh.com/1795855 |trans-title=Моладзевая каманда «Аль-Ула» стала чэмпіёнам правінцыі Медына |work=جريدة الرّياض |date=29 снежня 2019 |access-date=9 траўня 2026 |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306122427/https://www.alriyadh.com/1795855 |archive-date=6 сакавіка 2023 }}</ref><ref>{{cite news |title=العلا يحقق بطولة منطقة المدينة |url=https://www.alriyadh.com/1859494 |trans-title=Аль-Ула перамагае ў чэмпіянаце правінцыі Медына |work=جريدة الرّياض |date=19 снежня 2020 |access-date=9 траўня 2026 |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306122459/https://www.alriyadh.com/1859494 |archive-date=6 сакавіка 2023 }}</ref><ref>{{cite news |title= «العــلا» يكرم أبطال كرة القدم |url=https://www.alriyadh.com/1864309 |trans-title=«Аль-Ула» ўшаноўвае чэмпіёнаў па футболе |work=جريدة الرّياض |date=1 студзеня 2021 |access-date=9 траўня 2026 |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230304163839/https://www.alriyadh.com/1864309 |archive-date=4 сакавіка 2023 }}</ref><ref>{{cite news |first=سامي |last=المغامسي |title=هل يسحب «العلا» البساط من أندية المدينة؟! |url=https://www.okaz.com.sa/articles/na/2127985 |trans-title=Ці зацьміць «Аль-Ула» вядучыя клубы Медыны?! |work=okaz.com.sa |date=28 лютага 2023 |access-date=9 траўня 2026 |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230304163937/https://www.okaz.com.sa/articles/na/2127985 |archive-date=4 сакавіка 2023 }}</ref><ref>{{cite news |title= «العــلا» يكرم أبطال كرة القدم |url=https://www.alriyadh.com/1864309 |trans-title=«Аль-Ула» ўшаноўвае чэмпіёнаў па футболе |work=جريدة الرّياض |date=1 студзеня 2021 |access-date=9 траўня 2026 |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230304163839/https://www.alriyadh.com/1864309 |archive-date=4 сакавіка 2023 }}</ref>. «Аль-Ула» заставалася малавядомым калектывам у ніжэйшых лігах Саудаўскай Аравіі да чэрвеня 2023 года, калі кантроль над клубам перайшоў да [[Каралеўская камісія па справах Аль-Улы|Каралеўскай камісіі па справах Аль-Улы]]. Гэта дзяржаўная камісія пад кіраўніцтвам наследнага прынца [[Мухамед ібн Салман Аль Сауд|Мухамеда ібн Салмана]], якая дзейнічае ў межах стратэгічнай праграмы «[[Saudi Vision 2030]]»<ref>{{cite press release |title=نادي العلا {{!}} الاخبار |trans-title=Перадача права ўласнасці на клуб «Аль-Ула» Каралеўскай камісіі па справах Аль-Улы |url=https://alulaclub.sa/single-node-4.html |website=Al-Ula FC |access-date=22 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922203959/https://alulaclub.sa/single-node-4.html |archive-date=22 верасня 2023 |language=ar |date=5 June 2023}}</ref><ref>{{cite news |last1=Sim |first1=Josh |title=PIF takes ownership of four Saudi Pro League clubs as Aramco, Neom, Driyah Gate and Royal Commission for Al-Ula also buy in |url=https://www.sportspromedia.com/news/saudi-pro-league-pif-al-nassr-hilal-ittihad-ahli-takeover-privatisation-aramco-neom/ |access-date=22 верасня 2023 |work=SportsPro |date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230729142933/https://www.sportspromedia.com/news/saudi-pro-league-pif-al-nassr-hilal-ittihad-ahli-takeover-privatisation-aramco-neom/ |archive-date=29 ліпеня 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=Saudi Arabia privatises football clubs, eyes big-name signings |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/5/saudi-arabia-privatises-football-clubs-eyes-big-name-signings |access-date=22 верасня 2023 |work=Al Jazeera |date=5 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906203620/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/5/saudi-arabia-privatises-football-clubs-eyes-big-name-signings |archive-date=6 верасня 2023 |language=en}}</ref>. У рамках пашырэння клуб інвеставаў значныя сродкі ў новых гульцоў, у тым ліку ў бразільскага [[Нападаючы (футбол)|нападаючага]] [[Алан Гансалвес Соуза|Алана Гансалвеса Соузы]], які перайшоў з дацкага клуба «[[ФК Ольбарг|Ольбарг]]». Паведамлялася, што ягоны гадавы заробак складае каля 2,5 мільёна еўра. Гэтае гучнае падпісанне адбылося, нягледзячы на тое, што на той момант клуб выступаў у [[Трэці дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Трэцім дывізіёне]] (чацвёрты ўзровень сістэмы футбольных ліг краіны)<ref>{{cite news |last1=El-Itr |first1=Obaida |title=Allan Sousa kickstarter enorm klubsatsning |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/generelle/hvordan-kan-en-saudisk-divisionsklub-koebe-sousa |access-date=22 верасня 2023 |work=Tipsbladet |date=15 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921015235/https://www.tipsbladet.dk/nyhed/generelle/hvordan-kan-en-saudisk-divisionsklub-koebe-sousa |archive-date=21 верасня 2023}}</ref><ref>{{cite news |last1=El-Itr |first1=Obaida |title=Afsløring: Så meget tjener Sousa i Saudi-Arabien |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/generelle/afsloering-saa-meget-tjener-sousa-i-saudi-arabien |access-date=22 верасня 2023 |work=Tipsbladet |date=15 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921015249/https://www.tipsbladet.dk/nyhed/generelle/afsloering-saa-meget-tjener-sousa-i-saudi-arabien |archive-date=21 верасня 2023 |language=da}}</ref>. Соуза быў прадстаўлены разам з нігерыйскім форвардам [[Акэчукву Крысціян Іробіса|Акэчукву Крысціянам Іробіса]]<ref>{{cite news |last1=Bak |first1=Daniel |title=Bekræftet: Sousa er på plads i Saudi-Arabien |url=https://bold.dk/fodbold/klubber/aab/nyheder/bekraeftet-sousa-er-pa-plads-i-saudi-arabien |access-date=22 верасня 2023 |work=bold.dk |date=19 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922204644/https://bold.dk/fodbold/klubber/aab/nyheder/bekraeftet-sousa-er-pa-plads-i-saudi-arabien |archive-date=22 верасня 2023 |language=da}}</ref>; яны сталі першымі легіянерамі ў гісторыі клуба. Акрамя іх, шэрагі каманды папоўнілі іншыя вядомыя гульцы, сярод якіх былыя ігракі зборнай Саудаўскай Аравіі [[Хамад аль-Джухайм]], [[Галаб аль-Энезі]], [[Фахад аль-Джахані (футбаліст, нар. 1987)|Фахад аль-Джахані]] і [[Муханад Авад]]. Падчас студзеньскага трансфернага акна «Аль-Ула» ўзмацнілася лепшым бамбардзірам Першага дывізіёна [[Эльхадж Усман Бэры|Усманам Бары]], а таксама пераможцамі [[Саудаўская Пра-ліга|Саудаўскай Пра-лігі]] [[Акіль Бальгіт ас-Сахбі|Акілям Бальгітам ас-Сахбі]] і [[Хусайн аль-Магахві|Хусайнам аль-Магахві]]. 8 сакавіка 2024 года «Аль-Ула» ўпершыню ў сваёй гісторыі забяспечыла сабе выхад у [[Другі дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Другі дывізіён]], абыграўшы «Аль-Фаа» з лікам 3:1 у заключным матчы групавога этапу<ref>{{cite web |title=العلا يكتب التاريخ .. ويصعد إلى الثانية |url=https://arriyadiyah.com/834790}}</ref>. 23 сакавіка 2024 года клуб стаў пераможцам [[Трэці дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Трэцяга дывізіёна]], перамогшы «[[ФК Аль-Анвар|Аль-Анвар]]» у фінале ў серыі [[пенальці]] (8:7) пасля нічыёй 2:2 у асноўны і дадатковы час<ref>{{cite news |last1=Al-Hubaishi |first1=Saud |title=العلا بطل دوري الدرجة الثالثة |trans-title=«Аль-Ула» — чэмпіён трэцяга дывізіёна |url=https://arriyadiyah.com/835992 |access-date=23 красавіка 2024 |work=AlRiyadiyah |date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323234123/https://arriyadiyah.com/835992 |archive-date=23 сакавіка 2024 |language=ar}}</ref>. == Эмблема і колеры клуба == Эмблема клуба складаецца з выявы аравійскага леапарда, які нібы выходзіць з пустэльняў Аль-Улы, што падкрэслівае сацыяльную адказнасць арганізацыі за захаванне гэтага рэдкага віду. У цэнтры фігуры жывёлы змешчана назва клуба, выкананая старажытным [[Даданіцкае пісьмо|даданіцкім пісьмом]] без выкарыстання [[Артыкль|артыкля]] (''аль-''). Такі падыход дазваляе гарманічна спалучыць глыбокую культурную спадчыну рэгіёна з сучасным і актуальным дызайнам. Кампазіцыя завершана вобразам шчыта, збалансаваныя прапорцыі і выразныя абрысы якога закліканы сімвалізаваць высокую якасць. Асноўную каляровую палітру складаюць [[Карычневы колер|карычневы]] і [[Гранатавы колер|гранатавы (цёмна-сіні) колеры]], дапоўненыя двума адценнямі [[Залаты колер|залацістага]], якія ўвасабляюць поспех і будучыя перамогі<ref>{{cite news |first=خالد |last=الحربي |title=اعتمدت وزارة الرياضة الشعار الجديد لنادي العلا الرياضي |url=https://www.alriyadh.com/1919288 |trans-title=Міністэрства спорту зацвердзіла новы лагатып спартыўнага клуба «Аль-Ула» |work=صحيفة الرّياض بوّابة دُنيا |date=18 лістапада 2021 |access-date=9 траўня 2026 |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230304163712/https://www.alriyadh.com/1919288 |archive-date=4 сакавіка 2023 }}</ref>. == Дасягненні == *'''[[Другі дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Саудаўскі другі дывізіён]]''' (3 узровень) **Фіналісты (1): 2024/2025 *'''[[Трэці дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Саудаўскі трэці дывізіён]]''' (4 узровень) **'''Пераможцы (1)''': [[Другі дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе 2023/2024|2023/2024]] == Цяперашні склад == Станам на 30 жніўня 2025 года<ref>{{cite web |title=تشكيلة العلا |url=https://www.kooora.com/?team=15801&mode=p}}</ref>: {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Бр|Ахмед аль-Джубая||2001}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Бр|Абдулсалам аль-Шамсан||2007}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Бр|[[Мухамед Халіл Ібрагім аль-Овайс]]||1991}} {{Ігрок|37|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Бр|Фарыс Афандзі||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|Алі аль-Зубайдзі||1993}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|Юсеф Хакаві||2002}} {{Ігрок|12|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|Халед аль-Шамрані||1999}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|[[Фахад аль-Джумая]]||1995}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Матыя Настасіч]]||1993}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|Амар ад-Дахайм||1993}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|[[Хамдан аль-Шамрані]]||1996}} {{Ігрок|66|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|Халед ар-Рувайлі||2002}} {{Ігрок|97|{{Сцяг|Емен}}|Аб|Салем Аяш||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|5|{{Сцяг|Бразілія}}|ПА|[[Данілу Барбоза да Сілва]]||1996}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|Алі аль-Хусейн|у арэндзе з «[[ФК Аль-Файха|Аль-Файха]]»|2005}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|[[Айман Шафік аль-Халіф]]||1997}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|[[Абдул Маджыд ас-Сулейхем]]|у арэндзе з «[[ФК Ан-Наср|Ан-Наср]]»|1994}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Аргенціна}}|ПА|[[Крысціян Давід Гуанка]]||1993}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|Заід аль-Аназі||2004}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|[[Мухамед аль-Маджхад]]||1998}} {{Ігрок|45|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|Файсал аль-Асмары||2003}} {{Ігрок|49|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|[[Ахмед Юсеф аль-Заін]]||1991}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|[[Сумайхан ан-Набіт]]||1996}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Нап|Асель Абдулразак||2006}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Грэцыя}}|Нап|[[Эфтыміс Кулурыс]]||1996}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Нап|[[Абдэльфатах Адам]]||1995}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Майкл Рышар Дэльгада дэ Алівейра]]||1996}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Нап|Фрыдж аль-Джызані||2003}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|Амар аль-Харфі|у «[[ФК Эр-Рыяд|Эр-Рыяд]]»|2001}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|[[Насер ад-Даджані]]|у «[[ФК Абха|Абха]]»|1997}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|Тамер аль-Муса|у «[[ФК Аль-Холуд|Аль-Холуд]]»|2005}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Нап|Мухамед ан-Нахлі|у «[[ФК Аль-Файсалі|Аль-Файсалі]]»|2001}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|Таар аль-Атайбі|у «[[ФК Аль-Зульфі|Аль-Зульфі]]»|1999}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|Абдулрахман аль-Хайбары|у «[[ФК Дамак|Дамак]]»|2000}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Бразілія}}|ПА|[[Эдуарду Энрыкі да Сілва]]|у «[[ФК Аль-Файсалі|Аль-Файсалі]]»|1995}} {{Ігрок|48|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Нап|Файсал Нахет|у «[[ФК Аль-Ітыхад|Аль-Ітыхад]]»|2005}} {{Ігрок|55|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|Насер аль-Хадхуд|у «Аль-Анвар»|2002}} {{Ігрок|72|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Бр|Салем Кабос|у «[[ФК Аль-Файсалі|Аль-Файсалі]]»|1996}} {{Канец складу}} === Тэхнічны штаб === {| class="wikitable" |- ! Пасада ! Імя |- | Галоўны трэнер ||{{Сцяг|Партугалія}} [[Жазэ Вітор душ Сантус Песейру]] |- | Асістэнт трэнера ||{{Сцяг|Партугалія}} Нуну Прэзумі<br/>{{Сцяг|Туніс}} Карым Арфауі<br/>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Мансур Атык ас-Субхі аль-Харбі]] |- | Трэнер варатароў ||{{Сцяг|Партугалія}} Раберту Рывеліну |- | Трэнер па фізічнай падрыхтоўцы ||{{Сцяг|Грэцыя}} Стэргіёс Фатопулас |- | Трэнер моладзевай каманды ||{{Сцяг|Іспанія}} Анхель Франсіска Мурсія <br/> {{Сцяг|Партугалія}} Віктар Сільва |- | Аналітык матчаў ||{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} Амар ан-Нахлі |- | Урач ||{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} Халед Хаўсаві |- | Фізіятэрапеўт ||{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} Раян Амін |- | Масажыст ||{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} Салем аль-Муса |- | Каардынатар каманды ||{{Сцяг|Партугалія}} Андрэ Давід |- | Менеджэр каманды ||{{Сцяг|Мальта}} [[Рэй Фаруджа]] |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВП-парталы|Футбол}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы, заснаваныя ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Саудаўскай Аравіі]] [[Катэгорыя:Аль-Ула]] 8cakrdggqjstumsnk2gvxup4jvflj8p 0 807636 5142122 5141255 2026-05-15T21:37:09Z DBatura 73587 /* Выпадкі захворвання */ 5142122 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} [[File:2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg|міні|300пкс|Судна MV Hondius у чэрвені 2025 года.]] У красавіку—маі [[2026]] года на борце [[нідэрланды|нідэрландскага]] экспедыцыйнага круізнага судна MV Hondius падчас рэйса па [[Атлантычны акіян|Паўднёвай Атлантыцы]] адбылася ўспышка [[Хантавірусны кардыяпульманальны сіндром|хантавіруснага кардыяпульманальнага сіндрому]], выкліканая [[вірус Андэс|вірусам Андэс]]. Па даных [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|СААЗ]] на 8 мая, зарэгістравана восем выпадкаў захворвання (пяць пацверджаны лабараторна, тры разглядаліся як падазроныя), тры чалавекі памерлі. Брытанскае агенцтва UKHSA паведаміла яшчэ аб адным пацверджаным выпадку, што дае ў сукупнасці да дзевяці хворых і шэсць пацверджаных выпадкаў.<ref name="who-don">{{cite web |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |publisher=Всемирная организация здравоохранения |date=2026-05-04 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref><ref name="who-response">{{cite web |url=https://www.who.int/news/item/07-05-2026-who-s-response-to-hantavirus-cases-linked-to-a-cruise-ship |title=WHO's response to hantavirus cases linked to a cruise ship |publisher=Всемирная организация здравоохранения |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref> Успышка адбылася на фоне найбуйнейшай за дзесяцігоддзе эпідэміі хантавіруса ў [[Аргенціна|Аргенціне]] (101 выпадак у эпідсезоне 2025—2026 гадоў, лятальнасць звыш 31 %) і выклікала экстранныя меры рэагавання як мінімум у 12 краінах на чатырох кантынентах.<ref name="gxpnews">{{cite web |url=https://gxpnews.net/2026/05/v-argentine-zafiksirovali-krupnejshuyu-za-poslednee-desyatiletie-vspyshku-hantavirusa/ |title=В Аргентине зафиксировали крупнейшую за последнее десятилетие вспышку хантавируса |publisher=GxP News |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> == Перадгісторыя == === Судна MV Hondius === MV Hondius — экспедыцыйнае круізнае судна нідэрландскай кампаніі Oceanwide Expeditions, уведзенае ў эксплуатацыю ў 2019 годзе. Судна месціць 196 пасажыраў у 95 каютах і экіпаж з 72 чалавек, мае лядовы клас і выкарыстоўваецца для палярных экспедыцый у [[Антарктыка|Антарктыку]] і [[Арктыка|Арктыку]].<ref name="oceanwide">{{cite web |url=https://oceanwide-expeditions.com/de/unsere-schiffe/m-v-hondius-1 |title=M/V Hondius |publisher=Oceanwide Expeditions |access-date=2026-05-09 |lang=de}}</ref> === Вірус Андэс === [[Хантавірус]]ы перадаюцца людзям ад грызуноў пры ўдыханні аэразоляў, якія змяшчаюць мачу, фекаліі або сліну заражаных жывёл. [[Вірус Андэс]] (ANDV) — адзіны вядомы хантавірус, здольны ў рэдкіх выпадках перадавацца ад чалавека да чалавека, як правіла пры цесным і працяглым кантакце. Лятальнасць [[Хантавірусны кардыяпульманальны сіндром|хантавіруснага кардыяпульманальнага сіндрому]], выкліканага гэтым вірусам, дасягае 40-50 %; спецыфічнага лячэння і вакцыны не існуе. Інкубацыйны перыяд складае ад аднаго да шасці тыдняў.<ref name="who-response"/><ref name="gazeta">{{cite web |url=https://www.gazeta.ru/social/2026/05/08/22904701.shtml |title=Вспышка хантавируса: в каких странах его обнаружили, какие симптомы |publisher=[[Газета.ру]] |date=2026-05-08 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> Найбольш значная папярэдняя ўспышка з міжчалавечай перадачай адбылася ў 2018—2019 гадах у аргенцінскім горадзе Эпуэн, дзе адна крыніца заражэння прывяла да 34 выпадкаў інфекцыі і 11 смяротных зыходаў ад хантавіруснага лёгачнага сіндрому.<ref name="livescience">{{cite web |url=https://www.livescience.com/health/live/hantivirus-cruise-friday-may-8 |title=Hantavirus cruise live updates |publisher=Live Science |date=2026-05-08 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref> === Эпідэміялагічны кантэкст у Аргенціне === Па дадзеных Міністэрства аховы здароўя Аргенціны, у эпідэміялагічным сезоне 2025—2026 гадоў пацверджаны 101 выпадак хантавіруснай інфекцыі з 32 смяротнымі зыходамі (лятальнасць звыш 31 %). З пачатку 2026 года зарэгістравана 42 новых заражэння – паказчыкі значна перавышаюць эпідэмічны парог і з’яўляюцца рэкорднымі за апошняе дзесяцігоддзе. У краіне цыркулявалі штамы Orthohantavirus andesense і Orthohantavirus mamorense. Спецыялісты звязвалі рост захворвання з пашырэннем кантакту насельніцтва з прыроднымі тэрыторыямі, кліматычнымі зменамі і міграцыяй грызуноў-пераносчыкаў.<ref name="gxpnews"/><ref name="vedomosti">{{cite web |url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2026/05/07/1195788-vspishka-hantavirusa |title=В Аргентине произошла крупная вспышка хантавируса |publisher=[[Ведомости]] |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> == Храналогія падзей== === Папярэдняе падарожжа па Паўднёвай Амерыцы === Першым захварэлым (індэксным выпадкам) стаў 70-гадовы грамадзянін Нідэрландаў. З 27 лістапада 2025 па 1 красавіка 2026 года ён разам з жонкай (69 гадоў) здзяйсняў арніталагічную паездку па [[Чылі]], [[Уругвай|Уругваі]] і [[Аргенціна|Аргенціне]]. 31 студзеня пара ўехала ў Аргенціну праз правінцыю [[Неукен (правінцыя)|Неукен]], а таксама наведала правінцыю [[Місьёнес (правінцыя)|Місьёнес]] — абодва рэгіёны з’яўляюцца эндэмічнымі па хантавірусе. 13 сакавіка яны выехалі ва Уругвай і вярнуліся ў Аргенціну 27 сакавіка, за чатыры дні да адплыцця. СААЗ меркавалі, што заражэнне адбылося менавіта падчас гэтай паездкі пры назіранні за птушкамі ў месцах пражывання грызуноў-носьбітаў віруса.<ref name="cnn">{{cite web |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |title=From US to Singapore, countries race to track hantavirus |publisher=[[CNN]] |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref><ref name="cbsnews">{{cite web |url=https://www.cbsnews.com/news/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-passengers-monitored-us-worldwide/ |title=5 U.S. states monitoring passengers who departed cruise ship stricken by hantavirus |publisher=[[CBS News]] |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref> Міністэрства аховы здароўя краіны адзначыла, што ў правінцыі [[Вогненная Зямля (правінцыя)|Вогненная Зямля]], з адміністрацыйнага цэнтра якой Ушуаі выйшла судна, ніводнага выпадку хантавіруса не фіксавалася з моманту пачатку абавязковай рэгістрацыі ў 1996 годзе.<ref name="cbsnews"/> === Экспедыцыя. Першыя смерці (красавік) === 1 красавіка 2026 года MV Hondius выйшаў з [[Ушуая|Ушуаі]]. На борце знаходзілася 149 чалавек (уключаючы пасажыраў і экіпаж) з 23 краін, з запланаванымі прыпынкамі ў [[Антарктыда|Антарктыдзе]], на [[Фалклендскія астравы|Фалклендскіх астравах]], [[Паўднёвая Георгія|Паўднёвай Георгіі]], [[Трыстан-да-Кунья (астравы)|Трыстан-да-Кунья]], [[Востраў Святой Алены|востраве Святой Алены]], [[Востраў Ушэсця|востраве Ушэсця]] і [[астравы Зялёнага Мыса|Каба-Вердэ]], з канчатковым пунктам на [[Канарскія астравы|Канарскіх астравах]]. 6 красавіка ў 70-гадовага нідэрландскага пасажыра з’явіліся ліхаманка, галаўны боль, боль у жываце і дыярэя. 11 красавіка, калі судна знаходзілася паміж Паўднёвай Георгіяй і востравам Святой Алены, ён памёр; прычыны смерці на той момант устанавіць не ўдалося.<ref name="cbc-timeline">{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/world/hantavirus-outbreak-timeline-cruise-ship-9.7190889 |title=A timeline of the deadly hantavirus outbreak that unfolded on a cruise ship |publisher=[[CBC News]] |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref> 13—15 красавіка судна рабіла прыпынак на Трыстан-да-Кунья (брытанскай заморскай тэрыторыі ў Паўднёвай Атлантыцы). Пасажыры назіралі за дзікімі жывёламі на беразе.<ref name="tristan">{{cite web |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |publisher=Tristan da Cunha Government |date=2026-05-04 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref> 24 красавіка судна прыбыло да вострава Святой Алены. Цела загінулага было знята з борта; яго ўдава сышла на бераг са страўнікава-кішачнымі сімптомамі. Адначасова больш за 20 пасажыраў з не менш чым 12 краін пакінулі судна — праз два тыдні пасля першай смерці, — не ведаючы пра ўспышку. Сярод якія сышлі на бераг былі грамадзяне [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Тайвань|Тайваня]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], Нідэрландаў і краін [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]].<ref name="npr-passengers">{{cite web |url=https://www.npr.org/2026/05/07/nx-s1-5814632/passengers-left-ship-hantavirus-st-helena |title=Health officials track dozens who left hantavirus-stricken ship after 1st fatality |publisher=[[NPR]] |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref><ref name="blueprint">{{cite web |url=https://theblueprint.ru/news/39610 |title=Более 20 человек успели сойти с круизного лайнера MV Hondius, где зафиксировали вспышку хантавируса |publisher=The Blueprint |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> 25 красавіка ўдава вылецела рэйсам авіякампаніі Airlink у [[Яганэсбург]]; яе стан рэзка пагоршыўся ў палёце. 26 красавіка яна памерла ў бальніцы. 4 мая яе смерць была пацверджана ПЦР-тэстам як выкліканая хантавірусам. Паўднёваафрыканскія ўлады неадкладна пачалі трасіроўку кантактаў: усяго было ўстаноўлена больш за 60 чалавек, якія знаходзіліся ў кантакце з загінулай.<ref name="who-don"/><ref name="time">{{cite web |url=https://time.com/article/2026/05/07/countries-hantavirus-hondius-cruise-ship/ |title=What Countries Are Linked to the Hantavirus Outbreak? |publisher=[[Time (журнал)|Time]] |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref> Яшчэ адзін пасажыр — 69-гадовы брытанец — захварэў 24 красавіка. 27 красавіка ён быў эвакуіраваны з востарва Ушэсця у [[ПАР]] і шпіталізаваны ў яганэсбургскую рэанімацыю. Менавіта ў яго 2 мая лабараторна ўпершыню пацвердзілі хантавірусную інфекцыю. Да 8 мая яго стан ацэньваўся як паляпшаецца.<ref name="who-don"/><ref name="un-news">{{cite web |url=https://news.un.org/ru/story/2026/05/1467861 |title=ВОЗ о вспышке хантавируса: вирус опасен для инфицированных, но риск передачи крайне низок |publisher=Новости ООН |date=2026-05-08 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> === Апавяшчэнне СААЗ. Трэцяя смерць. Пацвярджэнне віруса Андес (2—6 мая) === 2 мая Вялікабрытанія апавясціла СААЗ аб кластары цяжкіх вострых рэспіраторных захворванняў на борце ў адпаведнасці з [[Міжнародныя медыка-санітарныя правілы|ММСП]]. У той жа дзень на борце памёр трэці пасажыр — грамадзянін (грамадзянка) [[Германія|Германіі]]: сімптомы пачаліся 28 красавіка. Цела заставалася на борце судна аж да руху на [[Тэнэрыфэ]].<ref name="who-don"/><ref name="livescience"/> 4 мая судна ўстала на якар у [[Прая|Праі]] (сталіца Каба-Вердэ). Медыцынскія каманды астраўной дзяржавы падняліся на борт для абследавання біяматэрыялаў. Улады правялі «тэхнічную і эпідэміялагічную ацэнку» і не дазволілі швартоўкі і высадкі пасажыраў з-за эпідэміялагічных рызык, аднак дазволілі эвакуіраваць трох цяжкахворых пасажыраў.<ref name="bfm">{{cite web |url=https://www.bfm.ru/news/605619 |title=Состояние пассажиров лайнера MV Hondius оценивается как стабильное |publisher=[[BFM.ru]] |date=2026-05-06 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref><ref name="kommersant">{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/8634830 |title=Хантавирус на лайнере MV Hondius: три погибших и новые случаи |publisher=[[Коммерсантъ]] |date=2026-05-04 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> 6 мая трое цяжкахворых (грамадзянін Германіі, грамадзянка Нідэрландаў і брытанскі член экіпажа) былі эвакуіраваны паветраным транспартам. Двое дастаўленыя ў [[Амстэрдам]] праз аэрапорт Схіпхол. Самалёт з трэцім пацыентам быў вымушаны здзейсніць незапланаваную пасадку на [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]] для дазапраўкі пасля адмовы [[Марока]] ў дазволе на пасадку; акрамя таго, у пацыента ўзнікла няспраўнасць медыцынскага абсталявання. У той жа дзень у паўднёваафрыканскім Нацыянальным інстытуце па кантролі за захворваннямі (NICD) пацвердзілі, што ўзбуджальнікам зяўляецца вірус Андэс.<ref name="cnn-may5">{{cite web |url=https://www.cnn.com/2026/05/05/africa/cruise-ship-hantavirus-who-intl |title=Hantavirus cruise ship heads for Spain's Canary Islands |publisher=[[CNN]] |date=2026-05-05 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref><ref name="who-response"/> Таксама 6 мая [[Швейцарыя]] пацвердзіла хантавірусную інфекцыю ў былога пасажыра, шпіталізаванага ва ўніверсітэцкай бальніцы [[Цюрых]]а: ён самастойна звярнуўся да ўрача пасля з’яўлення сімптомаў. Па дадзеных СААЗ, яго жонка не праяўляе сімптомаў, што дадаткова пацвярджае нізкую заразнасць віруса.<ref name="un-news"/> === Следаванне на Тэнэрыфэ. Трасіроўка кантактаў па ўсім свеце (6—9 мая) === 6 мая судна накіравалася да Тэнэрыфэ (Канарскія астравы). На борце заставаліся 87 пасажыраў і 60 членаў экіпажа. Па словах аператара Oceanwide Expeditions, абстаноўка на борце была «спакойнай»; усе пасажыры і экіпаж знаходзіліся ў рэжыме самаізаляцыі па каютах з захаваннем фізічнай дыстанцыі. Ні ў аднаго з пакінутых на борце сімптомаў захворвання не назіраліся.<ref name="abcnews">{{cite web |url=https://abcnews.go.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955 |title=Hantavirus live updates: CDC will bring Americans back to quarantine unit |publisher=[[ABC News]] |date=2026-05-08 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref><ref name="un-news"/> 7 мая краіны па ўсім свеце распачалі экстранныя меры для прадухілення далейшага распаўсюджвання: органы аховы здароўя на чатырох кантынентах шукалі пасажыраў, якія сышлі з судна да афіцыйнага выяўлення віруса, і ўсіх, хто знаходзіўся з імі ў цесным кантакце. Выконваючая абавязкі дырэктара СААЗ па пытаннях гатоўнасці да эпідэмій і пандэмій [[Марыя Ван Керкхове]] пацвердзіла, што арганізацыя прадугледжвае выбліск віруса Андэс; вынікі аналізаў у NICD павінны былі канчаткова пацвердзіць гэтую версію.<ref name="gazeta"/><ref name="docunion">{{cite web |url=https://docunion.ru/news/chislo-sluchaev-zarazheniya-hantavirusom-na-lajnere-mv-hondius-vyroslo-do-semi |title=Число случаев заражения хантавирусом на лайнере MV Hondius выросло до семи |publisher=Docunion |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> 8 мая прадстаўнік СААЗ Крысціян Ліндмаер на брыфінгу ў [[Жэнева|Жэневе]] пацвердзіў, што нават асобы ў цесным кантакце з хворымі — у тым ліку сцюардэса, якая абслугоўвала адну з пасажырак, і сцюардэса рэйса Airlink — атрымалі адмоўныя вынікі тэстаў. Паводле яго слоў, нават сумеснае пражыванне ў адной каюце не заўсёды прыводзіла да перадачы інфекцыі, што дэманструе вельмі абмежаваную здольнасць віруса да распаўсюджвання ад чалавека да чалавека. СААЗ падкрэсліла, што цяперашняя ўспышка прынцыпова адрозніваецца ад пандэміі [[COVID-19]].<ref name="un-news"/> У гэты ж дзень стала вядома, што трэці брытанскі грамадзянін з падазрэннем на хантавірус знаходзіцца на Трыстан-да-Кунья.<ref name="npr-spain">{{cite web |url=https://www.npr.org/2026/05/08/g-s1-121055/spain-readies-for-evacuations |title=Spain readies for evacuations as a hantavirus-hit cruise ship heads for Canary Islands |publisher=[[NPR]] |date=2026-05-08 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref> === Прыбыццё на Канарскія астравы. Эвакуацыя (10—11 мая) === Днём судна прыбыла ў порт Гранадылья-дэ-Абона (Тэнэрыфэ). Паколькі мясцовыя ўлады адмовіліся дазволіць судну ўстаць ля прычала, пасажыры павінны перабіраліся на бераг малымі судамі, а затым на ізаляваных і ахоўных аўтобусах непасрэдна да самалётаў у адгароджанай зоне аэрапорта. Пасажыраў планавалася адправіць на радзіму чартарнымі рэйсамі; грамадзян [[Іспанія|Іспаніі]] на каранцін у ваенным шпіталі ў [[Мадрыд]]зе, працягласць якога не вызначана ў сувязі з доўгім інкубацыйным перыядам (да 45 дзён). Судна пасля эвакуацыі павінна было вярнуцца ў Нідэрланды з мінімальным экіпажам.<ref name="cbsnews-evac">{{cite web |url=https://www.cbsnews.com/news/hantavirus-cruise-ship-americans-us-evacuation-flight/ |title=U.S. plans evacuation flight for Americans on cruise ship in hantavirus outbreak |publisher=[[CBS News]] |date=2026-05-08 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref><ref name="hitech-mail">{{cite web |url=https://hi-tech.mail.ru/articles/147430-chto-izvestno-pro-lajner-mv-hondius-i-vspyshku-hantavirusa/ |title=Что известно про лайнер MV Hondius и вспышку хантавируса |publisher=Hi-Tech Mail.ru |date=2026-05-09 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref><ref>[https://www.tvc.ru/news/342704 Как после ядерного взрыва: на Канарах эвакуируют туристов с заражённого хантавирусом лайнера]</ref> Прэзідэнт Канарскіх астравоў Фернанда Клавіха і мэр Гранадыльі-дэ-Абона Хасэ Дамінга Рэгалада публічна адкінулі заход судна, баючыся пагрозы для мясцовага насельніцтва. Тым не менш СААЗ паказала, што «Іспанія нясе маральнае і прававое абавязацельства аказаць дапамогу гэтым людзям, сярод якіх некалькі іспанскіх грамадзян» і цэнтральны ўрад зацвердзіла заход.<ref name="aljazeera">{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/6/canary-islands-refuses-to-allow-mv-hondius-with-hantavirus-to-dock |title=Three people evacuated from hantavirus-hit cruise ship in the Atlantic |publisher=[[Аль-Джазира]] |date=2026-05-06 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref><ref name="cbsnews"/> Для эвакуацыі задзейнічаны авіяцыйныя сілы ЗША, Іспаніі, Францыі, Канады, Ірландыі, Нідэрландаў і шэрагу іншых дзяржаў. З 17 эвакуяваных грамадзян ЗША ў аднаго ПЦР-тэст паказаў слабастаноўчы вынік на штам «Андэс», яшчэ ў аднаго назіраліся лёгкія сімптомы захворвання. Абодва ізаляваныя на борце самалёта і накіраваныя ў медыцынскі цэнтр Універсітэта Небраскі<ref name="rt-reysy">{{cite web |url=https://russian.rt.com/world/news/1630175-voz-hondius-evakuatsiya-reysy |title=Глава ВОЗ: для эвакуации пассажиров лайнера Hondius организуют десять рейсов |publisher=[[RT]] |date=2026-05-09 |access-date=2026-05-11 |lang=ru}}</ref> 11 мая эвакуацыя завершана<ref name="kiprinform">{{cite web |url=https://www.kiprinform.com/cyprus_news/avstralija-jevakuiruet-grazhdan-s-mv-hondius-na-fone-vspyshki-andskogo-hantavirusa/ |title=Австралия эвакуирует граждан с MV Hondius на фоне вспышки андского хантавируса |publisher=Кипр информ |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11 |lang=ru}}</ref>. === Пасля эвакуацыі. Новыя выпадкі (з 12 мая)=== 12 мая быў зафіксаваны новы выпадак заражэння ў аднаго з іспанскіх пасажыраў, які знаходзіўся на каранціне ў Цэнтральным ваенным шпіталі імя Гомеса Улы ў [[Мадрыд]]зе. Умужчыны развіліся субфебрыльная тэмпература і лёгкія рэспіраторныя сімптомы. Астатнія 13 іспанскіх пасажыраў далі адмоўны вынік тэсту<ref name="euronews-12may">{{cite web |url=https://www.euronews.com/health/2026/05/12/dutch-hospital-workers-quarantined-after-faulty-procedure-treating-hantavirus-patient |title=Hantavirus outbreak latest: Spain confirms one new case amongst evacuees |publisher=Euronews |date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12 |lang=en}}</ref>. У нідэрландскім універсітэцкім медыцынскім цэнтры Radboudumc ў [[Неймеген]]е 12 супрацоўнікаў пераведзены ў прафілактычны шасцітыднёвы каранцін пасля таго, як пры працы з шпіталізаваным пацыентам (пасажырам MV Hondius) не былі выкананыя найстрогія пратаколы пры плоце і апрацоўцы узораў крыві і мачы. Міністр аховы здароўя Сафі Херманс, паведамляючы пра інцыдэнт парламенту, падкрэсліла, што верагоднасць заражэння персаналу малая, аднак бальніца вырашыла «падстрахавацца». Рызыка інфікавання ацэненая як нізкая<ref name="nltimes-radboud">{{cite web |url=https://nltimes.nl/2026/05/11/hantavirus-12-radboud-hospital-workers-quarantine-due-slack-safety-measures |title=Hantavirus: 12 Radboud hospital workers to quarantine due to slack safety measures |publisher=NL Times |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-12 |lang=en}}</ref><ref name="usnews-radboud">{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-05-12/planes-with-hantavirus-cruise-passengers-land-in-the-netherlands-hospital-quarantines-12 |title=Dutch Hospital Quarantines 12 Over Breach of Hantavirus Protocol |publisher=[[U.S. News & World Report]] |date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12 |lang=en}}</ref>. == Выпадкі захворвання == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Краіны !! Пацверджана !!Падазрэнні !! Смерці |- | {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}|| 2 || 0 || 2 |- | {{Сцягафікацыя|Германія}} || 2 || 0 || 1 |- | {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} || 1 || 1 || 0 |- | {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} || 1 || 0 || 0 |- | {{Сцягафікацыя|Францыя}} || 1 || 0 || 0 |- | {{Сцягафікацыя|ЗША}}|| 0 || 1 || 0 |- | {{Сцягафікацыя|Іспанія}} || 1 || 0 || 0 |- ! Усяго !! 8 !! 2 !! 3 |} ==Міжнародная рэакцыя == === СААЗ === Атрымаўшы апавяшчэнне 2 мая, СААЗ неадкладна прыступіла да каардынацыі міжнароднага рэагавання. Генеральны дырэктар [[Тэдрас Аданам Гебрэесус]] ахарактарызаваў сітуацыю як сур’ёзную, аднак ацаніў агульную рызыку для насельніцтва як нізкую і падкрэсліў, што ўспышка не супастаўная з [[COVID-19]], паколькі хантавірус не валодае ўласцівасцямі рэспіраторнага патагена з паветрана-капежнай перадачай. СААЗ накіравала эксперта непасрэдна на борт судна, арганізавала пастаўку 2500 дыягнастычных набораў з Аргенціны ў лабараторыі пяці краін, а таксама каардынавала трасіроўку кантактаў на міжнародным узроўні, аналізуючы пасадкавыя спісы самалётаў і судоў.<ref name="who-response"/><ref name="un-news"/> Прадстаўнік СААЗ па інфекцыйных захворваннях Анаіс Леганд паказала, што пры папярэдніх успышках узровень смяротнасці заставаўся высокім, а ключавую ролю гуляюць ранняя дыягностыка і падтрымлівае лячэнне.<ref name="gazeta"/> === Аргенціна === 6 мая Міністэрства аховы здароўя сумесна з Інстытутам Мальбрана апублікавала падрабязную справаздачу аб маршруце індэкснага выпадку і пачала адлоў і тэсціраванне грызуноў уздоўж маршруту нідэрландскай пары. Краіна перадала біялагічныя матэрыялы і лабараторныя рэагенты Іспаніі, [[Сенегал]]у, ПАР, Нідэрландам і Вялікабрытаніі.<ref name="time"/><ref name="cnn"/> === ЗША === [[ЗША]] актывавалі Цэнтр экстранных аперацый і накіравалі групу эпідэміёлагаў на Тэнэрыфэ. Выбліск хантавіруса класіфікавалі як надзвычайную сітуацыю. Паводле звестак на 8 мая, не менш за дзевяць жыхароў ЗША з шасці штатаў праходзілі маніторынг. 17 амерыканскіх грамадзян заставаліся на борце. Амерыканскія пасажыры, знятыя з судна, павінны былі быць накіраваныя ў Нацыянальны каранцінны блок пры медыцынскім цэнтры ўніверсітэта Небраскі — адзіная ў ЗША федэральна фінансаваная каранцінная ўстанова з 20 ізаляванымі боксамі з адмоўным ціскам паветра.<ref name="abcnews"/><ref name="cbsnews"/><ref name="ria">{{cite web |url=https://ria.ru/20260508/khantavirus--2091344562.html |title=Роспотребнадзор рассказал о варианте хантавируса, выявленном в России |publisher=[[РИА Новости]] |date=2026-05-08 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> === Нідэрланды === Нідэрланды як краіна сцяга судна ўзялі на сябе каардынацыю дапамогі людзям на борце. Міністэрства замежных спраў апублікавала адпаведную заяву. 5 мая авіякампанія [[KLM]] была паведамлена аб тым, што загінулая нідэрландка кароткачасова знаходзілася ў салоне аднаго з яе самалётаў у Яганэсбургу 25 красавіка, пасля чаго была знятая з рэйса як занадта цяжкахворая. Авіякампанія апавясціла пасажыраў таго рэйса. Двое эвакуяваных 6 мая былі пераведзены ў бальніцы Нідэрландаў.<ref name="time"/><ref name="aljazeera"/><ref name="un-news"/> === Расія === [[Расспажыўнагляд]] заявіў, што трымае сітуацыю пад кантролем і запытаў дадатковую інфармацыю ў профільнага ведамства Нідэрландаў. Адзін расіянін уваходзіў у склад экіпажа MV Hondius і на момант публікацыі не выяўляе сімптомаў захворвання. Варыянт хантавіруса, які апынуўся ў Расіі (гемарагічная ліхаманка з нырачным сіндромам — ГЛНС), не перадаецца паміж людзьмі, а эпідэміялагічная абстаноўка па ГЛНС у краіне стабільная. Пры гэтым Расспажыўнагляд падкрэсліў гатоўнасць да сцэнару з завозам хантавірасаў андскага тыпу: у Расіі маюцца айчынныя тэст-сістэмы для дыягностыкі.<ref name="ria"/><ref name="teleport">{{cite web |url=https://www.teleport2001.ru/news/2026-05-09/213856-prirodnye-ochagi-khantavirusa-naydeny-po-vsey-rossii.html |title=Природные очаги хантавируса найдены по всей России |publisher=Телепорт2001 |date=2026-05-09 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> === Сінгапур === Агенцтва інфекцыйных захворванняў Сінгапура ізалявала двух грамадзян (67 і 65 гадоў), якія ляцелі тым жа рэйсам з Яганэсбурга, што і пацверджаны выпадак: у аднаго адзначаўся насмарк, другі заставаўся бессімптомным. Агенцтва ацаніла рызыку для насельніцтва Сінгапура як нізкую. === Каба-Вердэ === Улады астраўной дзяржавы правялі медыцынскае абследаванне на борце, аднак не мелі рэсурсаў для паўнавартаснай эвакуацыі. Пасажырам не дазволілі сысці на бераг для атрымання меддапамогі на сушы. Пасля эвакуацыі траіх цяжкахворых судна пакінула тэрытарыяльныя воды Каба-Вердэ.<ref name="bfm"/><ref name="kommersant"/> === Іншыя краіны === Не менш за 12 краін вялі назіранне за асобамі, якія пакінулі судна да пацвярджэння ўспышкі: Аўстралія, [[Канада]], [[Данія]], Германія, Нідэрланды, [[Новая Зеландыя]], [[Сент-Кітс і Невіс]], [[Сінгапур]], [[Швецыя]], Швейцарыя, [[Турцыя]], Вялікабрытанія і [[ЗША]]. Дацкае агенцтва па бяспецы пацыентаў паведаміла, што адзін дацкі грамадзянін вярнуўся дадому ў канцы красавіка і знаходзіўся на самаізаляцыі без сімптомаў. На борце былі таксама грамадзяне [[бельгія|Бельгіі]], [[францыя|Францыі]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Гватэмала|Гватэмалы]], [[Індыя|Індыі]], [[ірландыя|Ірландыі]], [[японія|Японіі]], [[чарнагорыя|Чарнагорыі]], [[польшча|Польшчы]], [[партугалія|Партугаліі]], Тайваня і [[украіна|Украіны]].<ref name="time"/><ref name="blueprint"/> == Гл. таксама == * [[Пандэмія COVID-19]] * [[Успышка COVID-19 на Diamond Princess]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |publisher=ВОЗ |lang=en}} * {{cite web |url=https://www.who.int/news/item/07-05-2026-who-s-response-to-hantavirus-cases-linked-to-a-cruise-ship |title=WHO's response to hantavirus cases linked to a cruise ship |publisher=ВОЗ |lang=en}} * {{cite web |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |title=Statement on the M/V Hondius Cruise Ship |publisher=ЦКЗ США |lang=en}} * {{cite web |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |publisher=Tristan da Cunha Government |lang=en}} * {{cite web |url=https://news.un.org/ru/story/2026/05/1467861 |title=ВОЗ о вспышке хантавируса: вирус опасен для инфицированных, но риск передачи крайне низок |publisher=Новости ООН |lang=ru}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]][[Катэгорыя:Красавік 2026 года]][[Катэгорыя:Май 2026 года]] g55utocnbpa04mav1kuocahrbfjxid6 0 807655 5142286 5139657 2026-05-16T10:03:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142286 wikitext text/x-wiki {{Сайт |назва = Усходняя літаратура |лагатып = Vostlit.jpg |url = http://www.vostlit.info |камерцыйны = не |тып = [[электронная бібліятэка]] |заснаваны = 2001 }} '''«Усхо́дняя літарату́ра»''' ({{lang-ru|Восточная литература}})&nbsp;— некамерцыйны [[Вэб-сайт|сайт]], які змяшчае публікацыі на [[Руская мова|рускай мове]] першакрыніц&nbsp;— [[Летапіс|летапісаў]], [[Хроніка (гістарыяграфія)|хронік]], [[Мемуары|мемуараў]], дакументаў, апісанняў падарожжаў і іншага. Сайт утрымліваецца на асабістыя сродкі энтузіястаў<ref name="vostlit_main">{{cite web|url=http://www.vostlit.info/|title=Галоўная старонка|publisher=Сайт «Усходняя літаратура»|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref><ref name="caravan">{{cite web|author=Ляхаў А.|url=http://www.caravan.kz/article/10987/print|title=Гісторыя — навука?|publisher=Рэспубліканская газета «Караван» (Казахстан)|date=28 лістапада 2008|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>. З’яўляецца самай буйной у [[Расія|Расіі]] электроннай калекцыяй сістэматызаваных сярэдневяковых гістарычных крыніц Усходу і Захаду{{sfn|Мягкоў, Нядашкоўская, Нядашкоўскі|2008|с=21}}. Крыніцы сістэматызаваны, пошук тэкстаў магчымы па [[алфавіт]]ным і [[Храналогія|храналагічным]] прынцыпах, пошук дакументаў&nbsp;— па геаграфічным прынцыпе. Асобнымі спісамі прыводзяцца табліцы і [[Геаграфічная карта|карты]] (ёсць калекцыя карт [[Кіеўская Русь|Старажытнай Русі]], сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропы]] і [[Візантыя|Візантыі]]). Бібліяграфія ў некаторых выпадках ахоплівае перыяд па цяперашні час. Прадстаўлены бібліяграфічныя паказальнікі рускіх перыядычных гістарычных выданняў XIX—XX стагоддзяў, у тым ліку паказальнікі выданняў [[Археаграфічная камісія|Археаграфічнай камісіі]], Зборніка [[Рускае геаграфічнае таварыства|Імператарскага рускага геаграфічнага таварыства]], Зборніка [[Рускае гістарычнае таварыства|Імператарскага рускага гістарычнага таварыства]], выдання «[[Средние века (часопіс)|Средние века]]»<ref name="srednieveka">{{cite web|url=http://www.srednieveka.ru/|title=Пра часопіс|publisher=Сярэднія вякі|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}} — акадэмічнае перыядычнае выданне па гісторыі Сярэднявечча і ранняга Новага часу ў Заходняй Еўропе. У 1942—2006 гадах штогоднік, выпускі 1—67; пачынаючы з 2007 года штоквартальнік.</ref> (з 1942 года па цяперашні час) і іншых. == Храналагічныя рамкі першакрыніц == На сайце выкладзены матэрыялы, якія адносяцца да [[Еўропа|Еўропы]], [[Расія|Расіі]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] за перыяд з IV стагоддзя па 1800 год, а таксама матэрыялы, што адносяцца да [[Афрыка|Афрыкі]] і [[Азія|Азіі]], уключаючы [[Асманская імперыя|Асманскую імперыю]], азіяцкую частку Расіі, [[Каўказ]] і [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] за перыяд з IV стагоддзя да 1914 года. Да выключэнняў адносяцца матэрыялы па [[Крымская вайна|Крымскай]], [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай 1877—1878 гадоў]] і [[Руска-японская вайна|руска-японскай]] войнах, паколькі па іх у [[Інтэрнэт|інтэрнэце]] ўжо прадстаўлена вялікая колькасць матэрыялаў. == Гісторыя развіцця сайта == Ідэя стварэння [[Электронная бібліятэка|сайта — электроннай бібліятэкі]] першакрыніц з’явілася ў маі 2001 года першапачаткова як ''vostlit.narod.ru''<ref name="history">{{cite web|url=http://www.vostlit.narod.ru/stimme.htm|title=Крыху гісторыі|publisher=Усходняя літаратура|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>. Меркавалася публікацыя гістарычных тэкстаў сярэдневяковага [[Усход]]у ў інтэрнэце, часцей за ўсё вельмі малатыражных, ад чаго і паходзіць назва сайта<ref name="history"/>. Да гэтага напрамку вельмі хутка дадаліся і публікацыі тэкстаў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]. З часам пашыраліся і часавыя рамкі, ахопліваючы не толькі перыяд [[Сярэднявечча]], але таксама і [[Новы час]]. Затым было запушчана люстэрка на ''vostlit.by.ru'', аднак у сярэдзіне 2004 года аб’ём матэрыялаў сайта перапоўніў вылучаную квоту<ref name="history"/>. 5 ліпеня 2005 года быў запушчаны цяперашні сайт ''vostlit.info''<ref name="informer">{{cite web|url=http://website.informer.com/vostlit.info|title=vostlit.info at Website Informer. Visit Vostlit|publisher=Website Informer|lang=en|accessdate=11 мая 2026}}</ref>. У працэсе працы над сайтам стала ясна, наколькі малая колькасць такіх тэкстаў перакладзена на рускую мову, таму было вырашана таксама заняцца і ўласна перакладамі. У лік упершыню і цалкам перакладзеных трапілі «[[Кёльнская каралеўская хроніка]]» (''Chronica Regia Coloniensis''), «Гісторыя Англіі» [[Вільям Ньюбургскі|Вільяма Ньюбургскага]] (''Historia rerum anglicarum''), «Пра Літву» [[Пій II|Энея Сільвія Пікаламіні]] (''De Lituania''), «[[Хроніка Людовіка IV]]», «Выманне з прускіх спраў» [[Самбійскі канонік|Самбійскага каноніка]] (''Canonici Sambiensis Epitome Gestorum Prussie''), «[[Кароткія прускія аналы]]», «[[Ілюстраваная хроніка пра імператара Генрыха VII і курфюрста Балдуіна Люксембургскага|Ілюстраваная хроніка пра імператара Генрыха VII і курфюрста Балдуіна Люксембургскага 1308—1313 гадоў]]», «[[Хроніка пра герцагаў Баварыі]]» (''Chronica De Ducibus Bavariae''), «[[Аналы Кальмара|Вялікія і малыя аналы Кальмара]]» (''Annales Colmarienses Maiores/Minores''), «[[Канстанцінопальскае спусташэнне]]» (''Devastatio Constantinopolitana''), «[[Лацінская хроніка каралёў Кастыліі]]» (''Chronica Latina Regum Castellae''), «[[Пельплінскія аналы]]» (''Annales Pelplinenses''), «Хроніка каралёў Леона» аўтарства [[Пелаё з Аўеда]] (''Cronicon Regnum Legionensium''), Працяг [[Рэгінон Прумскі|Рэгінона Прумскага]] аўтарства [[Адальберт Магдэбургскі|Адальберта Магдэбургскага]] (''Adalberti Continuatio Reginonis''), «[[Хроніка Альфонса III]]» (''Chronica De Alfonso III''), «[[Аналы святога Аманда]]» (''Annales Sancti Amandi''), «[[Тыліянскія аналы]]» (''Annales Tiliani''), «[[Петавіянскія аналы]]» (''Annales Petaviani''), «[[Лобскія аналы]]» (''Annales Laubachenses'') і многія іншыя творы. Новым этапам у развіцці сайта стаў пачатак публікацыі крыніц па [[Каўказская вайна|Каўказскіх войнах]] XIX стагоддзя. Адпаведна, часавая мяжа выстаўленых крыніц была паднятая да пачатку XX стагоддзя. == Уключэнне аднаго з праектаў «Усходняй літаратуры» ў НЭС == Гістарычны гласарый з праекта «[[Егішэ|Елішэ]]. Слова пра вайну Армянскую»<ref name="elishe">{{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus/Elische/vved.phtml?id=477|title=Егішэ. Слова пра вайну Армянскую|publisher=Усходняя літаратура|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref> сайта «Усходняя літаратура» быў уключаны ў якасці крыніцы ў праект [[Віктар Платонавіч Коркія|Віктара Коркія]] «Нацыянальная Энцыклапедычная Служба»<ref name="encyclica">{{cite web|url=http://encyclica.narod.ru/nes.htm|title=Нацыянальная Энцыклапедычная Служба|publisher=Encyclica. Энцыклапедыя Энцыклапедый|author=Коркія В. П.|date=2007|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>, а менавіта ў Нацыянальную Гістарычную Энцыклапедыю<ref name="interpretive">{{cite web|url=http://interpretive.ru/dictionary/552|title=Егішэ — слова пра вайну Армянскую. Гістарычны гласарый (праект Vostlit)|publisher=Нацыянальная Гістарычная Энцыклапедыя|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>. == Сайт у метадычнай літаратуры ВНУ == Дзякуючы электронным публікацыям гістарычных крыніц сайт «Усходняя літаратура» стаў уключацца ў метадычныя даведнікі гістарычных і іншых факультэтаў розных ВНУ: у [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|Томскім дзяржаўным універсітэце]]{{sfn|Вопросы истории|2010}}, [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце імя М.&nbsp;В.&nbsp;Ламаносава]]<ref name="mgu_prog">{{cite web|url=http://old.philos.msu.ru/fac/dep/edu/method/itmk/kultura_yaponii_vvedenie_v_spe.pdf|title=Праграма курса «Японская культура і рэлігіі Японіі: уводзіны ў спецыяльнасць»|publisher=МДУ. Філасофскі факультэт. Кафедра гісторыі і тэорыі сусветнай культуры|location=Масква|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>{{sfn|Информационные технологии для историков|2006|с=213}}, [[Армавірская дзяржаўная педагагічная акадэмія|Армавірскай дзяржаўнай педагагічнай акадэміі]]<ref name="agpu">{{cite web|url=http://www.agpu.net/facult/hist/useful_links.php|title=Карысныя спасылкі. Гістарычныя крыніцы|publisher=Армавірская дзяржаўная педагагічная акадэмія|lang=ru|accessdate=11 мая 2026|archive-date=11 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110911100554/http://www.agpu.net/facult/hist/useful_links.php|url-status=dead}}</ref>, [[Пермскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пермскім дзяржаўным універсітэце]]<ref name="psu">{{cite web|url=http://www.vostlit.info/|title=Партал «Усходняя літаратура». Сярэдневяковыя гістарычныя крыніцы Усходу і Захаду|publisher=Гісторыка-паліталагічны факультэт ПДУ|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>, Чарнаморскай гуманітарнай акадэміі<ref name="chga">{{cite web|url=http://www.chga-sochi.ru/page/jekonomika.html|title=Даведнік па рэсурсах інтэрнэту|publisher=Чарнаморская гуманітарная акадэмія|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>, [[Інстытут філасофіі РАН|Інстытуце філасофіі РАН]]<ref name="ifran">{{cite web|url=http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/A.phtml|title=Сярэдневяковыя гістарычныя крыніцы Усходу і Захаду|publisher=Інстытут філасофіі РАН|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref>, [[Інстытут усходніх рукапісаў РАН|Інстытуце ўсходніх рукапісаў РАН]]<ref name="ivran">{{cite web|url=http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_content&task=view&id=46&Itemid=82|title=Гадавая справаздача Сектара Сярэдняга Усходу за 2010 г.|publisher=Інстытут усходніх рукапісаў РАН|author=Хісматулін А. А.|lang=ru|accessdate=11 мая 2026}}</ref> і іншых навучальных ды навуковых установах. == Удзельнікі праекта == «Усходняя літаратура» таксама актыўна супрацоўнічае з перакладчыкамі і публікуе іх працы, тым самым павялічваючы базу даных перакладзеных крыніц і робячы свой рэсурс унікальным у сваім родзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Мягков Г. П., Недашковская Н. И., Недашковский Л. Ф. |загаловак=Пространство сети Интернет для исследователей истории Средневековья: информационно-справочные ресурсы, научные центры, коммуникация, источники: Учебное пособие для студентов-историков |месца=Казань |выдавецтва=Институт истории АН РТ |год=2008 |старонак=56 |спасылка=http://www.ksu.ru/f4/bin_files/2008___4!167.pdf |ref=Мягкоў, Нядашкоўская, Нядашкоўскі |archive-date=7 ліпеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120707221322/http://www.ksu.ru/f4/bin_files/2008___4!167.pdf }} * {{кніга |загаловак=Информационные технологии для историков. Учебное пособие кафедры исторической информатики исторического факультета МГУ |месца=М. |выдавецтва= |год=2006 |старонак= |спасылка=http://www.hist.msu.ru/Labs/HisLab/BOOKS/p5_Inet.pdf |ref=Информационные технологии для историков}} * {{кніга |загаловак=Вопросы истории, международных отношений и документоведения |выпуск=6 |адказнасць=Пад рэд. к.г.н. П. П. Румянцава |месца=Томск |выдавецтва=Издательство Томского университета |год=2010 |старонак=160 |спасылка=http://ias.tsu.ru/smu/contair/sb6.doc |ref=Вопросы истории}} == Спасылкі == * [http://www.vostlit.info Сайт «Усходняя літаратура»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя сайты]] [[Катэгорыя:Медыевістыка]] [[Катэгорыя:Электронныя бібліятэкі Расіі]] [[Катэгорыя:Крыніцы па гісторыі Еўропы]] [[Катэгорыя:Крыніцы па гісторыі Афрыкі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2001 годзе]] cjsb2ud0ij21ajbrhyaxn3asgaxrcus 0 807754 5141870 5140493 2026-05-15T12:05:15Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Цікавыя факты */ 5141870 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Дняпроўская |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = Dniaproŭskaja street, Minsk (March 2020) p002.jpg |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220021 (дд. 67-к, 100-л), 220102 (дд. 1-65, 2-98<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref>) |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 1,5 км<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/vodazabornaja базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = http://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325449/?ll=27.663264%2C53.870930&z=15 |на карце гугл = |Commons = Dniaproŭskaja Street, Minsk |sort = }} '''Дняпроўская''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў гонар ракі [[Дняпро]] у канцы 1940-х гг. у рамках стварэння ў наваколлі "эстэтыкі поўдня СССР<ref name="geodzen"/>". Ідзе ад [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскага праспекта]], перасякаючы шэраг вуліц і завулкаў, да [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэскай вуліцы]]<ref name="geodzen"/>. Забудова вуліцы адносіцца пераважна да 2-паварховых маласямейных жылых дамоў у стылі савецкага неакласіцызма, узведзеных у 1949 і пачатку 1950-х гг для супрацоўнікаў [[МАЗ]]а<ref>Паводле звестак [https://photobuildings.com/list.php?uid=15361 архітэктурнай базы Рhotobuildings]</ref>. == Цікавыя факты == * Перасякаючы [[Вуліца Ушакова (Мінск)|вуліцу Ушакова]] Дняпроўская вуліца робіць складанае скрыжаванне, бо робіць невялікі паварот вакол дома 63 па Дняпроўскай, а працяг лініі скрыжавання ідзе з боку Дняпроўскай 100, так што Дняпроўская вуліца не стварае суцэльную лінію перасячэння вуліцы Ушакова<ref>Паводле [http://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325449/?ll=27.663264%2C53.870930&z=15 карты Яндэкс]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/269 Дняпроўская вуліца на АТО.ВУ] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=15361 Дняпроўская вуліца ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://geodzen.com/by/minsk/dniaprouskaja Дняпроўская вуліца ў базе даных Геадзэн] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-zavodski-district-minsk Дняпроўская вуліца на Оpenalfa] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325449/panorama/?ll=27.663264%2C53.870930&panorama%5Bdirection%5D=221.253437%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.664202%2C53.870664&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=15 Яндэкс панарама Дняпроўскай вуліцы] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] hnffvxzwb5pj2tobu30a2a9xn42x15u 0 807767 5142332 5141239 2026-05-16T11:31:57Z DBatura 73587 5142332 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} Дадзены артыкул змяшчае пералік ваенных аб’ектаў і фарміраванняў [[Узброеныя сілы Расіі|Узброеных сіл Расіі]] за мяжой. Прысутнасць расійскіх [[найміт]]аў, [[Валанцёр|добраахвотнікаў]], [[Прыватная ваенная кампанія|прыватных ваенных кампаній]] у іншых краінах да гэтага не адносіцца і ў спіс не ўключалася. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] на тэрыторыі розных краін апынуліся шматлікія воінскія часці цэнтральнага падпарадкавання, якія трапілі пад юрысдыкцыю Расіі. У шэрагу выпадкаў ўрады дзяржаў запатрабавалі вывесці войскі, а пакінутыя ваенныя аб’екты знішчылі за непатрэбнасцю. У дзяржавах, якія апынуліся лаяльнымі да Масквы, базы захаваліся. Але чыста ваеннае значэнне расійскія базы страцілі. Раскватараваныя войскі апынуліся прыдатнымі для лакальных аперацый. Збольшага замежныя базы маюць палітычнае значэнне, замацоўваючы расійскую прысутнасць.{{sfn|Коммерсантъ Власть|2007|loc=Преамбула}} '''<span style="background-color:#FFC0CB">Ружовым колерам</span> пазначаны скасаваныя, <span style="background-color:#00FFFF">блакітным</span> — завершаныя міратворчыя місіі'''. {| class="standard sortable" ! Размяшчэнне !! Аб’екты і фарміраванні !! Час дзейнасці !! Удзел у баявых дзеяннях, аперацыях, кампаніях<br><small>(прама і ўскосна)</small> |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Азербайджан}}, г. [[Габала]]||[[Габалінская радыёэлектронная станцыя]]||дзейнічала да 2012<ref>{{cite web |url=http://news.mail.ru/politics/11254053/?frommail=1 |title=РФ приостановила эксплуатацию Габалинской РЛС — МИД Азербайджана — Новости Политики. Новости@Mail.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213060331/http://news.mail.ru/politics/11254053/?frommail=1 |archive-date=2012-12-13 |url-status=dead }}</ref>||- |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцягафікацыя|Азербайджан}} / {{Сцягафікацыя|Нагорна-Карабахская Рэспубліка}}||[[Расійскі міратворчы кантынгент у Нагорным Карабаху]]||дзейнічаў з 2020 па 2024||[[Карабахскі канфлікт]] |- |{{Сцягафікацыя|Арменія}}, г. [[Гюмры]]|| [[102-я расійская ваенная база]] ||дзейнічае з 1995<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/12/baza/ Парламент Армении оставил российскую военную базу в Гюмри ещё на 33 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110415075257/http://lenta.ru/news/2011/04/12/baza/ |date=15 красавіка 2011 }}. — Лента.ру, 12 апреля 2011 года.</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Беларусь}}, п. [[Азярэчча]]||[[Волга (радыёлакацыйная станцыя)|474-ы радыётэхнічны вузел]]||дзейнічае з 1995<ref>{{Cite web|url=https://www.rubaltic.ru/news/24092022-putin-prodlil-arendu-uzla-sistemy-preduprezhdeniya-o-raketnom-napadenii-v-belarusi/|title=Путин продлил аренду узла системы предупреждения о ракетном нападении в Беларуси|lang=ru|website=www.rubaltic.ru|date=2022-09-24|access-date=2025-09-29}}</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Беларусь}}, г. [[Вілейка]] і аг. [[Шылавічы (Вілейскі раён)|Шылавічы]]||[[43-і вузел сувязі ВМФ Расіі]]||дзейнічае з 1995<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/1901909|title=Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством Республики Беларусь о порядке использования и содержания радиостанции Вилейка, расположенной на территории Республики Беларусь - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|access-date=2021-07-03|archive-date=2021-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711043301/https://docs.cntd.ru/document/1901909|url-status=live}}</ref>||- |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна|1992}} [[Рэспубліка Боснія і Герцагавіна]]||місіі [[UNPROFOR]] і [[SFOR]]||дзейнічалі з 1992 па 1999 (расійскі складнік)||[[Баснійская вайна]] ў рамках [[Югаслаўскія войны|Югаслаўскіх войн]] |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|В’етнам}}, г. [[Камрань (горад)|Камрань]]||[[Камрань (база)|база Камрань]]||дзейнічала да 2002<ref>Ерёмин Ю. П. К 20-летию расформирования ПМТО ВМФ России в бухте Камрань. // Морской сборник. — 2022. — № 7. — С.48—54.</ref>||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Германія}}||[[Група савецкіх войск у Германіі|Група расійскіх войск у Германіі]]||дзейнічала да 1994<ref>[https://web.archive.org/web/20120205203216/http://gsvg.ru/ist_gsvg.html Краткая история группы советских войск в Германии]</ref>||- |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцягафікацыя|Грузія}} / {{Сцягафікацыя|Абхазія}}|| [[Міратворчая аперацыя ў Абхазіі (1994—2008)|Калектыўныя сілы СНД па падтрыманні міру]]||дзейнічалі з 1994 па 2008||[[Грузіна-абхазскі канфлікт]] |- |{{Сцягафікацыя|Грузія}} / {{Сцягафікацыя|Абхазія}}||[[7-я расійская ваенная база]]||дзейнічае з 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.ng.ru/nvo/2010-02-18/1_abhazia.html |title=Абхазский плацдарм. Отныне ЧФ будет более рассредоточен, а значит, менее уязвим |access-date=2012-02-27 |archive-date=2010-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100223222555/http://www.ng.ru/nvo/2010-02-18/1_abhazia.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/18/02/2010/372179.shtml |title=Независимость Абхазии укрепили войсками и пожарными машинами |access-date=2012-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216194547/http://top.rbc.ru/politics/18/02/2010/372179.shtml |archive-date=2013-12-16 |url-status=dead }}</ref>||[[Грузіна-абхазскі канфлікт]] |- |{{Сцягафікацыя|Грузія}} / {{Сцягафікацыя|Абхазія}}||[[Ачамчыра (пункт базавання)|порт Ачамчыра]]||дзейнічае з 2009<ref>{{Cite news |date= |title=РФ вдвое увеличит число сторожевых катеров в абхазской Очамчире |url=https://ria.ru/20100428/227832790.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502204916/https://ria.ru/20100428/227832790.html |archive-date=2025-05-02 |access-date=2025-06-10 |work=РИА Новости |language=ru-RU |url-status=live }}</ref>||- |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцягафікацыя|Грузія}} / {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Асеція}}|| [[Змешаныя сілы па падтрыманні міру|Змешаныя сілы па падтрыманні міру]]||дзейнічалі з 1992 па 2008||[[Грузіна-паўднёваасецінскі канфлікт]] |- |{{Сцягафікацыя|Грузія}} / {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Асеція}}||[[4-я гвардзейская ваенная база]]||дзейнічае з 2009<ref>{{Cite web|url=http://www.rsonews.org/ru/news/20110416/02994.html|title=На 4-й российской военной базе в Южной Осетии проведены контрольные стрельбы|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023430/http://www.rsonews.org/ru/news/20110416/02994.html|archive-date=2018-02-15|access-date=2012-02-28}}</ref>||[[Грузіна-паўднёваасецінскі канфлікт]] |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцяг|Грузія|1990}}{{Сцяг|Азербайджан}}{{Сцяг|Арменія}} [[Закаўказзе]]||[[Група расійскіх войск у Закаўказзі]]||дзейнічала з 1993 па 2007||[[Грузіна-абхазскскі канфлікт]] |- |{{Сцягафікацыя|Казахстан}}||палігон [[Сары-Шаган (палігон)|Сары-Шаган]]||дзейнічае з 1996<ref name="Договор">{{Cite web |url=http://www.businesspravo.ru/Docum/DocumShow_DocumID_1816.html |title=Договор между правительством Российской Федерации и правительством Республики Казахстан об аренде испытательного полигона Сары-Шаган 18 октября 1996 |access-date=2007-06-17 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010611/http://www.businesspravo.ru/Docum/DocumShow_DocumID_1816.html |url-status=live }}</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Казахстан}}||палігоны [[Дзяржаўны лётна-выпрабавальны цэнтр Міністэрства абароны імя В. П. Чкалава|929-га дзяржаўнага лётна-выпрабавальнага цэнтра Мінабароны РФ]]||дзейнічае з 1995<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/inostrannye-voennye-bazy-na-territorii-postsovetskoy-tsentralnoy-azii {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150721044530/http://cyberleninka.ru/article/n/inostrannye-voennye-bazy-na-territorii-postsovetskoy-tsentralnoy-azii |date=21 ліпеня 2015 }} С. 84</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Казахстан}}||палігоны 4-га Дзяржаўнага цэнтральнага палігона Мінабароны РФ||дзейнічае з 1995<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/inostrannye-voennye-bazy-na-territorii-postsovetskoy-tsentralnoy-azii {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150721044530/http://cyberleninka.ru/article/n/inostrannye-voennye-bazy-na-territorii-postsovetskoy-tsentralnoy-azii |date=21 ліпеня 2015 }} С. 82 — 83</ref>||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Казахстан}}||палігон [[Эмба (палігон)|Эмба]]||дзейнічаў да 2017<ref name="emba">{{Cite web |url=https://www.pnp.ru/politics/rossiya-prekrashhaet-arendu-poligona-emba-v-kazakhstane.html |title=Россия прекращает аренду полигона Эмба в Казахстане |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629085143/https://www.pnp.ru/politics/rossiya-prekrashhaet-arendu-poligona-emba-v-kazakhstane.html |url-status=live }}</ref>||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцяг|Літва}}{{Сцяг|Латвія}}{{Сцяг|Эстонія}} [[Краіны Балтыі]]||[[Паўночна-Заходняя група войск]]||дзейнічала да 1994||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Куба}}, г. [[Лурдэс]]||[[Радыёэлектронны цэнтр у Лурдэсе]]||дзейнічала да 2001<ref>Бубнов В. А., Гаврилов М. В. Тайны «Лурдес». 1964-2001. — Санкт-Петербург: Галея Принт, 2015. — ISBN 978-5-8172-0153-6.</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}, г. [[Кант (горад)|Кант]]||[[999-я гвардзейская авіяцыйная база]]||дзейнічае з 2003<ref name="ца"> {{артыкул|спасылка=https://eurasia.expert/rossiyskie-voennye-bazy-i-obekty-za-rubezhom-asia/|загаловак=Российские военные базы и объекты за рубежом: Казахстан, Таджикистан, Киргизия|аўтар=Юрий Зверев|выданне=Евразия Эксперт|год=2017|месяц=апреля|чысло=18}}</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}, ля г. [[Каракол]]||[[954-я выпрабавальная база супрацьлодкавага ўзбраення ВМФ Расіі]]||дзейнічае з 1993<ref name="ца"/>||- |- |{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}, г. [[Кара-Балта]]||[[338-ы вузел сувязі ВМФ Расіі]]||дзейнічае з 1993<ref name="ца"/>||- |- |{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}, г. [[Майлуу-Суу]]||17-я радыёсейсмічная лабараторыя сейсмічнай службы Міністэрства абароны Расіі||дзейнічае з 1994{{sfn|Коммерсантъ Власть|2007|loc=Киргизия}}||- |- |{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}, г. [[Ічке-Суу]]||1-я радыёсейсмічная лабараторыя сейсмічнай службы Міністэрства абароны Расіі||дзейнічае з 1994{{sfn|Коммерсантъ Власть|2007|loc=Киргизия}}||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|22пкс]] [[Мангольская Народная Рэспубліка|Манголія]]||[[Савецкія войскі ў Манголіі|Расійскія войскі ў Манголіі]]: [[39-я армія (СССР)|39-я армія]]||дзейнічалі да 1992<ref>{{Cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/581814|title=«КоммерсантЪ» № 97(3181) от 31 мая 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717130233/http://kommersant.ru/doc/581814|archive-date=2015-07-17|access-date=2015-07-14|url-status=live}}</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Малдова}} / {{Сцягафікацыя|Прыднястроўе}}, г. [[Ціраспаль]]|| [[Аператыўная група расійскіх войск у Прыднястроўі]]||дзейнічае з 1995{{sfn|Коммерсантъ Власть|2007|loc=Молдова}}||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Польшча}}, [[Сілезія]]||[[Паўночная група войск]]||дзейнічала да 1993||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}}||[[Групоўка расійскіх войск у Сірыі]], у тым ліку [[Авіяцыйная група ПКС Расіі ў Сірыі]], [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў]]||дзейнічала ў 2015—2024 гадах<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cdx9r21x5ppo|title=Российские военные корабли покинули базу в сирийском Тартусе|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2024-12-03|access-date=2024-12-08}}</ref>||[[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] ў рамках [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў краіне]] |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}}, г. [[Тартус]]||[[Пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі ў Сірыі|720-ы пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі]]||дзейнічаў да 2025<ref>[https://topcor.ru/56064-rossija-vyvozit-svoju-tehniku-boepripasy-i-drugoe-voennoe-imuschestvo-iz-sirii.html Россия эвакуирует технику, боеприпасы и военное имущество из сирийского Тартуса]{{ref-ru}}</ref>||[[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] ў рамках [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў краіне]] |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}}, г. [[Тартус]]||[[Пастаяннае аператыўнае злучэнне ваенна-марскога флоту Расійскай Федэрацыі ў Міжземным моры]]||дзейнічала ў 2013—2024 ||[[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] ў рамках [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў краіне]] |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцягафікацыя|Судан}}||[[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане]]||дзейнічала з 2006 па 2012||- |- |{{Сцягафікацыя|Таджыкістан}}, г. [[Душанбэ]]||[[201-я расійская ваенная база]]||дзейнічае з 2005<ref>[https://structure.mil.ru/structure/okruga/details.htm?id=11741@egOrganization 201-я Гатчинская ордена Жукова дважды Краснознаменная военная база]</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Таджыкістан}}, г. [[Нурэк]]||[[1109-ы асобны оптыка-электронны вузел «Нурэк»]]||дзейнічае з 2004||- |- |{{Сцягафікацыя|Украіна}}||[[Севастопальская ваенна-марская база]]||дзейнічае з 1992<ref name="аиф">[https://aif.ru/dontknows/infographics/sostav_chernomorskogo_flota_vmf_rossii_infografika Состав Черноморского флота ВМФ России. Инфографика]</ref>}||[[Анексія Крыма Расіяй]] |- |{{Сцягафікацыя|Украіна}}||[[Аб’яднаная групоўка войск (сіл) ва Украіне]]||дзейнічае з 2022<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tvzvezda.ru/news/20221081513-QTA9y.html|title=Командующим Объединённой группировкой войск в районе СВО назначен генерал армии Сергей Суровикин|first=Редакция|last=tvzvezda.ru|website=Телеканал «Звезда»|date=2022-10-08|access-date=2023-12-13}}</ref>||[[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)]] |- |- style="background:#FFC0CB;" |[[File:Flag of Ethiopia (1996–2009).svg|22px]] [[Эфіопія]]||[[Група расійскіх ваенных спецыялістаў у Эфіопіі]]||дзейнічала з 1998 па 2000||[[Эфіопа-эрытрэйская вайна]] |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцягафікацыя|Югаславія}}, [[Аўтаномны край Косава і Метохія]] / [[File:Flag of Kosova (1991–1999).svg|22пкс]] [[Рэспубліка Косава (1992—1999)|першая Рэспубліка Косава]] ||місія [[KFOR]]||дзейнічала з 1999 па 2003 (расійскі складнік)||[[Марш-кідок на Прышціну]] ў рамках [[Аперацыя «Саюзная сіла»|вайны НАТА супраць Югаславіі]] |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура== * {{Артыкул|спасылка=https://www.kommersant.ru/doc/766827?ysclid=mo9hxbq3vz43341039|тып=журнал|выданне= Коммерсантъ Власть|год=2007|месяц=мая|чысло=27|загаловак=Все Российские базы|ref=Коммерсантъ Власть}} {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Спісы:Расія]] lfr0i7ipd2eih1ucg24uafsyqbitvgm 5142333 5142332 2026-05-16T11:35:33Z DBatura 73587 5142333 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} Дадзены артыкул змяшчае пералік ваенных аб’ектаў і фарміраванняў [[Узброеныя сілы Расіі|Узброеных сіл Расіі]] за мяжой. Прысутнасць расійскіх [[найміт]]аў, [[Валанцёр|добраахвотнікаў]], [[Прыватная ваенная кампанія|прыватных ваенных кампаній]] у іншых краінах да гэтага не адносіцца і ў спіс не ўключалася. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] на тэрыторыі розных краін апынуліся шматлікія воінскія часці цэнтральнага падпарадкавання, якія трапілі пад юрысдыкцыю Расіі. У шэрагу выпадкаў ўрады дзяржаў запатрабавалі вывесці войскі, а пакінутыя ваенныя аб’екты знішчылі за непатрэбнасцю. У дзяржавах, якія апынуліся лаяльнымі да Масквы, базы захаваліся. Але чыста ваеннае значэнне расійскія базы страцілі. Раскватараваныя войскі апынуліся прыдатнымі для лакальных аперацый. Збольшага замежныя базы маюць палітычнае значэнне, замацоўваючы расійскую прысутнасць.{{sfn|Коммерсантъ Власть|2007|loc=Преамбула}} '''<span style="background-color:#FFC0CB">Ружовым колерам</span> пазначаны скасаваныя, <span style="background-color:#00FFFF">блакітным</span> — завершаныя міратворчыя місіі'''. {| class="standard sortable" ! Размяшчэнне !! Аб’екты і фарміраванні !! Час дзейнасці !! Удзел у баявых дзеяннях, аперацыях, кампаніях<br><small>(прама і ўскосна)</small> |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Азербайджан}}, г. [[Габала]]||[[Габалінская радыёэлектронная станцыя]]||дзейнічала да 2012<ref>{{cite web |url=http://news.mail.ru/politics/11254053/?frommail=1 |title=РФ приостановила эксплуатацию Габалинской РЛС — МИД Азербайджана — Новости Политики. Новости@Mail.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213060331/http://news.mail.ru/politics/11254053/?frommail=1 |archive-date=2012-12-13 |url-status=dead }}</ref>||- |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцягафікацыя|Азербайджан}} / {{Сцягафікацыя|Нагорна-Карабахская Рэспубліка}}||[[Расійскі міратворчы кантынгент у Нагорным Карабаху]]||дзейнічаў з 2020 па 2024||[[Карабахскі канфлікт]] |- |{{Сцягафікацыя|Арменія}}, г. [[Гюмры]]|| [[102-я расійская ваенная база]] ||дзейнічае з 1995<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/12/baza/ Парламент Армении оставил российскую военную базу в Гюмри ещё на 33 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110415075257/http://lenta.ru/news/2011/04/12/baza/ |date=15 красавіка 2011 }}. — Лента.ру, 12 апреля 2011 года.</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Беларусь}}, п. [[Азярэчча]]||[[Волга (радыёлакацыйная станцыя)|474-ы радыётэхнічны вузел]]||дзейнічае з 1995<ref>{{Cite web|url=https://www.rubaltic.ru/news/24092022-putin-prodlil-arendu-uzla-sistemy-preduprezhdeniya-o-raketnom-napadenii-v-belarusi/|title=Путин продлил аренду узла системы предупреждения о ракетном нападении в Беларуси|lang=ru|website=www.rubaltic.ru|date=2022-09-24|access-date=2025-09-29}}</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Беларусь}}, г. [[Вілейка]] і аг. [[Шылавічы (Вілейскі раён)|Шылавічы]]||[[43-і вузел сувязі ВМФ Расіі]]||дзейнічае з 1995<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/1901909|title=Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством Республики Беларусь о порядке использования и содержания радиостанции Вилейка, расположенной на территории Республики Беларусь - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|access-date=2021-07-03|archive-date=2021-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711043301/https://docs.cntd.ru/document/1901909|url-status=live}}</ref>||- |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна|1992}} [[Рэспубліка Боснія і Герцагавіна]]||місіі [[UNPROFOR]] і [[SFOR]]||дзейнічалі з 1992 па 1999 (расійскі складнік)||[[Баснійская вайна]] ў рамках [[Югаслаўскія войны|Югаслаўскіх войн]] |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|В’етнам}}, г. [[Камрань (горад)|Камрань]]||[[Камрань (база)|база Камрань]]||дзейнічала да 2002<ref>Ерёмин Ю. П. К 20-летию расформирования ПМТО ВМФ России в бухте Камрань. // Морской сборник. — 2022. — № 7. — С.48—54.</ref>||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Германія}}||[[Група савецкіх войск у Германіі|Група расійскіх войск у Германіі]]||дзейнічала да 1994<ref>[https://web.archive.org/web/20120205203216/http://gsvg.ru/ist_gsvg.html Краткая история группы советских войск в Германии]</ref>||- |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцягафікацыя|Грузія}} / {{Сцягафікацыя|Абхазія}}|| [[Міратворчая аперацыя ў Абхазіі (1994—2008)|Калектыўныя сілы СНД па падтрыманні міру]]||дзейнічалі з 1994 па 2008||[[Грузіна-абхазскі канфлікт]] |- |{{Сцягафікацыя|Грузія}} / {{Сцягафікацыя|Абхазія}}||[[7-я расійская ваенная база]]||дзейнічае з 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.ng.ru/nvo/2010-02-18/1_abhazia.html |title=Абхазский плацдарм. Отныне ЧФ будет более рассредоточен, а значит, менее уязвим |access-date=2012-02-27 |archive-date=2010-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100223222555/http://www.ng.ru/nvo/2010-02-18/1_abhazia.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/18/02/2010/372179.shtml |title=Независимость Абхазии укрепили войсками и пожарными машинами |access-date=2012-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216194547/http://top.rbc.ru/politics/18/02/2010/372179.shtml |archive-date=2013-12-16 |url-status=dead }}</ref>||[[Грузіна-абхазскі канфлікт]] |- |{{Сцягафікацыя|Грузія}} / {{Сцягафікацыя|Абхазія}}||[[Ачамчыра (пункт базавання)|порт Ачамчыра]]||дзейнічае з 2009<ref>{{Cite news |date= |title=РФ вдвое увеличит число сторожевых катеров в абхазской Очамчире |url=https://ria.ru/20100428/227832790.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502204916/https://ria.ru/20100428/227832790.html |archive-date=2025-05-02 |access-date=2025-06-10 |work=РИА Новости |language=ru-RU |url-status=live }}</ref>||- |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцягафікацыя|Грузія}} / {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Асеція}}|| [[Змешаныя сілы па падтрыманні міру|Змешаныя сілы па падтрыманні міру]]||дзейнічалі з 1992 па 2008||[[Грузіна-паўднёваасецінскі канфлікт]] |- |{{Сцягафікацыя|Грузія}} / {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Асеція}}||[[4-я гвардзейская ваенная база]]||дзейнічае з 2009<ref>{{Cite web|url=http://www.rsonews.org/ru/news/20110416/02994.html|title=На 4-й российской военной базе в Южной Осетии проведены контрольные стрельбы|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023430/http://www.rsonews.org/ru/news/20110416/02994.html|archive-date=2018-02-15|access-date=2012-02-28}}</ref>||[[Грузіна-паўднёваасецінскі канфлікт]] |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцяг|Грузія|1990}}{{Сцяг|Азербайджан}}{{Сцяг|Арменія}} [[Закаўказзе]]||[[Група расійскіх войск у Закаўказзі]]||дзейнічала з 1993 па 2007||[[Грузіна-абхазскскі канфлікт]] |- |{{Сцягафікацыя|Казахстан}}||палігон [[Сары-Шаган (палігон)|Сары-Шаган]]||дзейнічае з 1996<ref name="Договор">{{Cite web |url=http://www.businesspravo.ru/Docum/DocumShow_DocumID_1816.html |title=Договор между правительством Российской Федерации и правительством Республики Казахстан об аренде испытательного полигона Сары-Шаган 18 октября 1996 |access-date=2007-06-17 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010611/http://www.businesspravo.ru/Docum/DocumShow_DocumID_1816.html |url-status=live }}</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Казахстан}}||палігоны [[Дзяржаўны лётна-выпрабавальны цэнтр Міністэрства абароны імя В. П. Чкалава|929-га дзяржаўнага лётна-выпрабавальнага цэнтра Мінабароны РФ]]||дзейнічае з 1995<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/inostrannye-voennye-bazy-na-territorii-postsovetskoy-tsentralnoy-azii {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150721044530/http://cyberleninka.ru/article/n/inostrannye-voennye-bazy-na-territorii-postsovetskoy-tsentralnoy-azii |date=21 ліпеня 2015 }} С. 84</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Казахстан}}||палігоны 4-га Дзяржаўнага цэнтральнага палігона Мінабароны РФ||дзейнічае з 1995<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/inostrannye-voennye-bazy-na-territorii-postsovetskoy-tsentralnoy-azii {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150721044530/http://cyberleninka.ru/article/n/inostrannye-voennye-bazy-na-territorii-postsovetskoy-tsentralnoy-azii |date=21 ліпеня 2015 }} С. 82 — 83</ref>||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Казахстан}}||палігон [[Эмба (палігон)|Эмба]]||дзейнічаў да 2017<ref name="emba">{{Cite web |url=https://www.pnp.ru/politics/rossiya-prekrashhaet-arendu-poligona-emba-v-kazakhstane.html |title=Россия прекращает аренду полигона Эмба в Казахстане |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629085143/https://www.pnp.ru/politics/rossiya-prekrashhaet-arendu-poligona-emba-v-kazakhstane.html |url-status=live }}</ref>||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцяг|Літва}}{{Сцяг|Латвія}}{{Сцяг|Эстонія}} [[Краіны Балтыі]]||[[Паўночна-Заходняя група войск]]||дзейнічала да 1994||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Куба}}, г. [[Лурдэс]]||[[Радыёэлектронны цэнтр у Лурдэсе]]||дзейнічала да 2001<ref>Бубнов В. А., Гаврилов М. В. Тайны «Лурдес». 1964-2001. — Санкт-Петербург: Галея Принт, 2015. — ISBN 978-5-8172-0153-6.</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}, г. [[Кант (горад)|Кант]]||[[999-я гвардзейская авіяцыйная база]]||дзейнічае з 2003<ref name="ца"> {{артыкул|спасылка=https://eurasia.expert/rossiyskie-voennye-bazy-i-obekty-za-rubezhom-asia/|загаловак=Российские военные базы и объекты за рубежом: Казахстан, Таджикистан, Киргизия|аўтар=Юрий Зверев|выданне=Евразия Эксперт|год=2017|месяц=апреля|чысло=18}}</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}, ля г. [[Каракол]]||[[954-я выпрабавальная база супрацьлодкавага ўзбраення ВМФ Расіі]]||дзейнічае з 1993<ref name="ца"/>||- |- |{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}, г. [[Кара-Балта]]||[[338-ы вузел сувязі ВМФ Расіі]]||дзейнічае з 1993<ref name="ца"/>||- |- |{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}, г. [[Майлуу-Суу]]||17-я радыёсейсмічная лабараторыя сейсмічнай службы Міністэрства абароны Расіі||дзейнічае з 1994{{sfn|Коммерсантъ Власть|2007|loc=Киргизия}}||- |- |{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}, г. [[Ічке-Суу]]||1-я радыёсейсмічная лабараторыя сейсмічнай службы Міністэрства абароны Расіі||дзейнічае з 1994{{sfn|Коммерсантъ Власть|2007|loc=Киргизия}}||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|22пкс]] [[Мангольская Народная Рэспубліка|Манголія]]||[[Савецкія войскі ў Манголіі|Расійскія войскі ў Манголіі]]: [[39-я армія (СССР)|39-я армія]]||дзейнічалі да 1992<ref>{{Cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/581814|title=«КоммерсантЪ» № 97(3181) от 31 мая 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717130233/http://kommersant.ru/doc/581814|archive-date=2015-07-17|access-date=2015-07-14|url-status=live}}</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Малдова}} / {{Сцягафікацыя|Прыднястроўе}}, г. [[Ціраспаль]]|| [[Аператыўная група расійскіх войск у Прыднястроўі]]||дзейнічае з 1995{{sfn|Коммерсантъ Власть|2007|loc=Молдова}}||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Польшча}}, [[Сілезія]]||[[Паўночная група войск]]||дзейнічала да 1993||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}}||[[Групоўка расійскіх войск у Сірыі]], у тым ліку [[Авіяцыйная група ПКС Расіі ў Сірыі]], [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў]]||дзейнічала ў 2015—2024 гадах<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cdx9r21x5ppo|title=Российские военные корабли покинули базу в сирийском Тартусе|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2024-12-03|access-date=2024-12-08}}</ref>||[[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] ў рамках [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў краіне]] |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}}, г. [[Тартус]]||[[Пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі ў Сірыі|720-ы пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі]]||дзейнічаў да 2025<ref>[https://topcor.ru/56064-rossija-vyvozit-svoju-tehniku-boepripasy-i-drugoe-voennoe-imuschestvo-iz-sirii.html Россия эвакуирует технику, боеприпасы и военное имущество из сирийского Тартуса]{{ref-ru}}</ref>||[[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] ў рамках [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў краіне]] |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}}, г. [[Тартус]]||[[Пастаяннае аператыўнае злучэнне ваенна-марскога флоту Расійскай Федэрацыі ў Міжземным моры]]||дзейнічала ў 2013—2024 ||[[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] ў рамках [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў краіне]] |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцягафікацыя|Судан}}||[[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане]]||дзейнічала з 2006 па 2012||- |- |{{Сцягафікацыя|Таджыкістан}}, г. [[Душанбэ]]||[[201-я расійская ваенная база]]||дзейнічае з 2005<ref>[https://structure.mil.ru/structure/okruga/details.htm?id=11741@egOrganization 201-я Гатчинская ордена Жукова дважды Краснознаменная военная база]</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Таджыкістан}}, г. [[Нурэк]]||[[1109-ы асобны оптыка-электронны вузел «Нурэк»]]||дзейнічае з 2004||- |- |{{Сцягафікацыя|Украіна}}||[[Севастопальская ваенна-марская база]]||дзейнічае з 1992<ref name="аиф">[https://aif.ru/dontknows/infographics/sostav_chernomorskogo_flota_vmf_rossii_infografika Состав Черноморского флота ВМФ России. Инфографика]</ref>||[[Анексія Крыма Расіяй]] |- |{{Сцягафікацыя|Украіна}}||[[Аб’яднаная групоўка войск (сіл) ва Украіне]]||дзейнічае з 2022<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tvzvezda.ru/news/20221081513-QTA9y.html|title=Командующим Объединённой группировкой войск в районе СВО назначен генерал армии Сергей Суровикин|first=Редакция|last=tvzvezda.ru|website=Телеканал «Звезда»|date=2022-10-08|access-date=2023-12-13}}</ref>||[[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)]] |- |- style="background:#FFC0CB;" |[[File:Flag of Ethiopia (1996–2009).svg|22px]] [[Эфіопія]]||[[Група расійскіх ваенных спецыялістаў у Эфіопіі]]||дзейнічала з 1998 па 2000||[[Эфіопа-эрытрэйская вайна]] |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцягафікацыя|Югаславія}}, [[Аўтаномны край Косава і Метохія]] / [[File:Flag of Kosova (1991–1999).svg|22пкс]] [[Рэспубліка Косава (1992—1999)|першая Рэспубліка Косава]] ||місія [[KFOR]]||дзейнічала з 1999 па 2003 (расійскі складнік)||[[Марш-кідок на Прышціну]] ў рамках [[Аперацыя «Саюзная сіла»|вайны НАТА супраць Югаславіі]] |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура== * {{Артыкул|спасылка=https://www.kommersant.ru/doc/766827?ysclid=mo9hxbq3vz43341039|тып=журнал|выданне= Коммерсантъ Власть|год=2007|месяц=мая|чысло=27|загаловак=Все Российские базы|ref=Коммерсантъ Власть}} {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Спісы:Расія]] erwyvtntskoahbse7055xab7nckbsg1 5142337 5142333 2026-05-16T11:40:48Z DBatura 73587 5142337 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} Дадзены артыкул змяшчае пералік ваенных аб’ектаў і фарміраванняў [[Узброеныя сілы Расіі|Узброеных сіл Расіі]] за мяжой. Прысутнасць расійскіх [[найміт]]аў, [[Валанцёр|добраахвотнікаў]], [[Прыватная ваенная кампанія|прыватных ваенных кампаній]] у іншых краінах да гэтага не адносіцца і ў спіс не ўключалася. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] на тэрыторыі розных краін апынуліся шматлікія воінскія часці цэнтральнага падпарадкавання, якія трапілі пад юрысдыкцыю Расіі. У шэрагу выпадкаў ўрады дзяржаў запатрабавалі вывесці войскі, а пакінутыя ваенныя аб’екты знішчылі за непатрэбнасцю. У дзяржавах, якія апынуліся лаяльнымі да Масквы, базы захаваліся. Але чыста ваеннае значэнне расійскія базы страцілі. Раскватараваныя войскі апынуліся прыдатнымі для лакальных аперацый. Збольшага замежныя базы маюць палітычнае значэнне, замацоўваючы расійскую прысутнасць.{{sfn|Коммерсантъ Власть|2007|loc=Преамбула}} '''<span style="background-color:#FFC0CB">Ружовым колерам</span> пазначаны скасаваныя, <span style="background-color:#00FFFF">блакітным</span> — завершаныя міратворчыя місіі'''. {| class="standard sortable" ! Размяшчэнне !! Аб’екты і фарміраванні !! Час дзейнасці !! Удзел у баявых дзеяннях, аперацыях, кампаніях<br><small>(прама і ўскосна)</small> |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Азербайджан}}, г. [[Габала]]||[[Габалінская радыёэлектронная станцыя]]||дзейнічала да 2012<ref>{{cite web |url=http://news.mail.ru/politics/11254053/?frommail=1 |title=РФ приостановила эксплуатацию Габалинской РЛС — МИД Азербайджана — Новости Политики. Новости@Mail.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213060331/http://news.mail.ru/politics/11254053/?frommail=1 |archive-date=2012-12-13 |url-status=dead }}</ref>||- |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцягафікацыя|Азербайджан}} / {{Сцягафікацыя|Нагорна-Карабахская Рэспубліка}}||[[Расійскі міратворчы кантынгент у Нагорным Карабаху]]||дзейнічаў з 2020 па 2024||[[Карабахскі канфлікт]] |- |{{Сцягафікацыя|Арменія}}, г. [[Гюмры]]|| [[102-я расійская ваенная база]] ||дзейнічае з 1995<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/12/baza/ Парламент Армении оставил российскую военную базу в Гюмри ещё на 33 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110415075257/http://lenta.ru/news/2011/04/12/baza/ |date=15 красавіка 2011 }}. — Лента.ру, 12 апреля 2011 года.</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Беларусь}}, п. [[Азярэчча]]||[[Волга (радыёлакацыйная станцыя)|474-ы радыётэхнічны вузел]]||дзейнічае з 1995<ref>{{Cite web|url=https://www.rubaltic.ru/news/24092022-putin-prodlil-arendu-uzla-sistemy-preduprezhdeniya-o-raketnom-napadenii-v-belarusi/|title=Путин продлил аренду узла системы предупреждения о ракетном нападении в Беларуси|lang=ru|website=www.rubaltic.ru|date=2022-09-24|access-date=2025-09-29}}</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Беларусь}}, г. [[Вілейка]] і аг. [[Шылавічы (Вілейскі раён)|Шылавічы]]||[[43-і вузел сувязі ВМФ Расіі]]||дзейнічае з 1995<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/1901909|title=Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством Республики Беларусь о порядке использования и содержания радиостанции Вилейка, расположенной на территории Республики Беларусь - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|access-date=2021-07-03|archive-date=2021-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711043301/https://docs.cntd.ru/document/1901909|url-status=live}}</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Беларусь}}||[[Рэгіянальная групоўка войск Беларусі і Расіі]]||дзейнічае з 2022||- |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна|1992}} [[Рэспубліка Боснія і Герцагавіна]]||місіі [[UNPROFOR]] і [[SFOR]]||дзейнічалі з 1992 па 1999 (расійскі складнік)||[[Баснійская вайна]] ў рамках [[Югаслаўскія войны|Югаслаўскіх войн]] |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|В’етнам}}, г. [[Камрань (горад)|Камрань]]||[[Камрань (база)|база Камрань]]||дзейнічала да 2002<ref>Ерёмин Ю. П. К 20-летию расформирования ПМТО ВМФ России в бухте Камрань. // Морской сборник. — 2022. — № 7. — С.48—54.</ref>||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Германія}}||[[Група савецкіх войск у Германіі|Група расійскіх войск у Германіі]]||дзейнічала да 1994<ref>[https://web.archive.org/web/20120205203216/http://gsvg.ru/ist_gsvg.html Краткая история группы советских войск в Германии]</ref>||- |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцягафікацыя|Грузія}} / {{Сцягафікацыя|Абхазія}}|| [[Міратворчая аперацыя ў Абхазіі (1994—2008)|Калектыўныя сілы СНД па падтрыманні міру]]||дзейнічалі з 1994 па 2008||[[Грузіна-абхазскі канфлікт]] |- |{{Сцягафікацыя|Грузія}} / {{Сцягафікацыя|Абхазія}}||[[7-я расійская ваенная база]]||дзейнічае з 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.ng.ru/nvo/2010-02-18/1_abhazia.html |title=Абхазский плацдарм. Отныне ЧФ будет более рассредоточен, а значит, менее уязвим |access-date=2012-02-27 |archive-date=2010-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100223222555/http://www.ng.ru/nvo/2010-02-18/1_abhazia.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/18/02/2010/372179.shtml |title=Независимость Абхазии укрепили войсками и пожарными машинами |access-date=2012-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216194547/http://top.rbc.ru/politics/18/02/2010/372179.shtml |archive-date=2013-12-16 |url-status=dead }}</ref>||[[Грузіна-абхазскі канфлікт]] |- |{{Сцягафікацыя|Грузія}} / {{Сцягафікацыя|Абхазія}}||[[Ачамчыра (пункт базавання)|порт Ачамчыра]]||дзейнічае з 2009<ref>{{Cite news |date= |title=РФ вдвое увеличит число сторожевых катеров в абхазской Очамчире |url=https://ria.ru/20100428/227832790.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502204916/https://ria.ru/20100428/227832790.html |archive-date=2025-05-02 |access-date=2025-06-10 |work=РИА Новости |language=ru-RU |url-status=live }}</ref>||- |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцягафікацыя|Грузія}} / {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Асеція}}|| [[Змешаныя сілы па падтрыманні міру|Змешаныя сілы па падтрыманні міру]]||дзейнічалі з 1992 па 2008||[[Грузіна-паўднёваасецінскі канфлікт]] |- |{{Сцягафікацыя|Грузія}} / {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Асеція}}||[[4-я гвардзейская ваенная база]]||дзейнічае з 2009<ref>{{Cite web|url=http://www.rsonews.org/ru/news/20110416/02994.html|title=На 4-й российской военной базе в Южной Осетии проведены контрольные стрельбы|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023430/http://www.rsonews.org/ru/news/20110416/02994.html|archive-date=2018-02-15|access-date=2012-02-28}}</ref>||[[Грузіна-паўднёваасецінскі канфлікт]] |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцяг|Грузія|1990}}{{Сцяг|Азербайджан}}{{Сцяг|Арменія}} [[Закаўказзе]]||[[Група расійскіх войск у Закаўказзі]]||дзейнічала з 1993 па 2007||[[Грузіна-абхазскскі канфлікт]] |- |{{Сцягафікацыя|Казахстан}}||палігон [[Сары-Шаган (палігон)|Сары-Шаган]]||дзейнічае з 1996<ref name="Договор">{{Cite web |url=http://www.businesspravo.ru/Docum/DocumShow_DocumID_1816.html |title=Договор между правительством Российской Федерации и правительством Республики Казахстан об аренде испытательного полигона Сары-Шаган 18 октября 1996 |access-date=2007-06-17 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010611/http://www.businesspravo.ru/Docum/DocumShow_DocumID_1816.html |url-status=live }}</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Казахстан}}||палігоны [[Дзяржаўны лётна-выпрабавальны цэнтр Міністэрства абароны імя В. П. Чкалава|929-га дзяржаўнага лётна-выпрабавальнага цэнтра Мінабароны РФ]]||дзейнічае з 1995<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/inostrannye-voennye-bazy-na-territorii-postsovetskoy-tsentralnoy-azii {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150721044530/http://cyberleninka.ru/article/n/inostrannye-voennye-bazy-na-territorii-postsovetskoy-tsentralnoy-azii |date=21 ліпеня 2015 }} С. 84</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Казахстан}}||палігоны 4-га Дзяржаўнага цэнтральнага палігона Мінабароны РФ||дзейнічае з 1995<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/inostrannye-voennye-bazy-na-territorii-postsovetskoy-tsentralnoy-azii {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150721044530/http://cyberleninka.ru/article/n/inostrannye-voennye-bazy-na-territorii-postsovetskoy-tsentralnoy-azii |date=21 ліпеня 2015 }} С. 82 — 83</ref>||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Казахстан}}||палігон [[Эмба (палігон)|Эмба]]||дзейнічаў да 2017<ref name="emba">{{Cite web |url=https://www.pnp.ru/politics/rossiya-prekrashhaet-arendu-poligona-emba-v-kazakhstane.html |title=Россия прекращает аренду полигона Эмба в Казахстане |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629085143/https://www.pnp.ru/politics/rossiya-prekrashhaet-arendu-poligona-emba-v-kazakhstane.html |url-status=live }}</ref>||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцяг|Літва}}{{Сцяг|Латвія}}{{Сцяг|Эстонія}} [[Краіны Балтыі]]||[[Паўночна-Заходняя група войск]]||дзейнічала да 1994||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Куба}}, г. [[Лурдэс]]||[[Радыёэлектронны цэнтр у Лурдэсе]]||дзейнічала да 2001<ref>Бубнов В. А., Гаврилов М. В. Тайны «Лурдес». 1964-2001. — Санкт-Петербург: Галея Принт, 2015. — ISBN 978-5-8172-0153-6.</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}, г. [[Кант (горад)|Кант]]||[[999-я гвардзейская авіяцыйная база]]||дзейнічае з 2003<ref name="ца"> {{артыкул|спасылка=https://eurasia.expert/rossiyskie-voennye-bazy-i-obekty-za-rubezhom-asia/|загаловак=Российские военные базы и объекты за рубежом: Казахстан, Таджикистан, Киргизия|аўтар=Юрий Зверев|выданне=Евразия Эксперт|год=2017|месяц=апреля|чысло=18}}</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}, ля г. [[Каракол]]||[[954-я выпрабавальная база супрацьлодкавага ўзбраення ВМФ Расіі]]||дзейнічае з 1993<ref name="ца"/>||- |- |{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}, г. [[Кара-Балта]]||[[338-ы вузел сувязі ВМФ Расіі]]||дзейнічае з 1993<ref name="ца"/>||- |- |{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}, г. [[Майлуу-Суу]]||17-я радыёсейсмічная лабараторыя сейсмічнай службы Міністэрства абароны Расіі||дзейнічае з 1994{{sfn|Коммерсантъ Власть|2007|loc=Киргизия}}||- |- |{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}, г. [[Ічке-Суу]]||1-я радыёсейсмічная лабараторыя сейсмічнай службы Міністэрства абароны Расіі||дзейнічае з 1994{{sfn|Коммерсантъ Власть|2007|loc=Киргизия}}||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|22пкс]] [[Мангольская Народная Рэспубліка|Манголія]]||[[Савецкія войскі ў Манголіі|Расійскія войскі ў Манголіі]]: [[39-я армія (СССР)|39-я армія]]||дзейнічалі да 1992<ref>{{Cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/581814|title=«КоммерсантЪ» № 97(3181) от 31 мая 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717130233/http://kommersant.ru/doc/581814|archive-date=2015-07-17|access-date=2015-07-14|url-status=live}}</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Малдова}} / {{Сцягафікацыя|Прыднястроўе}}, г. [[Ціраспаль]]|| [[Аператыўная група расійскіх войск у Прыднястроўі]]||дзейнічае з 1995{{sfn|Коммерсантъ Власть|2007|loc=Молдова}}||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Польшча}}, [[Сілезія]]||[[Паўночная група войск]]||дзейнічала да 1993||- |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}}||[[Групоўка расійскіх войск у Сірыі]], у тым ліку [[Авіяцыйная група ПКС Расіі ў Сірыі]], [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў]]||дзейнічала ў 2015—2024 гадах<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cdx9r21x5ppo|title=Российские военные корабли покинули базу в сирийском Тартусе|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2024-12-03|access-date=2024-12-08}}</ref>||[[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] ў рамках [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў краіне]] |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}}, г. [[Тартус]]||[[Пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі ў Сірыі|720-ы пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі]]||дзейнічаў да 2025<ref>[https://topcor.ru/56064-rossija-vyvozit-svoju-tehniku-boepripasy-i-drugoe-voennoe-imuschestvo-iz-sirii.html Россия эвакуирует технику, боеприпасы и военное имущество из сирийского Тартуса]{{ref-ru}}</ref>||[[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] ў рамках [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў краіне]] |- |- style="background:#FFC0CB;" |{{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}}, г. [[Тартус]]||[[Пастаяннае аператыўнае злучэнне ваенна-марскога флоту Расійскай Федэрацыі ў Міжземным моры]]||дзейнічала ў 2013—2024 ||[[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] ў рамках [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў краіне]] |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцягафікацыя|Судан}}||[[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане]]||дзейнічала з 2006 па 2012||- |- |{{Сцягафікацыя|Таджыкістан}}, г. [[Душанбэ]]||[[201-я расійская ваенная база]]||дзейнічае з 2005<ref>[https://structure.mil.ru/structure/okruga/details.htm?id=11741@egOrganization 201-я Гатчинская ордена Жукова дважды Краснознаменная военная база]</ref>||- |- |{{Сцягафікацыя|Таджыкістан}}, г. [[Нурэк]]||[[1109-ы асобны оптыка-электронны вузел «Нурэк»]]||дзейнічае з 2004||- |- |{{Сцягафікацыя|Украіна}}||[[Севастопальская ваенна-марская база]]||дзейнічае з 1992<ref name="аиф">[https://aif.ru/dontknows/infographics/sostav_chernomorskogo_flota_vmf_rossii_infografika Состав Черноморского флота ВМФ России. Инфографика]</ref>||[[Анексія Крыма Расіяй]] |- |{{Сцягафікацыя|Украіна}}||[[Аб’яднаная групоўка войск (сіл) ва Украіне]]||дзейнічае з 2022<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tvzvezda.ru/news/20221081513-QTA9y.html|title=Командующим Объединённой группировкой войск в районе СВО назначен генерал армии Сергей Суровикин|first=Редакция|last=tvzvezda.ru|website=Телеканал «Звезда»|date=2022-10-08|access-date=2023-12-13}}</ref>||[[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)]] |- |- style="background:#FFC0CB;" |[[File:Flag of Ethiopia (1996–2009).svg|22px]] [[Эфіопія]]||[[Група расійскіх ваенных спецыялістаў у Эфіопіі]]||дзейнічала з 1998 па 2000||[[Эфіопа-эрытрэйская вайна]] |- |- style="background:#00FFFF;" |{{Сцягафікацыя|Югаславія}}, [[Аўтаномны край Косава і Метохія]] / [[File:Flag of Kosova (1991–1999).svg|22пкс]] [[Рэспубліка Косава (1992—1999)|першая Рэспубліка Косава]] ||місія [[KFOR]]||дзейнічала з 1999 па 2003 (расійскі складнік)||[[Марш-кідок на Прышціну]] ў рамках [[Аперацыя «Саюзная сіла»|вайны НАТА супраць Югаславіі]] |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура== * {{Артыкул|спасылка=https://www.kommersant.ru/doc/766827?ysclid=mo9hxbq3vz43341039|тып=журнал|выданне= Коммерсантъ Власть|год=2007|месяц=мая|чысло=27|загаловак=Все Российские базы|ref=Коммерсантъ Власть}} {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Спісы:Расія]] 9o3wlrkttn9wql9xw0dquh82flej97f 2 807781 5141979 5141688 2026-05-15T18:20:31Z M.L.Bot 261 /* Прадумовы */ 5141979 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. Па думку Гулевіча, у такіх умовах пасольства на чале з Карыятам у 1348 годзе было спробай Альгерда знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. === Датаванне === У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. === Склад пасольства === Узначальваў пасольства наваградскі князь Карыят Гедзімінавіч, брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. З ім былі князі Міхаіл і Сямён Свіслацкі, а таксама Айкша. Хто былі князі Міхаіл і Сямён і да цяпер пэўна не вядома. Князя '''Міхаіла''' атаясняюць некалькімі асобамі таго часу. Юзаф Пузына лічыў, што як "Карыят Міхаіл" запісаны сам Карыят Гедзімінавіч, такое яго хроснае імя пэўна вядома{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Алег Ліцкевіч дапускае, што гэта мог быць Міхаіл Нарымунтавіч{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна (басейн Котры або Свіслач) або каля Менска{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=62—63}}. Юзаф Пузына лічыў князя Сямёна сынам Карыята, грунтуючыся на летапісным выразе «Карыядава чад»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. '''Айкшу''' Юзаф Пузына таксама лічыў сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=433}}, але сукупнасць ускосных звестак сведчаць за яго баярскі статус{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=25}}. === Ход падзей === Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч лічыць, што Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён адразу накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус» (Ноўгарад) і вотчыну вялікага князя маскоўскага{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну Іванавічу{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на свой улус, то-бок Ноўгарад, ярлык на які атрымаў вялікі князь Сямён{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. === Вынікі === На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлікі Альгерда не апраўдаліся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі паабяцаў дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву пасольства з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пакуль паслы былі ў палоне, Казімір III у 1349 годзе захапіў значныя тэрыторыі Русі Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Litskevich|2019|p=645}}., пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. === Дадаткова === Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Litskevich|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} 5s760nhj6uaz75pwcofjk6slvzy189b 5141991 5141979 2026-05-15T18:38:32Z M.L.Bot 261 /* Ход падзей */ 5141991 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Па думку Гулевіча, у такіх умовах пасольства было спробай Альгерда знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. === Датаванне === У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. === Склад пасольства === Узначальваў пасольства наваградскі князь Карыят Гедзімінавіч, брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. З ім былі князі Міхаіл і Сямён Свіслацкі, а таксама Айкша. Хто былі князі Міхаіл і Сямён і да цяпер пэўна не вядома. Князя '''Міхаіла''' атаясняюць некалькімі асобамі таго часу. Юзаф Пузына лічыў, што як "Карыят Міхаіл" запісаны сам Карыят Гедзімінавіч, такое яго хроснае імя пэўна вядома{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Алег Ліцкевіч дапускае, што гэта мог быць Міхаіл Нарымунтавіч{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна (басейн Котры або Свіслач) або каля Менска{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=62—63}}. Юзаф Пузына лічыў князя Сямёна сынам Карыята, грунтуючыся на летапісным выразе «Карыядава чад»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. '''Айкшу''' Юзаф Пузына таксама лічыў сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=433}}, але сукупнасць ускосных звестак сведчаць за яго баярскі статус{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=25}}. === Ход падзей === . Уладзіслаў Гулевіч лічыць, што Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён адразу накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус» (Ноўгарад) і вотчыну вялікага князя маскоўскага{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну Іванавічу{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на свой улус, то-бок Ноўгарад, ярлык на які атрымаў вялікі князь Сямён{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. === Вынікі === На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлікі Альгерда не апраўдаліся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі паабяцаў дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву пасольства з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пакуль паслы былі ў палоне, Казімір III у 1349 годзе захапіў значныя тэрыторыі Русі Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Litskevich|2019|p=645}}., пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. === Дадаткова === Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Litskevich|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} 8hdt36it6uavwnrqejgqbifoq4oy6y7 5141993 5141991 2026-05-15T18:44:38Z M.L.Bot 261 /* Прадумовы */ 5141993 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Узначальваў пасольства наваградскі князь Карыят Гедзімінавіч, брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. З ім былі князі Міхаіл і Сямён Свіслацкі, а таксама Айкша. Хто былі князі Міхаіл і Сямён і да цяпер пэўна не вядома. Князя '''Міхаіла''' атаясняюць некалькімі асобамі таго часу. Юзаф Пузына лічыў, што як «Карыят Міхаіл» запісаны сам Карыят Гедзімінавіч, такое яго хроснае імя пэўна вядома{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Алег Ліцкевіч дапускае, што гэта мог быць Міхаіл Нарымунтавіч{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна (басейн Котры або Свіслач) або каля Менска{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=62—63}}. Юзаф Пузына лічыў князя Сямёна сынам Карыята, грунтуючыся на летапісным выразе «Карыядава чад»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. '''Айкшу''' Юзаф Пузына таксама лічыў сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=433}}, але сукупнасць ускосных звестак сведчаць за яго баярскі статус{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=25}}. === Ход падзей === Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не назвыюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, у такіх умовах пасольства было спробай Альгерда знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}, праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён адразу накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус» (Ноўгарад) і вотчыну вялікага князя маскоўскага{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну Іванавічу{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на свой улус, то-бок Ноўгарад, ярлык на які атрымаў вялікі князь Сямён{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. === Вынікі === На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлікі Альгерда не апраўдаліся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі паабяцаў дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву пасольства з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Litskevich|2019|p=645}}., пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Litskevich|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} 45sbgh2r367u9rkh4xu88fa2i6n23eh 5141998 5141993 2026-05-15T18:48:11Z M.L.Bot 261 5141998 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Узначальваў пасольства наваградскі князь Карыят Гедзімінавіч, брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. З ім былі князі Міхаіл і Сямён Свіслацкі, а таксама Айкша. Хто былі князі Міхаіл і Сямён і да цяпер пэўна не вядома. Князя '''Міхаіла''' атаясняюць некалькімі асобамі таго часу. Юзаф Пузына лічыў, што як «Карыят Міхаіл» запісаны сам Карыят Гедзімінавіч, такое яго хроснае імя пэўна вядома{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Алег Ліцкевіч дапускае, што гэта мог быць Міхаіл Нарымунтавіч{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна (басейн Котры або Свіслач) або каля Менска{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=62—63}}. Юзаф Пузына лічыў князя Сямёна сынам Карыята, грунтуючыся на летапісным выразе «Карыядава чад»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. '''Айкшу''' Юзаф Пузына таксама лічыў сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=433}}, але сукупнасць ускосных звестак сведчаць за яго баярскі статус{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=25}}. === Ход падзей === Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не назвыюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, у такіх умовах пасольства было спробай Альгерда знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}, праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён адразу накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус» (Ноўгарад) і вотчыну вялікага князя маскоўскага{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на "ханскі ўлус", то-бок Ноўгарад{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Вынікі === Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлікі Альгерда не апраўдаліся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі паабяцаў дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву пасольства з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Litskevich|2019|p=645}}., пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Litskevich|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} 2lsex52pg70dlylpko83hpjsjv8xp0s 5141999 5141998 2026-05-15T18:48:48Z M.L.Bot 261 5141999 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Узначальваў пасольства наваградскі князь Карыят Гедзімінавіч, брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. З ім былі князі Міхаіл і Сямён Свіслацкі, а таксама Айкша. Хто былі князі Міхаіл і Сямён і да цяпер пэўна не вядома. Князя '''Міхаіла''' атаясняюць некалькімі асобамі таго часу. Юзаф Пузына лічыў, што як «Карыят Міхаіл» запісаны сам Карыят Гедзімінавіч, такое яго хроснае імя пэўна вядома{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Алег Ліцкевіч дапускае, што гэта мог быць Міхаіл Нарымунтавіч{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна (басейн Котры або Свіслач) або каля Менска{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=62—63}}. Юзаф Пузына лічыў князя Сямёна сынам Карыята, грунтуючыся на летапісным выразе «Карыядава чад»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. '''Айкшу''' Юзаф Пузына таксама лічыў сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=433}}, але сукупнасць ускосных звестак сведчаць за яго баярскі статус{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=25}}. === Ход падзей === Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не назвыюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, у такіх умовах пасольства было спробай Альгерда знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}, праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён адразу накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус» (Ноўгарад) і вотчыну вялікага князя маскоўскага{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на "ханскі ўлус", то-бок Ноўгарад{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Вынікі === Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлікі Альгерда не апраўдаліся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі паабяцаў дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву пасольства з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Litskevich|2019|p=645}}., пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Litskevich|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} bcqva89eyafwchtdeiuz0a16cv6ucm6 5142000 5141999 2026-05-15T18:49:08Z M.L.Bot 261 /* Вынікі */ 5142000 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Узначальваў пасольства наваградскі князь Карыят Гедзімінавіч, брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. З ім былі князі Міхаіл і Сямён Свіслацкі, а таксама Айкша. Хто былі князі Міхаіл і Сямён і да цяпер пэўна не вядома. Князя '''Міхаіла''' атаясняюць некалькімі асобамі таго часу. Юзаф Пузына лічыў, што як «Карыят Міхаіл» запісаны сам Карыят Гедзімінавіч, такое яго хроснае імя пэўна вядома{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Алег Ліцкевіч дапускае, што гэта мог быць Міхаіл Нарымунтавіч{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна (басейн Котры або Свіслач) або каля Менска{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=62—63}}. Юзаф Пузына лічыў князя Сямёна сынам Карыята, грунтуючыся на летапісным выразе «Карыядава чад»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. '''Айкшу''' Юзаф Пузына таксама лічыў сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=433}}, але сукупнасць ускосных звестак сведчаць за яго баярскі статус{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=25}}. === Ход падзей === Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не назвыюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, у такіх умовах пасольства было спробай Альгерда знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}, праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён адразу накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус» (Ноўгарад) і вотчыну вялікага князя маскоўскага{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на "ханскі ўлус", то-бок Ноўгарад{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Вынікі === Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлікі Альгерда не апраўдаліся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі паабяцаў дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву пасольства з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Litskevich|2019|p=645}}, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Litskevich|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} 544i82bycdg32u3s6ie3ibc4spz5l3i 5142050 5142000 2026-05-15T20:10:24Z M.L.Bot 261 /* Склад пасольства */ 5142050 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Цяпер звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь Карыят Гедзімінівіч, брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, на той час 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем Міхаіл{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве розныя асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя Міхаіла. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Міхаілам Нарымунтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў існавання такога сына Нарымонта {{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з якіх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага версію падтрымліваў і Ю. Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам стары Карыят, а яго «чада» (дзіця) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна (басейн Котры або Свіслач) або каля Менска. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Ю. Вольфа і Л. Вайтовіча, ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Айкша — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за яго баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не назвыюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, у такіх умовах пасольства было спробай Альгерда знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}, праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён адразу накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус» (Ноўгарад) і вотчыну вялікага князя маскоўскага{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на "ханскі ўлус", то-бок Ноўгарад{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Вынікі === Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлікі Альгерда не апраўдаліся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі паабяцаў дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву пасольства з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Litskevich|2019|p=645}}, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Litskevich|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} 7j4epe6qwdvafac71x3271uoe0ye4dy 5142053 5142050 2026-05-15T20:11:30Z M.L.Bot 261 /* Вынікі */ 5142053 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Цяпер звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь Карыят Гедзімінівіч, брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, на той час 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем Міхаіл{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве розныя асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя Міхаіла. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Міхаілам Нарымунтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў існавання такога сына Нарымонта {{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з якіх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага версію падтрымліваў і Ю. Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам стары Карыят, а яго «чада» (дзіця) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна (басейн Котры або Свіслач) або каля Менска. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Ю. Вольфа і Л. Вайтовіча, ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Айкша — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за яго баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не назвыюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, у такіх умовах пасольства было спробай Альгерда знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}, праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён адразу накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус» (Ноўгарад) і вотчыну вялікага князя маскоўскага{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на "ханскі ўлус", то-бок Ноўгарад{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Вынікі === Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлікі Альгерда не апраўдаліся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі паабяцаў дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву пасольства з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} iytvmfpf04o5nh3qer859ld9ki48739 5142054 5142053 2026-05-15T20:12:19Z M.L.Bot 261 /* Ход падзей */ 5142054 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Цяпер звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь Карыят Гедзімінівіч, брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, на той час 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем Міхаіл{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве розныя асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя Міхаіла. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Міхаілам Нарымунтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў існавання такога сына Нарымонта {{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з якіх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага версію падтрымліваў і Ю. Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам стары Карыят, а яго «чада» (дзіця) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна (басейн Котры або Свіслач) або каля Менска. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Ю. Вольфа і Л. Вайтовіча, ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Айкша — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за яго баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, у такіх умовах пасольства было спробай Альгерда знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}, праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён адразу накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус» (Ноўгарад) і вотчыну вялікага князя маскоўскага{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на "ханскі ўлус", то-бок Ноўгарад{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Вынікі === Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлікі Альгерда не апраўдаліся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі паабяцаў дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву пасольства з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} tfk81agdpfgo0ylhkablscmxcbkioww 5142068 5142054 2026-05-15T20:26:51Z M.L.Bot 261 /* Склад пасольства */ 5142068 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Цяпер звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, на той час 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з якіх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна (басейн Котры або Свіслач) або каля Менска. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Ю. Вольфа і Л. Вайтовіча, ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, у такіх умовах пасольства было спробай Альгерда знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}, праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён адразу накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус» (Ноўгарад) і вотчыну вялікага князя маскоўскага{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на «ханскі ўлус», то-бок Ноўгарад{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Вынікі === Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлікі Альгерда не апраўдаліся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі паабяцаў дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву пасольства з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} 34elfl8cttog23enbg8qt58x49bwzdb 5142071 5142068 2026-05-15T20:28:57Z M.L.Bot 261 /* Ход падзей */ 5142071 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Цяпер звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, на той час 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з якіх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна (басейн Котры або Свіслач) або каля Менска. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Ю. Вольфа і Л. Вайтовіча, ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён адразу накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус» (Ноўгарад) і вотчыну вялікага князя маскоўскага{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на «ханскі ўлус», то-бок Ноўгарад{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Вынікі === Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлікі Альгерда не апраўдаліся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі паабяцаў дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву пасольства з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} 176zliysogymibxgctweij4mvvwnl2r 5142075 5142071 2026-05-15T20:31:06Z M.L.Bot 261 /* Ход падзей */ 5142075 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Цяпер звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, на той час 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з якіх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна (басейн Котры або Свіслач) або каля Менска. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Ю. Вольфа і Л. Вайтовіча, ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, у такіх умовах пасольства было спробай Альгерда знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}, праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён адразу накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус» (Ноўгарад) і вотчыну вялікага князя маскоўскага{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на «ханскі ўлус», то-бок Ноўгарад{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Вынікі === Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлікі Альгерда не апраўдаліся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі паабяцаў дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву пасольства з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} o1ja0alc121o3g0i8qf36rqodf4oqre 5142111 5142075 2026-05-15T20:46:16Z M.L.Bot 261 /* Склад пасольства */ 5142111 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, у такіх умовах пасольства было спробай Альгерда знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}, праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён адразу накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус» (Ноўгарад) і вотчыну вялікага князя маскоўскага{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на «ханскі ўлус», то-бок Ноўгарад{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Вынікі === Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлікі Альгерда не апраўдаліся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі паабяцаў дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву пасольства з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} tj8fjm08d96au7p50s09vbxj0g1sfub 5142118 5142111 2026-05-15T20:53:04Z M.L.Bot 261 /* Ход падзей */ 5142118 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне пасольства было спробай Альгерда праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус і вотчыну вялікага князя маскоўскага» (Ноўгарад){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на «ханскі ўлус»{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. === Вынікі === На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны па слаць у Маскву пасольства з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} sa6pux9tqaxva2k5ox1iy1jdf8i85vp 0 807792 5141911 5141006 2026-05-15T14:44:57Z JerzyKundrat 174 5141911 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Ні́на Манфрэдзі''' ({{lang-it|Nino Manfredi}}; {{ДН|22|3|1921}}, [[Кастра-дэй-Вольшы]] — {{ДС|4|6|2004}}, {{МС|Рым||}}) — італьянскі [[акцёр]], [[рэжысёр]], сцэнарыст і [[пісьменнік]]. У 1971 годзе фільм Ніна Манфрэдзі «За атрыманую літасць» стаў пераможцам у намінацыі «Найепшы дэбют» [[Канскі кінафестываль|Канскага кінафестывалю]]. У тэатры дэбютаваў у 1947 годзе на Пражскім фестывалі моладзі і студэнтаў у антываеннай п’есе Саліма «Чалавек і стрэльба». Працаваў у тэатры «Пікала дзі Мілана» разам з Віторыа Гасманам і Ціна Буацэлі, адыгрываў пераважна драматычныя ролі. Выступаў у камедыйных ролях на радыё, ТБ і эстрадзе. У кіно дэбютаваў як сцэнарыст і акцёр у камедыі [[Франка Дзэфірэлі]] «Кемпінг» у 1957 годзе. Ніна Манфрэдзі сыграў больш за 100 роляў у такіх рэжысёраў, як [[Дзіна Рызі]], [[Даміяна Даміяні]], Антоніа П’етранджэлі, [[Луіджы Каменчыні]], [[Ліна Вертмюлер]], [[Эторэ Скола]], [[Ёс Стэлінг]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Манфрэдзі Ніна}} [[Катэгорыя:Акцёры Італіі]] dzsy7069tao5tds9zo4mbz6qj6prpxx 0 807804 5142276 5141565 2026-05-16T09:40:32Z Aliaksei Lastouski 75892 5142276 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} [[Файл:Grób_Jana_Adamusa.jpg|міні|Магіла Яна Адамуса на Старых могілках у Лодзі]] '''Ян Юзаф Адамус''' ({{lang-pl|Jan Adamus}}; {{ВДП}}) — польскі [[Гістарыяграфія|гістарыёграф]] і гісторык дзяржавы і права.<ref>{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/50|title=Адамус Ян Юзаф|author=Валерый Пазднякоў|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"}}</ref><ref>{{Артыкул|аўтар=Korzeniewska-Lasota Anna|загаловак=Jan Adamus (1896-1962)|год=2016|выданне=Stefan Ehrenkreutz i historycy prawa okresu dwudziestolecia międzywojennego: w 70. rocznicę śmierci ostatniego Rektora Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie: praca zbiorowa.|старонкі=69-78}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mediewisci.lhdb.kul.pl/biografie/item/566|title=Jan Adamus (1896-1962) · Biografie · mediewisci|website=mediewisci.lhdb.kul.pl|access-date=2026-05-13}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://ihpan.edu.pl/zmarli/jan-adamus-1896-1962/|title=Adamus Jan (1896–1962)|website=Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN - Instytut Historii PAN|access-date=2026-05-13}}</ref> == Біяграфія == Скончыў сярэднюю школу ў [[Івана-Франкоўск|Станіславове]], вывучаў права ў [[Вена|Вене]] ў 1915—1916 гадах, а затым (да 1920 года) ва [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]]. Сярод яго выкладчыкаў быў Освальд Бальцэр. У 1927 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ва Львоўскім універсітэце пад кіраўніцтвам Пшэмыслава Дамбкоўскага (на аснове працы ''«Zastaw w prawie litewskim w XV i XVI wieku''»). Служыў у акруговым ваенным судзе ў Кракаве, у 1928 года яму прысвоена званне капітана, звольнены па ўласным жаданні са службы 28 лютага 1930 г. Да 1933 года працаваў ва Львоўскім універсітэце (старшым асістэнтам кафедры старажытнапольскага права), пасля няўдалай спробы хабілітацыі ў 1933 годзе пераехаў у [[Вільня|Вільню]]. У віленскім універсітэце атрымаў пазіцыю старшага асістэнта на кафедры тэорыі права, з 1934 — старшага асістэнта кафедры тэорыі і філасофіі права. Адначасова працаваў як кіраўнік гарадскога архіва Вільні. У снежні 1933 абараніў хабілітацыі на аснове прац па гісторыі польскага і літоўскага права. У 1937 атрымаў пазіцыю ад’юнкта пры кафедры гісторыі польскага права. Вынікам пяцігадовай працы ў гарадскім архіве Вільні стала праца ''«Пра герб горада Вільні''» (апублікаваная пасмяротна ў 1996 годзе ў Лодзі). У 1940 годзе ён быў арыштаваны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] і сасланы на тэрыторыю [[Узбекская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбекскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] . Падчас вайны ён некаторы час правёў у [[Іерусалім]]е, дзе ўзначальваў Архіў Польскай арміі на Усходзе . У 1944 годзе на некалькі гадоў пасяліўся ў [[Шатландыя|Шатландыі]], дзе ўзначальваў Архіў і Музей Польскіх узброеных сіл; у гэты час ён чытаў лекцыі па гісторыі польскай палітычнай сістэмы на польскім юрыдычным факультэце [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] . У 1947 годзе вярнуўся ў Польшчу. Заняў пасаду ў [[Лодзьскі ўніверсітэт|Лодзьскім універсітэце]], дзе быў дацэнтам кафедры гісторыі польскага права, а з 1954 года — дацэнтам. Загадваў кафедрай агульнай гісторыі дзяржавы і права, а таксама чытаў лекцыі па гісторыі польска-літоўскіх адносін. У 1959 годзе стаў прафесарам. З 1949 па 1951 год быў загадчыкам бібліятэкі Вышэйшай педагагічнай школы ў Лодзі. Ён таксама быў звязаны з іншымі навукова-даследчымі цэнтрамі: Інстытутам прававых даследаванняў [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі]] навук (да 1961 года) і Інстытутам гісторыі Польскай акадэміі навук (з 1961 года). Быў абраны членам-карэспандэнтам Варшаўскага навуковага таварыства (1936), членам Таварыства навук у Львове і [[Віленскае таварыства сяброў навук|Таварыства сяброў навук у Вільні]]. Яго даследаванні былі сканцэнтраваны на гісторыі права і дзяржавы — польскай і літоўскай, гісторыі [[Крымінальнае права|крымінальнага права]] і гістарыяграфіі дзяржаўнай і прававой гісторыі. Абверг тэзіс Анатоля Левіцкага аб уключэнні Літвы ў склад Польшчы адразу пасля [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]. Пахаваны на Старых могілках у Лодзі. == Некаторыя працы == * Zastaw w prawie litewskim XV i XVI wieku. Lwów, 1925; * Z zagadnień prawa litewskiego. Lwów, 1926; * O tytule panującego i państwa litewskiego parę spostrzeżeń // Kwartalnik historyczny. 1930. R. 44; * Państwo litewskie w latach 1386—1398 // Księga pamiątkowa ku uczczeniu czterechsetnej rocznicy wydania pierwszego statutu litewskiego. Wilno, 1932; * Kodeks dyplomatyczny Litwy // Ateneum Wileńskie. 1932. R. 7; * O prawno-państwowym stosunku Litwy do Polski // Pamiętnik VI Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Wilnie. Lwów, 1935. T. 1; * Wydawnictwa źródeł do historii Litwy // Там жа; * O wstępnych aktach procesu litewskiego (do II statutu) // Ateneum Wileńskie. 1937. R. 12; * Najnowsza literatura o akcie krewskim // Wiadomości Studium historii prawa litewskiego Uniwersytetu Stefana Batorego. Wilno, 1938. T. 1; * O monarchii Gallowej. Warszawa, 1952; * Polska teoria rodowa. Łódź, 1958; * Monarchizm i republikanizm w syntezie dziejów Polski. Łódź, 1961; * O herbie miasta Wilna. Łódź, 1996. == Крыніцы == {{крыніцы}}{{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Адамус Ян}} [[Катэгорыя:Члены Варшаўскага навуковага таварыства]] [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі права]] [[Катэгорыя:Гісторыкі права Вялікага Княства Літоўскага]] 8yj3ngp18pga2qtu6ga242ym5db8yi5 0 807806 5141886 5141730 2026-05-15T14:15:41Z 5141886 wikitext text/x-wiki {{фарматаванне}} '''Дзень палітвязняў''' — памятная праваабарончая дата, якая адзначаецца [[21 мая]] і прысвечана салідарнасці з [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычнымі зняволенымі ў Беларусі]], ушанаванню памяці асоб, якія загінулі ў зняволенні, а таксама прыцягненню ўвагі да праблемы палітычных рэпрэсій і парушэнняў правоў чалавека ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://prisonersday.info/|title=Дзень палітвязняў Беларусі — 2025|website=prisonersday.info|access-date=2026-05-14}}</ref>. Дзень выкарыстоўваецца як форма грамадскай і міжнароднай салідарнасці з людзьмі, якіх праваабарончыя арганізацыі лічаць палітычнымі зняволенымі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2023/05/22/dzien-palitvjaznja-u-polshchy/|title=Дзень палітвязня: акцыі беларусаў у Польшчы|first=Марыя|last=Седышова|website=MOST Media|date=2023-05-22|access-date=2026-05-14}}</ref>. Памятную дату ў 2022 годзе, у першую гадавіну смерці [[Вітольд Міхайлавіч Ашурак|Вітольда Ашурка]], ініцыяваў Праваабарончы цэнтр «Вясна»<ref name=":0">{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/107796|title=Акцыі салідарнасці па ўсім свеце: як прайшоў Дзень палітвязня ў Беларусі|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. == Перадгісторыя == Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020]] года ў Беларусі пачаўся маштабны палітычны крызіс, які суправаджаўся масавымі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстамі]] і шырокімі рэпрэсіямі з боку дзяржаўных органаў. Паводле [[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Праваабарончага цэнтра «Вясна»]], тысячы людзей былі адвольна затрыманыя, пацярпелі гвалт і катаванні; беларускі рэжым распачаў маштабны палітычна матываваны пераслед, былі ўзбуджаныя сотні крымінальных спраў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.hrw.org/world-report/2021/country-chapters/belarus|аўтар=Human Rights Watch|загаловак=Belarus: Events of 2020|год=2020-12-03|мова=en|выданне=Share this via Facebook}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://odihr.osce.org/odihr/469539|title=OSCE Rapporteur’s Report under the Moscow Mechanism on Alleged Human Rights Violations related to the Presidential Elections of 9 August 2020 in Belarus {{!}} OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights|website=odihr.osce.org|date=2020-11-05|access-date=2026-05-14}}</ref>. «Вясна» і іншыя ініцыятывы пачалі сістэматычна дакументаваць выпадкі палітычнага пераследу, звязанага з падзеямі 2020 года, фарміраваць спісы палітвязняў і даносіць да міжнароднай супольнасці інфармацыю пра сітуацыю з правамі чалавека ў Беларусі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://prisoners.spring96.org/|title=Палітычныя вязні ў Беларусі|website=prisoners.spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. == Паўстанне памятнай даты == Памятную дату ў 2022 годзе, у першую гадавіну смерці [[Вітольд Міхайлавіч Ашурак|Вітольда Ашурка]], ініцыяваў Праваабарончы цэнтр «Вясна»<ref name=":0" />. Вітольд Ашурак — беларускі грамадскі актывіст і палітычны зняволены. Ён быў асуджаны па справе, якую праваабарончыя арганізацыі лічаць палітычна матываванай. 21 мая 2021 года Ашурак памёр у папраўчай калоніі; абставіны яго смерці не высветленыя па сённяшні дзень<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32917280.html|title=ІТ-калёнія №17, побач зь якой жыў Лукашэнка. Расказваем гісторыю шклоўскай вязьніцы|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2024-04-29|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/belarus-statement-high-representative-josep-borrell-international-day-solidarity-political-prisoners_en|title=Belarus: Statement by High Representative Josep Borrell on the International Day of Solidarity with Political Prisoners {{!}} EEAS|website=www.eeas.europa.eu|access-date=2026-05-14}}</ref>, а датычныя асобы так і не былі прыцягнутыя да адказнасці<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/103493|title=Застанецца свабодным навечна. У зняволенні памёр Вітольд Ашурак|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. З 2023 года да ўшанавання гэтай даты далучыліся іншыя палітычныя і грамадзянскія ініцыятывы па ўсім свеце. Дата 21 мая была абраная як дзень памяці Вітольда Ашурка і як сімвалічны дзень салідарнасці з усімі палітычнымі зняволенымі Беларусі. З цягам часу яна набыла характар штогадовай праваабарончай і міжнароднай акцыі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.belarus-nau.org/be/post/21-%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8F-%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D1%9E-%D1%83-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96|title=21 траўня — Дзень палітвязняў у Беларусі|first=Admin of the|last=NAM|website=The NAM info|date=2023-05-19|access-date=2026-05-14}}</ref> == Адзначэнне памятнай даты == Сімвалам даты была абраная экстрэмісцкая жоўтая бірка — знак на адзенні палітвязняў у месцах зняволення, пра які ў сваіх лістах расказваў Вітольд Ашурак<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/103551|title=Сьмерць палітычнага зьняволенага Вітольда Ашурка|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. У 2022-м годзе акцыі салідарнасці прайшлі ў гарадах Грузіі, Польшчы, Літвы, Украіны і іншых краінах, а таксама ў некаторых гарадах Беларусі. Са словамі падтрымкі палітвязням і іх блізкім выступілі еўрапейскія палітыкі і дыпламаты, прадстаўнікі розных амбасад і міжнародных праваабарончых арганізацый<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/107796|title=Акцыі салідарнасці па ўсім свеце: як прайшоў Дзень палітвязня ў Беларусі|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. 2023-ці год таксама адзначаўся вялікай колькасцю акцый у многіх гарадах Еўропы і іншых краін свету<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2023/05/22/dzien-palitvjaznja-u-polshchy/|title=Дзень палітвязня: акцыі беларусаў у Польшчы|first=Марыя|last=Седышова|website=MOST Media|date=2023-05-22|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/dzen-palitvyaznyau-belarusi-da-yakih-merapryemstvau-mozhna-daluchycca/|title=Дзень палітвязняў Беларусі. Да якіх мерапрыемстваў можна далучыцца?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-05-16|access-date=2026-05-14}}</ref>. Агулам беларускія актывісты арганізавалі падзеі ў 50 гарадах 20 розных краін. Акцыі таксама ладзіліся анлайн.<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/111758|title=Акцыі ў падтрымку беларускіх палітвязняў прайшлі па ўсім свеце. Як гэты было|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref> На падзею актыўна адрэагавала і міжнародная супольнасць: Дзяржсакратар ЗША [[Энтані Блінкен]] заклікаў вызваліць усіх беларускіх палітвязняў; больш за 100 нобелеўскіх лаўрэатаў падпісалі ліст у падтрымку лаўрэата Нобелеўскай прэміі міру [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/books/2023/may/21/nobel-winners-demand-release-of-belarusian-peace-laureate-ales-bialiatski|title=Nobel winners demand release of Belarusian peace laureate Ales Bialiatski|first=Sarah|last=Shaffi|website=The Guardian|date=2023-05-21|access-date=2026-05-14}}</ref>; міністр замежных спраў Эстоніі Маркус Цахкна напісаў адкрыты ліст Віктару Бабарыку; прадстаўнікі дыпламатычных карпусоў розных краін далучыліся да акцыі чытання імёнаў палітвязняў у Вільні; заявы ў падтрымку беларускіх палітвязняў выпусцілі МЗС Літвы, Даніі, «хросныя» палітвязняў з Еўрапарламента і міжнародныя праваабарончыя арганізацыі.<ref>{{Cite web|url=https://libereco.org/deutschland/en|title=#WeStandBYyou: Godparenthoods for political prisoners in Belarus|last=Libereco|website=libereco.org|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/111750|title="Свет не забыўся пра палітвязняў Беларусі". Як міжнародная супольнасць выказвае салідарнасць з нагоды Дня палітвязняў|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/belarus-statement-high-representative-josep-borrell-international-day-solidarity-political-prisoners_en|title=Belarus: Statement by High Representative Josep Borrell on the International Day of Solidarity with Political Prisoners {{!}} EEAS|website=www.eeas.europa.eu|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.uk/government/speeches/international-day-of-solidarity-with-belarus-joint-statement-to-the-osce|title=International Day of Solidarity with Belarus: Joint statement to the OSCE|website=GOV.UK|date=2023-11-16|access-date=2026-05-14}}</ref> У 2024 годзе адбылося больш за 30 розных мерапрыемстваў і акцый у розных краінах свету. Яны пачаліся 19 мая і праходзілі некалькі дзён — па 22 мая — у розных гарадах Польшчы, Літвы, Грузіі, Чэхіі, Германіі, Велікабрытаніі, Украіны, Бельгіі, Швецыі і іншых краін<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.radio.bialystok.pl/pogon/index/id/238982|title=Pod znakiem Pogoni / Пад знакам Пагоні {{!}} Akcja solidarności z więźniami politycznymi na Białorusi 22.05.2024|website=Polskie Radio Białystok - Regionalna Rozgłośnia w Białymstoku|access-date=2026-05-14}}</ref>. З заявамі і словамі падтрымкі выступілі многія беларускія НДА ў выгнанні і міжнародныя арганізацыі: моладзевы нацыянальны савет «РАДА» распавёў пра міжнародную адвакацыю ў падтрымку палітвязняў; Беларуская асацыяцыя журналістаў паведаміла, што на 21 мая 2024 года ў зняволенні знаходзіліся 35 прадстаўнікоў медыясферы; Беларускі Хельсінкскі Камітэт звярнуў увагу на 254 палітвязняў, якія знаходзіліся ў асаблівай рызыцы.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://spring96.org/be/news/115310|title=Дзень салідарнасці з беларускімі палітвязнямі. Рэакцыі НДА і грамадскай супольнасці|website=spring96.org|date=22.05.2024}}</ref> У 2025-м годзе ў перыяд з 11 па 26 мая адбылося як мінімум 35 мерапрыемстваў. Найбольшая іх колькасць прайшла 21 мая. У акцыях (пікетах, выставах, сустрэчах, набажэнствах) удзельнічалі беларусы Польшчы, Літвы, Нідэрландаў, Італіі, Эстоніі, Швецыі, Украіны, Грузіі, Германіі, Бельгіі і Велікабрытаніі.<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/dzen-palitvyaznya-2025.html|title=Дзень палітвязняў-2025. Анонс і расклад акцый салідарнасці|website=budzma.org|access-date=2026-05-14}}</ref> == Міжнароднае значэнне == Падобныя памятныя даты існуюць у розных краінах: * Украіна (12 студзеня) — Дзень украінскага палітвязня, распачаты ў 1975 годзе Вячаславам Чарнавілам; * Аргенціна (24 сакавіка) — Дзень памяці праўды і справядлівасці, прысвечаны ахвярам ваеннай дыктатуры; * Літва і Эстонія (14 чэрвеня) — Дзень жалобы і надзеі, прысвечаны дэпартацыям 1941 года; * Чылі (11 верасня) — Дзень памяці ахвяр дзяржаўнага перавароту 1973 года; * Польшча (13 снежня) — Дзень памяці ахвяр ваеннага становішча 1981 года.{{Няма АК}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-14}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі| ]] l5e2lchs54w193yr5h98sb8x6tb2po4 5141889 5141886 2026-05-15T14:18:26Z 5141889 wikitext text/x-wiki {{фарматаванне}} '''Дзень палітвязняў''' — памятная праваабарончая дата, якая адзначаецца [[21 мая]] і прысвечана салідарнасці з [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычнымі зняволенымі ў Беларусі]], ушанаванню памяці асоб, якія загінулі ў зняволенні, а таксама прыцягненню ўвагі да праблемы палітычных рэпрэсій і парушэнняў правоў чалавека ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://prisonersday.info/|title=Дзень палітвязняў Беларусі — 2025|website=prisonersday.info|access-date=2026-05-14}}</ref>. Дзень выкарыстоўваецца як форма грамадскай і міжнароднай салідарнасці з людзьмі, якіх праваабарончыя арганізацыі лічаць палітычнымі зняволенымі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2023/05/22/dzien-palitvjaznja-u-polshchy/|title=Дзень палітвязня: акцыі беларусаў у Польшчы|first=Марыя|last=Седышова|website=MOST Media|date=2023-05-22|access-date=2026-05-14}}</ref>. Памятную дату ў 2022 годзе, у першую гадавіну смерці [[Вітольд Міхайлавіч Ашурак|Вітольда Ашурка]], ініцыяваў Праваабарончы цэнтр «Вясна»<ref name=":0">{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/107796|title=Акцыі салідарнасці па ўсім свеце: як прайшоў Дзень палітвязня ў Беларусі|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. == Перадгісторыя == Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020]] года ў Беларусі пачаўся маштабны палітычны крызіс, які суправаджаўся масавымі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстамі]] і шырокімі рэпрэсіямі з боку дзяржаўных органаў. Паводле [[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Праваабарончага цэнтра «Вясна»]], тысячы людзей былі адвольна затрыманыя, пацярпелі гвалт і катаванні; беларускі рэжым распачаў маштабны палітычна матываваны пераслед, былі ўзбуджаныя сотні крымінальных спраў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.hrw.org/world-report/2021/country-chapters/belarus|аўтар=Human Rights Watch|загаловак=Belarus: Events of 2020|год=2020-12-03|мова=en|выданне=Share this via Facebook}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://odihr.osce.org/odihr/469539|title=OSCE Rapporteur’s Report under the Moscow Mechanism on Alleged Human Rights Violations related to the Presidential Elections of 9 August 2020 in Belarus {{!}} OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights|website=odihr.osce.org|date=2020-11-05|access-date=2026-05-14}}</ref>. «Вясна» і іншыя ініцыятывы пачалі сістэматычна дакументаваць выпадкі палітычнага пераследу, звязанага з падзеямі 2020 года, фарміраваць спісы палітвязняў і даносіць да міжнароднай супольнасці інфармацыю пра сітуацыю з правамі чалавека ў Беларусі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://prisoners.spring96.org/|title=Палітычныя вязні ў Беларусі|website=prisoners.spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. == Паўстанне памятнай даты == Памятную дату ў 2022 годзе, у першую гадавіну смерці [[Вітольд Міхайлавіч Ашурак|Вітольда Ашурка]], ініцыяваў Праваабарончы цэнтр «Вясна»<ref name=":0" />. Вітольд Ашурак — беларускі грамадскі актывіст і палітычны зняволены. Ён быў асуджаны па справе, якую праваабарончыя арганізацыі лічаць палітычна матываванай. 21 мая 2021 года Ашурак памёр у папраўчай калоніі; абставіны яго смерці не высветленыя па сённяшні дзень<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32917280.html|title=ІТ-калёнія №17, побач зь якой жыў Лукашэнка. Расказваем гісторыю шклоўскай вязьніцы|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2024-04-29|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/belarus-statement-high-representative-josep-borrell-international-day-solidarity-political-prisoners_en|title=Belarus: Statement by High Representative Josep Borrell on the International Day of Solidarity with Political Prisoners {{!}} EEAS|website=www.eeas.europa.eu|access-date=2026-05-14}}</ref>, а датычныя асобы так і не былі прыцягнутыя да адказнасці<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/103493|title=Застанецца свабодным навечна. У зняволенні памёр Вітольд Ашурак|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. З 2023 года да ўшанавання гэтай даты далучыліся іншыя палітычныя і грамадзянскія ініцыятывы па ўсім свеце. Дата 21 мая была абраная як дзень памяці Вітольда Ашурка і як сімвалічны дзень салідарнасці з усімі палітычнымі зняволенымі Беларусі. З цягам часу яна набыла характар штогадовай праваабарончай і міжнароднай акцыі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.belarus-nau.org/be/post/21-%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8F-%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D1%9E-%D1%83-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96|title=21 траўня — Дзень палітвязняў у Беларусі|first=Admin of the|last=NAM|website=The NAM info|date=2023-05-19|access-date=2026-05-14}}</ref> == Адзначэнне памятнай даты == Сімвалам даты была абраная экстрэмісцкая жоўтая бірка — знак на адзенні палітвязняў у месцах зняволення, пра які ў сваіх лістах расказваў Вітольд Ашурак<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/103551|title=Сьмерць палітычнага зьняволенага Вітольда Ашурка|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. У 2022-м годзе акцыі салідарнасці прайшлі ў гарадах Грузіі, Польшчы, Літвы, Украіны і іншых краінах, а таксама ў некаторых гарадах Беларусі. Са словамі падтрымкі палітвязням і іх блізкім выступілі еўрапейскія палітыкі і дыпламаты, прадстаўнікі розных амбасад і міжнародных праваабарончых арганізацый<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/107796|title=Акцыі салідарнасці па ўсім свеце: як прайшоў Дзень палітвязня ў Беларусі|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. 2023-ці год таксама адзначаўся вялікай колькасцю акцый у многіх гарадах Еўропы і іншых краін свету<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2023/05/22/dzien-palitvjaznja-u-polshchy/|title=Дзень палітвязня: акцыі беларусаў у Польшчы|first=Марыя|last=Седышова|website=MOST Media|date=2023-05-22|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/dzen-palitvyaznyau-belarusi-da-yakih-merapryemstvau-mozhna-daluchycca/|title=Дзень палітвязняў Беларусі. Да якіх мерапрыемстваў можна далучыцца?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-05-16|access-date=2026-05-14}}</ref>. Агулам беларускія актывісты арганізавалі падзеі ў 50 гарадах 20 розных краін. Акцыі таксама ладзіліся анлайн.<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/111758|title=Акцыі ў падтрымку беларускіх палітвязняў прайшлі па ўсім свеце. Як гэты было|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref> На падзею актыўна адрэагавала і міжнародная супольнасць: Дзяржсакратар ЗША [[Энтані Блінкен]] заклікаў вызваліць усіх беларускіх палітвязняў; больш за 100 нобелеўскіх лаўрэатаў падпісалі ліст у падтрымку лаўрэата Нобелеўскай прэміі міру [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/books/2023/may/21/nobel-winners-demand-release-of-belarusian-peace-laureate-ales-bialiatski|title=Nobel winners demand release of Belarusian peace laureate Ales Bialiatski|first=Sarah|last=Shaffi|website=The Guardian|date=2023-05-21|access-date=2026-05-14}}</ref>; міністр замежных спраў Эстоніі Маркус Цахкна напісаў адкрыты ліст Віктару Бабарыку; прадстаўнікі дыпламатычных карпусоў розных краін далучыліся да акцыі чытання імёнаў палітвязняў у Вільні; заявы ў падтрымку беларускіх палітвязняў выпусцілі МЗС Літвы, Даніі, «хросныя» палітвязняў з Еўрапарламента і міжнародныя праваабарончыя арганізацыі.<ref>{{Cite web|url=https://libereco.org/deutschland/en|title=#WeStandBYyou: Godparenthoods for political prisoners in Belarus|last=Libereco|website=libereco.org|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/111750|title="Свет не забыўся пра палітвязняў Беларусі". Як міжнародная супольнасць выказвае салідарнасць з нагоды Дня палітвязняў|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/belarus-statement-high-representative-josep-borrell-international-day-solidarity-political-prisoners_en|title=Belarus: Statement by High Representative Josep Borrell on the International Day of Solidarity with Political Prisoners {{!}} EEAS|website=www.eeas.europa.eu|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.uk/government/speeches/international-day-of-solidarity-with-belarus-joint-statement-to-the-osce|title=International Day of Solidarity with Belarus: Joint statement to the OSCE|website=GOV.UK|date=2023-11-16|access-date=2026-05-14}}</ref> У 2024 годзе адбылося больш за 30 розных мерапрыемстваў і акцый у розных краінах свету. Яны пачаліся 19 мая і праходзілі некалькі дзён — па 22 мая — у розных гарадах Польшчы, Літвы, Грузіі, Чэхіі, Германіі, Велікабрытаніі, Украіны, Бельгіі, Швецыі і іншых краін<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.radio.bialystok.pl/pogon/index/id/238982|title=Pod znakiem Pogoni / Пад знакам Пагоні {{!}} Akcja solidarności z więźniami politycznymi na Białorusi 22.05.2024|website=Polskie Radio Białystok - Regionalna Rozgłośnia w Białymstoku|access-date=2026-05-14}}</ref>. З заявамі і словамі падтрымкі выступілі многія беларускія НДА ў выгнанні і міжнародныя арганізацыі: моладзевы нацыянальны савет «РАДА» распавёў пра міжнародную адвакацыю ў падтрымку палітвязняў; Беларуская асацыяцыя журналістаў паведаміла, што на 21 мая 2024 года ў зняволенні знаходзіліся 35 прадстаўнікоў медыясферы; Беларускі Хельсінкскі Камітэт звярнуў увагу на 254 палітвязняў, якія знаходзіліся ў асаблівай рызыцы.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://spring96.org/be/news/115310|title=Дзень салідарнасці з беларускімі палітвязнямі. Рэакцыі НДА і грамадскай супольнасці|website=spring96.org|date=22.05.2024}}</ref> У 2025-м годзе ў перыяд з 11 па 26 мая адбылося як мінімум 35 мерапрыемстваў. Найбольшая іх колькасць прайшла 21 мая. У акцыях (пікетах, выставах, сустрэчах, набажэнствах) удзельнічалі беларусы Польшчы, Літвы, Нідэрландаў, Італіі, Эстоніі, Швецыі, Украіны, Грузіі, Германіі, Бельгіі і Велікабрытаніі.<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/dzen-palitvyaznya-2025.html|title=Дзень палітвязняў-2025. Анонс і расклад акцый салідарнасці|website=budzma.org|access-date=2026-05-14}}</ref> == Міжнароднае значэнне == Падобныя памятныя даты існуюць у розных краінах: * Украіна (12 студзеня) — Дзень украінскага палітвязня, распачаты ў 1975 годзе Вячаславам Чарнавілам; * Аргенціна (24 сакавіка) — Дзень памяці праўды і справядлівасці, прысвечаны ахвярам ваеннай дыктатуры; * Літва і Эстонія (14 чэрвеня) — Дзень жалобы і надзеі, прысвечаны дэпартацыям 1941 года; * Чылі (11 верасня) — Дзень памяці ахвяр дзяржаўнага перавароту 1973 года; * Польшча (13 снежня) — Дзень памяці ахвяр ваеннага становішча 1981 года.{{Няма АК}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-14}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Памятныя даты]] kx1c9atgmpmckzxst7rqexyvl85wmyf 0 807813 5141906 5141563 2026-05-15T14:41:39Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Гіяс Ібрагі́м]] у [[Гіяс Ібрагім]]: Назва з памылкай правапісу 5141563 wikitext text/x-wiki {{Асоба |партрэт = Qiyas Ibrahimov (cropped).jpg |шырыня = 220px |подпіс = Гіяс Ібрагі́м ў 2020 годзе }} '''Гіяс Гасан аглы Ібрагі́м''' (раней: '''Ібрагі́маў''') ([[Азербайджанская мова|азерб]]. ''Qiyas Həsən oğlu İbrahimov''; [[3 жніўня]] [[1994]] года, [[Тауз]], [[Азербайджан]]) — [[Азербайджанцы|азербайджанскі]] палітычны актывіст; былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны вязень]] і член Грамадзянскага руху «NIDA» (2016–2019).<ref name=":S05">{{cite news|title=AZƏRBAYCANDA SİYASİ MƏHBUSLARIN VAHİD SİYAHI - HESABATI|author=Azərbaycanda Siyasi Məhbusların Vahid Siyahısı üzrə İşçi Qrup|newspaper=www.smdtaz.org|date=2024-12-04|url=https://smdtaz.org/wp-content/uploads/2018/09/Vahid-Siyasi-Mahbus-Siyahisi-IQ-01.09.2018.pdf|accessdate=2024-12-04|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240204034535/https://smdtaz.org/wp-content/uploads/2018/09/Vahid-Siyasi-Mahbus-Siyahisi-IQ-01.09.2018.pdf|archivedate=2024-02-04|url-status=live}}</ref><ref name=":HƏYATI1">{{cite news|title=Bu gün Qiyas İbrahimovun doğum günüdür|author=AbzasMedia|work=|date=2025-05-10|url=https://abzas.org/en/2016/8/bu-gun-qiyas-ibrahimovun-dogum-gunudur/|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Гіяс Ібрагімаў і Байрам Мамедаў былі выкрадзеныя паліцыяй з вуліцы ранняй раніцай 10 мая 2016 года пасля таго, як у ноч з 9 на 10 мая 2016 года напісалі лозунгі «Са святам рабоў!» (азерб. ''Qul Bayramınız Mübarəк!'') і «Прэч, сістэма!» (англ. ''Fucк the System'') на пастаменце помніка, узведзенага ў гонар [[Гейдар Аліеў|Гейдара Аліева]], былога [[Прэзідэнт Азербайджана|прэзідэнта Азербайджана]] (1993–2003), бацькі цяперашняга прэзідэнта [[Ільхам Аліеў|Ільхама Аліева]]. З 2000 года 10 мая ў Азербайджане адзначаецца Свята кветак, прымеркаванае да дня нараджэння былога прэзідэнта краіны. Гіяс і Байрам абыгралі фразу «Gül bayramınız mübarək!» («Са святам кветак!»), змяніўшы літары ў першым слове. Атрымалася «''Qul bayramınız mübarəк!''» — «Са святам рабоў!».<ref name=":ƏL01">{{cite news|title=10 лет за граффити: дело «узников памятника|author=Meydan TV|work=|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/ru/article/10-let-za-graffiti-delo-uznikov-pamyatnika-v-azerbajdzhane/|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Пасля катаванняў і жорсткага абыходжання супраць іх была ўзбуджаная крымінальная справа, і яны былі арыштаваныя паводле артыкулаў 234.4.1 і 234.4.3 (незаконны продаж наркатычных або псіхатропных рэчываў — здзейснены групай асоб па папярэдняй змове або арганізаванай групай і ў буйным памеры) [[Крымінальны кодэкс Азербайджанскай Рэспублікі|Крымінальнага кодэкса Азербайджана]]. Афіцыйная інфармацыя пра тое, што маладыя людзі з беднай сям’і набылі такую вялікую колькасць [[Наркотык|наркотыкаў]], не была адназначна ўспрынятая ў грамадстве. Абмеркаванні ў мясцовых СМІ, сацыяльных сетках, выступленні іх адвакатаў, а таксама заявы як мясцовых, так і міжнародных арганізацый адносна гэтага арышту сцвярджаюць, што абвінавачанне ілжывае, а крымінальны пераслед мае палітычную матывацыю.<ref name=":S05" /><ref name=":DİN01">{{cite news|title=Nəsimi rayonu ərazisində Qiyas İbrahimovdan 2,607 qr heroin, yaşadığı mənzilə baxış zamanı isə əlavə olaraq 1,01 кq heroin aşкar edilərəк götürülmüşdür|author=Министерство внутренних дел Азербайджана|work=|date=2025-05-10|url=https://mia.gov.az/?previewpreview/az/pressreliz/48372/|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref><ref name=":DİN02">{{cite news|title=Sabunçu qəsəbə saкini Bayram Məmmədovdan 2,904 qr heroin, evinə baxış zamanı isə əlavə olaraq 1,15 кq heroin aşкar edilərəк götürülmüşdür|author=Министерство внутренних дел Азербайджана|work=|date=2025-05-10|url=https://mia.gov.az/az/pressreliz/48373//|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Пасля затрымання Байрам Мамедаў і Гіяс Ібрагімаў падвергліся катаванням і бесчалавечнаму абыходжанню як у Галоўным упраўленні паліцыі горада Баку, так і ў Нарыманаўскім раённым упраўленні паліцыі.<ref name=":İŞGƏNCƏ">{{cite news|title=Qiyas İbrahimov ona verilən işgəncələr barədə vəкilə danışıb|author=Информационное агентство "TURAN"|work=|date=2025-05-10|url=https://turan.az/az/soz-isteyirem/qiyas-ibrahimov-ona-verilen-isgenceler-barede-vekile-danisib|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Шэраг міжнародных праваабарончых арганізацый назвалі гэтыя арышты палітычна матываванымі. [[Amnesty International]] абвясціла абодвух маладых людзей «вязнямі сумлення».<ref name=":QİB11">{{cite news|title=Amnesty International Bayram Məmmədov və Qiyas İbrahimovu vicdan məhbusları кimi tanıyıb|author=Информационное агентство "TURAN"|work=|date=2025-05-10|url=https://turan.az/az/siyaset/amnesty-international-bayram-memmedov-ve-qiyas-ibrahimovu-vicdan-mehbuslari-kimi-taniyib|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> 25 кастрычніка 2016 года Бакинскі суд па цяжкіх злачынствах прысудзіў Гіяса Ібрагімава да 10 гадоў пазбаўлення волі.<ref name=":QİYAS08">{{cite news|title=Qiyas İbrahimovun son sözü: Həbslər, işgəncələr bizi кöləyə və qula çevirməz! [Video]|author=Tapdıq Fərhadoğlu / [[Голас Амерыкі]]|work=|date=2025-05-10|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/qiyas-ibrahimov/3565337.html|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> У снежні 2017 года ў дачыненні да Гіяса Ібрагімава была ўзбуджаная дадатковая крымінальная справа паводле артыкула 289.2 (непавага да суда) Крымінальнага кодэкса, і тэрмін яго пакарання быў падоўжаны яшчэ на 3 месяцы.<ref name=":ƏL02">{{cite news|title=Qiyas İbrahimov və atasına höкm oxunub|author=İsmayıl Nəsibli / Информационное Агентство Report|work=|date=2025-05-10|url=https://report.az/hadise/qiyas-i-brahimov-ve-atasina-hokm-oxunub|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Ён і Байрам Мамедаў былі вызваленыя ў сакавіку 2019 года ўказам прэзідэнта.<ref name=":ƏFV">{{cite news|title=Məhкum edilmiş bir sıra şəxslərin əfv olunması haqqında Azərbaycan Prezidentinin 16 mart 2019-cu il tarixli Sərəncamı|author=Hüquqi aкtların vahid eleкtron bazası|newspaper=www.e-qanun.az|date=2022-10-01|url=https://e-qanun.az/framework/41731|accessdate=2022-10-01|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250720093022/https://e-qanun.az/framework/41731|archivedate=2025-07-20|url-status=live}}</ref> Пасля вызвалення ён працягнуў сваю палітычную дзейнасць, падвяргаўся пераследу і затрыманням з боку паліцыі ў красавіку 2019 года, у чэрвені, верасні і кастрычніку 2020 года, а ў ліпені 2023 года быў арыштаваны на месяц. Вядомы сваёй цвёрдай антыаліеўскай пазіцыяй, [[Левыя (палітыка)|левымі]] ідэямі і антываеннымі поглядамі.<ref name=":AW04">{{cite news|title=Гияс Ибрагимов|author=Кавказский узел|work=|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/366957|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-14}} m3knzb2285zpsfsjr6xuas3hxsg6cbh 0 807817 5142130 5141782 2026-05-15T21:54:57Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5142130 wikitext text/x-wiki У сезоне 2023/2024 гандбольны клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў]]» з горада [[Брэст]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]] ({{Зл}}'''Чэмпіён'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|2024]] ({{Зл}}'''Уладальнік'''), * [[Суперкубак Беларусі па гандболе|Суперкубак Беларусі]] [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2023|2023]] ({{Ср}}'''Фіналст'''). == Склад каманды == * [[Дзяніс Забалоцін]] * Усік * Будзейка * [[Глеб Алегавіч Гарбуз|Гарбуз]] * [[Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|Шкурынскі]] * [[Аляксандр Юр’евіч Падшывалаў|Падшывалаў]] * [[Невен Сцяпанавіч]] * [[Андрэй Сяргеевіч Юрынок|Юрынок]] * Жыла * [[Марко Маціяшавіч]] * [[Вячаслаў Віталевіч Шумак|Шумак]] * [[Максім Сяргеевіч Баранаў|Максім Баранаў]] * Вяргейчык * [[Аляксей Іванавіч Шынкель|Шынкель]] * [[Эдуард Аляксандравіч Яраш|Яраш]] * Тарасевіч == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў|Эдуард Какшароў]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2022/2023 ГК Мяшкоў Брэст]] * [[Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст]] == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/70202-belarus-neveroiatnyi-kambek-meskovcev-bgk-prodolzaet-kollekcionirovat-tituly Беларусь. Невероятный камбэк мешковцев. БГК продолжает коллекционировать титулы] [[Катэгорыя:Сезоны БГК імя Мяшкова|2023/2024]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2023/2024|БГК імя Мяшкова]] [[Катэгорыя:2023 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:2024 год у Брэсце]] s527ramrfm9nw3vd2ya0ck0ue5yyibf 0 807826 5142204 5141544 2026-05-16T06:14:11Z Паўлюк Шапецька 37440 5142204 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Андрэеў}} '''Павел Аляксандравіч Андрэеў''' ({{lang-ru|Павел Александрович Андреев}}; нар. {{ДН|19|7|1992}}, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]) — [[Расія|расійскі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар’ера == Нарадзіўся ў Санкт-Пецярбургу і гандболам пачынаў займацца ва Прыморскай СДЮСШАР. У раннім узросце перабраўся ва сістэму «Чахоўскіх Мядзведзяў», дзе выступаў за моладзевую каманду, а потым — за асноўную. Пад пачаткам Уладзіміра Максімава дзевяць раз выйграваў чэмпіянат Расіі і шэсць — Кубак краіны. Двойчы прызнаваўся найлепшым абаронцам Суперлігі, рэгулярна ўваходзіў у лік лідараў па дакладнасці кідкоў з гульні, блоках і перахопах. Мае досвед у Лізе чэмпіёнаў і Еўрапейскай лізе, ездзіў са зборнай на чэмпіянат Еўропы 2020 года і 2022 года, а таксама чэмпіянат свету 2021 года. Летам 2022 года падпісаў кантракт з [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.eurohandball.com/en/player/SJyOux-Qd4EA2BuvYSwIgw/Pavel-Andreev/ Andreev, PAVEL] * [https://meshkovbrest.by/pavel-andrevv Павел Андреев] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Андрэеў Павел Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Расіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Расіі па гандболе]] lqnbzowqum58v0bkl3xmwcj066fewx7 0 807837 5141938 5141716 2026-05-15T17:06:11Z M.L.Bot 261 5141938 wikitext text/x-wiki {{музыкант | Гурты = * «[[Nautilus Pompilius]]» (1982—1997) * «Ю-Питер» (2001—2017) * «Орден Славы» (з 2017) | Лэйблы = * «Мелодыя» * «Lad» }} '''Вячасла́ў Генадзеві́ч Бутуса́ў''' ({{ВДП}}) — савецкі і расійскі рок-музыка, спявак, аўтар песень, кампазітар, пісьменнік, грамадскі дзеяч і акцёр. [[Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі]] (2019), лаўрэат прэміі [[Ленінскі камсамол|Ленінскага камсамола]] (1989). Лідар і вакаліст рок-гуртоў «[[Nautilus Pompilius]]» (1982—1997), «Ю-Питер» (2001—2017) і «Орден Славы» (з 2017 года). Бутусаў лічыцца адным з ключавых аўтараў савецкага і расійскага року 1980—1990-х гадоў; яго песні на музыку гурту «Nautilus Pompilius» уваходзяць у вядомыя хіт-парады лепшых кампазіцый рускага року, у тым ліку рэйтынг «100 лепшых песень рускага року XX стагоддзя» радыёстанцыі «[[Наша радыё (радыёстанцыя)|Наша радыё]]»<ref name="nashe100">{{Спасылка|url=https://www.nashe.ru/100|загаловак=100 лепшых песень рускага року XX стагоддзя|выдавец=Наша радыё|мова=ru}}</ref>. == Біяграфія == === Ранняе жыццё (1961—1978) === Вячаслаў Бутусаў нарадзіўся 15 кастрычніка 1961 года ў [[Краснаярск]]у. У 1960-х гадах сям’я часта пераязджала з-за працы бацькі, інжынера на будоўлі. Дзяцінства музыкі прайшло ў [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобласці]], а ў сярэдзіне 1970-х сям’я пасялілася ў [[Свярдлоўск]]у (цяпер [[Екацерынбург]]), які стане для Бутусава галоўным горадам жыцця і творчасці. У школе Бутусаў зацікавіўся музыкай — спачатку слухаў савецкую і замежную эстраду, потым прайшоў увага да рок-музыкі праз самаробныя запісы заходніх гуртоў ([[The Beatles]], [[Pink Floyd]], [[Led Zeppelin]]). === Свярдлоўскі архітэктурны інстытут і фарміраванне «Nautilus Pompilius» (1978—1985) === У 1978 годзе Бутусаў паступіў у Свярдлоўскі архітэктурны інстытут (цяпер [[Уральскі дзяржаўны архітэктурна-мастацкі ўніверсітэт]]). У інстытуце ён пазнаёміўся з [[Дзмітрый Умецкі|Дзмітрыем Умецкім]], з якім аб’ядняла захопленасць рок-музыкай. У 1982 годзе Бутусаў і Умецкі заснавалі гурт «Nautilus Pompilius». У першыя гады гурт існаваў ў паўафіцыйным фармаце — выступаў на студэнцкіх вечарынах і запісваў магнітаальбомы ў саматужных умовах. У 1983 годзе да гурту далучыўся паэт [[Ілья Кармільцаў]], які стане пастаянным аўтарам тэкстаў на наступныя гады. === Пік папулярнасці «Nautilus Pompilius» (1986—1997) === Прарывам гурту стаў альбом «[[Разлука (альбом Nautilus Pompilius)|Разлука]]» (1986), у які ўвайшлі песні «Скаваныя адным ланцугом», «Погляд з экрана», «Я хачу быць з табой». Альбом стаў культавым у асяроддзі савецкай моладзі і, нягледзячы на абмежаваную афіцыйную дыстрыбуцыю, пашыраўся ў магнітафонных копіях па ўсім СССР. У сярэдзіне 1980-х асноўным жанрам гурту з’яўлялася [[новая хваля (музыка)|новая хваля]] з элементамі [[пост-панк]]у. Песні «Гудбай, Амерыка!» (1985), «Скаваныя адным ланцугом», «Я хачу быць з табой» сталі гімнамі эпохі [[Перабудова|перабудовы]]. Да 1988 года «Nautilus Pompilius» становіцца адным з самых вядомых рок-гуртоў краіны. Аднак з-за творчых рознагалоссяў паміж двума заснавальнікамі калектыву Дзмітрый Умецкі пакінуў гурт. У 1989—1997 гадах гурт працаваў зменным саставам, выдаўшы яшчэ некалькі альбомаў: «Князь цішыні» (1989), «Чужая зямля» (1992), «Крылы» (1995), «Яблынекітай» (1997) і канцэртны «Атлантыда» (1997). У 1997 годзе Бутусаў абвясціў пра роспуск гурту і пачаў сольную кар’еру. === Сольная творчасць (1997—2001) === Пасля распаду «Nautilus Pompilius» Бутусаў выдаў сольныя альбомы «Аўтаматчык» (1997) і «Автомат-2» (1999). У той жа перыяд ён супрацоўнічаў з [[Барыс Грабеншчыкоў|Барысам Грабеншчыковым]] у рамках праекта «Тэрарыум», выдаўшы сумесны альбом. === «Ю-Питер» (2001—2017) === У 2001 годзе Бутусаў разам з гітарыстам [[Юрый Каспаран|Юрыем Каспараном]] (былы ўдзельнік гурту «[[Кіно (гурт)|Кіно]]») заснаваў гурт «Ю-Питер». Калектыў выдаў альбомы «Бумеранг» (2002), «Імя рэк» (2006), «Кветкі і шыпы» (2007), «Багамол» (2010) і «Гарачы лёд» (2015). У 2017 годзе Бутусаў абвясціў пра спыненне дзейнасці «Ю-Питер» і стварэнне новага калектыву. === «Орден Славы» (з 2017) === З 2017 года Бутусаў выступае з гуртом «Орден Славы», які працягвае традыцыі ягонай папярэдняй творчасці. Калектыў выдаў альбомы «Аллилуйя» (2018), «Гудбай, Америка» (перавыпуск, 2020) і шэраг сінглаў. == Творчасць == === Літаратура === Акрамя музыкі, Бутусаў з’яўляецца аўтарам некалькіх кніг — зборнікаў прозы, паэзіі і эсэ. Сярод іх: * «Архія» (1997) — зборнік вершаў і прозы * «Антыдот» (2006) — раман * «Берасцяны човен» (2014) — эсэістыка === Кінематограф === Бутусаў пісаў музыку да шэрагу расійскіх фільмаў: * «[[Брат (фільм, 1997)|Брат]]» (1997, рэжысёр [[Аляксей Балабанаў]]) — у саўндтрэк увайшлі песні «Nautilus Pompilius» * «[[Брат 2]]» (2000) — частковы саўндтрэк * «[[9 рота]]» (2005) — кампазіцыі гурту «Ю-Питер» * «[[Стылягі (фільм)|Стылягі]]» (2008) — кавер-версіі савецкіх песень Таксама ён здымаўся ў эпізадычных ролях у фільмах «Брат», «Брат 2», «Прыгоды Шэрлака Холмса і доктара Ватсана» і іншых. == Грамадская і палітычная пазіцыя == У 2010-я гады Бутусаў перыядычна выказваўся пра грамадска-палітычныя пытанні ў Расіі. У 2014 годзе ён падпісаў адкрытае пісьмо ў падтрымку дзеянняў уладаў Расіі на тэрыторыі [[Крым]]а<ref>{{Спасылка|url=https://www.kommersant.ru/doc/2435380|загаловак=Дзеячы культуры падтрымалі пазіцыю Расіі|выдавец=Камерсант|мова=ru|дата=2014-03-11}}</ref>. == Прызнанне і ўзнагароды == * [[Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі]] (2019) * Лаўрэат прэміі [[Ленінскі камсамол|Ленінскага камсамола]] (1989) — за «Nautilus Pompilius» * Уладальнік шэрагу музычных прэмій, у тым ліку «Чартова дзюжына» ад радыёстанцыі «[[Наша радыё (радыёстанцыя)|Наша радыё]]» == Дыскаграфія == === «Nautilus Pompilius» (асноўныя альбомы) === * ''Невідзімка'' (1985) * ''[[Разлука (альбом Nautilus Pompilius)|Разлука]]'' (1986) * ''Княсь цішыні'' (1989) * ''Чужая зямля'' (1992) * ''Крылы'' (1995) * ''Яблынекітай'' (1997) * ''Атлантыда'' (1997) === Сольныя альбомы === * ''Аўтаматчык'' (1997) * ''Автомат-2'' (1999) * ''Тэрарыум'' (з Б. Грабеншчыковым, 1999) === «Ю-Питер» === * ''Бумеранг'' (2002) * ''Імя рэк'' (2006) * ''Кветкі і шыпы'' (2007) * ''Багамол'' (2010) * ''Гарачы лёд'' (2015) === «Орден Славы» === * ''Аллилуйя'' (2018) == Сям’я == Жонка — Ганна Бутусава, ад шлюбу маюцца дочкі. Сям’я жыве ў [[Санкт-Пецярбург]]у. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кармільцаў І. ''Скаваныя адным ланцугом: гісторыя гурту «Nautilus Pompilius»''. — М.: Время, 2008. * Кушнір А. ''100 магнітаальбомаў савецкага року''. — М.: Леан, 2003. — ISBN 5-94483-001-7. == Спасылкі == * {{Спасылка|url=https://nautilus.ru|загаловак=Афіцыйны сайт «Nautilus Pompilius»|мова=ru}} * {{Спасылка|url=https://www.lenta.ru/lib/14159706/|загаловак=Біяграфія Бутусава на Lenta.ru|выдавец=Lenta.ru|мова=ru}} {{DEFAULTSORT:Бутусаў Вячаслаў}} [[Катэгорыя:Расійскія рок-музыкі]] [[Катэгорыя:Расійскія спевакі]] [[Катэгорыя:Расійскія кампазітары]] [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ленінскага камсамола]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Уральскага дзяржаўнага архітэктурна-мастацкага ўніверсітэта]] 4xq0f1q31nkho6h5uu1q1z67zfb2qkt 3 807840 5141940 5141714 2026-05-15T17:10:42Z M.L.Bot 261 /* Re: Кампактныя пераклады */ Адказ 5141940 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}}--[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:36, 14 мая 2026 (+03) == Кампактныя пераклады == Вітаю. Нам быў поўныя пераклады. 1 поўны, замест 10 кампактных -- было б цудоўна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:36, 14 мая 2026 (+03) == Re: Кампактныя пераклады == Дзякуй за вітанне і за карысную параду. Сапраўды, я хацеў запусціць некалькі звязаных артыкулаў адначасова, каб закрыць чырвоныя спасылкі ў сваім першым перакладзе («[[Што такое восень]]»). Прызнаю, што кампактныя стабы — не лепшы шлях. Зараз спыняю стварэнне новых і пачынаю разгортваць ужо створаныя да паўнавартаснай якасці. Пачну з артыкула пра [[Вячаслаў Бутусаў|Вячаслава Бутусава]] — дададу падрабязнасці пра ''Nautilus Pompilius'', ''Ю-Питер'', дыскаграфію, прызнанне. Калі будуць заўвагі па стылі ці беларускай мове — буду ўдзячны. Гэта мае першыя правкі на be.wiki, ваш досвед каштоўны. З павагай, [[Удзельнік:Iamarsenibragimov|Iamarsenibragimov]] ([[Размовы з удзельнікам:Iamarsenibragimov|размовы]]) 00:19, 15 мая 2026 (+03) :Вітаю. Дзякуй. Звярніце таксама ўвагу, што бібліяграфію (назвы кніг, артыкулаў, літаратуры -- у спісе Літаратура) перакладаць не трэба, яе пакідаюць на мове арыгінала. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:10, 15 мая 2026 (+03) rqr8g9fgcw1t26hqq7u36tu01kghsgb 0 807859 5142180 5141852 2026-05-16T00:52:59Z Pabojnia 135280 афармленне 5142180 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Карэй (значэнні)}} {{Біблейскі персанаж | Імя = Карэй | Арыгінальнае імя = {{lang-he|קֹרַח}} | Тлумачэнне імя = Пляшывасць | Тып = Пяцікніжжа | Пол = мужчынскі | Перыяд жыцця = пакаленне [[Выхад|Выхаду]] | Партрэт = Korah Botticelli.jpg | Памер выявы = 250px | Подпіс = [[Сандра Бацічэлі]], «Пакаранне паўсталых левітаў» (фрагмент) | Мясцовасць = {{s|[[Старажытны Егіпет|Егіпет]], [[Сінайскі паўвостраў|Сінайская]] пустыня}} | Занятак = [[Левіты|левіт]] (служыцель пры [[Скінія|скініі]]) | Паходжанне = [[Левіты|калена Левія]] | Згадкі = {{Біблія|Лч|16:1|}} | Бацька = [[Іцгар]] | Месца пахавання = [[Сінайскі паўвостраў|Сінай]] | Звязаныя паняцці = бунт, [[левіты]] | Звязаныя персанажы = [[Майсей]], [[Аарон]], [[Дафан]], [[Авірон]] | Атрыбуты = часта малюецца падаючым у апраметную са сваёй маёмасцю }} '''Карэ́й'''<ref>{{biblia.by|пераклад=Сёмухі|Лч|16|1}}</ref>, '''Карах'''<ref>{{biblia.by|пераклад=Бокуна|Лч|16|1}}</ref>, '''Корэ'''<ref>{{biblia.by|пераклад=Чарняўскага|Лч|16|1}}</ref>, '''Кора'''<ref>{{biblia.by|пераклад=Станкевіча|Лч|16|1}}</ref> (ад {{lang-he|קֹרַח}}&nbsp;''Qōraḥ'', у [[Рабіністычная літаратура|рабіністычнай літаратуры]] перакладаецца як «пляшывасць»)&nbsp;— біблейскі персанаж са старонак [[Кніга Лічбаў|Кнігі Лічбаў]] ([[Стары Запавет|Старога Запавету]] ці [[Яўрэйская Біблія|Яўрэйскай Бібліі]]), які паходзіў з калена [[Левіты|левітаў]]. З’яўляўся адным з кіраўнікоў няўдалага бунту супраць [[Майсей|Майсея]] і [[Аарон]]а. Імя Карэй (Корах) выкарыстоўваецца ў Яўрэйскай Бібліі і для іншай асобы&nbsp;— сына [[Ісаў|Ісава]]<ref>Корей // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб., 1907—1909.</ref>. == У Торы == === Паходжанне і генеалогія === [[Кніга Выхад]] называе Карэя сынам [[Іцгар]]а, які, у сваю чаргу, быў сынам [[Кааф]]а і ўнукам [[Левій (сын Якава)|Левія]]. Там жа пералічваюцца тры ўласныя сыны Карэя. Яго братамі па лініі Іцгара былі [[Нефег]] і [[Зіхры]]. Гэты ж біблейскі тэкст звязвае Карэя з [[Хеўрон (біблейскі персанаж)|Хеўронам]], [[Узііл]]ам і [[Амрам]]ам, якія з’яўляліся братамі яго бацькі. [[Першая кніга Летапісаў]] паўтарае гэтую [[Генеалогія|генеалогію]], што, імаверна, магло быць натхнёна радаводамі з Кнігі Выхад. [[Кніга Лічбаў]] прасочвае гэтую лінію далей, аж да [[Патрыярхі (Біблія)|патрыярха]] Левія, сына патрыярха [[Ізраіль|Ізраіля]] [[Якаў (патрыярх)|Якава]]. Паводле тэксту, радавод гучыць наступным чынам: «Карэй, сын Іцгара, сын Каафа, сын Левія». Гэта робіць яго праўнукам патрыярха Левія і стрыечным братам Майсея і Аарона. === Бунт супраць Майсея === [[Файл:Dore Death of Korah, Dathan and Abiram.jpg|міні|справа|«Смерць Карэя, Дафана і Авірона», [[Гюстаў Дарэ]], 1865 год.]] [[Файл:Botticcelli, Sandro - The Punishment of Korah and the Stoning of Moses and Aaron - 1481-82.jpg|міні|злева|300px|«Пакаранне сыноў Карэя». Фрэска [[Сандра Бацічэлі]] ў [[Сіксцінская капэла|Сіксцінскай капэле]], 1480—1482 гады.]] Згодна з Кнігай Лічбаў (16:1—40), Карэй быў незадаволены кіраваннем Майсея і [[святар]]ствам Аарона. Ён падняў мяцеж разам са сваімі паплечнікамі [[Дафан]]ам і [[Авірон]]ам, а таксама з 250 іншымі змоўшчыкамі. Гэтыя дзвесце пяцьдзясят чалавек былі пакараныя за сваё паўстанне: калі яны прынеслі [[Бог]]у [[кадзіла]] ў вогненных [[кадзільніца]]х, нябесны [[агонь]] знішчыў іх усіх. Сам Карэй з калена Левія, а таксама яго саюзнікі Дафан і Авірон з калена [[Рувім]]а панеслі іншае пакаранне: Бог прымусіў зямлю расступіцца пад іх нагамі, і яны жывымі сышлі ў [[Пекла|апраметную]] разам са сваімі сем’ямі, прыхільнікамі і ўсёй маёмасцю<ref>Корей // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.</ref>. У далейшым ізраільцяне, якім не спадабалася тое, што адбылося з Карэем, Дафанам, Авіронам і іх сем’ямі, выказалі незадаволенасць Майсею. Тады Бог загадаў Майсею аддзяліцца ад натоўпу і паразіў 14 700 чалавек [[Чума|чумой]] у якасці пакарання за пярэчанні супраць знішчэння Карэя. Аднак нашчадкі Карэя, якія не бралі ўдзелу ў бунце, былі памілаваны: біблейскі тэкст падкрэслівае, што «аднак сыны Карэя не памерлі»<ref>Кніга Лічбаў 26:11.</ref>. == У рабіністычнай літаратуры == Рабіны [[талмуд]]ычнай эпохі тлумачылі імя «Карэй» як «пляшывасць». Сцвярджалася, што яно было дадзена яму з-за прабелу або пустаты, якую ён утварыў у Ізраілі сваім паўстаннем<ref>Талмуд, Сангедрын 109b.</ref>. Карэй прадстаўлены як уладальнік незвычайнага багацця, які знайшоў адзін са скарбаў, схаваных [[Іосіф (сын Якава)|Іосіфам]] у [[Старажытны Егіпет|Егіпце]]. Толькі адны ключы ад скарбніц Карэя ўтваралі груз для 300 [[Мул|мулаў]]<ref>Талмуд, Песахім 119a; Сангедрын 110a.</ref>. Ён і [[Аман (біблейскі персанаж)|Аман]] лічыліся двума самымі багатымі людзьмі ў свеце, і абодва загінулі з-за сваёй прагнасці, а таксама таму, што іх багацце не было дарам [[Нябёсы|Нябёсаў]]<ref>Мідраш Раба на Кнігу Лічбаў 22:7; параўн. Мідраш Раба на Кнігу Выхад 51:1.</ref>. З іншага боку, Карэй апісваецца як мудры чалавек, кіраўнік сваёй сям’і і адзін з каафіцянаў, якія насілі [[Каўчэг Запавету]] на сваіх плячах<ref>Танхума (рэд. Бубер), Корах, Дадатак, 5; Мідраш Раба на Кнігу Лічбаў 18:2.</ref>. === Прычыны паўстання === [[Файл:Attaque des Hébreux contre les Cananéens.jpg|міні|справа|Бітва яўрэяў супраць хананеяў і пакаранне Карэя, мініяцюра з «Іўдзейскіх старажытнасцей».]] Паводле рабіністычных тлумачэнняў, галоўнай прычынай бунту Карэя стала прызначэнне [[Эліцафан]]а, сына Узііла, князем над каафіцянамі. Карэй разважаў наступным чынам: «У Каафа было чатыры сыны. Два сыны Амрама, старэйшага сына Каафа, узялі сабе царства і святарства. Цяпер, паколькі я з’яўляюся сынам другога сына Каафа, я павінен быць прынцам над каафіцянамі; аднак Майсей перадаў гэтую пасаду Эліцафану, сыну малодшага сына Каафа»<ref>Мідраш Раба на Кнігу Лічбаў 18:1; Танхума, Корах, 3.</ref>. Таксама Карэй задаў Майсею шэраг правакацыйных пытанняў. Ён спытаў: «Ці мае патрэбу [[таліт]], зроблены цалкам з [[тэхелет]]а, у пэндзліках?». На станоўчы адказ Майсея Карэй запярэчыў: «Сіні колер таліта не робіць яго рытуальна правільным, аднак, паводле твайго сцвярджэння, чатыры сінія ніткі робяць гэта». Далей ён спытаў: «Ці патрэбна [[мезуза]] дому, поўнаму кніг [[Закон (Біблія)|Закона]]?». Майсей адказаў, што патрэбна, на што Карэй сказаў: «Наяўнасць усёй [[Тора|Торы]], якая змяшчае 175 раздзелаў, не робіць дом прыдатным для пражывання, але ты кажаш, што адзін яе раздзел робіць гэта. Не ад Бога ты атрымаў гэтыя запаведзі; ты сам іх выдумаў». Пасля гэтага ён сабраў 250 чалавек, кіраўнікоў [[Сангедрына]], і, апрануўшы іх у таліты з сіняй [[Воўна|воўны]] без пэндзлікаў, падрыхтаваў для іх банкет. Калі сыны Аарона прыйшлі па святарскую долю, Карэй і яго людзі адмовіліся даць ім прадпісаныя часткі, заявіўшы, што гэта Майсей, а не Бог загадаў рабіць такія рэчы. Майсей, даведаўшыся пра гэта, пайшоў у дом Карэя для прымірэння, але той і яго паслядоўнікі паўсталі супраць яго<ref>Мідраш Раба на Кнігу Лічбаў 18:2; Танхума; параўн. Таргум Псеўда-Ёнатан на Кнігу Лічбаў 16:2.</ref>. Карэй таксама раіўся са сваёй жонкай, якая заахвочвала яго да бунту словамі: «Паглядзі, што зрабіў Майсей. Ён абвясціў сябе царом; свайго брата ён зрабіў першасвятаром, а сыноў свайго брата&nbsp;— святарамі; больш за тое, ён прымусіў цябе згаліць усе валасы, каб знявечыць цябе». На гэта Карэй адказаў: «Але ён зрабіў тое ж самае са сваімі ўласнымі сынамі». Тады яго жонка парыравала: «Майсей настолькі ненавідзеў цябе, што быў гатовы зрабіць зло сваім уласным дзецям, пры ўмове, што такое ж зло спасцігне і цябе»<ref>Мідраш Агада на Кнігу Лічбаў 16:8; Ялкут Шымоні, Лічбы 750; параўн. Мідраш Раба на Кнігу Лічбаў; Танхума; Талмуд, Сангедрын 110a.</ref>. Сучасныя яўрэйскія [[Рэфармісцкі іўдаізм|рэфармісцкія]] і свецкія інтэрпрэтацыі паўстання Карэя прапануюць новыя прычыны бунту, якія адлюстроўваюць парадак дня і заклапочанасць сучасных аўтараў<ref>{{артыкул |аўтар=[[Дэвід Біяле|Biale D.]] |загаловак=Korah in the Midrash: The Hairless Heretic as Hero |выданне=Jewish History |год=2016 |том=30 |нумар=1–2 |старонкі=15–28 |мова=en |ref=Biale}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Schramm N. |загаловак=Radical Translation as Transvaluation: From Tsene-Rene to The Jews Are Coming: Three Readings of Korah's Rebellion |выданне=PaRDeS: Zeitschrift der Vereinigung für Jüdische Studien |год=2019 |мова=en |ref=Schramm}}</ref>. === Прытча Карэя === [[Файл:Moses and Korah.jpg|міні|злева|«Майсей і Карэй», мініяцюра з рукапісу 1466 года, [[Нацыянальная бібліятэка Польшчы]].]] Падбухторваючы народ супраць Майсея і сцвярджаючы, што ўстаноўленыя ім законы немагчыма выносіць, Карэй расказаў наступную [[Прытча|прытчу]]. У адной удавы, маці дзвюх маладых дачок, было поле. Калі яна прыйшла араць яго, Майсей сказаў ёй не араць разам на [[Вол|вале]] і [[Асёл|асле]]; калі яна прыйшла сеяць, Майсей забараніў сеяць змяшанае [[насенне]]. Падчас жніва яна павінна была пакінуць нязжатымі часткі поля, як прадпісана Законам, а з сабранага [[збожжа]] аддаць святару належную яму долю. Жанчына прадала поле і на выручаныя грошы купіла дзвюх [[Авечка хатняя|авечак]]. Але і тут першынцаў з іх яна была абавязана аддаць святару Аарону, а падчас стрыжкі ён запатрабаваў яшчэ і першую воўну. Удава адчула, што не можа больш цярпець гэтыя патрабаванні, і вырашыла зарэзаць авечак і з’есці іх. Аднак Аарон прыйшоў і запатрабаваў лапатку, абедзве шчокі і страўнік. Удава абурылася і ўскрыкнула, што калі ён настойвае на сваіх патрабаваннях, яна абвяшчае ўсё гэта прысвечаным Богу. На гэта Аарон адказаў, што ў такім выпадку ўсё належыць яму, пасля чаго забраў [[мяса]], пакінуўшы ўдаву і яе дачок цалкам без сродкаў да існавання<ref>Мідраш Раба на Кнігу Лічбаў 18:2—3; Танхума, Корах, 4—6.</ref>. Тое, што такі мудры чалавек, як Карэй, змог стаць настолькі неразважлівым, каб падняць паўстанне, тлумачыцца яго памылкай з-за ўласных прарочых здольнасцей. Ён прадбачыў, што яго нашчадкам будзе прарок [[Самуіл]], і таму зрабіў выснову, што сам пазбегне пакарання. Але ён памыліўся: яго сыны выратаваліся, а сам ён загінуў<ref>Мідраш Раба на Кнігу Лічбаў 18:7; Танхума, Корах, 12.</ref>. === Знішчэнне і лёс у замагільным свеце === У момант паглынання Карэя зямля ператварылася ў варонку, і ўсё, што належала яму, нават бялізна, якая знаходзілася ў [[Прачка|прачкі]], і [[Іголка|іголкі]], пазычаныя людзьмі, што жылі далёка ад яго, пакаціліся і ўпалі ў прорву<ref>Ерусалімскі Талмуд, Сангедрын 10:1; Мідраш Раба на Кнігу Лічбаў.</ref>. Паводле меркаванняў рабінаў, сам Карэй перанёс двайное пакаранне: ён быў адначасова спалены і пахаваны жыўцом<ref>Мідраш Раба на Кнігу Лічбаў 14; Танхума, Корах, 23.</ref>. Ён і яго паслядоўнікі працягвалі апускацца ўніз, пакуль [[Ганна (маці Самуіла)|Ганна]] не памалілася за іх; дзякуючы яе малітве, як сцвярджаюць мудрацы, Карэй у рэшце рэшт трапіць у [[рай]]<ref>Авот рабі Натана 36; Мідраш Раба на Кнігу Лічбаў 18:11; параўн. Талмуд, Сангедрын 109b.</ref>. Раба бар бар Хана апавядаў, што падчас яго падарожжа па пустыні адзін араб паказаў яму месца паглынання Карэя. На гэтым месцы ў зямлі была шчыліна, у якую ён апусціў змочаную ў вадзе воўну, і яна імгненна высахла. Прыклаўшы вуха да шчыліны, ён пачуў галасы, якія крычалі: «Майсей і яго Тора ісцінныя; а мы хлусы»<ref>Талмуд, Бава Батра 74a; параўн. Танхума (рэд. Бубер), Корах, Дадатак.</ref>. Гэты парадаксальны крык уяўляе сабой горкую іронію, апісаную ў [[Мідраш]]ы: нягледзячы на тое, што Карэй працягвае бунтаваць з глыбінь, словы, што злятаюць з яго вуснаў, з’яўляюцца прызнаннем ісціны. Гэта сведчыць пра тое, што нават у яго непакорлівым стане божы суд прымусіў яго прызнаць тую праўду, якую ён адмаўляўся прыняць пры жыцці. Такі бесперапынны акт паўстання ілюструе, што пакаранне Карэя наўпрост звязана з яго грахом. Ён вечна паўтарае свой бунт, адначасова кідаючы выклік і будучы вымушаным прызнаваць ісціннасць Майсея і Торы. Яго пакаранне&nbsp;— гэта не простае знішчэнне, а пастаянны цыкл пакут, які дэманструе марнасць яго мінулага выкліку. Рабіны лічаць Карэя найвышэйшым прыкладам бунтаўніка, які аспрэчыў дадзеную Богам уладу Майсея, і разглядаюць яго гісторыю як павучальнае папярэджанне для тых, хто кідае выклік рабінскаму вучэнню. Паколькі рот быў галоўнай прыладай яго паўстання, знішчэнне праз паглынанне «ротам» зямлі сімвалізуе адпаведнае пакаранне. [[Мішна]] падрабязна апісвае спрэчку паміж рабінам [[Аківа]]м і рабінам [[Эліэзер бен Гірканас|Эліэзерам]] адносна лёсу тых груп людзей, якія здзейснілі цяжкія грахі<ref>Мішна, Сангедрын 10:3.</ref>. У выпадку з Карэем рабін Аківа цытуе біблейскі ўрывак: «І закрыла іх зямля, і загінулі яны з асяроддзя грамады» (Лічбы 16:33). Фразу пра закрыццё зямлёй ён тлумачыць так, што яны страцілі сваю долю ў гэтым свеце, а фразу пра гібель з асяроддзя грамады&nbsp;— што яны страцілі долю і ў Свеце прыходным. Згодна з гэтым поглядам, Карэй і яго паслядоўнікі ніколі не вернуцца пасля свайго канчатковага пакарання. Наадварот, рабін Эліэзер дапускае магчымасць адкуплення, спасылаючыся на верш з прарока Самуіла: «Гасподзь мярцвіць і ажыўляе, нізводзіць у апраметную і ўзводзіць» (1 Царстваў 2:6). Для рабіна Эліэзер гэты верш даказвае, што Бог мае ўладу падняць нават тых, хто быў адпраўлены ў [[Шэол]]. Асаблівым чынам Мішна і Мідраш кантрастуюць лёс Карэя з паводзінамі яго сыноў. Тора прама сцвярджае, што сыны Карэя не памерлі разам з бацькам (Лічбы 26:11). Згодна з традыцыяй, яны пакаяліся да таго, як зямля паглынула іх бацьку, і дзякуючы гэтаму былі выратаваны. Іх нашчадкі пазней сталі [[Храм Саламона|храмавымі]] спевакамі, а гісторыя сыноў Карэя стала сімвалам выратавання праз пакаянне, у той час як лёс самога Карэя застаўся сімвалам вечнага праклёну. == У ісламскай традыцыі == [[Файл:Spencer Coll. Persian MS. 46 fol 98v Musa watches Qarun and his palace be swallowed by the earth.jpg|міні|справа|Ісламская выява [[Муса|Мусы]] (Майсея), які назірае, як Карун (Карэй) і яго палац паглынаюцца зямлёй (з персідскага рукапісу 1580 года).]] У арабскай мове Карэй вядомы як Карун ({{lang-ar|قارون}}), а яго поўнае імя&nbsp;— Карун бін Яшар бін Кахат бін Лаві, што робіць яго стрыечным братам Майсея (у ісламе&nbsp;— Муса бін [[Імран]] бін Кахіт). Ён некалькі разоў згадваецца ў [[Каран]]е як пыхлівы і вельмі багаты чалавек з народа Майсея, які выступіў супраць прарока і сваіх уласных супляменнікаў, што прывяло да яго падзення. У ісламе ён часта згадваецца сярод уладных асоб, асуджаных разам з [[фараон]]ам і Аманам<ref name="hughes">{{кніга |аўтар=Hughes T. P. |загаловак=A Dictionary of Islam |год=1896 |выдавецтва=W. H. Allen & Company, limited |isbn=9788171671021 |старонкі=86 |мова=en |ref=Hughes}}</ref><ref name="ibn_kathir">{{cite web |url=https://abdurrahman.org/2009/07/23/the-story-of-qarun/ |title=The Story of Qarun – Tafsir Ibn Kathir |publisher=AbdurRahman.Org |date=23 ліпеня 2009 |мова=en |accessdate=29 сакавіка 2026}}</ref>. У Каране Карун згадваецца тройчы<ref name="hughes"/>. Першая згадка сустракаецца ў суры [[Аль-Касас]] (вершы 76—82), дзе распавядаецца пра яго ганарыстасць. Хоць яму было дадзена велізарнае багацце, такое, што «нават ключы ад яго абцяжарылі б групу моцных мужчын», ён не прыслухаўся да парад быць удзячным [[Алах]]у і шукаць вечнага жыцця. Наадварот, Карун адказваў: «Мне было дадзена ўсё гэта дзякуючы ведам, якімі я валодаю». Ён любіў выстаўляць сваё багацце напаказ, апранаючы шыкоўную вопратку перад беднымі людзьмі, якія зайздросцілі яму, у той час як адукаваныя людзі саромілі яго за празмерны гонар. Яго гісторыя заканчваецца тым, што зямля паглынула яго разам з домам, і ніхто не змог яму дапамагчы, а людзі, якія раней яму зайздросцілі, сталі больш пакорлівымі<ref>Каран 28:76—82.</ref>. Затым ён згадваецца ў суры [[Аль-Анкабут]] (вершы 38 і 39) сярод шматлікіх старажытных народаў і асоб, якіх Бог знішчыў за карупцыю і непадпарадкаванне: «І народ [[Ад (іслам)|Ада]] і [[Самуд]]а, што павінна быць зразумела вам па іх руінах. [[Сатана]] зрабіў іх учынкі прывабнымі для іх, адводзячы ад Шляху, хоць яны былі здольныя разважаць. А таксама Карун, фараон і Аман. Сапраўды, Муса прыйшоў да іх з відавочнымі доказамі, але яны паводзілі сябе пыхліва на зямлі. І ўсё ж яны не змаглі выратавацца»<ref>Каран 29:38—39.</ref>. У апошні раз Карун згадваецца ў 24-м вершы суры [[Гафір]], зноў побач з фараонам і Аманам, як адзін з тых, хто адхіліў Майсея, назваўшы яго ведзьмаром і хлусам<ref>Каран 40:24.</ref>. [[Ібн Касір]] адзначаў, што галоўны ўрок з гісторыі Каруна заключаецца ў тым, што багацце чалавека не з’яўляецца паказчыкам таго, ці задаволены ім Бог<ref name="ibn_kathir"/>. Паводле адной з ісламскіх традыцый, Карун аднойчы заплаціў [[Прастытуцыя|блудніцы]], каб яна абвінаваціла Майсея ў інтымных сувязях з ёй, каб сапсаваць рэпутацыю прарока сярод свайго народа. Аднак Майсей быў апраўданы, калі жанчына прызналася ў змове. Гэта паданне выкарыстоўваецца для тлумачэння 33-га верша суры [[Аль-Ахзаб]], дзе згадваецца, што Майсей быў ілжыва абвінавачаны, але апраўданы Богам<ref>{{кніга |аўтар=Bakhos C., Cook M. |загаловак=Islam and Its Past: Jahiliyya, Late Antiquity, and the Qur'an |выдавецтва=Oxford University Press |год=2017 |isbn=9780191065378 |старонкі=125 |мова=en |ref=Bakhos}}</ref>. Ісламскі багаслоў [[Аль-Байдаві]] дапаўняў, што ў адказ на ілжывыя абвінавачванні з боку Каруна Майсей паскардзіўся Богу, які загадаў яму скамандаваць зямлі зрабіць тое, што яму заўгодна. Калі Майсей загадаў, зямля пачала паглынаць Каруна і яго палац. Карун павольна апускаўся і чатыры разы прасіў літасці, але Майсей працягваў паўтараць: «О зямля, паглыні іх!». Томас Патрык Х’юз адзначаў, што ў ісламскім свеце імя Каруна стала намінальным для абазначэння багатых людзей, якія не ахвяруюць на дабрачыннасць або не практыкуюць [[закят]]<ref name="hughes"/>. У сучасным ісламскім дыскурсе гісторыя Каруна часта становіцца сінонімам карупцыйных практык у сацыяльна-эканамічным [[капіталізм]]е, [[індывідуалізм]]е, [[матэрыялізм]]е, а яго фанабэрыстасць атаясамліваецца з маніяй велічы або комплексам перавагі, тады як стаўленне да народа разглядаецца як эксперымент [[Эксплуатацыя (эканоміка)|эксплуатацыі]]<ref>{{cite web |url=https://www.islamicity.org/104728/the-story-of-qarun-and-the-evil-of-capitalism/ |title=The Story of Qarun and the Evil of Capitalism |аўтар=Omer S. |publisher=islamicity.org |date=22 мая 2025 |lang=en |accessdate=29 сакавіка 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.islamichistorytoday.com/blog-section/downfall-of-qarun-and-the-dangers-of-materialism |title=The Downfall of Qarun and the Dangers of Materialism |publisher=Islamic History Today |lang=en |accessdate=29 сакавіка 2026}}</ref>. == Іншыя згадкі == У [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] Карэй згадваецца ў [[Пасланне Іуды|Пасланні Іуды]] (1:11): «Гора ім! Бо яны пайшлі шляхам [[Каін і Авель|Каіна]], аддаліся зману ўзнагароды, як [[Валаам (прашчур)|Валаам]], і ў зацятасці Карэя загінулі». На паўстанне Карэя таксама робіцца спасылка ў 11-м раздзеле другой кнігі Мекабян, якая лічыцца кананічнай у [[Эфіопская праваслаўная царква|Эфіопскай праваслаўнай царкве]]. У выданні 1768 года знакамітага [[буквар]]а «The New England Primer» імя Карэя сустракаецца як частка алфавіту з фразай «Трупа ганарлівага Карэя была паглынута», што з’яўляецца парафразам верша з Кнігі Лічбаў (16:32). Карэй згадваецца [[Ірыней Ліёнскі|Ірынеем Ліёнскім]] у яго антыгнастычнай працы «Супраць ерасяў» (каля 180 года). Ён раскрытыкаваў апраўданне [[Гнастыцызм|гностыкамі]] таго факта, што некаторыя злыя людзі ў Бібліі нібыта атрымалі сваю сілу ад Бога, адзначаючы, што яны «заяўляюць, што Каін атрымаў сваё існаванне ад вышэйшай Сілы, і прызнаюць, што Ісаў, Карэй, [[Садом і Гамора|садамляне]] і ўсе падобныя да іх асобы звязаныя з імі самімі». Дадатковыя, хоць і не зусім дакладныя, дэталі пра Карэя падаюцца ў [[Кумранскія рукапісы|Скрутках Мёртвага мора]] (Кумранскіх рукапісах). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карэй}} [[Катэгорыя:Персанажы Пяцікніжжа]] [[Катэгорыя:Сашэсце ў пекла]] [[Катэгорыя:Персанажы Яўрэйскай Бібліі ў ісламе]] [[Катэгорыя:Левіты]] 6n0h90j63qsy6ltczsspiw43mb48q7j 0 807870 5141869 2026-05-15T12:04:38Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Дняпроўскі праезд |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Завод...» 5141869 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Дняпроўскі праезд |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220102<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref>) |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 290 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/vodazabornaja базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325451/?ll=27.664500%2C53.870347&z=18 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Дняпроўскі праезд''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названы ў гонар ракі [[Дняпро]]. Ідзе паўкругам побач з [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|аднайменнай вуліцай]], ствараючы з ёй 2 скрыжаванні: паміж дамамі 30 і 32, а таксама паміж дамамі 48 і 50 Дняпроўскай вуліцы<ref>Паводле [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325451/?ll=27.664500%2C53.870347&z=18 карты Яндэкс]</ref>. Забудова вуліцы адносіцца пераважна да сядзібнай жылой<ref name="geodzen"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/271 Дняпроўскі праезд на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/dniaprouski-dr Дняпроўскі праезд ў базе даных Геадзэн] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] pehur5ivzkf4ne0citw45tiyhlekwmj 0 807874 5141945 2026-05-15T17:18:56Z DenisBorum 139498 DenisBorum перанёс старонку [[Мусульманскае заваяванне Леванта]] у [[Арабскае заваяванне Леванта]]: Больш распаўсюджаная назва 5141945 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арабскае заваяванне Леванта]] m8di1ie7i1yyvs1pmf3on3tilt8m7dq 10 807875 5141952 2026-05-15T17:24:39Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Шаблон:Швагры Вітаўта]] у [[Шаблон:Жонкі і швагры Вітаўта]] 5141952 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Жонкі і швагры Вітаўта]] ox8f0t6rwgej8ao4kvwk5v3ztxiycjb 0 807876 5141994 2026-05-15T18:44:44Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[File:Ghetto Ezerische 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Езярышчы''' (восень 1941 — люты 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] пасёлка [[Езярышча]] [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкага раёна]]...» 5141994 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Ezerische 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Езярышчы''' (восень 1941 — люты 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] пасёлка [[Езярышча]] [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Езярышча было занята [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] а 2 гадзін дня 17 ліпеня 1941 года. Акупацыя доўжылася 2 гады і 5 месяцаў — да 19 снежня 1943 года<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2014-03-15 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=295, 393}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання| праграму знішчэння яўрэяў]], у пачатку восені 1941 года акупанты сагналі яўрэяў у гета<ref name=autogenerated1>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/ezerishe/ezerishe.html Старые и новые памятники] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/ezerishe/ezerishe.html |date=20140804022858 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=307}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=296}}. Пад тэрыторыю гета адвялі месца каля шашы насупраць чыгуначнай станцыі, дзе да вайны яўрэі ў асноўным і жылі<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2>''Л. Селицкая.'' [http://www.sb.by/?area=content&articleID=62437 Реквием в граните] {{Wayback|url=http://www.sb.by/?area=content&articleID=62437 |date=20150924094707 }}</ref>. Гета займала чатыры (два{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=307}}) дамы. Да вайны на гэтым месцы была пошта, а потым — паварот на аўтастанцыю. Дамы, у якіх было гета, у гады вайны згарэлі і не захаваліся<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=296}}. Гета ў Езярышчы не абносілі плотам або [[калючы дрот|калючым дротам]], але выставілі ахову. У гета знаходзілася 150 чалавек<ref name=autogenerated1 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=307, 322}}<ref name=autogenerated3>''М. Свойский.'' [http://newswe.com/Atlant/atlant121.html Всё это было, было…] {{Wayback|url=http://newswe.com/Atlant/atlant121.html |date=20140315231050 }}</ref><ref name=autogenerated4 />. У габрэяў адабралі ўсе хоць колькі-небудзь каштоўныя рэчы, а лепшае прысвоілі жонкі паліцаяў<ref name=autogenerated1 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=307}}<ref name=autogenerated2 />. Сярод вязняў апынуліся не толькі мясцовыя габрэі, але і ўцекачы з Польшчы. Іх становішча было нашмат горшае, бо мясцовыя маглі спадзявацца на хоць нейкую дапамогу ад знаёмых<ref name=autogenerated1 />. Людзей мардавалі прымусовымі бруднымі і цяжкімі працамі, напрыклад, уборкай вуліц і разгрузкай чыгуначных вагонаў. Немцы і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаі]] здзекаваліся з яўрэяў — запрагалі ў вазы замест коней і пастаянна збівалі<ref name=autogenerated1 />. У снежні 1941 года ў Езярышчах прайшлі першыя расстрэлы{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=323}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=296}}. У лютым 1942 гола апошнія 150 прадстаўнікоў нацыянальнасці былі забітыя<ref>[[Национальный архив Республики Беларусь]] (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, лист 17;</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=296}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=153}}. == Памяць == У канцы 1950-х гадоў месца забойства апынулася ў раёне меліярацыйных работ, і экскаватарам былі паднятыя косткі расстраляных габрэяў. Расстрэл адбываўся зімой у моцныя маразы, і гэтыя забалочаныя месцы былі тады змёрзлымі і даступнымі. Астанкі ахвяр сабралі і без агалоскі зноў закапалі<ref name=autogenerated1 />. Першы помнік забітым яўрэям Езярышча быў усталяваны ў 1964 годзе, на самай мяжы Беларусі, за кіламетр ад расійскай тэрыторыі, на абочыне трасы Віцебск — Невель, з надпісам: «Мірным савецкім грамадзянам — ахвярам фашызму. 1941-1945» — не згадваючы ні габрэяў, ні даты іх гібелі<ref name=autogenerated1 />. Новы помнік ахвярам у Езярышчы пастаўлены ў 2007 годзе Янай і Міхаілам Энцінымі — дзецьмі расстраляных бацькоў, і шмат у чым дзякуючы клопатам Марка Крывічкіна і фонду Лазарусаў<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4>''Л. Селицкая.'' [http://www.sb.by/post/61023/ Памятник у дороги] {{Wayback|url=http://www.sb.by/post/61023/ |date=20140714145842 }}</ref>. На камені надпіс на беларускай, англійскай і іўрыце: «Ахвярам фашызму. Тут восенню 1941 года былі па-зверску знішчаны 150 габрэяў Езярышча» (з памылкай у даце)<ref name=autogenerated1 />. Абодва помнікі не стаяць на самым месцы пахавання — стары помнік усталяваны на адвольным месцы, а новы помнік ставілі, каб яго было добра відаць<ref name=autogenerated1 />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|Н. А. Бурунова, Г. К. Кісялёў i iнш. (рэдкал.); С. I. Садоўская. (уклад.). «Памяць. Гарадоцкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Мн.: "Беларусь", 2004. — 894 с. — ISBN 985-01-0546-1. }} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Езярышчы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Гарадоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Езярышча]] na2t6tv364im3r1ckivlk7f945kdcca 5141997 5141994 2026-05-15T18:46:32Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5141997 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Ezerische 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Езярышчы''' (восень 1941 — люты 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] пасёлка [[Езярышча]] [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Езярышча было занята [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] а 2 гадзін дня 17 ліпеня 1941 года. Акупацыя доўжылася 2 гады і 5 месяцаў — да 19 снежня 1943 года<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2014-03-15 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=295, 393}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання| праграму знішчэння яўрэяў]], у пачатку восені 1941 года акупанты сагналі яўрэяў у гета<ref name=autogenerated1>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/ezerishe/ezerishe.html Старые и новые памятники] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/ezerishe/ezerishe.html |date=20140804022858 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=307}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=296}}. Пад тэрыторыю гета адвялі месца каля шашы насупраць чыгуначнай станцыі, дзе да вайны яўрэі ў асноўным і жылі<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2>''Л. Селицкая.'' [http://www.sb.by/?area=content&articleID=62437 Реквием в граните] {{Wayback|url=http://www.sb.by/?area=content&articleID=62437 |date=20150924094707 }}</ref>. Гета займала чатыры (два{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=307}}) дамы. Да вайны на гэтым месцы была пошта, а потым — паварот на аўтастанцыю. Дамы, у якіх было гета, у гады вайны згарэлі і не захаваліся<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=296}}. Гета ў Езярышчы не абносілі плотам або [[калючы дрот|калючым дротам]], але выставілі ахову. У гета знаходзілася 150 чалавек<ref name=autogenerated1 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=307, 322}}<ref name=autogenerated3>''М. Свойский.'' [http://newswe.com/Atlant/atlant121.html Всё это было, было…] {{Wayback|url=http://newswe.com/Atlant/atlant121.html |date=20140315231050 }}</ref><ref name=autogenerated4 />. У габрэяў адабралі ўсе хоць колькі-небудзь каштоўныя рэчы, а лепшае прысвоілі жонкі паліцаяў<ref name=autogenerated1 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=307}}<ref name=autogenerated2 />. Сярод вязняў апынуліся не толькі мясцовыя габрэі, але і ўцекачы з Польшчы. Іх становішча было нашмат горшае, бо мясцовыя маглі спадзявацца на хоць нейкую дапамогу ад знаёмых<ref name=autogenerated1 />. Людзей мардавалі прымусовымі бруднымі і цяжкімі працамі, напрыклад, уборкай вуліц і разгрузкай чыгуначных вагонаў. Немцы і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаі]] здзекаваліся з яўрэяў — запрагалі ў вазы замест коней і пастаянна збівалі<ref name=autogenerated1 />. У снежні 1941 года ў Езярышчах прайшлі першыя расстрэлы{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=323}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=296}}. У лютым 1942 гола апошнія 150 прадстаўнікоў нацыянальнасці былі забітыя<ref>Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, лист 17;</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=296}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=153}}. == Памяць == У канцы 1950-х гадоў месца забойства апынулася ў раёне меліярацыйных работ, і экскаватарам былі паднятыя косткі расстраляных габрэяў. Расстрэл адбываўся зімой у моцныя маразы, і гэтыя забалочаныя месцы былі тады змёрзлымі і даступнымі. Астанкі ахвяр сабралі і без агалоскі зноў закапалі<ref name=autogenerated1 />. Першы помнік забітым яўрэям Езярышча быў усталяваны ў 1964 годзе, на самай мяжы Беларусі, за кіламетр ад расійскай тэрыторыі, на абочыне трасы Віцебск — Невель, з надпісам: «Мірным савецкім грамадзянам — ахвярам фашызму. 1941-1945» — не згадваючы ні габрэяў, ні даты іх гібелі<ref name=autogenerated1 />. Новы помнік ахвярам у Езярышчы пастаўлены ў 2007 годзе Янай і Міхаілам Энцінымі — дзецьмі расстраляных бацькоў, і шмат у чым дзякуючы клопатам Марка Крывічкіна і фонду Лазарусаў<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4>''Л. Селицкая.'' [http://www.sb.by/post/61023/ Памятник у дороги] {{Wayback|url=http://www.sb.by/post/61023/ |date=20140714145842 }}</ref>. На камені надпіс на беларускай, англійскай і іўрыце: «Ахвярам фашызму. Тут восенню 1941 года былі па-зверску знішчаны 150 габрэяў Езярышча» (з памылкай у даце)<ref name=autogenerated1 />. Абодва помнікі не стаяць на самым месцы пахавання — стары помнік усталяваны на адвольным месцы, а новы помнік ставілі, каб яго было добра відаць<ref name=autogenerated1 />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|Н. А. Бурунова, Г. К. Кісялёў i iнш. (рэдкал.); С. I. Садоўская. (уклад.). «Памяць. Гарадоцкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Мн.: "Беларусь", 2004. — 894 с. — ISBN 985-01-0546-1. }} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Езярышчы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Гарадоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Езярышча]] 7izas098ggrrair24gahw1po6sw9qg4 0 807877 5142001 2026-05-15T18:52:14Z Alaksandar 138881 Стварыў 5142001 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Мінск | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай быў зданы ў эксплуатацыю ў 1928 годзе. Гэты праект Гайдукевіч стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музэй сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхаваньня. Не абышлося і бяз вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музэй. Будынак быў знішчаны ў 1944 годзе, калі пры адступленьні яго ўзарвалі немцы.<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> 1cq1pqnjo4ofm53f43w1wzkk1fno7ja 5142021 5142001 2026-05-15T19:19:53Z Alaksandar 138881 Даданы выявы 5142021 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Мінск | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Дом селяніна]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай быў зданы ў эксплуатацыю ў 1928 годзе. Гэты праект Гайдукевіч стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музэй сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхаваньня. Не абышлося і бяз вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музэй. Будынак быў знішчаны ў 1944 годзе, калі пры адступленьні яго ўзарвалі немцы.<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> == Інтэр’е́р == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg </gallery> eh8jw3iy9r6hjahfzgrhl70swwlna3c 5142022 5142021 2026-05-15T19:21:53Z Alaksandar 138881 арфаграфія 5142022 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Мінск | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Дом селяніна]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай быў зданы ў эксплуатацыю ў 1928 годзе. Гэты праект Гайдукевіч стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. Будынак быў знішчаны ў 1944 годзе, калі пры адступленні яго ўзарвалі немцы.<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> == Інтэр’е́р == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg </gallery> 3lolix4z3lud9duvjev8qn98z5dsxwq 5142023 5142022 2026-05-15T19:30:33Z Alaksandar 138881 афармленне 5142023 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Мінск | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Дом селяніна]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай быў зданы ў эксплуатацыю ў 1928 годзе. Гэты праект Гайдукевіч стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. Будынак быў знішчаны ў 1944 годзе, калі пры адступленні яго ўзарвалі немцы.<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> == Інтэр’е́р == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> aj9narr3d1wm6njezr894enb6o76qf3 5142024 5142023 2026-05-15T19:38:14Z Alaksandar 138881 афармленне, ілюстрацыя 5142024 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Мінск | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай быў зданы ў эксплуатацыю ў 1928 годзе. Гэты праект Гайдукевіч стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. Будынак быў знішчаны ў 1944 годзе, калі пры адступленні яго ўзарвалі немцы.<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> [[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|злева|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году]] == Інтэр’е́р == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> 0zi0pzq9ajilngmek8aq23e2s7nu6gl 5142037 5142024 2026-05-15T19:58:33Z Alaksandar 138881 дапаўненне 5142037 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Мінск | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = Ар-деко | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = 1926 | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = | Рэканструкцыя = 1932—1934 | Разбураны = 1944 }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай. Будаваўся з 1926 году па кастрычнік 1928 году быў і быў уведзены ў эксплуатацыю ў тым жа годзе. У 1932-134 гадах была праведзена рэканструкцыя, у выніку якой да паўднёва-ўсходняй часткі будынку быў надбудаваны пяты паверх.<ref>{{Cite web|url=https://domophoto.ru/building/308872/|title=Мінск, Красноармейская улица, 7 / Улица Карла Маркса, 66}}</ref> Гэты праект Гайдукевіч стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. Будынак быў знішчаны ў 1944 годзе, калі пры адступленні яго ўзарвалі немцы.<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> [[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|злева|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году]] == Інтэр’е́р == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> hdjqqp0truh8aw47lxs03odc0jiskcm 5142052 5142037 2026-05-15T20:11:11Z Alaksandar 138881 дапаўненне 5142052 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Мінск | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = Ар-деко | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = 1926 | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = | Рэканструкцыя = 1932—1934 | Разбураны = 1944 }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай. Будаваўся з 1926 году па кастрычнік 1928 году быў і быў уведзены ў эксплуатацыю ў тым жа годзе. У 1932-134 гадах была праведзена рэканструкцыя, у выніку якой да паўднёва-ўсходняй часткі будынку быў надбудаваны пяты паверх.<ref>{{Cite web|url=https://domophoto.ru/building/308872/|title=Мінск, Красноармейская улица, 7 / Улица Карла Маркса, 66}}</ref> У 1944 годзе пры адступленні немцы ўзарвалі будынак. У 1950-1953 гадах на месцы дому селяніна па праекце архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]] быў узведзены [[Будынак ЦК ЛКСМБ|будынак БРСМ]] у стылі савецкага неакласіцызму. Гэты праект Гайдукевіч стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. Будынак быў знішчаны <ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> [[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|злева|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году]] [[Файл:Мінск. Па Чырвонаармейскай (66).jpg|злева|міні|Будынак БРСМ, пабудаваны на месцы дому селяніна]] == Інтэр'ер == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> s5jkrz0inbabn2wzht1l05cljxs3n42 5142062 5142052 2026-05-15T20:21:15Z Alaksandar 138881 афармленне 5142062 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Мінск | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = Ар-деко | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = 1926 | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = | Рэканструкцыя = 1932—1934 | Разбураны = 1944 }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай будаваўся з 1926 году па кастрычнік 1928 году быў і быў уведзены ў эксплуатацыю ў тым жа годзе. У 1932-134 гадах была праведзена рэканструкцыя, у выніку якой да паўднёва-ўсходняй часткі будынку быў надбудаваны пяты паверх, а будынак змяніў сваё прызначэнне, цяпер у ім месціўся ЦК КП(б)Б.<ref>{{Cite web|url=https://domophoto.ru/building/308872/|title=Мінск, Красноармейская улица, 7 / Улица Карла Маркса, 66}}</ref> У 1944 годзе пры адступленні немцы ўзарвалі будынак. У 1950-1953 гадах на месцы дому селяніна па праекце архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]] быў узведзены [[Будынак ЦК ЛКСМБ|будынак БРСМ]] у стылі савецкага неакласіцызму. Гэты праект Гайдукевіч стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. Будынак быў знішчаны <ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> [[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|злева|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году]] [[Файл:Мінск. Па Чырвонаармейскай (66).jpg|злева|міні|Будынак БРСМ, пабудаваны на месцы дому селяніна]] == Інтэр'ер == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> bghvcn28j6zxp6st16mkmd2om60mgzl 5142066 5142062 2026-05-15T20:25:26Z Alaksandar 138881 афармленне 5142066 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Мінск | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = Ар-деко | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = 1926 | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = | Рэканструкцыя = 1932—1934 | Разбураны = 1944 }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. Гэты праект Гайдукевіч стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. <ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай будаваўся з 1926 году па кастрычнік 1928 году быў і быў уведзены ў эксплуатацыю ў тым жа годзе. У 1932-134 гадах была праведзена рэканструкцыя, у выніку якой да паўднёва-ўсходняй часткі будынку быў надбудаваны пяты паверх, а будынак змяніў сваё прызначэнне, цяпер у ім месціўся ЦК КП(б)Б.<ref>{{Cite web|url=https://domophoto.ru/building/308872/|title=Мінск, Красноармейская улица, 7 / Улица Карла Маркса, 66}}</ref> У 1944 годзе пры адступленні немцы ўзарвалі будынак. Але ў 1950-1953 гадах на месцы дому селяніна па праекце архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]] быў узведзены [[Будынак ЦК ЛКСМБ|будынак БРСМ]] у стылі савецкага неакласіцызму. [[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|злева|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году]] [[Файл:Мінск. Па Чырвонаармейскай (66).jpg|злева|міні|Будынак БРСМ, пабудаваны на месцы дому селяніна]] == Інтэр'ер == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> ibgieki606iuq4nrhyxammurew7pr32 5142070 5142066 2026-05-15T20:27:32Z Alaksandar 138881 вікіфікацыя 5142070 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Мінск | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = Ар-деко | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = 1926 | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = | Рэканструкцыя = 1932—1934 | Разбураны = 1944 }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. Гэты праект [[Станіслаў Сільвестравіч Гайдукевіч|Гайдукевіч]] стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. <ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай будаваўся з 1926 году па кастрычнік 1928 году быў і быў уведзены ў эксплуатацыю ў тым жа годзе. У 1932-134 гадах была праведзена рэканструкцыя, у выніку якой да паўднёва-ўсходняй часткі будынку быў надбудаваны пяты паверх, а будынак змяніў сваё прызначэнне, цяпер у ім месціўся ЦК КП(б)Б.<ref>{{Cite web|url=https://domophoto.ru/building/308872/|title=Мінск, Красноармейская улица, 7 / Улица Карла Маркса, 66}}</ref> У 1944 годзе пры адступленні немцы ўзарвалі будынак. Але ў 1950-1953 гадах на месцы дому селяніна па праекце архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]] быў узведзены [[Будынак ЦК ЛКСМБ|будынак БРСМ]] у стылі савецкага неакласіцызму. [[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|злева|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году]] [[Файл:Мінск. Па Чырвонаармейскай (66).jpg|злева|міні|Будынак БРСМ, пабудаваны на месцы дому селяніна]] == Інтэр'ер == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> rbysz0y6l7t3dg26vlf9ql7fzwnbzwm 5142078 5142070 2026-05-15T20:33:07Z Alaksandar 138881 вікіфікацыя, арфаграфія 5142078 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = [[Мінск]] | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Ар-дэко]] | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = 1926 | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = | Рэканструкцыя = 1932—1934 | Разбураны = 1944 }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. Гэты праект [[Станіслаў Сільвестравіч Гайдукевіч|Гайдукевіч]] стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. <ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай будаваўся з 1926 году па кастрычнік 1928 году быў і быў уведзены ў эксплуатацыю ў тым жа годзе. У 1932-134 гадах была праведзена рэканструкцыя, у выніку якой да паўднёва-ўсходняй часткі будынку быў надбудаваны пяты паверх, а будынак змяніў сваё прызначэнне, цяпер у ім месціўся ЦК КП(б)Б.<ref>{{Cite web|url=https://domophoto.ru/building/308872/|title=Мінск, Красноармейская улица, 7 / Улица Карла Маркса, 66}}</ref> У 1944 годзе пры адступленні немцы ўзарвалі будынак. Але ў 1950-1953 гадах на месцы дому селяніна па праекце архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]] быў узведзены [[Будынак ЦК ЛКСМБ|будынак БРСМ]] у стылі савецкага неакласіцызму. [[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|злева|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году]] [[Файл:Мінск. Па Чырвонаармейскай (66).jpg|злева|міні|Будынак БРСМ, пабудаваны на месцы дому селяніна]] == Інтэр'ер == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> tk1fe9eu9wycc2n81p9sxj509dwdqev 5142084 5142078 2026-05-15T20:34:51Z Alaksandar 138881 афармленне 5142084 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = [[Мінск]] | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Ар-дэко]] | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = 1926 | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = | Рэканструкцыя = 1932—1934 | Разбураны = 1944 }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. Гэты праект [[Станіслаў Сільвестравіч Гайдукевіч|Гайдукевіч]] стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. <ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай будаваўся з 1926 году па кастрычнік 1928 году і быў уведзены ў эксплуатацыю ў тым жа годзе. У 1932-134 гадах была праведзена рэканструкцыя, у выніку якой да паўднёва-ўсходняй часткі будынку быў надбудаваны пяты паверх, а будынак змяніў сваё прызначэнне, цяпер у ім месціўся ЦК КП(б)Б.<ref>{{Cite web|url=https://domophoto.ru/building/308872/|title=Мінск, Красноармейская улица, 7 / Улица Карла Маркса, 66}}</ref> У 1944 годзе пры адступленні немцы ўзарвалі будынак. У 1950-1953 гадах на месцы дому селяніна па праекце архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]] быў узведзены [[Будынак ЦК ЛКСМБ|будынак БРСМ]] у стылі савецкага неакласіцызму. [[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|злева|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году]] [[Файл:Мінск. Па Чырвонаармейскай (66).jpg|злева|міні|Будынак БРСМ, пабудаваны на месцы дому селяніна]] == Інтэр'ер == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> hxuons132xodhn0hqnv26q5na4c54mo 5142090 5142084 2026-05-15T20:38:45Z Alaksandar 138881 афармленне 5142090 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = [[Мінск]] | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Ар-дэко]] | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = 1926 | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = | Рэканструкцыя = 1932—1934 | Разбураны = 1944 }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. Гэты праект [[Станіслаў Сільвестравіч Гайдукевіч|Гайдукевіч]] стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. <ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай будаваўся з 1926 году па кастрычнік 1928 году і быў уведзены ў эксплуатацыю ў тым жа годзе. У 1932-134 гадах была праведзена рэканструкцыя, у выніку якой да паўднёва-ўсходняй часткі будынку быў надбудаваны пяты паверх, а будынак змяніў сваё прызначэнне, цяпер у ім месціўся ЦК КП(б)Б.<ref>{{Cite web|url=https://domophoto.ru/building/308872/|title=Мінск, Красноармейская улица, 7 / Улица Карла Маркса, 66}}</ref> У 1944 годзе пры адступленні немцы ўзарвалі будынак. У 1950-1953 гадах на месцы дому селяніна па праекце архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]] быў узведзены [[Будынак ЦК ЛКСМБ|будынак БРСМ]] у стылі савецкага неакласіцызму. [[Файл:Мінск. Па Чырвонаармейскай (66).jpg|міні|Будынак БРСМ, пабудаваны на месцы дому селяніна]][[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году|цэнтр]] == Інтэр'ер == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> sbqztknnkqhpqhexb4nqo49mjx1czpi 5142095 5142090 2026-05-15T20:41:19Z Alaksandar 138881 афармленне 5142095 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = [[Мінск]] | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Ар-дэко]] | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = 1926 | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = | Рэканструкцыя = 1932—1934 | Разбураны = 1944 }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. Гэты праект [[Станіслаў Сільвестравіч Гайдукевіч|Гайдукевіч]] стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. <ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай будаваўся з 1926 году па кастрычнік 1928 году і быў уведзены ў эксплуатацыю ў тым жа годзе. У 1932-134 гадах была праведзена рэканструкцыя, у выніку якой да паўднёва-ўсходняй часткі будынку быў надбудаваны пяты паверх, а будынак змяніў сваё прызначэнне, цяпер у ім месціўся ЦК КП(б)Б.<ref>{{Cite web|url=https://domophoto.ru/building/308872/|title=Мінск, Красноармейская улица, 7 / Улица Карла Маркса, 66}}</ref> У 1944 годзе пры адступленні немцы ўзарвалі будынак. У 1950-1953 гадах на месцы дому селяніна па праекце архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]] быў узведзены [[Будынак ЦК ЛКСМБ|будынак БРСМ]] у стылі савецкага неакласіцызму. [[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году]][[Файл:Мінск. Па Чырвонаармейскай (66).jpg|міні|Будынак БРСМ, пабудаваны на месцы дому селяніна]] == Інтэр'ер == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> rsiv7smzk3r5uq1qhvhjt44r0f6x1ft 5142103 5142095 2026-05-15T20:44:27Z Alaksandar 138881 афармленне 5142103 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = [[Мінск]] | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Ар-дэко]] | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = 1926 | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = | Рэканструкцыя = 1932—1934 | Разбураны = 1944 }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. Гэты праект [[Станіслаў Сільвестравіч Гайдукевіч|Гайдукевіч]] стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. <ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай будаваўся з 1926 году па кастрычнік 1928 году і быў уведзены ў эксплуатацыю ў тым жа годзе. У 1932-134 гадах была праведзена рэканструкцыя, у выніку якой да паўднёва-ўсходняй часткі будынку быў надбудаваны пяты паверх, а будынак змяніў сваё прызначэнне, цяпер у ім месціўся ЦК КП(б)Б.<ref>{{Cite web|url=https://domophoto.ru/building/308872/|title=Мінск, Красноармейская улица, 7 / Улица Карла Маркса, 66}}</ref> У 1944 годзе пры адступленні немцы ўзарвалі будынак. У 1950-1953 гадах на месцы дому селяніна па праекце архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]] быў узведзены [[Будынак ЦК ЛКСМБ|будынак БРСМ]] у стылі савецкага неакласіцызму. [[Файл:Мінск. Па Чырвонаармейскай (66).jpg|міні|Будынак БРСМ, пабудаваны на месцы дому селяніна]][[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году|цэнтр]] == Інтэр'ер == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> 3c81dhfnerq8bjzwnza1fe2ga4ifrt2 5142108 5142103 2026-05-15T20:45:37Z Alaksandar 138881 афармленне 5142108 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = [[Мінск]] | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Ар-дэко]] | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = 1926 | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = | Рэканструкцыя = 1932—1934 | Разбураны = 1944 }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. Гэты праект [[Станіслаў Сільвестравіч Гайдукевіч|Гайдукевіч]] стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. <ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай будаваўся з 1926 году па кастрычнік 1928 году і быў уведзены ў эксплуатацыю ў тым жа годзе. У 1932-134 гадах была праведзена рэканструкцыя, у выніку якой да паўднёва-ўсходняй часткі будынку быў надбудаваны пяты паверх, а будынак змяніў сваё прызначэнне, цяпер у ім месціўся ЦК КП(б)Б.<ref>{{Cite web|url=https://domophoto.ru/building/308872/|title=Мінск, Красноармейская улица, 7 / Улица Карла Маркса, 66}}</ref> У 1944 годзе пры адступленні немцы ўзарвалі будынак. [[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году]] У 1950-1953 гадах на месцы дому селяніна па праекце архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]] быў узведзены [[Будынак ЦК ЛКСМБ|будынак БРСМ]] у стылі савецкага неакласіцызму. [[Файл:Мінск. Па Чырвонаармейскай (66).jpg|міні|Будынак БРСМ, пабудаваны на месцы дому селяніна]] == Інтэр'ер == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> rjjt8rloa59ankx60b58t6hh30yibul 5142110 5142108 2026-05-15T20:46:14Z Alaksandar 138881 афармленне 5142110 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = [[Мінск]] | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Ар-дэко]] | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = 1926 | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = | Рэканструкцыя = 1932—1934 | Разбураны = 1944 }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. Гэты праект [[Станіслаў Сільвестравіч Гайдукевіч|Гайдукевіч]] стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. <ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай будаваўся з 1926 году па кастрычнік 1928 году і быў уведзены ў эксплуатацыю ў тым жа годзе. У 1932-134 гадах была праведзена рэканструкцыя, у выніку якой да паўднёва-ўсходняй часткі будынку быў надбудаваны пяты паверх, а будынак змяніў сваё прызначэнне, цяпер у ім месціўся ЦК КП(б)Б.<ref>{{Cite web|url=https://domophoto.ru/building/308872/|title=Мінск, Красноармейская улица, 7 / Улица Карла Маркса, 66}}</ref> У 1944 годзе пры адступленні немцы ўзарвалі будынак. [[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году]] У 1950-1953 гадах на месцы дому селяніна па праекце архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]] быў узведзены [[Будынак ЦК ЛКСМБ|будынак БРСМ]] у стылі савецкага неакласіцызму. [[Файл:Мінск. Па Чырвонаармейскай (66).jpg|міні|Будынак БРСМ, пабудаваны на месцы дому селяніна]] == Інтэр'ер == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> jcvx1hyromxk0pyae0tiagbheq1h413 5142112 5142110 2026-05-15T20:47:07Z Alaksandar 138881 афармленне 5142112 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = [[Мінск]] | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Ар-дэко]] | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = 1926 | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = | Рэканструкцыя = 1932—1934 | Разбураны = 1944 }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. Гэты праект [[Станіслаў Сільвестравіч Гайдукевіч|Гайдукевіч]] стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. <ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай будаваўся з 1926 году па кастрычнік 1928 году і быў уведзены ў эксплуатацыю ў тым жа годзе. У 1932-134 гадах была праведзена рэканструкцыя, у выніку якой да паўднёва-ўсходняй часткі будынку быў надбудаваны пяты паверх, а будынак змяніў сваё прызначэнне, цяпер у ім месціўся ЦК КП(б)Б.<ref>{{Cite web|url=https://domophoto.ru/building/308872/|title=Мінск, Красноармейская улица, 7 / Улица Карла Маркса, 66}}</ref> У 1944 годзе пры адступленні немцы ўзарвалі будынак. [[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году]] У 1950-1953 гадах на месцы дому селяніна па праекце архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]] быў узведзены [[Будынак ЦК ЛКСМБ|будынак БРСМ]] у стылі савецкага неакласіцызму. . [[Файл:Мінск. Па Чырвонаармейскай (66).jpg|міні|Будынак БРСМ, пабудаваны на месцы дому селяніна]] == Інтэр'ер == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> tpbthbkzmd4bnh0649soypf0jo0464p 5142116 5142112 2026-05-15T20:49:09Z Alaksandar 138881 афармленне 5142116 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = [[Мінск]] | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Ар-дэко]] | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = 1926 | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = | Рэканструкцыя = 1932—1934 | Разбураны = 1944 }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. Гэты праект [[Станіслаў Сільвестравіч Гайдукевіч|Гайдукевіч]] стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. <ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай будаваўся з 1926 году па кастрычнік 1928 году і быў уведзены ў эксплуатацыю ў тым жа годзе. У 1932-134 гадах была праведзена рэканструкцыя, у выніку якой да паўднёва-ўсходняй часткі будынку быў надбудаваны пяты паверх, а будынак змяніў сваё прызначэнне, цяпер у ім месціўся ЦК КП(б)Б.<ref>{{Cite web|url=https://domophoto.ru/building/308872/|title=Мінск, Красноармейская улица, 7 / Улица Карла Маркса, 66}}</ref> У 1944 годзе пры адступленні немцы ўзарвалі будынак. [[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году]] У 1950-1953 гадах на месцы дому селяніна па праекце архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]] быў узведзены [[Будынак ЦК ЛКСМБ|будынак БРСМ]] у стылі савецкага неакласіцызму. <small>.</small> <small>.</small> <small>.</small> <small>.</small> [[Файл:Мінск. Па Чырвонаармейскай (66).jpg|міні|Будынак БРСМ, пабудаваны на месцы дому селяніна]] == Інтэр'ер == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> awybzqte4p3syyde510rmuiz0a3iehm 5142119 5142116 2026-05-15T20:54:24Z M.L.Bot 261 /* Музей */ 5142119 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = [[Мінск]] | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Ар-дэко]] | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = 1926 | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = | Рэканструкцыя = 1932—1934 | Разбураны = 1944 }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. Гэты праект [[Станіслаў Сільвестравіч Гайдукевіч|Гайдукевіч]] стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. <ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай будаваўся з 1926 году па кастрычнік 1928 году і быў уведзены ў эксплуатацыю ў тым жа годзе. У 1932-134 гадах была праведзена рэканструкцыя, у выніку якой да паўднёва-ўсходняй часткі будынку быў надбудаваны пяты паверх, а будынак змяніў сваё прызначэнне, цяпер у ім месціўся ЦК КП(б)Б.<ref>{{Cite web|url=https://domophoto.ru/building/308872/|title=Мінск, Красноармейская улица, 7 / Улица Карла Маркса, 66}}</ref> У 1944 годзе пры адступленні немцы ўзарвалі будынак. [[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году]] У 1950-1953 гадах на месцы дому селяніна па праекце архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]] быў узведзены [[Будынак ЦК ЛКСМБ|будынак БРСМ]] у стылі савецкага неакласіцызму. <small>.</small> <small>.</small> <small>.</small> <small>.</small> [[Файл:Мінск. Па Чырвонаармейскай (66).jpg|міні|Будынак БРСМ, пабудаваны на месцы дому селяніна]] == Інтэр'ер == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} 6igrvchwtxllbrvclljax39azwug9aw 0 807878 5142004 2026-05-15T18:57:04Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Музей}} '''Цэнтральны музей Узброеных сіл''' — ваенна-гістарычны музей у [[Масква|Маскве]] на вуліцы [[Вуліца Савецкай Арміі (Масква)|Савецкай Арміі]]. Заснаваны ў [[1919]] годзе<ref name=time>{{cite web |url = http://www.timeout.ru/msk/place/1548 |title = Центральный музей Вооруженных С...» 5142004 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Цэнтральны музей Узброеных сіл''' — ваенна-гістарычны музей у [[Масква|Маскве]] на вуліцы [[Вуліца Савецкай Арміі (Масква)|Савецкай Арміі]]. Заснаваны ў [[1919]] годзе<ref name=time>{{cite web |url = http://www.timeout.ru/msk/place/1548 |title = Центральный музей Вооруженных Сил РФ |publisher = TimeOut |accessdate = 2017-11-13 |archive-date = 2017-12-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171214182924/http://www.timeout.ru/msk/place/1548 |url-status = live }}</ref>. Плошча музея складае 5000 м², падзелены на 24 залы. На яго тэрыторыі таксама працуе вулічная экспазіцыя ўзораў ваеннай тэхнікі<ref name=time/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.cmaf.ru/ Сайт Центрального музея Вооружённых сил] {{ВС}} [[Катэгорыя:Музеі Масквы]][[Катэгорыя:Ваенна-гістарычныя музеі]][[Катэгорыя:Гістарычныя музеі Расіі]] a3t8zoz41wpwvm9xad360s46s6yww0y 0 807879 5142005 2026-05-15T18:58:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Файл:Kiot01_(Kirillo-Belozersk).jpg|міні|Праваслаўны ківот для захоўвання ікон у [[Кірыла-Белазерскі манастыр|Кірыла-Белазерскім манастыры]].]] '''Ківо́т'''<ref name="TSBLM">{{verbum.by|tsblm|kivot|Ківо́т}}</ref><ref name="BRS">{{verbum.by|brs|kivot|Ківо́т}}</ref><ref>{{verbum.by|tsbm|kivot|Ківо́т}}</ref>, або '''бажні́ца'''<ref na...» 5142005 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kiot01_(Kirillo-Belozersk).jpg|міні|Праваслаўны ківот для захоўвання ікон у [[Кірыла-Белазерскі манастыр|Кірыла-Белазерскім манастыры]].]] '''Ківо́т'''<ref name="TSBLM">{{verbum.by|tsblm|kivot|Ківо́т}}</ref><ref name="BRS">{{verbum.by|brs|kivot|Ківо́т}}</ref><ref>{{verbum.by|tsbm|kivot|Ківо́т}}</ref>, або '''бажні́ца'''<ref name="TSBLM_B">{{verbum.by|tsblm|bazhnica|Бажні́ца}}</ref><ref name="BRS_B">{{verbum.by|brs|bazhnica|Бажні́ца}}</ref> (ад {{lang-el|κῑβωτός}}&nbsp;— «скрыня», «каўчэг»)&nbsp;— невялікая зашклёная створкавая рама, скрыня або спецыяльная шафка (паліца) для захоўвання і размяшчэння [[Абраз (рэлігія)|абразоў]] (ікон) і іншых прадметаў рэлігійнага культу. У хрысціянскай архітэктуры ківотам таксама могуць называць невялікую ўпрыгожаную нішу на вонкавай сцяне будынка, прызначаную пераважна для размяшчэння ікон, якая часта накрывалася двухсхільным дашкам або навесам<ref name="uk_TIM">{{кніга |аўтар=Тимофієнко В. І. |загаловак=Архітектура і монументальне мистецтво : терміни і поняття |месца=К. |выдавецтва=Видавництво Інституту проблем сучасного мистецтва |год=2002 |старонак=472 |спасылка= |isbn= |ref=Тимофієнко}}</ref>. У некаторых выпадках тэрмін выкарыстоўваецца як сінонім [[Даразахавальніца|даразахавальніцы]]<ref name="uk_D">{{кніга |аўтар= |загаловак=Словник церковно-обрядової термінології |месца=Львів |выдавецтва=Свічадо |год=2011 |старонак= |спасылка=https://church_rite_ukrainian.academic.ru/903/кивот |isbn= |ref=Словник}}</ref>. == Этымалогія == Слова «ківот» запазычана з грэчаскай мовы (ад ''kibōtos''&nbsp;— скрыня)<ref name="TSBM">{{verbum.by|tsbm|kivot|Ківо́т}}</ref>. Беларускі тэрмін «бажніца» (або ўстарэлае ''багоўня'') ўтварыўся ад слова «[[Бог|бог]]»<ref name="esbm">{{verbum.by|esbm|bazhnica|Бажні́ца}}</ref>. == Прызначэнне і афармленне == [[Файл:Образ_Святаго_Николы_Чудотворца_Дидяково_01.jpg|міні|Абраз Святога Мікалая Цудатворцы ў ківоце.]] Ківот з'яўляецца асаблівым афармленнем абраза, якое дазваляе стварыць вакол іконы ўласны мікраклімат. Гэта змякчае ваганні тэмпературы і вільготнасці паветра, а таксама абараняе святыню ад фізічных уздзеянняў, пылу і бруду<ref name="ru_azbyka">{{cite web |url=http://azbyka.ru/kiot |title=Киот |publisher=Азбука веры |lang=ru |accessdate=29 сакавіка 2026}}</ref>. Ківоты адрозніваюцца па памеры і дызайне. Яны бываюць як простымі, так і багата ўпрыгожанымі разьбой. Традыцыйныя грэчаскія ківоты (дзе яны называюцца ''προσκυνητάρι'') звычайна высокія і зроблены з разьбянога дрэва. Яны могуць нагадваць вокны з дахам або купалам наверсе, што адпавядае тэалогіі [[Усходняя праваслаўная царква|Усходняй праваслаўнай царквы]], згодна з якой абразы з'яўляюцца «вокнамі ў неба». У адрозненне ад [[Аналой|аналоя]], ікона ў ківоце звычайна размяшчаецца вертыкальна, а не пад вуглом. Часам на нахіленай паліцы пад галоўным абразом можа размяшчацца дадатковы. Некаторыя ківоты маюць прыступку або платформу для палягчэння пакланення вернікаў. Таксама ў іх можа быць прадугледжана спецыяльнае месца для ўсталявання свечак або падвешвання [[Лампада|лампады]] перад іконай. У храмах адзін ківот можа змяшчаць як адну ікону, так і некалькі меншых выяў<ref name="pl_P">{{кніга |аўтар=Pokorzyna E. |загаловак=Słownik terminologiczny wyposażenia świątyń obrządku wschodniego: z przydatkiem ikon maryjnych |месца= |выдавецтва=Ośrodek Dokumentacji Zabytków |год=2001 |старонкі=20 |спасылка= |isbn= |ref=Pokorzyna}}</ref>. Часта ў парафіяльных храмах у ківоце размяшчаюць абраз святога апекуна парафіі або горада. Вялікія саборы могуць мець мноства ківотаў, расстаўленых вакол [[Неф|нефа]]. Такія вялікія ківоты часам размяшчаюцца каля сцяны, нагадваючы [[Іканастас|іканастас]] з некалькімі абразамі. Традыцыйна ў ківоце на паўднёвым баку царквы змяшчаецца ікона апекуна гэтага храма<ref name="pl_P" />. Ківоты з абразамі выкарыстоўваюцца не толькі ў храмах, але і ў дамах вернікаў. Традыцыйна яны размяшчаюцца ва ўсходнім куце галоўнага пакоя, які называецца «[[Красны вугал|красным вуглом]]»<ref name="pl_P" />. == Сімвалічнае значэнне і гісторыя == [[Файл:Sacramentstoren.jpg|міні|справа|Дарахавальніца (сакраментарый).]] Правобразам хрысціянскага ківота лічыцца [[Каўчэг Запавету]] (Ківот Запавету), які знаходзіўся ў [[Іерусалімскі храм|Іерусалімскім храме]]<ref name="ru_azbyka" />. У царкоўнаславянскай Бібліі для абазначэння Каўчэга Запавету выкарыстана грэчаскае слова «ківот», каб адрозніваць яго ад [[Ноеў каўчэг|Ноева каўчэга]] (а таксама ад каўчэжца-кошыка, куды паклалі немаўля [[Майсей|Майсея]]). У хрысціянскай традыцыі Каўчэг Запавету, як і іншыя свяшчэнныя прадметы Іерусалімскага храма, разглядаецца ў якасці правобразу элементаў хрысціянскага храма — Ківота або Даразахавальніцы. Як Каўчэг знаходзіўся ў [[Святая святых]] і ў ім захоўваліся [[Скрыжалі Запавету]], так Даразахавальніца размяшчаецца ў [[Алтар|алтары]] хрысціянскага храма. У ёй захоўваюцца [[Святыя Дары|Цела і Кроў Хрыста]], якія ўтвараюць [[Новы Запавет]] чалавека з Богам<ref>{{cite web |url=http://www.liturgy.ru/docs/1hram4.php |title=Святой престол на Литургия.ру |publisher=liturgy.ru |lang=ru |accessdate=29 сакавіка 2026}}</ref>. Раннехрысціянскі багаслоў [[Яфрэм Сірын]] бачыў непасрэдна ў самой канструкцыі Каўчэга Запавету правобразны сэнс [[Богаўвасабленне|Богаўвасаблення]]<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20071012200404/http://pagez.ru/lsn/0547.php |title=Толкование на книгу Исход. гл.37 |аўтар=Преподобный Ефрем Сирин |publisher=pagez.ru |lang=ru |accessdate=29 сакавіка 2026}}</ref>:{{цытата|«І зрабіў Веселііл каўчэг з дрэва акацыі». Гэта таямніца Эмануілавай плоці, якая не падлягае тленню і не пашкоджана грахом. Золата, якое пакрывала каўчэг знутры і звонку, азначае Боскую сутнасць Слова, якое невымоўна злучылася з усімі часткамі душы і цела, таму што чалавецтва наша памазала яно Боствам Сваім.<br> «І зрабіў века з чыстага золата» — гэта азначае Эмануіла; херувімы над векам — гэта Прарокі і Апосталы. У стале прадстаўлены 5 разумовых сузіранняў: Тварэц і разумныя стварэнні. 2 абводы (сценкі) на стале паказваюць нам на свет горні і дольні. Прастора паміж двума абводамі адлюстроўвае Эмануіла, праз Якога маюць паміж сабой зносіны нябесныя і зямныя. Хлеб прапанавання на стале ўяўляе сабой таямніцу ахвяры сыноў Царквы.<br> Залатая свяцільня адлюстроўвае і паказвае нам таямніцу крыжа; шэсць галін свяцільні азначаюць уладу Распятага, якая распасціраецца ва ўсе шэсць бакоў. У яблыках на свяцільні таямніча спасцігаем Прарокаў і Апосталаў; у кветках — анёльскія сілы; у сямі лампадах — сем свяцільняў Евангелля або «сем вачэй Гасподніх, што аглядаюць усю зямлю» ({{Біблія|Зах|4|10}}).}}Свяціцель [[Рыгор Ніскі]] лічыў, што вобраз нерукатворнай Скініі, паказаны Майсею на гары, ёсць «Хрыстос, Божая сіла і Божая Прамудрасць». Усе астатнія прадметы ён тлумачыў адпаведна з гэтым разважаннем<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20191203184559/http://pagez.ru/lsn/0485.php |title=О жизни Моисея законодателя, или о совершенстве в добродетели |аўтар=Святитель Григорий Нисский |publisher=pagez.ru |lang=ru |accessdate=29 сакавіка 2026}}</ref>:{{цытата|Таму дабравыглядныя і золатакаваныя стаўпы, жэрдкі, колцы і гэтыя херувімы, што прыкрываюць крыламі каўчэг, і ўсё іншае, што ўключае ў сябе апісанне збудавання скініі (калі хто, гледзячы на гэта, будзе мець вышэйшы погляд), ёсць надсветныя сілы, што сузіраюцца ў скініі, якія па Боскім наканаванні падтрымліваюць сабой Сусвет. Там сапраўдныя нашы «жэрдкі — пасыланыя на служэньне дзеля тых, што маюць атрымаць у спадчыну выратаваньне» ({{Біблія|Яўр|1|14}}), якія, нібы «колцамі» прымацаваныя да нашых збаўляемых душ, тых, хто ляжыць на зямлі, узнімаюць на сабе ў вышыню дабрадзейнасці. Пра херувімаў жа Пісанне, сказаўшы, што яны крыламі пакрываюць таямніцы, пакладзеныя ў каўчэгу Запавету, пацвярджае гэтым прадстаўлены намі погляд на скінію, бо ведаем, што гэтае імя ўжываецца пра тыя сілы, што вакол Божай існасці сузіраюцца, якія бачылі розумам Ісая і Езекііль.}}Свяціцель разглядаў ківот, закрыты херувімамі, і твар, схаваны крыламі херувімаў, як вобраз адной і той жа Істоты. Праз гэтае ўтойванне людзям паказваецца, што «погляд на невымоўнае — недаступны». Менора, якая знаходзіцца каля Каўчэга, ахінае Скінію і знамянуе сабой сем светласцяў Духа ({{Біблія|Іс|11:2|}}). == Гл. таксама == * [[Красны вугал]] * [[Аналой]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Бежкович А. С., Жегалова С. К. и др. |загаловак=Хозяйство и быт русских крестьян : Памятники материальной культуры |месца=М. |выдавецтва=Советская Россия |год=1959 |старонак=257 |спасылка= |isbn= |ref=Бежкович}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Церковне мистецтво. Архітектура, монументальне мистецтво |месца= |выдавецтва=Фоліо |год=2018 |старонак=947 |спасылка= |isbn=978-966-03-8363-0 |ref=Церковне}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Царкоўнае начынне]] [[Катэгорыя:Хрысціянская архітэктура]] [[Катэгорыя:Усходняе хрысціянства]] ksfc73qk1u29hrjf3tfyj3rt1k1ku9x 5142008 5142005 2026-05-15T18:59:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5142008 wikitext text/x-wiki {{значэнні|бажніца (значэнні)}} [[Файл:Kiot01_(Kirillo-Belozersk).jpg|міні|Праваслаўны ківот для захоўвання ікон у [[Кірыла-Белазерскі манастыр|Кірыла-Белазерскім манастыры]].]] '''Ківо́т'''<ref name="TSBLM">{{verbum.by|tsblm|kivot|Ківо́т}}</ref><ref name="BRS">{{verbum.by|brs|kivot|Ківо́т}}</ref><ref>{{verbum.by|tsbm|kivot|Ківо́т}}</ref>, або '''бажні́ца'''<ref name="TSBLM_B">{{verbum.by|tsblm|bazhnica|Бажні́ца}}</ref><ref name="BRS_B">{{verbum.by|brs|bazhnica|Бажні́ца}}</ref> (ад {{lang-el|κῑβωτός}}&nbsp;— «скрыня», «каўчэг»)&nbsp;— невялікая зашклёная створкавая рама, скрыня або спецыяльная шафка (паліца) для захоўвання і размяшчэння [[Абраз (рэлігія)|абразоў]] (ікон) і іншых прадметаў рэлігійнага культу. У хрысціянскай архітэктуры ківотам таксама могуць называць невялікую ўпрыгожаную нішу на вонкавай сцяне будынка, прызначаную пераважна для размяшчэння ікон, якая часта накрывалася двухсхільным дашкам або навесам<ref name="uk_TIM">{{кніга |аўтар=Тимофієнко В. І. |загаловак=Архітектура і монументальне мистецтво : терміни і поняття |месца=К. |выдавецтва=Видавництво Інституту проблем сучасного мистецтва |год=2002 |старонак=472 |спасылка= |isbn= |ref=Тимофієнко}}</ref>. У некаторых выпадках тэрмін выкарыстоўваецца як сінонім [[Даразахавальніца|даразахавальніцы]]<ref name="uk_D">{{кніга |аўтар= |загаловак=Словник церковно-обрядової термінології |месца=Львів |выдавецтва=Свічадо |год=2011 |старонак= |спасылка=https://church_rite_ukrainian.academic.ru/903/кивот |isbn= |ref=Словник}}</ref>. == Этымалогія == Слова «ківот» запазычана з грэчаскай мовы (ад ''kibōtos''&nbsp;— скрыня)<ref name="TSBM">{{verbum.by|tsbm|kivot|Ківо́т}}</ref>. Беларускі тэрмін «бажніца» (або ўстарэлае ''багоўня'') ўтварыўся ад слова «[[Бог|бог]]»<ref name="esbm">{{verbum.by|esbm|bazhnica|Бажні́ца}}</ref>. == Прызначэнне і афармленне == [[Файл:Образ_Святаго_Николы_Чудотворца_Дидяково_01.jpg|міні|Абраз Святога Мікалая Цудатворцы ў ківоце.]] Ківот з'яўляецца асаблівым афармленнем абраза, якое дазваляе стварыць вакол іконы ўласны мікраклімат. Гэта змякчае ваганні тэмпературы і вільготнасці паветра, а таксама абараняе святыню ад фізічных уздзеянняў, пылу і бруду<ref name="ru_azbyka">{{cite web |url=http://azbyka.ru/kiot |title=Киот |publisher=Азбука веры |lang=ru |accessdate=29 сакавіка 2026}}</ref>. Ківоты адрозніваюцца па памеры і дызайне. Яны бываюць як простымі, так і багата ўпрыгожанымі разьбой. Традыцыйныя грэчаскія ківоты (дзе яны называюцца ''προσκυνητάρι'') звычайна высокія і зроблены з разьбянога дрэва. Яны могуць нагадваць вокны з дахам або купалам наверсе, што адпавядае тэалогіі [[Усходняя праваслаўная царква|Усходняй праваслаўнай царквы]], згодна з якой абразы з'яўляюцца «вокнамі ў неба». У адрозненне ад [[Аналой|аналоя]], ікона ў ківоце звычайна размяшчаецца вертыкальна, а не пад вуглом. Часам на нахіленай паліцы пад галоўным абразом можа размяшчацца дадатковы. Некаторыя ківоты маюць прыступку або платформу для палягчэння пакланення вернікаў. Таксама ў іх можа быць прадугледжана спецыяльнае месца для ўсталявання свечак або падвешвання [[Лампада|лампады]] перад іконай. У храмах адзін ківот можа змяшчаць як адну ікону, так і некалькі меншых выяў<ref name="pl_P">{{кніга |аўтар=Pokorzyna E. |загаловак=Słownik terminologiczny wyposażenia świątyń obrządku wschodniego: z przydatkiem ikon maryjnych |месца= |выдавецтва=Ośrodek Dokumentacji Zabytków |год=2001 |старонкі=20 |спасылка= |isbn= |ref=Pokorzyna}}</ref>. Часта ў парафіяльных храмах у ківоце размяшчаюць абраз святога апекуна парафіі або горада. Вялікія саборы могуць мець мноства ківотаў, расстаўленых вакол [[Неф|нефа]]. Такія вялікія ківоты часам размяшчаюцца каля сцяны, нагадваючы [[Іканастас|іканастас]] з некалькімі абразамі. Традыцыйна ў ківоце на паўднёвым баку царквы змяшчаецца ікона апекуна гэтага храма<ref name="pl_P" />. Ківоты з абразамі выкарыстоўваюцца не толькі ў храмах, але і ў дамах вернікаў. Традыцыйна яны размяшчаюцца ва ўсходнім куце галоўнага пакоя, які называецца «[[Красны вугал|красным вуглом]]»<ref name="pl_P" />. == Сімвалічнае значэнне і гісторыя == [[Файл:Sacramentstoren.jpg|міні|справа|Дарахавальніца (сакраментарый).]] Правобразам хрысціянскага ківота лічыцца [[Каўчэг Запавету]] (Ківот Запавету), які знаходзіўся ў [[Іерусалімскі храм|Іерусалімскім храме]]<ref name="ru_azbyka" />. У царкоўнаславянскай Бібліі для абазначэння Каўчэга Запавету выкарыстана грэчаскае слова «ківот», каб адрозніваць яго ад [[Ноеў каўчэг|Ноева каўчэга]] (а таксама ад каўчэжца-кошыка, куды паклалі немаўля [[Майсей|Майсея]]). У хрысціянскай традыцыі Каўчэг Запавету, як і іншыя свяшчэнныя прадметы Іерусалімскага храма, разглядаецца ў якасці правобразу элементаў хрысціянскага храма — Ківота або Даразахавальніцы. Як Каўчэг знаходзіўся ў [[Святая святых]] і ў ім захоўваліся [[Скрыжалі Запавету]], так Даразахавальніца размяшчаецца ў [[Алтар|алтары]] хрысціянскага храма. У ёй захоўваюцца [[Святыя Дары|Цела і Кроў Хрыста]], якія ўтвараюць [[Новы Запавет]] чалавека з Богам<ref>{{cite web |url=http://www.liturgy.ru/docs/1hram4.php |title=Святой престол на Литургия.ру |publisher=liturgy.ru |lang=ru |accessdate=29 сакавіка 2026}}</ref>. Раннехрысціянскі багаслоў [[Яфрэм Сірын]] бачыў непасрэдна ў самой канструкцыі Каўчэга Запавету правобразны сэнс [[Богаўвасабленне|Богаўвасаблення]]<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20071012200404/http://pagez.ru/lsn/0547.php |title=Толкование на книгу Исход. гл.37 |аўтар=Преподобный Ефрем Сирин |publisher=pagez.ru |lang=ru |accessdate=29 сакавіка 2026}}</ref>:{{цытата|«І зрабіў Веселііл каўчэг з дрэва акацыі». Гэта таямніца Эмануілавай плоці, якая не падлягае тленню і не пашкоджана грахом. Золата, якое пакрывала каўчэг знутры і звонку, азначае Боскую сутнасць Слова, якое невымоўна злучылася з усімі часткамі душы і цела, таму што чалавецтва наша памазала яно Боствам Сваім.<br> «І зрабіў века з чыстага золата» — гэта азначае Эмануіла; херувімы над векам — гэта Прарокі і Апосталы. У стале прадстаўлены 5 разумовых сузіранняў: Тварэц і разумныя стварэнні. 2 абводы (сценкі) на стале паказваюць нам на свет горні і дольні. Прастора паміж двума абводамі адлюстроўвае Эмануіла, праз Якога маюць паміж сабой зносіны нябесныя і зямныя. Хлеб прапанавання на стале ўяўляе сабой таямніцу ахвяры сыноў Царквы.<br> Залатая свяцільня адлюстроўвае і паказвае нам таямніцу крыжа; шэсць галін свяцільні азначаюць уладу Распятага, якая распасціраецца ва ўсе шэсць бакоў. У яблыках на свяцільні таямніча спасцігаем Прарокаў і Апосталаў; у кветках — анёльскія сілы; у сямі лампадах — сем свяцільняў Евангелля або «сем вачэй Гасподніх, што аглядаюць усю зямлю» ({{Біблія|Зах|4|10}}).}}Свяціцель [[Рыгор Ніскі]] лічыў, што вобраз нерукатворнай Скініі, паказаны Майсею на гары, ёсць «Хрыстос, Божая сіла і Божая Прамудрасць». Усе астатнія прадметы ён тлумачыў адпаведна з гэтым разважаннем<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20191203184559/http://pagez.ru/lsn/0485.php |title=О жизни Моисея законодателя, или о совершенстве в добродетели |аўтар=Святитель Григорий Нисский |publisher=pagez.ru |lang=ru |accessdate=29 сакавіка 2026}}</ref>:{{цытата|Таму дабравыглядныя і золатакаваныя стаўпы, жэрдкі, колцы і гэтыя херувімы, што прыкрываюць крыламі каўчэг, і ўсё іншае, што ўключае ў сябе апісанне збудавання скініі (калі хто, гледзячы на гэта, будзе мець вышэйшы погляд), ёсць надсветныя сілы, што сузіраюцца ў скініі, якія па Боскім наканаванні падтрымліваюць сабой Сусвет. Там сапраўдныя нашы «жэрдкі — пасыланыя на служэньне дзеля тых, што маюць атрымаць у спадчыну выратаваньне» ({{Біблія|Яўр|1|14}}), якія, нібы «колцамі» прымацаваныя да нашых збаўляемых душ, тых, хто ляжыць на зямлі, узнімаюць на сабе ў вышыню дабрадзейнасці. Пра херувімаў жа Пісанне, сказаўшы, што яны крыламі пакрываюць таямніцы, пакладзеныя ў каўчэгу Запавету, пацвярджае гэтым прадстаўлены намі погляд на скінію, бо ведаем, што гэтае імя ўжываецца пра тыя сілы, што вакол Божай існасці сузіраюцца, якія бачылі розумам Ісая і Езекііль.}}Свяціцель разглядаў ківот, закрыты херувімамі, і твар, схаваны крыламі херувімаў, як вобраз адной і той жа Істоты. Праз гэтае ўтойванне людзям паказваецца, што «погляд на невымоўнае — недаступны». Менора, якая знаходзіцца каля Каўчэга, ахінае Скінію і знамянуе сабой сем светласцяў Духа ({{Біблія|Іс|11:2|}}). == Гл. таксама == * [[Красны вугал]] * [[Аналой]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Бежкович А. С., Жегалова С. К. и др. |загаловак=Хозяйство и быт русских крестьян : Памятники материальной культуры |месца=М. |выдавецтва=Советская Россия |год=1959 |старонак=257 |спасылка= |isbn= |ref=Бежкович}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Церковне мистецтво. Архітектура, монументальне мистецтво |месца= |выдавецтва=Фоліо |год=2018 |старонак=947 |спасылка= |isbn=978-966-03-8363-0 |ref=Церковне}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Царкоўнае начынне]] [[Катэгорыя:Хрысціянская архітэктура]] [[Катэгорыя:Усходняе хрысціянства]] npyp2d5noy37ln9bfghfo7kqdpbbfwj 0 807880 5142006 2026-05-15T18:58:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Ківот]] 5142006 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ківот]] pzd0lhzhddd5j14njbhi9yb4h4e62mj 0 807881 5142010 2026-05-15T19:03:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Абклад іконы]] 5142010 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Абклад іконы]] 6287g0d88c6rrv50pscox6fgpod7sf6 0 807882 5142014 2026-05-15T19:14:40Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Ваенны дзеяч}} '''Іван Пятровіч Вярцелка''' ({{lang-ru|Иван Петрович Вертелко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі ваенны дзеяч, [[генерал-палкоўнік]] [[КДБ СССР]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], член Саюз пісьменнікаў Расіі|Саюза пісьменні...» 5142014 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Іван Пятровіч Вярцелка''' ({{lang-ru|Иван Петрович Вертелко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі ваенны дзеяч, [[генерал-палкоўнік]] [[КДБ СССР]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], член [[Саюз пісьменнікаў Расіі|Саюза пісьменнікаў Расіі]]<ref name=autogenerated20130613-1>{{cite web|url=http://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/vertelko_i_p.htm|title=Вертелко, Иван Петрович|publisher=''Сайт'' «История отечественных спецслужб и правоохранительных органов»|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231256/http://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/vertelko_i_p.htm|archive-date=2013-12-02|access-date=2013-06-12|url-status=live}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 жніўня 1926 года ў сяле Стрыгава [[Пачэпскі павет|Пачэпскага павета]] [[Бранская губерня|Бранскай губерні]] (цяпер [[Пачэпскі раён]] [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]]). Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Вярцелка працаваў на будаўніцтве нямецкіх абарончых умацаванняў, затым утрымліваўся ў [[канцлагер|канцлагеры]], адкуль потым збег. У [[Чырвоная армія|РСЧА]] з 1943 года. 3 лістапада 1943 года прыняў вайсковую прысягу. З 1944 года — на фронце. Служыў у 75-м асобным матацыклетным разведвальным батальёне (29-ы гвардзейскі Знаменскі танкавы корпус, [[5-я гвардзейская танкавая армія]]). Быў зараджаючым танка [[Т-34]], удзельнічаў у вызваленні [[Мінск]]а, [[Вільнюс]]а, іншых гарадоў. Удзельнік штурму [[Кёнігсберг]]а. быў паранены, пазбавіўся пальца на левай руцэ. Пасля заканчэння вайны паступіў у 2-е танкавае вучылішча ў [[Казань|Казані]], затым быў пераведзены ў ваеннае вучылішча горада [[Уладзікаўказ|Арджанікідзэ]], скончыў яго ў 1948 годзе. Займаў пасады камандзіра [[Су-152]], роты, афіцэра для даручэнняў намесніка камандуючага [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]. У 1954 годзе ўпотай ад начальства скончыў поўны курс навучання ў сярэдняй школе. З 1955 года па 1958 год вучыўся ў [[Ваенная акадэмія бранятанкавых войск|Ваеннай акадэміі бранятанкавых войск]]. З 1958 года займаў пасаду начальніка разведкі штаба палка, затым — пасаду спачатку намесніка камандзіра, а затым і камандзіра танкавага батальёна. У 1963 годзе прызначаны на пасаду камандзіра танкавага палка 102-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. З 1967 года па 1969 год вучыўся ў [[Ваенная акадэмія Генштаба|Ваеннай акадэміі Генштаба]]. З 1969 года займаў пасаду камандзіра 3-й гвардзейскай танкавай дывізіі Беларускай ваеннай акругі. Генерал-маёр танкавых войск (29.04.1970)<ref>Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 3. Командный состав танковых войск. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2017. — ISBN 978-601-7887-15-5. — С. 644.</ref>. У 1971 годзе прызначаны на пасаду кіраўніка камісіі па выпрабаваннях танка [[Т-72]], яму ўдалося пераканаць членаў камісіі прыняць на ўзбраенне гэтую ваенную машыну. З 1972 займаў пасаду 1-га намесніка камандуючага [[5-я гвардзейская танкавая армія|5-й гвардзейскай танкавай арміяй]]. З 1973 служыў у [[КДБ СССР]]. Быў намеснікам начальніка Галоўнага ўпраўлення пагранічных войск. З 1983 года займаў пасаду 1-га намесніка начальніка Галоўнага ўпраўлення [[Памежныя войскі КДБ СССР|памежных войск КДБ СССР]]. У адстаўцы з 1990 года. Указам [[пастаянны Прэзідыум З’езда народных дэпутатаў СССР|пастаяннага Прэзідыума З’езда народных дэпутатаў СССР]] Вярцелка было прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]<ref name=autogenerated20130613-1 />. Паколькі пастаянны Прэзідыум З’езда народных дэпутатаў СССР не меў права ўручаць савецкія ўзнагароды, гэта ўзнагароджанне з’яўляецца нелегітымным<ref>{{Cite web |url=https://rg.ru/2008/05/27/generaly.html |title=Липовые генералы // Российская газета |access-date=2020-04-30 |archive-date=2020-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324151512/https://rg.ru/2008/05/27/generaly.html |url-status=live }}</ref>. Тым не менш, Вярцелка рэгулярна насіў на кіцелі Залатую Зорку<ref>{{Cite web |url=https://rgsu.net/netcat_files/Image/IMG_6518(1).jpg |title=Фото И. Вертелко // Сайт РГСУ |access-date=2020-04-30 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924090735/http://www.rgsu.net/netcat_files/Image/IMG_6518(1).jpg |url-status=live }}</ref>. Аўтарам мемуараў «Патаемна. Служыў Савецкаму Саюзу». У кнізе ён распавядае пра сваю службу ў пагранвойсках [[КДБ СССР]]. Член [[Саюз пісьменнікаў Расіі|Саюза пісьменнікаў Расіі]]. Жыў у [[Масква|Маскве]]. Памёр 14 чэрвеня 2021 года ў пансіянаце ў [[Сколкава (Маскоўская вобласць)|падмаскоўным Сколкава]]<ref>{{Cite web |url=https://www.kp.ru/daily/27293.5/4431648/ |title=Скончался знаменитый советский генерал, благодаря которому на вооружение был принят танк Т-72 |access-date=2021-06-20 |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620031848/https://www.kp.ru/daily/27293.5/4431648/ |url-status=live }}</ref>. Пахаваны з [[воінскія ўшанаванні пры пахаванні|воінскімі ўшанаваннямі]] на [[Траякураўскіх могілках|Траякураўскіх могілках]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнік]][[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Пагранічнікі]] h8rn8tjqetoixzqxbayfyvxy5zv9g5u 5142016 5142014 2026-05-15T19:15:36Z DBatura 73587 5142016 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Іван Пятровіч Вярцелка''' ({{lang-ru|Иван Петрович Вертелко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі ваенны дзеяч, [[генерал-палкоўнік]] [[КДБ СССР]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], член [[Саюз пісьменнікаў Расіі|Саюза пісьменнікаў Расіі]]<ref name=autogenerated20130613-1>{{cite web|url=http://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/vertelko_i_p.htm|title=Вертелко, Иван Петрович|publisher=''Сайт'' «История отечественных спецслужб и правоохранительных органов»|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231256/http://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/vertelko_i_p.htm|archive-date=2013-12-02|access-date=2013-06-12|url-status=live}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 жніўня 1926 года ў сяле Стрыгава [[Пачэпскі павет|Пачэпскага павета]] [[Бранская губерня|Бранскай губерні]] (цяпер [[Пачэпскі раён]] [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]]). Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Вярцелка працаваў на будаўніцтве нямецкіх абарончых умацаванняў, затым утрымліваўся ў [[канцлагер|канцлагеры]], адкуль потым збег. У [[Чырвоная армія|РСЧА]] з 1943 года. 3 лістапада 1943 года прыняў вайсковую прысягу. З 1944 года — на фронце. Служыў у 75-м асобным матацыклетным разведвальным батальёне (29-ы гвардзейскі Знаменскі танкавы корпус, [[5-я гвардзейская танкавая армія]]). Быў зараджаючым танка [[Т-34]], удзельнічаў у вызваленні [[Мінск]]а, [[Вільнюс]]а, іншых гарадоў. Удзельнік штурму [[Кёнігсберг]]а. быў паранены, пазбавіўся пальца на левай руцэ. Пасля заканчэння вайны паступіў у 2-е танкавае вучылішча ў [[Казань|Казані]], затым быў пераведзены ў ваеннае вучылішча горада [[Уладзікаўказ|Арджанікідзэ]], скончыў яго ў 1948 годзе. Займаў пасады камандзіра [[Су-152]], роты, афіцэра для даручэнняў намесніка камандуючага [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]. У 1954 годзе ўпотай ад начальства скончыў поўны курс навучання ў сярэдняй школе. З 1955 года па 1958 год вучыўся ў [[Ваенная акадэмія бранятанкавых войск|Ваеннай акадэміі бранятанкавых войск]]. З 1958 года займаў пасаду начальніка разведкі штаба палка, затым — пасаду спачатку намесніка камандзіра, а затым і камандзіра танкавага батальёна. У 1963 годзе прызначаны на пасаду камандзіра танкавага палка 102-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. З 1967 года па 1969 год вучыўся ў [[Ваенная акадэмія Генштаба|Ваеннай акадэміі Генштаба]]. З 1969 года займаў пасаду камандзіра 3-й гвардзейскай танкавай дывізіі Беларускай ваеннай акругі. Генерал-маёр танкавых войск (29.04.1970)<ref>Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 3. Командный состав танковых войск. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2017. — ISBN 978-601-7887-15-5. — С. 644.</ref>. У 1971 годзе прызначаны на пасаду кіраўніка камісіі па выпрабаваннях танка [[Т-72]], яму ўдалося пераканаць членаў камісіі прыняць на ўзбраенне гэтую ваенную машыну. З 1972 займаў пасаду 1-га намесніка камандуючага [[5-я гвардзейская танкавая армія|5-й гвардзейскай танкавай арміяй]]. З 1973 служыў у [[КДБ СССР]]. Быў намеснікам начальніка Галоўнага ўпраўлення пагранічных войск. З 1983 года займаў пасаду 1-га намесніка начальніка Галоўнага ўпраўлення [[Памежныя войскі КДБ СССР|памежных войск КДБ СССР]]. У адстаўцы з 1990 года. Указам [[пастаянны Прэзідыум З’езда народных дэпутатаў СССР|пастаяннага Прэзідыума З’езда народных дэпутатаў СССР]] Вярцелка было прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]<ref name=autogenerated20130613-1 />. Паколькі пастаянны Прэзідыум З’езда народных дэпутатаў СССР не меў права ўручаць савецкія ўзнагароды, гэта ўзнагароджанне з’яўляецца нелегітымным<ref>{{Cite web |url=https://rg.ru/2008/05/27/generaly.html |title=Липовые генералы // Российская газета |access-date=2020-04-30 |archive-date=2020-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324151512/https://rg.ru/2008/05/27/generaly.html |url-status=live }}</ref>. Тым не менш, Вярцелка рэгулярна насіў на кіцелі Залатую Зорку<ref>{{Cite web |url=https://rgsu.net/netcat_files/Image/IMG_6518(1).jpg |title=Фото И. Вертелко // Сайт РГСУ |access-date=2020-04-30 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924090735/http://www.rgsu.net/netcat_files/Image/IMG_6518(1).jpg |url-status=live }}</ref>. Аўтарам мемуараў «Патаемна. Служыў Савецкаму Саюзу». У кнізе ён распавядае пра сваю службу ў пагранвойсках [[КДБ СССР]]. Член [[Саюз пісьменнікаў Расіі|Саюза пісьменнікаў Расіі]]. Жыў у [[Масква|Маскве]]. Памёр 14 чэрвеня 2021 года ў пансіянаце ў [[Сколкава (Маскоўская вобласць)|падмаскоўным Сколкава]]<ref>{{Cite web |url=https://www.kp.ru/daily/27293.5/4431648/ |title=Скончался знаменитый советский генерал, благодаря которому на вооружение был принят танк Т-72 |access-date=2021-06-20 |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620031848/https://www.kp.ru/daily/27293.5/4431648/ |url-status=live }}</ref>. Пахаваны з [[воінскія ўшанаванні пры пахаванні|воінскімі ўшанаваннямі]] на [[Траякураўскіх могілках|Траякураўскіх могілках]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнік]][[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Пагранічнікі]][[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]][[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Расіі]] hqpv0o091v839wilsjb0uu8vy8fl0vm 5142018 5142016 2026-05-15T19:16:24Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5142018 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Іван Пятровіч Вярцелка''' ({{lang-ru|Иван Петрович Вертелко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі ваенны дзеяч, [[генерал-палкоўнік]] [[КДБ СССР]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], член [[Саюз пісьменнікаў Расіі|Саюза пісьменнікаў Расіі]]<ref name=autogenerated20130613-1>{{cite web|url=http://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/vertelko_i_p.htm|title=Вертелко, Иван Петрович|publisher=''Сайт'' «История отечественных спецслужб и правоохранительных органов»|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231256/http://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/vertelko_i_p.htm|archive-date=2013-12-02|access-date=2013-06-12|url-status=live}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 жніўня 1926 года ў сяле Стрыгава [[Пачэпскі павет|Пачэпскага павета]] [[Бранская губерня|Бранскай губерні]] (цяпер [[Пачэпскі раён]] [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]]). Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Вярцелка працаваў на будаўніцтве нямецкіх абарончых умацаванняў, затым утрымліваўся ў [[канцлагер|канцлагеры]], адкуль потым збег. У [[Чырвоная армія|РСЧА]] з 1943 года. 3 лістапада 1943 года прыняў вайсковую прысягу. З 1944 года — на фронце. Служыў у 75-м асобным матацыклетным разведвальным батальёне (29-ы гвардзейскі Знаменскі танкавы корпус, [[5-я гвардзейская танкавая армія]]). Быў зараджаючым танка [[Т-34]], удзельнічаў у вызваленні [[Мінск]]а, [[Вільнюс]]а, іншых гарадоў. Удзельнік штурму [[Кёнігсберг]]а. Быў паранены, пазбавіўся пальца на левай руцэ. Пасля заканчэння вайны паступіў у 2-е танкавае вучылішча ў [[Казань|Казані]], затым быў пераведзены ў ваеннае вучылішча горада [[Уладзікаўказ|Арджанікідзэ]], скончыў яго ў 1948 годзе. Займаў пасады камандзіра [[Су-152]], роты, афіцэра для даручэнняў намесніка камандуючага [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]. У 1954 годзе ўпотай ад начальства скончыў поўны курс навучання ў сярэдняй школе. З 1955 года па 1958 год вучыўся ў [[Ваенная акадэмія бранятанкавых войск|Ваеннай акадэміі бранятанкавых войск]]. З 1958 года займаў пасаду начальніка разведкі штаба палка, затым — пасаду спачатку намесніка камандзіра, а затым і камандзіра танкавага батальёна. У 1963 годзе прызначаны на пасаду камандзіра танкавага палка 102-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. З 1967 года па 1969 год вучыўся ў [[Ваенная акадэмія Генштаба|Ваеннай акадэміі Генштаба]]. З 1969 года займаў пасаду камандзіра 3-й гвардзейскай танкавай дывізіі Беларускай ваеннай акругі. Генерал-маёр танкавых войск (29.04.1970)<ref>Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 3. Командный состав танковых войск. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2017. — ISBN 978-601-7887-15-5. — С. 644.</ref>. У 1971 годзе прызначаны на пасаду кіраўніка камісіі па выпрабаваннях танка [[Т-72]], яму ўдалося пераканаць членаў камісіі прыняць на ўзбраенне гэтую ваенную машыну. З 1972 займаў пасаду 1-га намесніка камандуючага [[5-я гвардзейская танкавая армія|5-й гвардзейскай танкавай арміяй]]. З 1973 служыў у [[КДБ СССР]]. Быў намеснікам начальніка Галоўнага ўпраўлення пагранічных войск. З 1983 года займаў пасаду 1-га намесніка начальніка Галоўнага ўпраўлення [[Памежныя войскі КДБ СССР|памежных войск КДБ СССР]]. У адстаўцы з 1990 года. Указам [[пастаянны Прэзідыум З’езда народных дэпутатаў СССР|пастаяннага Прэзідыума З’езда народных дэпутатаў СССР]] Вярцелка было прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]<ref name=autogenerated20130613-1 />. Паколькі пастаянны Прэзідыум З’езда народных дэпутатаў СССР не меў права ўручаць савецкія ўзнагароды, гэта ўзнагароджанне з’яўляецца нелегітымным<ref>{{Cite web |url=https://rg.ru/2008/05/27/generaly.html |title=Липовые генералы // Российская газета |access-date=2020-04-30 |archive-date=2020-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324151512/https://rg.ru/2008/05/27/generaly.html |url-status=live }}</ref>. Тым не менш, Вярцелка рэгулярна насіў на кіцелі Залатую Зорку<ref>{{Cite web |url=https://rgsu.net/netcat_files/Image/IMG_6518(1).jpg |title=Фото И. Вертелко // Сайт РГСУ |access-date=2020-04-30 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924090735/http://www.rgsu.net/netcat_files/Image/IMG_6518(1).jpg |url-status=live }}</ref>. Аўтарам мемуараў «Патаемна. Служыў Савецкаму Саюзу». У кнізе ён распавядае пра сваю службу ў пагранвойсках [[КДБ СССР]]. Член [[Саюз пісьменнікаў Расіі|Саюза пісьменнікаў Расіі]]. Жыў у [[Масква|Маскве]]. Памёр 14 чэрвеня 2021 года ў пансіянаце ў [[Сколкава (Маскоўская вобласць)|падмаскоўным Сколкава]]<ref>{{Cite web |url=https://www.kp.ru/daily/27293.5/4431648/ |title=Скончался знаменитый советский генерал, благодаря которому на вооружение был принят танк Т-72 |access-date=2021-06-20 |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620031848/https://www.kp.ru/daily/27293.5/4431648/ |url-status=live }}</ref>. Пахаваны з [[воінскія ўшанаванні пры пахаванні|воінскімі ўшанаваннямі]] на [[Траякураўскіх могілках|Траякураўскіх могілках]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнік]][[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Пагранічнікі]][[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]][[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Расіі]] nl2meoyxzp5odhmdm67tsbsoeslebeu 5142020 5142018 2026-05-15T19:18:56Z DBatura 73587 5142020 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Іван Пятровіч Вярцелка''' ({{lang-ru|Иван Петрович Вертелко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі ваенны дзеяч, [[генерал-палкоўнік]] [[КДБ СССР]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], член [[Саюз пісьменнікаў Расіі|Саюза пісьменнікаў Расіі]]<ref name=autogenerated20130613-1>{{cite web|url=http://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/vertelko_i_p.htm|title=Вертелко, Иван Петрович|publisher=''Сайт'' «История отечественных спецслужб и правоохранительных органов»|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231256/http://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/vertelko_i_p.htm|archive-date=2013-12-02|access-date=2013-06-12|url-status=live}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 жніўня 1926 года ў сяле Стрыгава [[Пачэпскі павет|Пачэпскага павета]] [[Бранская губерня|Бранскай губерні]] (цяпер [[Пачэпскі раён]] [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]]). Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Вярцелка працаваў на будаўніцтве нямецкіх абарончых умацаванняў, затым утрымліваўся ў [[канцлагер|канцлагеры]], адкуль потым збег. У [[Чырвоная армія|РСЧА]] з 1943 года. 3 лістапада 1943 года прыняў вайсковую прысягу. З 1944 года — на фронце. Служыў у 75-м асобным матацыклетным разведвальным батальёне (29-ы гвардзейскі Знаменскі танкавы корпус, [[5-я гвардзейская танкавая армія]]). Быў зараджаючым танка [[Т-34]], удзельнічаў у вызваленні [[Мінск]]а, [[Вільнюс]]а, іншых гарадоў. Удзельнік штурму [[Кёнігсберг]]а. Быў паранены, пазбавіўся пальца на левай руцэ. Пасля заканчэння вайны паступіў у 2-е танкавае вучылішча ў [[Казань|Казані]], затым быў пераведзены ў ваеннае вучылішча горада [[Уладзікаўказ|Арджанікідзэ]], скончыў яго ў 1948 годзе. Займаў пасады камандзіра [[Су-152]], роты, афіцэра для даручэнняў намесніка камандуючага [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]. У 1954 годзе ўпотай ад начальства скончыў поўны курс навучання ў сярэдняй школе. З 1955 года па 1958 год вучыўся ў [[Ваенная акадэмія бранятанкавых войск|Ваеннай акадэміі бранятанкавых войск]]. З 1958 года займаў пасаду начальніка разведкі штаба палка, затым — пасаду спачатку намесніка камандзіра, а затым і камандзіра танкавага батальёна. У 1963 годзе прызначаны на пасаду камандзіра танкавага палка 102-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. З 1967 года па 1969 год вучыўся ў [[Ваенная акадэмія Генштаба|Ваеннай акадэміі Генштаба]]. З 1969 года займаў пасаду камандзіра 3-й гвардзейскай танкавай дывізіі Беларускай ваеннай акругі. Генерал-маёр танкавых войск (29.04.1970)<ref>Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 3. Командный состав танковых войск. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2017. — ISBN 978-601-7887-15-5. — С. 644.</ref>. У 1971 годзе прызначаны на пасаду кіраўніка камісіі па выпрабаваннях танка [[Т-72]], яму ўдалося пераканаць членаў камісіі прыняць на ўзбраенне гэтую ваенную машыну. З 1972 займаў пасаду 1-га намесніка камандуючага [[5-я гвардзейская танкавая армія|5-й гвардзейскай танкавай арміяй]]. З 1973 служыў у [[КДБ СССР]]. Быў намеснікам начальніка Галоўнага ўпраўлення пагранічных войск. З 1983 года займаў пасаду 1-га намесніка начальніка Галоўнага ўпраўлення [[Памежныя войскі КДБ СССР|памежных войск КДБ СССР]]. У адстаўцы з 1990 года. Указам [[пастаянны Прэзідыум З’езда народных дэпутатаў СССР|пастаяннага Прэзідыума З’езда народных дэпутатаў СССР]] Вярцелка было прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]<ref name=autogenerated20130613-1 />. Паколькі пастаянны Прэзідыум З’езда народных дэпутатаў СССР не меў права ўручаць савецкія ўзнагароды, гэта ўзнагароджанне з’яўляецца нелегітымным<ref>{{Cite web |url=https://rg.ru/2008/05/27/generaly.html |title=Липовые генералы // Российская газета |access-date=2020-04-30 |archive-date=2020-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324151512/https://rg.ru/2008/05/27/generaly.html |url-status=live }}</ref>. Тым не менш, Вярцелка рэгулярна насіў на кіцелі Залатую Зорку<ref>{{Cite web |url=https://rgsu.net/netcat_files/Image/IMG_6518(1).jpg |title=Фото И. Вертелко // Сайт РГСУ |access-date=2020-04-30 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924090735/http://www.rgsu.net/netcat_files/Image/IMG_6518(1).jpg |url-status=live }}</ref>. Аўтарам мемуараў «Патаемна. Служыў Савецкаму Саюзу». У кнізе ён распавядае пра сваю службу ў пагранвойсках [[КДБ СССР]]. Член [[Саюз пісьменнікаў Расіі|Саюза пісьменнікаў Расіі]]. Жыў у [[Масква|Маскве]]. Памёр 14 чэрвеня 2021 года ў пансіянаце ў [[Сколкава (Маскоўская вобласць)|падмаскоўным Сколкава]]<ref>{{Cite web |url=https://www.kp.ru/daily/27293.5/4431648/ |title=Скончался знаменитый советский генерал, благодаря которому на вооружение был принят танк Т-72 |access-date=2021-06-20 |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620031848/https://www.kp.ru/daily/27293.5/4431648/ |url-status=live }}</ref>. Пахаваны з [[воінскія ўшанаванні пры пахаванні|воінскімі ўшанаваннямі]] на [[Траякураўскіх могілках|Траякураўскіх могілках]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Пагранічнікі]][[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]][[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Расіі]] [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі СССР]] l6vzfk00bp3kwb84jiyx7196dl0c3cy 0 807883 5142015 2026-05-15T19:15:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Ры́за''' — шматзначны тэрмін. == Значэнні == * [[Рыза (адзенне)|Рыза]] — верхняе богаслужэбнае аблачэнне святара<ref>{{verbum|tsblm2022|рыза|ры́за}}</ref><ref>{{verbum|tsbm|ryza|ры́за}}</ref>. * [[Аклад іконы|Рыза]] — металічная накладка на іконе, якая пакідае адкрытымі выявы твару і р...» 5142015 wikitext text/x-wiki '''Ры́за''' — шматзначны тэрмін. == Значэнні == * [[Рыза (адзенне)|Рыза]] — верхняе богаслужэбнае аблачэнне святара<ref>{{verbum|tsblm2022|рыза|ры́за}}</ref><ref>{{verbum|tsbm|ryza|ры́за}}</ref>. * [[Аклад іконы|Рыза]] — металічная накладка на іконе, якая пакідае адкрытымі выявы твару і рук<ref>{{verbum|tsblm2022|рыза|ры́за}}</ref>. * [[Рыза Багародзіцы]] — адзенне Багародзіцы, адна з хрысціянскіх рэліквій. * [[Рыза Гасподняя]] — адзенне Ісуса Хрыста, адна з хрысціянскіх рэліквій. * [[Рызка]] — пялёнка, у якую заварочваюць немаўля пасля хрышчэння<ref>{{verbum|esbm|ryza|Ры́за}}</ref>. == Геаграфія == * {{нп5|Рыза (горад)|Рыза|de|Riesa}} — горад у зямлі [[Саксонія (зямля)|Саксонія]], Германія. * {{нп5|Рыза-Гросенгайн (раён)|Рыза-Гросенгайн|de|Landkreis Riesa-Großenhain}} — былы раён у зямлі [[Саксонія (зямля)|Саксонія]], Германія. == Асобы == === Імя Рыза === * {{нп5|Рыза Фахрутдзінавіч Ішмурат|Рыза Ішмурат|ru|Ишмурат, Риза Фахрутдинович}} (1903—1995) — татарскі савецкі драматург. * {{нп5|Мухамад Рэза Агахі|Мухамад Рэза Агахі|ru|Агахи, Мухаммад Риза}} (1809—1874) — узбекскі пісьменнік, гісторык і перакладчык. * {{нп5|Сеід Мухамед Рыза|Сеід Мухамед Рыза|ru|Сейид Мухаммед Риза}} (XVIII ст.) — турэцкі гісторык Крыма. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць|паселішчы|іншае}} pilwhishniezfotm8mqvb5eb02x2yma 5142158 5142015 2026-05-16T00:31:14Z Pabojnia 135280 афармленне 5142158 wikitext text/x-wiki '''Ры́за''' — шматзначны тэрмін. == Значэнні == * [[Рыза (адзенне)|Рыза]] — верхняе богаслужэбнае аблачэнне святара<ref>{{verbum|tsblm2022|рыза|ры́за}}</ref><ref>{{verbum|tsbm|ryza|ры́за}}</ref>. * [[Аклад іконы|Рыза]] — металічная накладка на іконе, якая пакідае адкрытымі выявы твару і рук<ref>{{verbum|tsblm2022|рыза|ры́за}}</ref>. * [[Рыза Багародзіцы]] — адзенне Багародзіцы, адна з хрысціянскіх рэліквій. * [[Рыза Гасподняя]] — адзенне Ісуса Хрыста, адна з хрысціянскіх рэліквій. * [[Рызка]] — пялёнка, у якую заварочваюць немаўля пасля хрышчэння<ref>{{verbum|esbm|ryza|Ры́за}}</ref>. == Геаграфія == * [[Рыза (горад)|Рыза]] — горад у зямлі [[Саксонія (зямля)|Саксонія]], Германія. * {{нп5|Рыза-Гросенгайн (раён)|Рыза-Гросенгайн|de|Landkreis Riesa-Großenhain}} — былы раён у зямлі [[Саксонія (зямля)|Саксонія]], Германія. == Асобы == === Імя Рыза === * {{нп5|Рыза Фахрутдзінавіч Ішмурат|Рыза Ішмурат|ru|Ишмурат, Риза Фахрутдинович}} (1903—1995) — татарскі савецкі драматург. * {{нп5|Мухамад Рэза Агахі|Мухамад Рэза Агахі|ru|Агахи, Мухаммад Риза}} (1809—1874) — узбекскі пісьменнік, гісторык і перакладчык. * {{нп5|Сеід Мухамед Рыза|Сеід Мухамед Рыза|ru|Сейид Мухаммед Риза}} (XVIII ст.) — турэцкі гісторык Крыма. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць|паселішчы|іншае}} 58s0s8utfq1ed8ayocdwhnto3b5xqrk 0 807884 5142017 2026-05-15T19:16:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Абклад іконы]] 5142017 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Абклад іконы]] 6287g0d88c6rrv50pscox6fgpod7sf6 0 807885 5142026 2026-05-15T19:44:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Файл:Charles-vii-courronement- Panthéon III.jpg|міні|Каранацыя [[Карл VII (кароль Францыі)|Карла VII]] (1429 год), фрагмент карціны «[[Жанна д’Арк]]» (1886—1890) працы [[Жуль Эжэн Ленепвё|Жуля Эжэна Ленепвё]].]] Файл:Jacques-Louis David - The Coronation of Napoleon (1805-1807).jpg|міні|апраў|1.5|Каранацыя [[Напалеон I...» 5142026 wikitext text/x-wiki [[Файл:Charles-vii-courronement- Panthéon III.jpg|міні|Каранацыя [[Карл VII (кароль Францыі)|Карла VII]] (1429 год), фрагмент карціны «[[Жанна д’Арк]]» (1886—1890) працы [[Жуль Эжэн Ленепвё|Жуля Эжэна Ленепвё]].]] [[Файл:Jacques-Louis David - The Coronation of Napoleon (1805-1807).jpg|міні|апраў|1.5|Каранацыя [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I Банапарта]] ў [[Сабор Парыжскай Божай Маці|саборы Парыжскай Божай Маці]] 2 снежня 1804 года. Праца [[Жак-Луі Давід|Жак-Луі Давіда]].]] '''Карана́цыя'''<ref name="verbum1">{{verbum.by|tsblm|karanacyja|каранацыя}}</ref><ref name="BRS">{{verbum.by|brs|karanacyja|карана́цыя}}</ref>, або '''каранава́нне'''<ref name="verbum2">{{verbum.by|rbs10|венчание|венчание}}</ref> (ад {{lang-la|coronatio}}) — фармальная працэдура, якая сімвалізуе і фармальна замацоўвае прыняцце [[Манарх|манархам]] [[Улада|улады]] і яе [[Дзяржава|дзяржаўных]] атрыбутаў ([[Трон|трона]], [[Карона|кароны]], [[Скіпетр|скіпетра]] і іншых [[Інсігніі|інсігній]]). У больш вузкім сэнсе пад каранацыяй разумеецца ўрачыстае, злучанае з [[Царкоўны абрад|царкоўнымі абрадамі]] прыняцце манархам сімвалаў ягонай улады<ref>{{ВТ-МЭСБЕ|Коронация}}</ref>. У гістарычнай традыцыі каранацыя не супадае з момантам пачатку валадарання (смерцю або [[Адрачэнне ад прастола|адрачэннем]] папярэдніка, [[Выбары|абраннем]] новага ўладара). У еўрапейскай [[Хрысціянства|хрысціянскай]] культуры каранацыя з'яўляецца рэлігійнай цырымоніяй, якая гістарычна суправаджалася абрадам [[Памазанне на царства|памазання на царства]], што мае [[Стары Запавет|старазапаветнае]] паходжанне. Такім чынам, рытуал носіць асаблівы сэнс [[Блаславенне|блаславення]] Богам на царства, [[Сакральнасць|сакральнага]] і містычнага ўзаемадзеяння кіраўніка з дзяржавай. У некаторых хрысціянскіх канфесіях, такіх як [[Англіканства|англіканства]] і [[Лютэранства|лютэранства]], каранацыя дагэтуль захоўвае статус рэлігійнага абраду<ref name="lutheran">{{cite book |title=The Lutheran Standard, Volume 7 |date=1967 |publisher=Augsburg Publishing House |pages=1967 |lang=en}}</ref><ref name="Lockwood2023">{{cite web |last1=Lockwood |first1=Frank E. |title=Coronation a religious rite for Anglicans |url=https://www.arkansasonline.com/news/2023/may/06/coronation-a-religious-rite-for-anglicans/ |publisher=[[Arkansas Democrat-Gazette]] |accessdate=7 мая 2023 |lang=en |date=6 мая 2023}}</ref>. Заходнееўрапейскія каранацыі часта ўключалі памазанне манарха святым алеем ([[Міра|мірам]]). Акрамя таго, жонка або муж манарха таксама маглі быць каранаваны, прычым як адначасова з уладаром, так і ў якасці асобнай цырымоніі. Каранацыя, якая калісьці была жыццёва важным рытуалам, змянілася з цягам часу па шэрагу сацыяльна-палітычных і рэлігійных прычын, і большасць сучасных [[Манархія|манархій]] адмовіліся ад яе, аддаючы перавагу больш простым цырымоніям уступлення на прастол ([[Інтранізацыя|інтранізацыі]] ці [[Інаўгурацыя|інаўгурацыі]]). == Гісторыя і развіццё == [[Файл:Martorana RogerII2008.jpg|міні|леваруч|[[Ражэр II Сіцылійскі]] атрымлівае карону ад [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]]. [[Мазаіка]] з царквы [[Мартарана]] ў [[Палерма]].]] Каранацыйныя цырымоніі ў [[Сярэднявечча|сярэднявечным]] хрысціянскім свеце як на [[Заходні свет|Захадзе]], так і на [[Усход|Усходзе]] былі сфарміраваны пад уплывам практыкі [[Рымскі імператар|рымскіх імператараў]], якая развівалася ў перыяд [[Позняя антычнасць|позняй антычнасці]], а таксама [[Біблія|біблейскіх]] паданняў аб каранаванні і памазанні цароў<ref name="britannica1">{{cite EB1911 |wstitle=Coronation |volume=7 |pages=185–187 |first=Thomas Macall |last=Fallow}}</ref>. Еўрапейскія цырымоніі вядуць сваё паходжанне ад абрадаў, якія першапачаткова былі створаны ў [[Візантыя|Візантыі]], [[Вестгоцкае каралеўства|вестгоцкай]] [[Іспанія|Іспаніі]], [[Каралінгская імперыя|Каралінгскай імперыі]] і [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. У нехрысціянскіх дзяржавах каранацыйныя абрады развіваліся з розных крыніц, часта звязаных з рэлігійнымі перакананнямі канкрэтнай нацыі (напрыклад, уплыў [[Будызм|будызму]] ў [[Тайланд|Тайландзе]] ці [[Індуізм|індуізму]] ў [[Непал|Непале]]). === Старажытнасць === Звычай каранацыі, звязаны з ускладаннем на галаву манарха [[Вянок|вянка]] або [[Дыядэма|дыядэмы]], узнік у [[Антычнасць|старажытнасці]]. Першапачаткова ён практыкаваўся на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] і ў [[Старажытная Персія|Старажытнай Персіі]]. У [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] два вярхоўныя [[Жрэц|жрацы]], якія ўвасаблялі [[Багі|багоў]] [[Гор (міфалогія)|Гора]] і [[Тот|Тота]], перадавалі новаму [[Фараон|фараону]] падвойную карону Верхняга і Ніжняга Егіпта ([[Пшэнт|пшэнт]]), а таксама [[Жазло|жазло]] і [[Бізун|бізун]]. У [[Асірыя|Асірыі]] новага кіраўніка папярэднічаў жрэц; яго неслі ў [[Працэсія|працэсіі]] да [[Храм|храма]] бога [[Ашур (бог)|Ашура]], дзе фараон аддаваў даніну павагі вобразу [[Бажаство|бажаства]], пасля чаго яго мазалі алеямі, і ён прымаў інсігніі ўлады. У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] ў перыяд [[Прынцыпат|прынцыпату]] пачатак праўлення новага імператара звязваўся выключна з прынясеннем адпаведных [[Ахвярапрынашэнне|ахвяр]], аднак пазней, з часоў [[Юліян Адступнік|Юліяна Адступніка]], працэдура звязвалася з узняццем новага ўладара на [[Шчыт|шчыце]] камандзірамі яго [[Войска|войскаў]]. Папярэднікам кароны была дыядэма, якую насілі [[Ахеменіды|ахеменідскія]] кіраўнікі. Яе пераняў [[Канстанцін I Вялікі]], пасля чаго яна стала выкарыстоўвацца ўсімі наступнымі кіраўнікамі позняй [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. Аднак першая менавіта імператарская каранацыя з удзелам [[Духавенства|духавенства]] была арганізавана [[Леў I Макела|Львом I]], якога ў 457 годзе каранаваў [[Патрыярх Канстанцінопальскі]] [[Анатолій (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Анатолій]]. Гэты хрысціянскі рытуал выконваўся амаль усімі будучымі візантыйскімі імператарамі і пазней быў пераняты [[Двор (манархія)|дварамі]] па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]<ref name="Herrin">{{cite book |last=Herrin |first=Judith |title=Byzantium: The Surprising Life of a Medieval Empire |publisher=Penguin |year=2007 |isbn=978-0713999976 |pages=53–54 |lang=en}}</ref>. Сярод [[Кельты|кельцкіх]] і [[Германцы|германскіх]] плямён да прыняцця хрысціянства кіраўнік уздымаўся на шчыце сваімі правадырамі і яго абносілі вакол сабраных падданых, пасля чаго яму давалі [[Дзіда|дзіду]] і ўскладалі на [[Лоб|лоб]] [[Шоўк|шаўковую]] або [[Лён|ільняную]] павязку<ref name="britannica1"/>. === Сярэднявечча === Пасля прыняцця хрысціянства еўрапейскія каранацыйныя цырымоніі станавіліся ўсё больш складанымі, а іх ключавым элементам стала памазанне святым алеем<ref name="catholic2">{{CathEncy|wstitle=Coronation|last=Thurston|first=Herbert}}</ref>. У Іспаніі вестгоцкі кароль [[Сісенанд]] быў каранаваны ў 631 годзе, а ў 672 годзе кароль [[Вамба (кароль вестготаў)|Вамба]] стаў першым заходнім уладаром, які быў памазаны [[Спіс Таледскіх архібіскупаў|архібіскупам Таледскім]]. У [[Англія|Англіі]] [[Англасаксы|англасаксонскі]] кароль [[Эрдвульф (кароль Нартумбрыі)|Эрдвульф]] з [[Нартумбрыя|Нартумбрыі]] быў узведзены на прастол і пасвечаны ў 796 годзе. [[Франкская дзяржава|Франкскі]] кароль [[Піпін Кароткі]] быў каранаваны двойчы: спачатку ў 752 годзе, а потым [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]] у 754 годзе ў [[Базіліка Сен-Дэні|абацтве Сен-Дэні]]. Яго сын [[Карл Вялікі]], які быў каранаваны імператарам у [[Рым|Рыме]] ў 800 годзе, перадаў гэтую цырымонію ў Свяшчэнную Рымскую імперыю. Памазаны ўладар у Сярэднявеччы разглядаўся як ''[[mixta persona]]'' (часткова [[Святар|святар]], часткова [[Свецкія (Каталіцтва)|свецкі чалавек]])<ref name="britannica1"/>, а сам рытуал каранацыі часам лічыўся своеасаблівым «восьмым [[Таінства|таінствам]]»<ref name="catholic1">{{cite web|url=http://www.cheetah.net/~ccoulomb/coronations.html|title=Coronations in Catholic theology|last=Coulombe|first=Charles A|date=9 мая 2005|publisher=Charles. A Coulombe|accessdate=8 верасня 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080905061158/http://www.cheetah.net/~ccoulomb/coronations.html|archivedate=5 верасня 2008|lang=en}}</ref>. [[Балонскі ўніверсітэт|Балонскі]] [[Юрыст|юрыст]] [[Танкрэд Балонскі|Танкрэд]] апісваў, што першапачаткова толькі чатыры манархі каранаваліся і памазваліся<ref name="Tancredus">Tancredus, ''De Regibus Catholicorum et Christianorum'' 6:18</ref>: {{цытата|І некаторыя [каралі] карануюцца, а некаторыя — не; аднак тыя, хто карануецца, павінны быць памазаны: яны маюць гэты прывілей па старажытным звычаі. Іншыя ж не павінны ні каранавацца, ні быць памазанымі: і калі яны робяць так, гэта з'яўляецца неапраўданым злоўжываннем... Кароль [[Іерусалімскае каралеўства|Іерусаліма]] карануецца і памазваецца, Найхрысціянскі Кароль [[Каралеўства Францыя|Францыі]] карануецца і памазваецца, Кароль [[Каралеўства Англія|Англіі]] карануецца і памазваецца; Кароль [[Сіцылійскае каралеўства|Сіцыліі]] карануецца і памазваецца. {{арыгінальны тэкст|la|Et sunt quidam coronando, et quidam non, tamen illi, qui coronatur, debent inungi: et tales habent privilegium ab antiquo, et de consuetudine. Alii modo non debent coronari, nec inungi sine istis: et si faciunt; ipsi abutuntur indebite. [...] Rex Hierosolymorum coronatur et inungitur; Rex Francorum Christianissimus coronatur et inungitur; Rex Anglorum coronatur et inungitur; Rex Siciliae coronatur et inungitur.}} }} Монархі ў Сярэднявеччы каранаваліся практычна неадкладна пасля пачатку валадарання (на працягу дзён ці тыдняў), паколькі не каранаваны ўладар часта лічыўся незаконным і пазбаўленым божай [[Ласка (рэлігія)|ласкі]]. Сапраўдны кароль Францыі павінен быў быць каранаваны выключна ў [[Рэймскі сабор|Рэймскім саборы]] і памазаны мірам са [[Святая Шкляніца|Святой Шкляніцы]]. У Візантыі каранацыю імператараў-суправіцеляў звычайна прымяркоўвалі да [[Вялікдзень|Вялікадня]]. === Новы час і сучаснасць === [[Эпоха Асветніцтва]] і розныя [[Рэвалюцыя|рэвалюцыі]] апошніх трох стагоддзяў спрыялі заняпаду практыкі каранацый<ref name="catholic1"/>. Большасць еўрапейскіх манархій адмовіліся ад цырымоніі (напрыклад, апошняя каранацыя ў Іспаніі адбылася ў 1379 годзе) або ператварылі яе ў больш простыя працэдуры інаўгурацыі і блаславення. Сёння [[Вялікабрытанія]] застаецца адзінай манархіяй Еўропы, якая цалкам захоўвае свой традыцыйны каранацыйны абрад (у 2023 годзе адбылася [[Каранацыя Карла III і Камілы|каранацыя]] [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карла III]])<ref name="catholic2"/>. У Іспаніі ж пры ўзыходжанні на прастол [[Хуан Карлас I|Хуана Карласа I]] (які адрокся ад улады ў 2014 годзе) праводзілася [[Імша|імша]] [[Святы Дух|Святога Духа]], якая з'яўляецца толькі частковым аналагам каранацыі. Тым не менш, цырымонія захоўваецца ў шэрагу краін [[Азія|Азіі]], [[Акіянія|Акіяніі]] і [[Афрыка|Афрыкі]]. Сярод сучасных манархаў каранацыю прайшлі [[Імператар Японіі|імператар Японіі]] [[Акіхіта]], [[Султан Брунея|султан Брунея]] [[Хасанал Балкіях]], [[Кароль Бутана|кароль Бутана]] [[Джыгме Кхесар Намг’ял Вангчук|Джыгме Кхесар Намг'ял Вангчук]], кароль [[Камбоджа|Камбоджы]] [[Нарадом Сіамоні]], кароль [[Лесота]] [[Летсіе III]], кароль [[Эсваціні]] [[Мсваці III]], кароль Тайланда [[Маха Вачыралонгкорн]] і кароль [[Тонга]] [[Тупоу VI]]. == Каранацыі ў розных краінах == === У Польшчы і Рэчы Паспалітай === [[Файл:Kraków Coronation of Casimir I the Restorer.jpg|міні|апраў|Каранацыя польскага караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна II Казіміра Вазы]] ў Кракаве.]] Традыцыйна ў [[Каралеўства Польскае (1385—1569)|Польшчы]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] каранацыі адбываліся на працягу трох дзён: у пятніцу трымалі [[Пост|пост]], а асноўныя ўрачыстасці доўжыліся з суботы да панядзелка, ускладанне кароны адбывалася ў нядзелю. Да 1320 года каранацыі польскіх манархаў праходзілі ў [[Гнезна|Гнезне]], а пазней цырымонію перанеслі ў [[Кракаў]]. Толькі тры кіраўнікі былі каранаваныя ў [[Варшава|Варшаве]]: [[Станіслаў Ляшчынскі]], [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] і расійскі імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] (як [[Кароль польскі|кароль польскі]]). Для [[Свабодная элекцыя|выбарных каралёў]] Рэчы Паспалітай менавіта каранацыя давала поўнае права кіравання, паколькі пасля свайго абрання манарх не меў права выконваць судовыя функцыі да афіцыйнага ўскладання кароны<ref name="bak2">{{cite book|last=Gieysztor|first=Aleksander|author-link=Aleksander Gieysztor|title=Coronations: Medieval and Early Modern Monarchic Ritual|editor=Bak, János M|publisher=University of California Press|location=Berkeley|year=1990|chapter=Gesture in the Coronation Ceremonies of Medieval Poland|url=http://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft367nb2f3&brand=ucpress|accessdate=25 верасня 2008 |lang=en}}</ref>. === У Расіі === У [[Руская дзяржава|Расіі]] ўпершыню працэдура вянчання на царства адбылася ў 1497 годзе, калі вялікі князь [[Іван III Васільевіч|Іван III]] увянчаў каронай свайго ўнука [[Дзмітрый Іванавіч Унук|Дзмітрыя Іванавіча]] як спадчынніка прастола. Першым кіраўніком дзяржавы, які паўнавартасна каранаваўся і пачаў сістэматычна выкарыстоўваць тытул цара, быў [[Іван IV Грозны]] ў 1547 годзе. Традыцыйна ўсе расійскія каранацыі адбываліся ва [[Успенскі сабор (Масква)|Успенскім саборы]] [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскага Крамля]] і здзяйсняліся [[Мітрапаліты Маскоўскія|мітрапалітамі Маскоўскімі]], потым [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|Патрыярхамі]], а ў [[Сінадальны перыяд|сінадальны перыяд]] — [[Мітрапаліт Санкт-Пецярбургскі|мітрапалітамі Санкт-Пецярбургскімі]]. Як правіла, расійскія імператары падчас цырымоніі самі бралі карону з рук вышэйшага іерарха і самастойна ўскладалі яе на сваю галаву. У [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыі]] лічылася, што праз [[Праваслаўе|праваслаўную]] службу каранацыі цар нібыта «бярэ шлюб» са сваімі падданымі<ref name="oldenburg1">{{cite book|last=Oldenburg|first=Sergei S.|title=Last Tsar: Nicholas II, His Reign and His Russia|publisher=Academic International Press|location=Gulf Breeze, Florida|year=1975|volume=I|pages=59–60|isbn=0-686-83125-X |lang=en}}</ref>. === Папскія каранацыі === Пачынаючы з часоў Сярэднявечча і да 1963 года ўключна, рымскія папы, якія з'яўляліся адначасова манархамі (спачатку [[Папская вобласць|Папскай вобласці]], потым дзяржавы [[Ватыкан]]), таксама каранаваліся спецыяльнай каронай — [[Папская тыяра|папскай тыярай]]. На каранацыі [[Піюс XII|Пія XII]] ў 1939 годзе з'явілася некалькі новаўвядзенняў: яна стала першай цырымоніяй такога роду, якая была знятая на кінастужку і перададзена ў прамым эфіры па [[Радыё|радыё]]. Апошнім каранаваным Папам Рымскім стаў [[Павел VI]]; праз некалькі тыдняў пасля абраду ён спыніў насіць тыяру, уласнаручна паклаўшы яе на [[Алтар|алтар]] [[Сабор Святога Пятра|сабора Святога Пятра]] ў знак [[Пакора|пакоры]]<ref name="wister1">{{cite web|url=http://pirate.shu.edu/~wisterro/cdi/paul_vi.htm|title=The Coronation of Pope Paul VI|last=Wister|first=Fr. Robert J.|date=4 снежня 2002|accessdate=25 верасня 2008 |lang=en}}</ref>. Наступныя [[Пантыфік|пантыфікі]], пачынаючы з [[Ян Павел I|Яна Паўла I]], адмовіліся ад цырымоніі каранацыі на карысць спрошчанай папскай інаўгурацыі. == Каранацыя і манархічная ўлада == У большасці каралеўстваў манарх, які ўспадкоўвае прастол па праве, робіць гэта неадкладна пасля смерці або адрачэння свайго папярэдніка; такім чынам, каранацыйная цырымонія адбываецца значна пазней. Напрыклад, кароль Вялікабрытаніі [[Эдуард VIII]] не кіраваў дастаткова доўга, каб быць каранаваным да свайго адрачэння, аднак ён бясспрэчна з'яўляўся законным каралём. У Францыі прытрымліваліся падобнага прынцыпу аўтаматычнага ўспадкавання, якое суправаджалася традыцыйным абвяшчэннем: «[[Кароль памёр, няхай жыве кароль!]]» {{lang-fr|Le Roi est mort, vive le Roi!}}<ref name="bak1">{{cite book|last=Giesey|first=Ralph E.|title=Coronations: Medieval and Early Modern Monarchic Ritual|editor=Bak, János M|publisher=University of California Press|location=Berkeley|year=1990|chapter=Inaugural Aspects of French Royal Ceremonials|url=http://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft367nb2f3&brand=ucpress|accessdate=25 верасня 2008 |lang=en}}</ref>. Аднак у гісторыі былі і адваротныя прыклады. У [[Каралеўства Венгрыя|Венгрыі]] ніводзін кіраўнік не лічыўся па-сапраўднаму [[Легітымнасць|легітымным]], пакуль яго фізічна не каранаваў [[архібіскуп Эстэргамскі]] [[Карона Святога Стэфана|каронай Святога Стэфана]] ў [[Секешфехервар|Секешфехервары]] (ці пазней у [[Браціслава|Браціславе]] і [[Будапешт|Будапешце]])<ref name="Yonge1">{{cite book|last=Yonge|first=Charlotte|title=A Book of Golden Deeds Of all Times and all Lands|publisher=Blackie and Son|location=London, Glasgow and Bombay|year=1867|chapter=The Crown of St. Stephen|url=http://digital.library.upenn.edu/women/yonge/deeds/crown.html|accessdate=21 жніўня 2008 |lang=en}}</ref>. У Свяшчэннай Рымскай імперыі асоба станавілася «[[Рымскі кароль|Каралём рымлян]]» і атрымлівала кіраванне над імперыяй пасля прыняцця выбарчай [[Капітуляцыя (дагавор)|капітуляцыі]], аднак да часоў імператара [[Максіміліян I (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Максіміліяна I]] кіраўнік не мог называць сябе «Імператарам» да афіцыйнай каранацыі Папам Рымскім. == Каранацыя спадчыннікаў == Звычай каранаваць [[Спадчыннік|спадчыннікаў]] прастола таксама паходзіць з Рымскай імперыі. Многія імператары ўзводзілі сваіх дзяцей непасрэдна ў статус ''[[Аўгуст (тытул)|аўгустаў]]'' (імператараў) замест таго, каб пакідаць іх у рангу ''[[Цэзар (тытул)|цэзараў]]'' (спадчыннікаў). Сярод найбольш вядомых еўрапейскіх дынастый практыку каранацыі спадчыннікаў яшчэ пры жыцці кіруючага манарха актыўна выкарыстоўвалі [[Дынастыя Капетынгаў|Капетынгі]] ў Францыі, каб пазбегнуць спрэчак аб атрыманні ў спадчыну трона. Гэты звычай пазней быў пераняты англійскімі каралямі з дынастыі [[Дынастыя Плантагенетаў|Плантагенетаў]] і венгерскімі ўладарамі. Аднак з умацаваннем правілаў [[Прымагенітура|прымагенітуры]] (перадачы ў спадчыну старэйшаму сыну) практыка была паступова адкінута. Апошняй каранацыяй спадчынніка прастола ў Еўропе (за выключэннем інаўгурацый [[Прынц Уэльскі|прынцаў Уэльскіх]]) стала каранацыя будучага аўстрыйскага імператара [[Фердынанд I (імператар аўстрыйскі)|Фердынанда I]] як малодшага караля Венгрыі ў 1830 годзе<ref name="Taylor">{{cite book|last=Taylor|first=Alan John Percivale|title=The Habsburg Monarchy, 1809–1918|publisher=University of Chicago Press|location=US|year=1976|edition=Paperback|isbn=0-226-79145-9|url=https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=1105447|accessdate=23 чэрвеня 2009|archivedate=12 верасня 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090912015225/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=1105447|url-status=dead |lang=en}}</ref>. == Кананічная каранацыя == У [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царкве]] існуе асобны абрад [[Кананічная каранацыя|кананічнай каранацыі]] — набожны інстытуцыйны акт, які здзяйсняецца Папам Рымскім у дачыненні да асабліва шанаваных [[Ікона|ікон]] або [[Статуя|статуй]] (часцей за ўсё выяў [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Алег Германавіч Ульянаў|Ульянов О. Г.]] |загаловак=Инаугурационное миропомазание на Востоке и Западе (критика когнитивной метафоры в политических реалиях средневековья) |выданне=Церемония и ритуал в европейской истории |тып=зборнік |месца=М. |выдавецтва=РГГУ |год=2019 |старонкі=66—78 |ref=Ульянов}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=[[Інэса Мікалаеўна Слюнькова|Слюнькова И. Н.]] |загаловак=Проекты оформления коронационных торжеств в России XIX века |месца=М. |выдавецтва=Буксмарт |год=2013 |старонак=438 |isbn=978-5-906190-9 |ref=Слюнькова}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Coronations: Medieval and Early Modern Monarchic Ritual |адказны=ed. Janos M. Bak |месца=Berkeley |выдавецтва=University of California Press |год=1990 |isbn=978-0520066779 |ref=Bak}} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Bartoszewicz J. S. |загаловак=Podręczny słownik polityczny. Do użytku posłów, urzędników państwowych, członków ciał samorządowych i wyborców |старонкі=400—401 |ref=Bartoszewicz}} {{ref-pl}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манархія]] [[Катэгорыя:Абрады]] [[Катэгорыя:Цырымоніі]] 6o0v9aj5t5s76f1epugblqok7eritbi 0 807886 5142028 2026-05-15T19:45:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Каранацыя]] 5142028 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Каранацыя]] j82faof3lz7y05nzhmu1dwv5wd8v4n5 0 807887 5142031 2026-05-15T19:50:50Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Дуброва (лес)]] 5142031 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дуброва (лес)]] 7rwbu0onnlj0ikuyt6b6feq2wn8v2z4 0 807888 5142046 2026-05-15T20:08:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 крыніца — [[:ru:Стрельчатая арка ]], [[:en:Pointed arch ]] 5142046 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bellapais Abbey 11.jpg|міні|апраў|280px|Гатычныя спічастыя аркі [[Абацтва Белапаіс|абацтва Белапаіс]].]] [[Файл:Worcester cathedral 010.JPG|міні|апраў|280px|Спічастыя аркі ўтвараюць нервюрныя скляпенні [[Вустэрскі сабор|Вустэрскага сабора]] (1084—1504 гады).]] '''Спіча́стая а́рка'''<ref name="verbum1">{{verbum.by|tsblm|spichasty|спічасты}}</ref>, таксама '''стральча́тая а́рка'''<ref name="verbum2">{{verbum.by|tsblm|stralchaty|стральчаты}}</ref> — востраканечная арка, вяршыня якой утворана скрыжаваннем дзвюх частак акружнасці{{sfn|Bechmann|2017|с=322}}{{sfn|Woodman, Bloom|2003|loc=Two-centred}}. Спічастая арка з'яўляецца адным з найбольш важных і характэрных будаўнічых прыёмаў [[Гатычная архітэктура|гатычнай архітэктуры]]. Самае ранняе выкарыстанне падобнай формы адносіцца да часоў [[Бронзавы век|бронзавага веку]] ў [[Ніпур]]ы. Як паўнавартасны структурны элемент яна ўпершыню была ўжыта ва ўсходняй хрысціянскай, [[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]] і сасанідскай архітэктуры, а ў XII стагоддзі пачала шырока выкарыстоўвацца ў [[Францыя|Францыі]] і [[Англія|Англіі]] ў спалучэнні з іншымі элементамі, такімі як [[Нервюра|нервюрнае скляпенне]], а пазней — [[Аркбутан|аркбутаны]]. Гэта дазволіла ўзводзіць [[Сабор|саборы]], [[Палац|палацы]] і іншыя будынкі значна большай вышыні і з шырокімі вокнамі, якія напаўнялі ўнутраную прастору святлом{{sfn|Mignon|2015|с=10}}. == Этымалогія == Слова «спічасты» паходзіць ад польск. {{lang-pl|spiczasty, szpiczasty}}, якое ўтворана ад {{lang-pl|szpica}}, што ў сваю чаргу запазычана з ням. {{lang-de|Spitze}} — «вастрыё»<ref name="esbm">{{verbum.by|esbm|spichak|Спічак}}</ref>. == Раннія аркі == [[Файл:Pointed arch cyprus.jpg|міні|апраў|Візантыйскія спічастыя аркі VII стагоддзя з акведука Хітрой-Канстанцыя, [[Кіпр]].]] Грубыя аркі спічастай формы былі знойдзены на археалагічных аб'ектах бронзавага веку ў Ніпуры і датуюцца раней за 2700 год да н.&nbsp;э. У палацы [[Ніневія|Ніневіі]] таксама прысутнічаюць спічастыя арачныя сцёкі, але ў іх няма сапраўднага замковага каменя<ref name="Handcock">{{cite web |title=The Project Gutenberg eBook of Mesopotamian Archæology, by Percy S. P. Handcock. |url=https://www.gutenberg.org/files/45229/45229-h/45229-h.htm |accessdate=30 ліпеня 2020 |website=www.gutenberg.org |lang=en}}</ref>. Мноства іншых ранніх прыкладаў сустракаюцца ў [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскай]], позняй [[Старажытны Рым|рымскай]] і [[Дзяржава Сасанідаў|сасанідскай]] архітэктуры. Пераважна гэта фіксуецца ў раннім царкоўным будаўніцтве ў [[Сірыя|Сірыі]] і [[Месапатамія|Месапатаміі]], а таксама ў інжынерных збудаваннях, такіх як візантыйскі мост Карамагара (які меў спічастую арку пралётам 17 метраў), што робіць «даісламскае паходжанне спічастай архітэктуры бясспрэчным сцвярджэннем»<ref name="Warren1991">{{cite journal |last=Warren |first=John |title=Creswell's Use of the Theory of Dating by the Acuteness of the Pointed Arches in Early Muslim Architecture |journal=Muqarnas |volume=8 |year=1991 |pages=59–65 |publisher=E.J. Brill |url=https://www.archnet.org/publications/4180 |accessdate=28 красавіка 2026 |lang=en}}</ref>. Найбольш выразным захаваным прыкладам даісламскіх спічастых арак з'яўляюцца дзве аркі акведука Хітрой-Канстанцыя на [[Кіпр]]ы, якія датуюцца VII стагоддзем<ref name="Stewart2014">{{cite journal |last=Stewart |first=Charles Anthony |date=2014 |title=Architectural Innovation in Early Byzantine Cyprus |url=https://www.jstor.org/stable/43489744 |journal=Architectural History |volume=57 |pages=1–29 |issn=0066-622X |lang=en}}</ref>. == Спічастыя аркі ў ісламскай архітэктуры == Зараджэнне і развіццё спічастай аркі шчыльна звязана з архітэктурай [[Ісламскі свет|ісламскага свету]]. Яна з'явілася ў ранняй ісламскай архітэктуры, у тым ліку ў пабудовах [[Амеяды|Амеядаў]] і [[Абасіды|Абасідаў]] (з канца VII па IX стагоддзе)<ref name="Herzfeld2016">{{cite book |last=Herzefeld |first=Ernst |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VgwkDwAAQBAJ&q=pointed+arch+alien+to+pre+islamic&pg=PP69 |title=Early Islamic Art and Architecture |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=9781351942584 |editor-last=Bloom |editor-first=Jonathan M. |pages=35–36 |language=en |translator-last=Hillenbrand |translator-first=Fritz |chapter=The Genesis of Islamic Art and the Problem of Mshatta |author-link=Ernst Herzfeld |orig-date=1910 |translator-last2=Bloom |translator-first2=Jonathan M.}}</ref>{{sfn|Petersen|2002|с=25, 250—251}}. Яшчэ з VI стагоддзя спічастая арка паступова пачала прымяняцца на аснове спецыяльных разлікаў у архітэктуры [[Каір]]а, а з VII стагоддзя — архітэктарамі [[Александрыя|Александрыі]]. Разлікі першапачаткова рабіліся на падставе [[Трохвугольнік|трохвугольніка]], які выцягваўся з дыяганалі [[Піраміда (геаметрыя)|піраміды]] з квадратнай асновай, у якой вертыкальная плоскасць, апушчаная з вяршыні паралельна боку асновы, стварае роўнабаковы трохвугольнік{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=335—336}}. Ва ўсходніх краінах і [[Візантыя|Візантыі]] [[Паўцыркульная арка|паўцыркульныя]] і спічастыя аркі выкарыстоўваліся адначасова (апошняя часцей у Каіры і [[Персія|Персіі]]). На ламаных арках тут узводзілі [[Парус (архітэктура)|парусы]] і сфераідальныя [[Трамп (архітэктура)|трампы]]{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}. Найбольш дасканалай формай у ісламскім дойлідстве стала чатырохцэнтровая арка, якая з'явілася ў абасідскай архітэктуры. Раннія прыклады ўключаюць парталы васьмікутнага павільёна Кубат ас-Сулайбія і палаца [[Каср аль-Ашык]] у горадзе [[Самара (Ірак)|Самара]], пабудаваных абасідскімі халіфамі ў IX стагоддзі для сваёй новай сталіцы{{sfn|Petersen|2002|с=25, 250—251}}. Пазней яна з'явілася ў архітэктуры [[Фаціміды|Фацімідаў]] у Егіпце<ref name="GroveFatimid">{{cite book |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=9780195309911 |editor-last=M. Bloom |editor-first=Jonathan |volume=1 |pages=109 |language=en |chapter=Architecture |editor-last2=S. Blair |editor-first2=Sheila}}</ref> і стала характэрнай для персідскай архітэктуры<ref name="GrovePersian">{{cite book |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=9780195309911 |editor-last=M. Bloom |editor-first=Jonathan |volume=1 |pages=100 |language=en |chapter=Architecture |editor-last2=S. Blair |editor-first2=Sheila}}</ref>, архітэктуры Імперыі [[Цімурыды|Цімурыдаў]]{{sfn|Petersen|2002|с=283}} і інда-ісламскай архітэктуры<ref name="BurtonPage2008">{{cite book |last=Burton-Page |first=John |url=https://books.google.com/books?id=aDP_jlCYouAC&pg=PA20 |title=Indian Islamic Architecture: Forms and Typologies, Sites and Monuments |publisher=Brill |year=2008 |isbn=978-90-04-16339-3 |pages=20 |language=en}}</ref><ref name="Shokoohy2020">{{cite book |last1=Mehrdad |first1=Shokoohy |url=https://books.google.com/books?id=aHsxEAAAQBAJ&dq=four-centred+arch+mughal&pg=PA479 |title=Bayana: The Sources of Mughal Architecture |last2=Shokoohy |first2=Natalie E. |publisher=Edinburgh University Press |year=2020 |isbn=978-1-4744-6075-0 |pages=479 |language=en}}</ref><ref name="Bandyopadhyay2019">{{cite book |last1=Bandyopadhyay |first1=Soumyen |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MHa7DwAAQBAJ&pg=PT293 |title=The Routledge Handbook on the Reception of Classical Architecture |last2=Chauhan |first2=Sagar |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=978-1-351-69385-1 |editor-last=Temple |editor-first=Nicholas |language=en |chapter=Herbert Baker, New Delhi and the reception of the classical tradition |editor-last2=Piotrowski |editor-first2=Andrzej |editor-last3=Heredia |editor-first3=Juan Manuel}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:قصر العاشق 03.JPG|Адноўленыя аркі абасідскай архітэктуры гарадскіх варот Самары (IX стагоддзе). Файл:Ibn-Tulun-Moschee 2015-11-14i.jpg|Цэнтральная малітоўная ніша ў мячэці Ібн Тулуна ў Каіры (876—879 гады). Файл:SamarkandBibiKhanym.jpg|Мячэць Бібі-Ханым, [[Самарканд]], [[Узбекістан]] (1399—1404). Файл:AspendosBrücke1.jpg|Мост Эўрымедон у [[Турцыя|Турцыі]], першапачаткова пабудаваны рымлянамі і перабудаваны са спічастай аркай у XIII стагоддзі сельджукскім султанам. Файл:Sheikh Lotf Allah 3D aa.jpg|[[Мячэць Шэйха Лютфалы]], [[Ісфахан]], [[Іран]] (1603—1619). </gallery> Эвалюцыя спічастай аркі ў ісламскай архітэктуры была звязана з павелічэннем адлегласці паміж цэнтрамі акружнасцей, што ўтвараюць дзве бакі аркі (робячы арку менш «тупой» і больш «вострай»): ад 1/10 пралёта ў [[Кусайр-Амра]] (712—715 гады), да 1/6 у [[Хамам ас-Сарах]] (725—730 гады), да 1/5 у палацы [[Мшата]] (744 год) і нарэшце да 1/3 у [[Фустат|Фустаце]] (861—862 гады)<ref name="Treccani1991">{{cite encyclopedia |title=arco |encyclopedia=Enciclopedia dell'Arte Medievale |last=Ewert |first=C. |publisher=Treccani |year=1991 |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/arco_%28Enciclopedia-dell%27-Arte-Medievale%29/ |lang=it}}</ref>. Існаванне даісламскіх познерымскіх і візантыйскіх прыкладаў само па сабе не вызначае адзінага паходжання спічастай аркі, але паказвае, што гэтая форма ўжо была часткай рымска-візантыйскага архітэктурнага рэпертуару да ўзнікнення [[Іслам|ісламу]]. [[Джон Уорэн]] у сваім даследаванні ранняй мусульманскай архітэктуры адзначаў візантыйскія прыклады, уключаючы мост Карамагара, базіліку Сант-Апалінарэ-ін-Класэ ў [[Равена|Равене]] і [[Царква Святой Ірыны|царкву Святой Ірыны]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]]<ref name="Warren1991"/>. Даследчык Чарльз Энтані Сцюарт таксама сцвярджаў, што спічастыя аркі і аркбутаны на ранневізантыйскім Кіпры варта разумець як мясцовыя візантыйскія архітэктурныя інавацыі, а не як больш позні гатычны ўплыў<ref name="Stewart2014"/>. У заходнееўрапейскай [[Раманская архітэктура|раманскай архітэктуры]] спічастыя аркі таксама мелі ўнутранае структурнае абгрунтаванне. Напрыклад, у [[Дарэмскі сабор|Дарэмскім саборы]] каменныя нервюры, што ўтвараюць спічастыя аркі, выкарыстоўваліся для падтрымкі скляпення [[Неф|нефа]]. Гэта дазваляла аркам розных пралётаў падымацца на аднолькавую вышыню і дапамагала перадаваць вагу каменнага скляпення ўніз да сцен<ref name="DurhamWHS">{{cite web |title=Architectural Importance |website=Durham World Heritage Site |url=https://www.durhamworldheritagesite.com/architecture/cathedral/architectural-importance |accessdate=28 красавіка 2026 |lang=en}}</ref>. Такім чынам, раманскае і гатычнае выкарыстанне спічастай аркі лепш апісваць як развіццё ў межах еўрапейскай будаўнічай практыкі з магчымымі рэгіянальнымі ўплывамі ў некаторых выпадках, а не проста як запазычанне з ісламскай архітэктуры. == Запазычанне еўрапейскімі дойлідамі і раманская архітэктура == [[Файл:Paris (75), abbaye Saint-Germain-des-Prés, chœur, côté nord.JPG|міні|апраў|280px|Раннегатычнае спалучэнне паўцыркульных і спічастых арак у канструкцыі [[Хор (архітэктура)|хора]] царквы абацтва [[Сен-Жэрмен-дэ-Прэ (абацтва)|Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]].]] [[Дзяржавы крыжакоў]], якія ўзніклі ў пачатку XII стагоддзя на тэрыторыі [[Левант]]а, пачалі ўжываць распаўсюджаныя тут ламаныя аркі ў архітэктуры сваіх будынкаў. Тады ж адбылося і запазычанне спічастай формы аркі еўрапейскімі, перш за ўсё французскімі архітэктарамі, што стала вынікам развіцця [[Пілігрымства|пілігрымства]] да ўсходніх святынь і першых [[Крыжовыя паходы|Крыжовых паходаў]]. Лічыцца, што першымі яе перанялі і ўжылі дойліды [[Абацтва Клюні|Клюнійскага абацтва]], якія стварылі сваю ўласную архітэктурную школу{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}{{sfn|Шуази|1937|с=446}}. Запазычанне спічастай аркі спачатку адбылося ў рамках пануючай у Еўропе раманскай архітэктуры, таму форма ламаных арак з'яўляецца яшчэ ў складзе раманскіх па стылі будынкаў. Як пісаў [[Агюст Шуазі|Агюст Шуазі]], «пачынаючы з 1100 года, раманскія архітэктары шырока ўжывалі спічастую арку, выказваючы дзіўнае разуменне тых пераваг, якія можна было атрымаць з яе аслабленага распору». Паводле яго меркавання, гатычныя архітэктары перанялі ламаную арку ў раманскіх з-за перайманні, першапачаткова нават не ўсведамляючы ў поўнай меры яе статычныя перавагі. Менавіта таму ў ранняй гатычнай архітэктуры спічастая арка спачатку ўжывалася нароўні з паўцыркульнай. Падобныя спалучэнні добра бачныя, напрыклад, у канструкцыі хораў [[Нуаёнскі сабор|Нуаёнскага сабора]] (XII—XIII стагоддзі) і царквы абацтва Сен-Жэрмен-дэ-Прэ (XI—XII стагоддзі){{sfn|Шуази|1937|с=245—246}}. У [[Трыфорый|трыфорыі]] [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ|царквы Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]] спічастая арка прысутнічае выключна ў дэкаратыўных мэтах, а ў верхнім і ніжнім галоўных паверхах хора яна выкарыстаная толькі для таго, каб выраўнаваць вышыню замкаў арак закруглення з замкамі арак прамой часткі плана. Менавіта імкненне ўсталяваць у адзін узровень шчокавыя і дыяганальныя аркі скляпенняў падахвочвала раманскіх, а затым і гатычных дойлідаў уводзіць ламаную форму аркі ў [[Крыжовае скляпенне|крыжовыя скляпенні]], якія ўзводзіліся на аснове паўцыркульнай дыяганальнай аркі. Можна сказаць, што аж да XIII стагоддзя гатычныя крыжовыя скляпенні, што ўзводзіліся на нервюрах, мелі пераважна паўцыркульнае абрысоўванне, а не спічастае. Па словах [[Эжэн Эмануэль Віяле-ле-Дзюк|Э.&nbsp;Э.&nbsp;Віяле-ле-Дзюка]], «ва ўсіх клюнійскіх і [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянскіх]] помніках архітэктуры, пабудаваных у [[Палесціна (гістарычная вобласць)|Палесціне]] да XIII стагоддзя... выкарыстоўваючы спічастую форму пры пабудове арак, захоўваецца ўсё ж раманская сістэма канструкцыі. Але ні ў адным з гэтых збудаванняў спічастая арка не ўжываецца для таго, каб мадыфікаваць рымскае крыжовае скляпенне... Але як толькі яна ўводзіцца ў французскіх правінцыях на поўнач ад [[Луара|Луары]], спічастая арка злучаецца са скляпеннем і відазмяняе яго» {{sfn|Шуази|1937|с=246}}{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}. == Развіццё ў гатычнай архітэктуры == Зніжэнне [[Распор|распору]] (гарызантальнага ціску) на апоры, якое забяспечвала спічастая арка ў параўнанні з паўкруглай пры аднолькавай нагрузцы і пралёце, было хутка ацэнена сярэднявечнымі еўрапейскімі будаўнікамі. Спачатку яны дасягнулі гэтага эксперыментальным шляхам, але тэхнічная літаратура эпохі Адраджэння сведчыць, што формулы для вызначэння распору маглі выкарыстоўвацца ўжо ў Сярэднявеччы<ref name="Treccani1991"/>. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Voute.Villard.de.Honnecourt.png|Ілюстрацыя XIII стагоддзя [[Віяр дэ Анекур|Віяра дэ Анекура]], якая паказвае, як розныя спічастыя аркі могуць быць зроблены з адной крывой цыркуля (з кнігі Э. Віяле-ле-Дзюка). Файл:Coupe.nef.eglise.Saint.Denis.png|Гатычныя спічастыя вокны, каланады і скляпенні ў базіліцы Сен-Дэні, Парыж (малюнак Э. Віяле-ле-Дзюка). Файл:Rib vault model - Museum of French Monuments.jpg|Дынаміка нервюрнага скляпення: ціск вонкі і ўніз ураўнаважваецца калонамі і контрфорсамі (Нацыянальны музей французскіх помнікаў). Файл:Ossature.voute.arc.ogive.png|Ранняе шасцічастковае нервюрнае скляпенне (малюнак Э. Віяле-ле-Дзюка). </gallery> === Нервюрныя скляпенні === [[Файл:Groin vault top.jpg|міні|леваруч|200px|Спічастае крыжовае скляпенне.]] [[Файл:Basilique Sainte-Marie-Madeleine de Vézelay PM 46651.jpg|міні|апраў|280px|Спічастае скляпенне [[Нартэкс|нартэкса]] базілікі [[Абацтва Везле|абацтва Везле]].]] Пазаімстваваўшы спічастую форму аркі, французскія дойліды ў выніку цалкам замянілі ёю паўцыркульную пры ўзвядзенні скляпенняў і [[Купал|купалоў]]. Адным з першых прыкладаў гэтага з'яўляюцца скляпенні нартэкса базілікі Святой Марыі Магдаліны ў абацтве Везле, узведзенага ў 1135 годзе{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=338}}. Спічастая арка дазволіла гатычным архітэктарам больш свабодна канструяваць скляпенні на прамавугольнай аснове, старанна выконваючы пры гэтым прынцып прапарцыянальнасці{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=340}}. У XII стагоддзі архітэктары ў [[Сіцылія|Сіцыліі]], Англіі і Францыі знайшлі новае прымяненне спічастай арцы, пачаўшы выкарыстоўваць яе для стварэння нервюрнага скляпення для перакрыцця нефаў абацтваў і сабораў. Адно з першых гатычных нервюрных скляпенняў было пабудавана ў Дарэмскі саборы ў Англіі (1135—1490){{sfn|Mignon|2015|с=10}}. Іншыя з'явіліся ў дэамбулаторыі [[Базіліка Сен-Дэні|абацтва Сен-Дэні]] ў Парыжы (1140—1144), [[Абацтва Лесэ|абацтве Лесэ]] ў [[Нармандыя|Нармандыі]] (1064—1178), [[Сабор Чафалу|саборы Чафалу]] на Сіцыліі (1131—1240) і [[Сабор Парыжскай Божай Маці|саборы Парыжскай Божай Маці]]. Нервюрнае скляпенне хутка замяніла раманскае [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнае скляпенне]] ў будаўніцтве сабораў, палацаў і іншых буйных збудаванняў. У цыліндрычным скляпенні круглая арка над нефам ціснула непасрэдна на сцены, якія павінны былі быць вельмі тоўстымі, з невялікай колькасцю вокнаў, каб вытрымаць вагу. У нервюрным скляпенні тонкія каменныя рэбры (нервюры) спічастых арак размяркоўвалі вагу вонкі і ўніз на шэрагі ніжніх апор. У выніку сцены сталі больш тонкімі і высокімі і змяшчалі вялікія вокны паміж калонамі. З даданнем аркбутанаў вага магла падтрымлівацца вонкавымі выгнутымі апорамі, што азначала яшчэ большую вышыню сабораў з велічнымі [[Вітраж|вітражнымі]] вокнамі{{sfn|Renault, Lazé|2005|с=34—35}}. У самым раннім тыпе гатычнага нервюрнага скляпення — шасцічастковым — скляпенне мела папярочную спічастую арку і падзялялася нервюрамі на шэсць адсекаў. Яно магло перакрываць толькі абмежаваную прастору і патрабавала сістэмы чаргавання калон і слупоў. Гэты тып выкарыстоўваўся ў [[Сабор Святога Стэфана (Санс)|Санскім саборы]] і саборы Парыжскай Божай Маці. Неўзабаве была ўведзена новая версія, якая паменшыла колькасць адсекаў з шасці да чатырох, раўнамерна размяркоўвала вагу на чатыры апоры, пазбаўляла ад неабходнасці чаргавання і дазваляла перакрываць больш шырокую прастору. Гэтае чатырохчастковае скляпенне выкарыстоўвалася ў [[Ам’енскі сабор|Ам'енскім]], [[Шартрскі сабор|Шартрскім]] і [[Рэймскі сабор|Рэймскім саборах]] і надавала гэтым будынкам беспрэцэдэнтную вышыню{{sfn|Renault, Lazé|2005|с=34—35}}. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Durham Cathedral. Interior.jpg|Нервюрныя скляпенні Дарэмскага сабора (1135—1490). Файл:Abbaye de Lessay - choeur 2.JPG|Хор абацтва Лесэ ў Нармандыі (1064—1178). Файл:Cefalu duomo int.jpg|Скляпеністая столь сабора Чафалу на Сіцыліі (1131—1240). Файл:Saint-Denis (93), basilique Saint-Denis, chapelle St-Firmin 3.jpg|Капліца Святога Фірміна ў базіліцы Сен-Дэні (1140—1144). Файл:Picardie Beauvais2 tango7174.jpg|Хор [[Сабор Святога Пятра (Бавэ)|сабора ў Бавэ]] (вышыня 48,5 метраў, пачатак будаўніцтва — 1225 год). </gallery> === Парталы і вокны === [[Партал (архітэктура)|Парталы]] сабораў гатычнага перыяду звычайна мелі форму спічастай аркі, акружанай скульптурай, што часта сімвалізавала ўваход у [[Рай|рай]]. Акно ў форме спічастай аркі з'яўляецца агульнай характарыстыкай гатычнага стылю. Вокны часам ствараліся ў класічнай форме, якую называюць «роўнабаковай аркай», тады як іншыя мелі больш мудрагелістыя формы, што спалучалі розныя геаметрычныя фігуры. Адной з распаўсюджаных формаў было ланцэтнае акно — высокае і вузкае акно са спічастай аркай, якое атрымала сваю назву ад [[Дзіда|дзіды]] (ланцэта). Ланцэтныя вокны часта групаваліся па два, тры ці чатыры. Позняя готыка, таксама вядомая як [[палымяная готыка]] (фламбаян), мела вокны са спічастымі аркамі, якія займалі амаль усю прастору сцен. Выдатным прыкладам з'яўляюцца вокны [[Сент-Шапель-дэ-Венсен]] (1379—1480). <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:FP Toledo Cathedral 2025 - Puerta de los Leones.jpg|Партал [[Таледскі сабор|Таледскага сабора]], «Брама Львоў» (1226—1493). Файл:Reims Cathedral west portals.JPG|Заходні партал Рэймскага сабора (1211—1345). Файл:Chartres - portail royal, tympan central.jpg|Цэнтральны партал Шартрскага сабора (1194—1220). Файл:Abadía de Aulne 06.jpg|Руіны абацтва Аўльн у [[Бельгія|Бельгіі]] (1214—1247). Файл:High Altar - geograph.org.uk - 1428606.jpg|Ланцэтныя вокны. Файл:Double-Lancet Window MET DP102909.jpg|Двайное ланцэтнае акно (каля 1330 года, [[Метраполітэн-музей]]). Файл:Interior of Sainte Chapelle, Vincennes 140308 1.jpg|Спічастыя вокны нефа Сент-Шапель-дэ-Венсен займаюць амаль усе сцены (1379—1480). Файл:Paris Sainte Chapelle du Chateau de Vincennes ancienne demeure royale Vers le Bois de Vincennes en France angle 3.JPG|Множныя аркі палымянай готыкі ў Сент-Шапель-дэ-Венсен. Файл:Great Gate, Trinity College, Cambridge (inside).jpg|Вялікая брама [[Трыніці-каледж (Кембрыдж)|Трыніці-каледжа]] ў [[Кембрыдж]]ы, прыклад аркі Цюдораў або чатырохцэнтровай аркі. </gallery> === Формы === [[Файл:Spitzbogen.png|міні|Разнавіднасці гатычных спічастых арак: 1 — роўнабаковая, 2 — прытупленая, 3 — ланцэтная, 4 — кілепадобная (ажывальная), 5 — чатырохцэнтровая (Цюдараў), 6 — інфлексная (занавесачная), 7 — спічастая падковападобная.]] Найбольш распаўсюджаная форма гатычнай спічастай аркі ў вокнах і збудаваннях грунтавалася на роўнабаковым трохвугольніку, у якім усе тры бакі маюць аднолькавую даўжыню (пралёт аркі роўны радыусам дугі). Гэтая так званая роўнабаковая арка мела вялікую перавагу ў прастаце. Каменячосы маглі дакладна начарціць дугу на камені з дапамогай вяроўкі і маркера. Гэта дазваляла вырабляць блокі ў кар'еры ў вялікай колькасці з вялікай дакладнасцю, а затым дастаўляць і збіраць іх на месцы. Выкарыстанне роўнабаковага трохвугольніка мела і тэалагічнае тлумачэнне — тры бакі ўвасаблялі [[Святая Тройца|Святую Тройцу]]{{sfn|Bechmann|2017|с=207—215}}. У пазнейшыя гады палымянай готыкі аркі і вокны часта набывалі больш складаныя формы з кругамі і разнастайнымі [[Масверк|масверкамі]]. Некаторыя выкарыстоўвалі мадыфікацыю падкоўвай аркі, запазычаную з ісламскай архітэктуры. [[Арка Цюдараў]] познегатычнага стылю была варыяцыяй ісламскай чатырохцэнтровай аркі. Чатырохцэнтровая арка — гэта нізкі, шырокі тып аркі з завостранай вяршыняй. Яе структура дасягаецца шляхам стварэння дзвюх дуг, якія крута падымаюцца ад кожнай кропкі апоры на малым радыусе, а затым пераходзяць у дзве аркі з шырокім радыусам і значна ніжэйшай кропкай апоры. Два найбольш прыкметныя тыпы вядомыя як персідская арка і арка Цюдараў, якая з'яўляецца больш плоскай за персідскую і шырока выкарыстоўвалася ў [[Англійская архітэктура|англійскай архітэктуры]], асабліва ў часы дынастыі [[Цюдары|Цюдараў]] (1485—1603)<ref name="Pugin1821">{{cite book |author-link=Augustus Pugin |first=Augustus |last=Pugin | title=Specimens of Gothic Architecture: Selected from Various Ancient Edifices in England |date=1821 |volume= 1–2 |url=https://books.google.com/books?id=oFVDAQAAMAAJ&pg=PA3 |page=3 |lang=en}}</ref>. == Адраджэнне спічастай аркі == Нягледзячы на тое, што гатычная спічастая арка была ў значнай ступені забытая ў эпоху [[Адраджэнне|Адраджэння]] і замененая больш класічнымі формамі, яна зноў з'явілася ў XVIII—XIX стагоддзях у рамках [[Неаготыка|неагатычнай архітэктуры]]. Яна выкарыстоўвалася ў рэзідэнцыі Строберы-Хіл у [[Лондан]]е, пабудаванай [[Гарацыа Уолпал|Гарацыа Уолпалам]] (1717—1797) з 1749 года. Звычайна яна ўжывалася ў цэрквах і капліцах, а пазней — у брытанскім [[Вестмінстэрскі палац|Вестмінстэрскім палацы]] (1840—1876), адбудаваным пасля знішчэння папярэдняга будынка пажарам. У XIX стагоддзі спічастыя аркі з'яўляліся ў разнастайных збудаваннях, уключаючы гатычны чыгуначны вакзал у [[Пецяргоф|Новым Пецяргофе]] ў Расіі (1857). <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Strawberry Hill House 01.jpg|Рэзідэнцыя Строберы-Хіл, Лондан. Файл:Houses of Parliament, Entrance to Victoria's Tower (3611642058).jpg|Уваход у вежу Вікторыі, Вестмінстэрскі палац (1840—1876). Файл:Станция Новый Петергоф -1.jpg|[[Чыгуначная станцыя|Вакзал]] у Новым Пецяргофе, Расія (1857). Файл:Almudena 2022 - nave.jpg|Інтэр'ер сабора [[Альмудэна]] ў [[Мадрыд]]зе (1889—1992). </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Эжэн Эманюэль Віяле-ле-Дзюк|Виолле-ле-Дюк Э. Э.]] |загаловак=Энциклопедия готической архитектуры |адказны=пер. с фр. С. Баталина |месца=М. |выдавецтва=ЭКСМО — Наше слово |год=2013 |старонак=512 |серыя=Мировое наследие |isbn=978-5-699-60674-0 |ref=Виолле-ле-Дюк}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=[[Агюст Шуазі|Шуази О.]] |загаловак=История архитектуры |адказны=пер. с фр. Е. Г. Денисовой |месца=М. |выдавецтва=Издательство Всесоюзной академии архитектуры |год=1937 |том=II |старонак=694 |ref=Шуази}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=Bechmann Roland |загаловак=Les Racines des Cathédrales |выдавецтва=Payot |год=2017 |isbn=978-2-228-90651-7 |ref=Bechmann}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар=Woodman Francis, Bloom Jonathan M. |загаловак=Oxford Art Online |раздзел=Arch |выдавецтва=Oxford University Press |год=2003 |isbn=978-1-884446-05-4 |ref=Woodman, Bloom}} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Mignon Olivier |загаловак=Architecture des Cathédrales Gothiques |выдавецтва=Éditions Ouest-France |год=2015 |isbn=978-2-7373-6535-5 |ref=Mignon}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар=Petersen Andrew |загаловак=Dictionary of Islamic Architecture |месца=London |выдавецтва=Routledge |год=2002 |isbn=9780203203873 |ref=Petersen}} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Renault Christophe, Lazé Christophe |загаловак=Mémento Gisserot de l'architecture |серыя=Mémento Gisserot : histoire de l'art |год=2005 |isbn=9782877477635 |ref=Renault, Lazé}} {{ref-fr}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гатычная архітэктура]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Храмавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Аркі і скляпенні]] gc65erjo93rjjf47r8l91b50bgjxwcy 5142047 5142046 2026-05-15T20:08:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Стральчатая арка]] у [[Спічастая арка]] 5142046 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bellapais Abbey 11.jpg|міні|апраў|280px|Гатычныя спічастыя аркі [[Абацтва Белапаіс|абацтва Белапаіс]].]] [[Файл:Worcester cathedral 010.JPG|міні|апраў|280px|Спічастыя аркі ўтвараюць нервюрныя скляпенні [[Вустэрскі сабор|Вустэрскага сабора]] (1084—1504 гады).]] '''Спіча́стая а́рка'''<ref name="verbum1">{{verbum.by|tsblm|spichasty|спічасты}}</ref>, таксама '''стральча́тая а́рка'''<ref name="verbum2">{{verbum.by|tsblm|stralchaty|стральчаты}}</ref> — востраканечная арка, вяршыня якой утворана скрыжаваннем дзвюх частак акружнасці{{sfn|Bechmann|2017|с=322}}{{sfn|Woodman, Bloom|2003|loc=Two-centred}}. Спічастая арка з'яўляецца адным з найбольш важных і характэрных будаўнічых прыёмаў [[Гатычная архітэктура|гатычнай архітэктуры]]. Самае ранняе выкарыстанне падобнай формы адносіцца да часоў [[Бронзавы век|бронзавага веку]] ў [[Ніпур]]ы. Як паўнавартасны структурны элемент яна ўпершыню была ўжыта ва ўсходняй хрысціянскай, [[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]] і сасанідскай архітэктуры, а ў XII стагоддзі пачала шырока выкарыстоўвацца ў [[Францыя|Францыі]] і [[Англія|Англіі]] ў спалучэнні з іншымі элементамі, такімі як [[Нервюра|нервюрнае скляпенне]], а пазней — [[Аркбутан|аркбутаны]]. Гэта дазволіла ўзводзіць [[Сабор|саборы]], [[Палац|палацы]] і іншыя будынкі значна большай вышыні і з шырокімі вокнамі, якія напаўнялі ўнутраную прастору святлом{{sfn|Mignon|2015|с=10}}. == Этымалогія == Слова «спічасты» паходзіць ад польск. {{lang-pl|spiczasty, szpiczasty}}, якое ўтворана ад {{lang-pl|szpica}}, што ў сваю чаргу запазычана з ням. {{lang-de|Spitze}} — «вастрыё»<ref name="esbm">{{verbum.by|esbm|spichak|Спічак}}</ref>. == Раннія аркі == [[Файл:Pointed arch cyprus.jpg|міні|апраў|Візантыйскія спічастыя аркі VII стагоддзя з акведука Хітрой-Канстанцыя, [[Кіпр]].]] Грубыя аркі спічастай формы былі знойдзены на археалагічных аб'ектах бронзавага веку ў Ніпуры і датуюцца раней за 2700 год да н.&nbsp;э. У палацы [[Ніневія|Ніневіі]] таксама прысутнічаюць спічастыя арачныя сцёкі, але ў іх няма сапраўднага замковага каменя<ref name="Handcock">{{cite web |title=The Project Gutenberg eBook of Mesopotamian Archæology, by Percy S. P. Handcock. |url=https://www.gutenberg.org/files/45229/45229-h/45229-h.htm |accessdate=30 ліпеня 2020 |website=www.gutenberg.org |lang=en}}</ref>. Мноства іншых ранніх прыкладаў сустракаюцца ў [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскай]], позняй [[Старажытны Рым|рымскай]] і [[Дзяржава Сасанідаў|сасанідскай]] архітэктуры. Пераважна гэта фіксуецца ў раннім царкоўным будаўніцтве ў [[Сірыя|Сірыі]] і [[Месапатамія|Месапатаміі]], а таксама ў інжынерных збудаваннях, такіх як візантыйскі мост Карамагара (які меў спічастую арку пралётам 17 метраў), што робіць «даісламскае паходжанне спічастай архітэктуры бясспрэчным сцвярджэннем»<ref name="Warren1991">{{cite journal |last=Warren |first=John |title=Creswell's Use of the Theory of Dating by the Acuteness of the Pointed Arches in Early Muslim Architecture |journal=Muqarnas |volume=8 |year=1991 |pages=59–65 |publisher=E.J. Brill |url=https://www.archnet.org/publications/4180 |accessdate=28 красавіка 2026 |lang=en}}</ref>. Найбольш выразным захаваным прыкладам даісламскіх спічастых арак з'яўляюцца дзве аркі акведука Хітрой-Канстанцыя на [[Кіпр]]ы, якія датуюцца VII стагоддзем<ref name="Stewart2014">{{cite journal |last=Stewart |first=Charles Anthony |date=2014 |title=Architectural Innovation in Early Byzantine Cyprus |url=https://www.jstor.org/stable/43489744 |journal=Architectural History |volume=57 |pages=1–29 |issn=0066-622X |lang=en}}</ref>. == Спічастыя аркі ў ісламскай архітэктуры == Зараджэнне і развіццё спічастай аркі шчыльна звязана з архітэктурай [[Ісламскі свет|ісламскага свету]]. Яна з'явілася ў ранняй ісламскай архітэктуры, у тым ліку ў пабудовах [[Амеяды|Амеядаў]] і [[Абасіды|Абасідаў]] (з канца VII па IX стагоддзе)<ref name="Herzfeld2016">{{cite book |last=Herzefeld |first=Ernst |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VgwkDwAAQBAJ&q=pointed+arch+alien+to+pre+islamic&pg=PP69 |title=Early Islamic Art and Architecture |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=9781351942584 |editor-last=Bloom |editor-first=Jonathan M. |pages=35–36 |language=en |translator-last=Hillenbrand |translator-first=Fritz |chapter=The Genesis of Islamic Art and the Problem of Mshatta |author-link=Ernst Herzfeld |orig-date=1910 |translator-last2=Bloom |translator-first2=Jonathan M.}}</ref>{{sfn|Petersen|2002|с=25, 250—251}}. Яшчэ з VI стагоддзя спічастая арка паступова пачала прымяняцца на аснове спецыяльных разлікаў у архітэктуры [[Каір]]а, а з VII стагоддзя — архітэктарамі [[Александрыя|Александрыі]]. Разлікі першапачаткова рабіліся на падставе [[Трохвугольнік|трохвугольніка]], які выцягваўся з дыяганалі [[Піраміда (геаметрыя)|піраміды]] з квадратнай асновай, у якой вертыкальная плоскасць, апушчаная з вяршыні паралельна боку асновы, стварае роўнабаковы трохвугольнік{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=335—336}}. Ва ўсходніх краінах і [[Візантыя|Візантыі]] [[Паўцыркульная арка|паўцыркульныя]] і спічастыя аркі выкарыстоўваліся адначасова (апошняя часцей у Каіры і [[Персія|Персіі]]). На ламаных арках тут узводзілі [[Парус (архітэктура)|парусы]] і сфераідальныя [[Трамп (архітэктура)|трампы]]{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}. Найбольш дасканалай формай у ісламскім дойлідстве стала чатырохцэнтровая арка, якая з'явілася ў абасідскай архітэктуры. Раннія прыклады ўключаюць парталы васьмікутнага павільёна Кубат ас-Сулайбія і палаца [[Каср аль-Ашык]] у горадзе [[Самара (Ірак)|Самара]], пабудаваных абасідскімі халіфамі ў IX стагоддзі для сваёй новай сталіцы{{sfn|Petersen|2002|с=25, 250—251}}. Пазней яна з'явілася ў архітэктуры [[Фаціміды|Фацімідаў]] у Егіпце<ref name="GroveFatimid">{{cite book |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=9780195309911 |editor-last=M. Bloom |editor-first=Jonathan |volume=1 |pages=109 |language=en |chapter=Architecture |editor-last2=S. Blair |editor-first2=Sheila}}</ref> і стала характэрнай для персідскай архітэктуры<ref name="GrovePersian">{{cite book |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=9780195309911 |editor-last=M. Bloom |editor-first=Jonathan |volume=1 |pages=100 |language=en |chapter=Architecture |editor-last2=S. Blair |editor-first2=Sheila}}</ref>, архітэктуры Імперыі [[Цімурыды|Цімурыдаў]]{{sfn|Petersen|2002|с=283}} і інда-ісламскай архітэктуры<ref name="BurtonPage2008">{{cite book |last=Burton-Page |first=John |url=https://books.google.com/books?id=aDP_jlCYouAC&pg=PA20 |title=Indian Islamic Architecture: Forms and Typologies, Sites and Monuments |publisher=Brill |year=2008 |isbn=978-90-04-16339-3 |pages=20 |language=en}}</ref><ref name="Shokoohy2020">{{cite book |last1=Mehrdad |first1=Shokoohy |url=https://books.google.com/books?id=aHsxEAAAQBAJ&dq=four-centred+arch+mughal&pg=PA479 |title=Bayana: The Sources of Mughal Architecture |last2=Shokoohy |first2=Natalie E. |publisher=Edinburgh University Press |year=2020 |isbn=978-1-4744-6075-0 |pages=479 |language=en}}</ref><ref name="Bandyopadhyay2019">{{cite book |last1=Bandyopadhyay |first1=Soumyen |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MHa7DwAAQBAJ&pg=PT293 |title=The Routledge Handbook on the Reception of Classical Architecture |last2=Chauhan |first2=Sagar |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=978-1-351-69385-1 |editor-last=Temple |editor-first=Nicholas |language=en |chapter=Herbert Baker, New Delhi and the reception of the classical tradition |editor-last2=Piotrowski |editor-first2=Andrzej |editor-last3=Heredia |editor-first3=Juan Manuel}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:قصر العاشق 03.JPG|Адноўленыя аркі абасідскай архітэктуры гарадскіх варот Самары (IX стагоддзе). Файл:Ibn-Tulun-Moschee 2015-11-14i.jpg|Цэнтральная малітоўная ніша ў мячэці Ібн Тулуна ў Каіры (876—879 гады). Файл:SamarkandBibiKhanym.jpg|Мячэць Бібі-Ханым, [[Самарканд]], [[Узбекістан]] (1399—1404). Файл:AspendosBrücke1.jpg|Мост Эўрымедон у [[Турцыя|Турцыі]], першапачаткова пабудаваны рымлянамі і перабудаваны са спічастай аркай у XIII стагоддзі сельджукскім султанам. Файл:Sheikh Lotf Allah 3D aa.jpg|[[Мячэць Шэйха Лютфалы]], [[Ісфахан]], [[Іран]] (1603—1619). </gallery> Эвалюцыя спічастай аркі ў ісламскай архітэктуры была звязана з павелічэннем адлегласці паміж цэнтрамі акружнасцей, што ўтвараюць дзве бакі аркі (робячы арку менш «тупой» і больш «вострай»): ад 1/10 пралёта ў [[Кусайр-Амра]] (712—715 гады), да 1/6 у [[Хамам ас-Сарах]] (725—730 гады), да 1/5 у палацы [[Мшата]] (744 год) і нарэшце да 1/3 у [[Фустат|Фустаце]] (861—862 гады)<ref name="Treccani1991">{{cite encyclopedia |title=arco |encyclopedia=Enciclopedia dell'Arte Medievale |last=Ewert |first=C. |publisher=Treccani |year=1991 |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/arco_%28Enciclopedia-dell%27-Arte-Medievale%29/ |lang=it}}</ref>. Існаванне даісламскіх познерымскіх і візантыйскіх прыкладаў само па сабе не вызначае адзінага паходжання спічастай аркі, але паказвае, што гэтая форма ўжо была часткай рымска-візантыйскага архітэктурнага рэпертуару да ўзнікнення [[Іслам|ісламу]]. [[Джон Уорэн]] у сваім даследаванні ранняй мусульманскай архітэктуры адзначаў візантыйскія прыклады, уключаючы мост Карамагара, базіліку Сант-Апалінарэ-ін-Класэ ў [[Равена|Равене]] і [[Царква Святой Ірыны|царкву Святой Ірыны]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]]<ref name="Warren1991"/>. Даследчык Чарльз Энтані Сцюарт таксама сцвярджаў, што спічастыя аркі і аркбутаны на ранневізантыйскім Кіпры варта разумець як мясцовыя візантыйскія архітэктурныя інавацыі, а не як больш позні гатычны ўплыў<ref name="Stewart2014"/>. У заходнееўрапейскай [[Раманская архітэктура|раманскай архітэктуры]] спічастыя аркі таксама мелі ўнутранае структурнае абгрунтаванне. Напрыклад, у [[Дарэмскі сабор|Дарэмскім саборы]] каменныя нервюры, што ўтвараюць спічастыя аркі, выкарыстоўваліся для падтрымкі скляпення [[Неф|нефа]]. Гэта дазваляла аркам розных пралётаў падымацца на аднолькавую вышыню і дапамагала перадаваць вагу каменнага скляпення ўніз да сцен<ref name="DurhamWHS">{{cite web |title=Architectural Importance |website=Durham World Heritage Site |url=https://www.durhamworldheritagesite.com/architecture/cathedral/architectural-importance |accessdate=28 красавіка 2026 |lang=en}}</ref>. Такім чынам, раманскае і гатычнае выкарыстанне спічастай аркі лепш апісваць як развіццё ў межах еўрапейскай будаўнічай практыкі з магчымымі рэгіянальнымі ўплывамі ў некаторых выпадках, а не проста як запазычанне з ісламскай архітэктуры. == Запазычанне еўрапейскімі дойлідамі і раманская архітэктура == [[Файл:Paris (75), abbaye Saint-Germain-des-Prés, chœur, côté nord.JPG|міні|апраў|280px|Раннегатычнае спалучэнне паўцыркульных і спічастых арак у канструкцыі [[Хор (архітэктура)|хора]] царквы абацтва [[Сен-Жэрмен-дэ-Прэ (абацтва)|Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]].]] [[Дзяржавы крыжакоў]], якія ўзніклі ў пачатку XII стагоддзя на тэрыторыі [[Левант]]а, пачалі ўжываць распаўсюджаныя тут ламаныя аркі ў архітэктуры сваіх будынкаў. Тады ж адбылося і запазычанне спічастай формы аркі еўрапейскімі, перш за ўсё французскімі архітэктарамі, што стала вынікам развіцця [[Пілігрымства|пілігрымства]] да ўсходніх святынь і першых [[Крыжовыя паходы|Крыжовых паходаў]]. Лічыцца, што першымі яе перанялі і ўжылі дойліды [[Абацтва Клюні|Клюнійскага абацтва]], якія стварылі сваю ўласную архітэктурную школу{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}{{sfn|Шуази|1937|с=446}}. Запазычанне спічастай аркі спачатку адбылося ў рамках пануючай у Еўропе раманскай архітэктуры, таму форма ламаных арак з'яўляецца яшчэ ў складзе раманскіх па стылі будынкаў. Як пісаў [[Агюст Шуазі|Агюст Шуазі]], «пачынаючы з 1100 года, раманскія архітэктары шырока ўжывалі спічастую арку, выказваючы дзіўнае разуменне тых пераваг, якія можна было атрымаць з яе аслабленага распору». Паводле яго меркавання, гатычныя архітэктары перанялі ламаную арку ў раманскіх з-за перайманні, першапачаткова нават не ўсведамляючы ў поўнай меры яе статычныя перавагі. Менавіта таму ў ранняй гатычнай архітэктуры спічастая арка спачатку ўжывалася нароўні з паўцыркульнай. Падобныя спалучэнні добра бачныя, напрыклад, у канструкцыі хораў [[Нуаёнскі сабор|Нуаёнскага сабора]] (XII—XIII стагоддзі) і царквы абацтва Сен-Жэрмен-дэ-Прэ (XI—XII стагоддзі){{sfn|Шуази|1937|с=245—246}}. У [[Трыфорый|трыфорыі]] [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ|царквы Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]] спічастая арка прысутнічае выключна ў дэкаратыўных мэтах, а ў верхнім і ніжнім галоўных паверхах хора яна выкарыстаная толькі для таго, каб выраўнаваць вышыню замкаў арак закруглення з замкамі арак прамой часткі плана. Менавіта імкненне ўсталяваць у адзін узровень шчокавыя і дыяганальныя аркі скляпенняў падахвочвала раманскіх, а затым і гатычных дойлідаў уводзіць ламаную форму аркі ў [[Крыжовае скляпенне|крыжовыя скляпенні]], якія ўзводзіліся на аснове паўцыркульнай дыяганальнай аркі. Можна сказаць, што аж да XIII стагоддзя гатычныя крыжовыя скляпенні, што ўзводзіліся на нервюрах, мелі пераважна паўцыркульнае абрысоўванне, а не спічастае. Па словах [[Эжэн Эмануэль Віяле-ле-Дзюк|Э.&nbsp;Э.&nbsp;Віяле-ле-Дзюка]], «ва ўсіх клюнійскіх і [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянскіх]] помніках архітэктуры, пабудаваных у [[Палесціна (гістарычная вобласць)|Палесціне]] да XIII стагоддзя... выкарыстоўваючы спічастую форму пры пабудове арак, захоўваецца ўсё ж раманская сістэма канструкцыі. Але ні ў адным з гэтых збудаванняў спічастая арка не ўжываецца для таго, каб мадыфікаваць рымскае крыжовае скляпенне... Але як толькі яна ўводзіцца ў французскіх правінцыях на поўнач ад [[Луара|Луары]], спічастая арка злучаецца са скляпеннем і відазмяняе яго» {{sfn|Шуази|1937|с=246}}{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}. == Развіццё ў гатычнай архітэктуры == Зніжэнне [[Распор|распору]] (гарызантальнага ціску) на апоры, якое забяспечвала спічастая арка ў параўнанні з паўкруглай пры аднолькавай нагрузцы і пралёце, было хутка ацэнена сярэднявечнымі еўрапейскімі будаўнікамі. Спачатку яны дасягнулі гэтага эксперыментальным шляхам, але тэхнічная літаратура эпохі Адраджэння сведчыць, што формулы для вызначэння распору маглі выкарыстоўвацца ўжо ў Сярэднявеччы<ref name="Treccani1991"/>. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Voute.Villard.de.Honnecourt.png|Ілюстрацыя XIII стагоддзя [[Віяр дэ Анекур|Віяра дэ Анекура]], якая паказвае, як розныя спічастыя аркі могуць быць зроблены з адной крывой цыркуля (з кнігі Э. Віяле-ле-Дзюка). Файл:Coupe.nef.eglise.Saint.Denis.png|Гатычныя спічастыя вокны, каланады і скляпенні ў базіліцы Сен-Дэні, Парыж (малюнак Э. Віяле-ле-Дзюка). Файл:Rib vault model - Museum of French Monuments.jpg|Дынаміка нервюрнага скляпення: ціск вонкі і ўніз ураўнаважваецца калонамі і контрфорсамі (Нацыянальны музей французскіх помнікаў). Файл:Ossature.voute.arc.ogive.png|Ранняе шасцічастковае нервюрнае скляпенне (малюнак Э. Віяле-ле-Дзюка). </gallery> === Нервюрныя скляпенні === [[Файл:Groin vault top.jpg|міні|леваруч|200px|Спічастае крыжовае скляпенне.]] [[Файл:Basilique Sainte-Marie-Madeleine de Vézelay PM 46651.jpg|міні|апраў|280px|Спічастае скляпенне [[Нартэкс|нартэкса]] базілікі [[Абацтва Везле|абацтва Везле]].]] Пазаімстваваўшы спічастую форму аркі, французскія дойліды ў выніку цалкам замянілі ёю паўцыркульную пры ўзвядзенні скляпенняў і [[Купал|купалоў]]. Адным з першых прыкладаў гэтага з'яўляюцца скляпенні нартэкса базілікі Святой Марыі Магдаліны ў абацтве Везле, узведзенага ў 1135 годзе{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=338}}. Спічастая арка дазволіла гатычным архітэктарам больш свабодна канструяваць скляпенні на прамавугольнай аснове, старанна выконваючы пры гэтым прынцып прапарцыянальнасці{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=340}}. У XII стагоддзі архітэктары ў [[Сіцылія|Сіцыліі]], Англіі і Францыі знайшлі новае прымяненне спічастай арцы, пачаўшы выкарыстоўваць яе для стварэння нервюрнага скляпення для перакрыцця нефаў абацтваў і сабораў. Адно з першых гатычных нервюрных скляпенняў было пабудавана ў Дарэмскі саборы ў Англіі (1135—1490){{sfn|Mignon|2015|с=10}}. Іншыя з'явіліся ў дэамбулаторыі [[Базіліка Сен-Дэні|абацтва Сен-Дэні]] ў Парыжы (1140—1144), [[Абацтва Лесэ|абацтве Лесэ]] ў [[Нармандыя|Нармандыі]] (1064—1178), [[Сабор Чафалу|саборы Чафалу]] на Сіцыліі (1131—1240) і [[Сабор Парыжскай Божай Маці|саборы Парыжскай Божай Маці]]. Нервюрнае скляпенне хутка замяніла раманскае [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнае скляпенне]] ў будаўніцтве сабораў, палацаў і іншых буйных збудаванняў. У цыліндрычным скляпенні круглая арка над нефам ціснула непасрэдна на сцены, якія павінны былі быць вельмі тоўстымі, з невялікай колькасцю вокнаў, каб вытрымаць вагу. У нервюрным скляпенні тонкія каменныя рэбры (нервюры) спічастых арак размяркоўвалі вагу вонкі і ўніз на шэрагі ніжніх апор. У выніку сцены сталі больш тонкімі і высокімі і змяшчалі вялікія вокны паміж калонамі. З даданнем аркбутанаў вага магла падтрымлівацца вонкавымі выгнутымі апорамі, што азначала яшчэ большую вышыню сабораў з велічнымі [[Вітраж|вітражнымі]] вокнамі{{sfn|Renault, Lazé|2005|с=34—35}}. У самым раннім тыпе гатычнага нервюрнага скляпення — шасцічастковым — скляпенне мела папярочную спічастую арку і падзялялася нервюрамі на шэсць адсекаў. Яно магло перакрываць толькі абмежаваную прастору і патрабавала сістэмы чаргавання калон і слупоў. Гэты тып выкарыстоўваўся ў [[Сабор Святога Стэфана (Санс)|Санскім саборы]] і саборы Парыжскай Божай Маці. Неўзабаве была ўведзена новая версія, якая паменшыла колькасць адсекаў з шасці да чатырох, раўнамерна размяркоўвала вагу на чатыры апоры, пазбаўляла ад неабходнасці чаргавання і дазваляла перакрываць больш шырокую прастору. Гэтае чатырохчастковае скляпенне выкарыстоўвалася ў [[Ам’енскі сабор|Ам'енскім]], [[Шартрскі сабор|Шартрскім]] і [[Рэймскі сабор|Рэймскім саборах]] і надавала гэтым будынкам беспрэцэдэнтную вышыню{{sfn|Renault, Lazé|2005|с=34—35}}. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Durham Cathedral. Interior.jpg|Нервюрныя скляпенні Дарэмскага сабора (1135—1490). Файл:Abbaye de Lessay - choeur 2.JPG|Хор абацтва Лесэ ў Нармандыі (1064—1178). Файл:Cefalu duomo int.jpg|Скляпеністая столь сабора Чафалу на Сіцыліі (1131—1240). Файл:Saint-Denis (93), basilique Saint-Denis, chapelle St-Firmin 3.jpg|Капліца Святога Фірміна ў базіліцы Сен-Дэні (1140—1144). Файл:Picardie Beauvais2 tango7174.jpg|Хор [[Сабор Святога Пятра (Бавэ)|сабора ў Бавэ]] (вышыня 48,5 метраў, пачатак будаўніцтва — 1225 год). </gallery> === Парталы і вокны === [[Партал (архітэктура)|Парталы]] сабораў гатычнага перыяду звычайна мелі форму спічастай аркі, акружанай скульптурай, што часта сімвалізавала ўваход у [[Рай|рай]]. Акно ў форме спічастай аркі з'яўляецца агульнай характарыстыкай гатычнага стылю. Вокны часам ствараліся ў класічнай форме, якую называюць «роўнабаковай аркай», тады як іншыя мелі больш мудрагелістыя формы, што спалучалі розныя геаметрычныя фігуры. Адной з распаўсюджаных формаў было ланцэтнае акно — высокае і вузкае акно са спічастай аркай, якое атрымала сваю назву ад [[Дзіда|дзіды]] (ланцэта). Ланцэтныя вокны часта групаваліся па два, тры ці чатыры. Позняя готыка, таксама вядомая як [[палымяная готыка]] (фламбаян), мела вокны са спічастымі аркамі, якія займалі амаль усю прастору сцен. Выдатным прыкладам з'яўляюцца вокны [[Сент-Шапель-дэ-Венсен]] (1379—1480). <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:FP Toledo Cathedral 2025 - Puerta de los Leones.jpg|Партал [[Таледскі сабор|Таледскага сабора]], «Брама Львоў» (1226—1493). Файл:Reims Cathedral west portals.JPG|Заходні партал Рэймскага сабора (1211—1345). Файл:Chartres - portail royal, tympan central.jpg|Цэнтральны партал Шартрскага сабора (1194—1220). Файл:Abadía de Aulne 06.jpg|Руіны абацтва Аўльн у [[Бельгія|Бельгіі]] (1214—1247). Файл:High Altar - geograph.org.uk - 1428606.jpg|Ланцэтныя вокны. Файл:Double-Lancet Window MET DP102909.jpg|Двайное ланцэтнае акно (каля 1330 года, [[Метраполітэн-музей]]). Файл:Interior of Sainte Chapelle, Vincennes 140308 1.jpg|Спічастыя вокны нефа Сент-Шапель-дэ-Венсен займаюць амаль усе сцены (1379—1480). Файл:Paris Sainte Chapelle du Chateau de Vincennes ancienne demeure royale Vers le Bois de Vincennes en France angle 3.JPG|Множныя аркі палымянай готыкі ў Сент-Шапель-дэ-Венсен. Файл:Great Gate, Trinity College, Cambridge (inside).jpg|Вялікая брама [[Трыніці-каледж (Кембрыдж)|Трыніці-каледжа]] ў [[Кембрыдж]]ы, прыклад аркі Цюдораў або чатырохцэнтровай аркі. </gallery> === Формы === [[Файл:Spitzbogen.png|міні|Разнавіднасці гатычных спічастых арак: 1 — роўнабаковая, 2 — прытупленая, 3 — ланцэтная, 4 — кілепадобная (ажывальная), 5 — чатырохцэнтровая (Цюдараў), 6 — інфлексная (занавесачная), 7 — спічастая падковападобная.]] Найбольш распаўсюджаная форма гатычнай спічастай аркі ў вокнах і збудаваннях грунтавалася на роўнабаковым трохвугольніку, у якім усе тры бакі маюць аднолькавую даўжыню (пралёт аркі роўны радыусам дугі). Гэтая так званая роўнабаковая арка мела вялікую перавагу ў прастаце. Каменячосы маглі дакладна начарціць дугу на камені з дапамогай вяроўкі і маркера. Гэта дазваляла вырабляць блокі ў кар'еры ў вялікай колькасці з вялікай дакладнасцю, а затым дастаўляць і збіраць іх на месцы. Выкарыстанне роўнабаковага трохвугольніка мела і тэалагічнае тлумачэнне — тры бакі ўвасаблялі [[Святая Тройца|Святую Тройцу]]{{sfn|Bechmann|2017|с=207—215}}. У пазнейшыя гады палымянай готыкі аркі і вокны часта набывалі больш складаныя формы з кругамі і разнастайнымі [[Масверк|масверкамі]]. Некаторыя выкарыстоўвалі мадыфікацыю падкоўвай аркі, запазычаную з ісламскай архітэктуры. [[Арка Цюдараў]] познегатычнага стылю была варыяцыяй ісламскай чатырохцэнтровай аркі. Чатырохцэнтровая арка — гэта нізкі, шырокі тып аркі з завостранай вяршыняй. Яе структура дасягаецца шляхам стварэння дзвюх дуг, якія крута падымаюцца ад кожнай кропкі апоры на малым радыусе, а затым пераходзяць у дзве аркі з шырокім радыусам і значна ніжэйшай кропкай апоры. Два найбольш прыкметныя тыпы вядомыя як персідская арка і арка Цюдараў, якая з'яўляецца больш плоскай за персідскую і шырока выкарыстоўвалася ў [[Англійская архітэктура|англійскай архітэктуры]], асабліва ў часы дынастыі [[Цюдары|Цюдараў]] (1485—1603)<ref name="Pugin1821">{{cite book |author-link=Augustus Pugin |first=Augustus |last=Pugin | title=Specimens of Gothic Architecture: Selected from Various Ancient Edifices in England |date=1821 |volume= 1–2 |url=https://books.google.com/books?id=oFVDAQAAMAAJ&pg=PA3 |page=3 |lang=en}}</ref>. == Адраджэнне спічастай аркі == Нягледзячы на тое, што гатычная спічастая арка была ў значнай ступені забытая ў эпоху [[Адраджэнне|Адраджэння]] і замененая больш класічнымі формамі, яна зноў з'явілася ў XVIII—XIX стагоддзях у рамках [[Неаготыка|неагатычнай архітэктуры]]. Яна выкарыстоўвалася ў рэзідэнцыі Строберы-Хіл у [[Лондан]]е, пабудаванай [[Гарацыа Уолпал|Гарацыа Уолпалам]] (1717—1797) з 1749 года. Звычайна яна ўжывалася ў цэрквах і капліцах, а пазней — у брытанскім [[Вестмінстэрскі палац|Вестмінстэрскім палацы]] (1840—1876), адбудаваным пасля знішчэння папярэдняга будынка пажарам. У XIX стагоддзі спічастыя аркі з'яўляліся ў разнастайных збудаваннях, уключаючы гатычны чыгуначны вакзал у [[Пецяргоф|Новым Пецяргофе]] ў Расіі (1857). <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Strawberry Hill House 01.jpg|Рэзідэнцыя Строберы-Хіл, Лондан. Файл:Houses of Parliament, Entrance to Victoria's Tower (3611642058).jpg|Уваход у вежу Вікторыі, Вестмінстэрскі палац (1840—1876). Файл:Станция Новый Петергоф -1.jpg|[[Чыгуначная станцыя|Вакзал]] у Новым Пецяргофе, Расія (1857). Файл:Almudena 2022 - nave.jpg|Інтэр'ер сабора [[Альмудэна]] ў [[Мадрыд]]зе (1889—1992). </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Эжэн Эманюэль Віяле-ле-Дзюк|Виолле-ле-Дюк Э. Э.]] |загаловак=Энциклопедия готической архитектуры |адказны=пер. с фр. С. Баталина |месца=М. |выдавецтва=ЭКСМО — Наше слово |год=2013 |старонак=512 |серыя=Мировое наследие |isbn=978-5-699-60674-0 |ref=Виолле-ле-Дюк}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=[[Агюст Шуазі|Шуази О.]] |загаловак=История архитектуры |адказны=пер. с фр. Е. Г. Денисовой |месца=М. |выдавецтва=Издательство Всесоюзной академии архитектуры |год=1937 |том=II |старонак=694 |ref=Шуази}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=Bechmann Roland |загаловак=Les Racines des Cathédrales |выдавецтва=Payot |год=2017 |isbn=978-2-228-90651-7 |ref=Bechmann}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар=Woodman Francis, Bloom Jonathan M. |загаловак=Oxford Art Online |раздзел=Arch |выдавецтва=Oxford University Press |год=2003 |isbn=978-1-884446-05-4 |ref=Woodman, Bloom}} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Mignon Olivier |загаловак=Architecture des Cathédrales Gothiques |выдавецтва=Éditions Ouest-France |год=2015 |isbn=978-2-7373-6535-5 |ref=Mignon}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар=Petersen Andrew |загаловак=Dictionary of Islamic Architecture |месца=London |выдавецтва=Routledge |год=2002 |isbn=9780203203873 |ref=Petersen}} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Renault Christophe, Lazé Christophe |загаловак=Mémento Gisserot de l'architecture |серыя=Mémento Gisserot : histoire de l'art |год=2005 |isbn=9782877477635 |ref=Renault, Lazé}} {{ref-fr}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гатычная архітэктура]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Храмавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Аркі і скляпенні]] gc65erjo93rjjf47r8l91b50bgjxwcy 5142060 5142047 2026-05-15T20:18:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Запазычанне еўрапейскімі дойлідамі і раманская архітэктура */ 5142060 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bellapais Abbey 11.jpg|міні|апраў|280px|Гатычныя спічастыя аркі [[Абацтва Белапаіс|абацтва Белапаіс]].]] [[Файл:Worcester cathedral 010.JPG|міні|апраў|280px|Спічастыя аркі ўтвараюць нервюрныя скляпенні [[Вустэрскі сабор|Вустэрскага сабора]] (1084—1504 гады).]] '''Спіча́стая а́рка'''<ref name="verbum1">{{verbum.by|tsblm|spichasty|спічасты}}</ref>, таксама '''стральча́тая а́рка'''<ref name="verbum2">{{verbum.by|tsblm|stralchaty|стральчаты}}</ref> — востраканечная арка, вяршыня якой утворана скрыжаваннем дзвюх частак акружнасці{{sfn|Bechmann|2017|с=322}}{{sfn|Woodman, Bloom|2003|loc=Two-centred}}. Спічастая арка з'яўляецца адным з найбольш важных і характэрных будаўнічых прыёмаў [[Гатычная архітэктура|гатычнай архітэктуры]]. Самае ранняе выкарыстанне падобнай формы адносіцца да часоў [[Бронзавы век|бронзавага веку]] ў [[Ніпур]]ы. Як паўнавартасны структурны элемент яна ўпершыню была ўжыта ва ўсходняй хрысціянскай, [[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]] і сасанідскай архітэктуры, а ў XII стагоддзі пачала шырока выкарыстоўвацца ў [[Францыя|Францыі]] і [[Англія|Англіі]] ў спалучэнні з іншымі элементамі, такімі як [[Нервюра|нервюрнае скляпенне]], а пазней — [[Аркбутан|аркбутаны]]. Гэта дазволіла ўзводзіць [[Сабор|саборы]], [[Палац|палацы]] і іншыя будынкі значна большай вышыні і з шырокімі вокнамі, якія напаўнялі ўнутраную прастору святлом{{sfn|Mignon|2015|с=10}}. == Этымалогія == Слова «спічасты» паходзіць ад польск. {{lang-pl|spiczasty, szpiczasty}}, якое ўтворана ад {{lang-pl|szpica}}, што ў сваю чаргу запазычана з ням. {{lang-de|Spitze}} — «вастрыё»<ref name="esbm">{{verbum.by|esbm|spichak|Спічак}}</ref>. == Раннія аркі == [[Файл:Pointed arch cyprus.jpg|міні|апраў|Візантыйскія спічастыя аркі VII стагоддзя з акведука Хітрой-Канстанцыя, [[Кіпр]].]] Грубыя аркі спічастай формы былі знойдзены на археалагічных аб'ектах бронзавага веку ў Ніпуры і датуюцца раней за 2700 год да н.&nbsp;э. У палацы [[Ніневія|Ніневіі]] таксама прысутнічаюць спічастыя арачныя сцёкі, але ў іх няма сапраўднага замковага каменя<ref name="Handcock">{{cite web |title=The Project Gutenberg eBook of Mesopotamian Archæology, by Percy S. P. Handcock. |url=https://www.gutenberg.org/files/45229/45229-h/45229-h.htm |accessdate=30 ліпеня 2020 |website=www.gutenberg.org |lang=en}}</ref>. Мноства іншых ранніх прыкладаў сустракаюцца ў [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскай]], позняй [[Старажытны Рым|рымскай]] і [[Дзяржава Сасанідаў|сасанідскай]] архітэктуры. Пераважна гэта фіксуецца ў раннім царкоўным будаўніцтве ў [[Сірыя|Сірыі]] і [[Месапатамія|Месапатаміі]], а таксама ў інжынерных збудаваннях, такіх як візантыйскі мост Карамагара (які меў спічастую арку пралётам 17 метраў), што робіць «даісламскае паходжанне спічастай архітэктуры бясспрэчным сцвярджэннем»<ref name="Warren1991">{{cite journal |last=Warren |first=John |title=Creswell's Use of the Theory of Dating by the Acuteness of the Pointed Arches in Early Muslim Architecture |journal=Muqarnas |volume=8 |year=1991 |pages=59–65 |publisher=E.J. Brill |url=https://www.archnet.org/publications/4180 |accessdate=28 красавіка 2026 |lang=en}}</ref>. Найбольш выразным захаваным прыкладам даісламскіх спічастых арак з'яўляюцца дзве аркі акведука Хітрой-Канстанцыя на [[Кіпр]]ы, якія датуюцца VII стагоддзем<ref name="Stewart2014">{{cite journal |last=Stewart |first=Charles Anthony |date=2014 |title=Architectural Innovation in Early Byzantine Cyprus |url=https://www.jstor.org/stable/43489744 |journal=Architectural History |volume=57 |pages=1–29 |issn=0066-622X |lang=en}}</ref>. == Спічастыя аркі ў ісламскай архітэктуры == Зараджэнне і развіццё спічастай аркі шчыльна звязана з архітэктурай [[Ісламскі свет|ісламскага свету]]. Яна з'явілася ў ранняй ісламскай архітэктуры, у тым ліку ў пабудовах [[Амеяды|Амеядаў]] і [[Абасіды|Абасідаў]] (з канца VII па IX стагоддзе)<ref name="Herzfeld2016">{{cite book |last=Herzefeld |first=Ernst |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VgwkDwAAQBAJ&q=pointed+arch+alien+to+pre+islamic&pg=PP69 |title=Early Islamic Art and Architecture |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=9781351942584 |editor-last=Bloom |editor-first=Jonathan M. |pages=35–36 |language=en |translator-last=Hillenbrand |translator-first=Fritz |chapter=The Genesis of Islamic Art and the Problem of Mshatta |author-link=Ernst Herzfeld |orig-date=1910 |translator-last2=Bloom |translator-first2=Jonathan M.}}</ref>{{sfn|Petersen|2002|с=25, 250—251}}. Яшчэ з VI стагоддзя спічастая арка паступова пачала прымяняцца на аснове спецыяльных разлікаў у архітэктуры [[Каір]]а, а з VII стагоддзя — архітэктарамі [[Александрыя|Александрыі]]. Разлікі першапачаткова рабіліся на падставе [[Трохвугольнік|трохвугольніка]], які выцягваўся з дыяганалі [[Піраміда (геаметрыя)|піраміды]] з квадратнай асновай, у якой вертыкальная плоскасць, апушчаная з вяршыні паралельна боку асновы, стварае роўнабаковы трохвугольнік{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=335—336}}. Ва ўсходніх краінах і [[Візантыя|Візантыі]] [[Паўцыркульная арка|паўцыркульныя]] і спічастыя аркі выкарыстоўваліся адначасова (апошняя часцей у Каіры і [[Персія|Персіі]]). На ламаных арках тут узводзілі [[Парус (архітэктура)|парусы]] і сфераідальныя [[Трамп (архітэктура)|трампы]]{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}. Найбольш дасканалай формай у ісламскім дойлідстве стала чатырохцэнтровая арка, якая з'явілася ў абасідскай архітэктуры. Раннія прыклады ўключаюць парталы васьмікутнага павільёна Кубат ас-Сулайбія і палаца [[Каср аль-Ашык]] у горадзе [[Самара (Ірак)|Самара]], пабудаваных абасідскімі халіфамі ў IX стагоддзі для сваёй новай сталіцы{{sfn|Petersen|2002|с=25, 250—251}}. Пазней яна з'явілася ў архітэктуры [[Фаціміды|Фацімідаў]] у Егіпце<ref name="GroveFatimid">{{cite book |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=9780195309911 |editor-last=M. Bloom |editor-first=Jonathan |volume=1 |pages=109 |language=en |chapter=Architecture |editor-last2=S. Blair |editor-first2=Sheila}}</ref> і стала характэрнай для персідскай архітэктуры<ref name="GrovePersian">{{cite book |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=9780195309911 |editor-last=M. Bloom |editor-first=Jonathan |volume=1 |pages=100 |language=en |chapter=Architecture |editor-last2=S. Blair |editor-first2=Sheila}}</ref>, архітэктуры Імперыі [[Цімурыды|Цімурыдаў]]{{sfn|Petersen|2002|с=283}} і інда-ісламскай архітэктуры<ref name="BurtonPage2008">{{cite book |last=Burton-Page |first=John |url=https://books.google.com/books?id=aDP_jlCYouAC&pg=PA20 |title=Indian Islamic Architecture: Forms and Typologies, Sites and Monuments |publisher=Brill |year=2008 |isbn=978-90-04-16339-3 |pages=20 |language=en}}</ref><ref name="Shokoohy2020">{{cite book |last1=Mehrdad |first1=Shokoohy |url=https://books.google.com/books?id=aHsxEAAAQBAJ&dq=four-centred+arch+mughal&pg=PA479 |title=Bayana: The Sources of Mughal Architecture |last2=Shokoohy |first2=Natalie E. |publisher=Edinburgh University Press |year=2020 |isbn=978-1-4744-6075-0 |pages=479 |language=en}}</ref><ref name="Bandyopadhyay2019">{{cite book |last1=Bandyopadhyay |first1=Soumyen |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MHa7DwAAQBAJ&pg=PT293 |title=The Routledge Handbook on the Reception of Classical Architecture |last2=Chauhan |first2=Sagar |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=978-1-351-69385-1 |editor-last=Temple |editor-first=Nicholas |language=en |chapter=Herbert Baker, New Delhi and the reception of the classical tradition |editor-last2=Piotrowski |editor-first2=Andrzej |editor-last3=Heredia |editor-first3=Juan Manuel}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:قصر العاشق 03.JPG|Адноўленыя аркі абасідскай архітэктуры гарадскіх варот Самары (IX стагоддзе). Файл:Ibn-Tulun-Moschee 2015-11-14i.jpg|Цэнтральная малітоўная ніша ў мячэці Ібн Тулуна ў Каіры (876—879 гады). Файл:SamarkandBibiKhanym.jpg|Мячэць Бібі-Ханым, [[Самарканд]], [[Узбекістан]] (1399—1404). Файл:AspendosBrücke1.jpg|Мост Эўрымедон у [[Турцыя|Турцыі]], першапачаткова пабудаваны рымлянамі і перабудаваны са спічастай аркай у XIII стагоддзі сельджукскім султанам. Файл:Sheikh Lotf Allah 3D aa.jpg|[[Мячэць Шэйха Лютфалы]], [[Ісфахан]], [[Іран]] (1603—1619). </gallery> Эвалюцыя спічастай аркі ў ісламскай архітэктуры была звязана з павелічэннем адлегласці паміж цэнтрамі акружнасцей, што ўтвараюць дзве бакі аркі (робячы арку менш «тупой» і больш «вострай»): ад 1/10 пралёта ў [[Кусайр-Амра]] (712—715 гады), да 1/6 у [[Хамам ас-Сарах]] (725—730 гады), да 1/5 у палацы [[Мшата]] (744 год) і нарэшце да 1/3 у [[Фустат|Фустаце]] (861—862 гады)<ref name="Treccani1991">{{cite encyclopedia |title=arco |encyclopedia=Enciclopedia dell'Arte Medievale |last=Ewert |first=C. |publisher=Treccani |year=1991 |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/arco_%28Enciclopedia-dell%27-Arte-Medievale%29/ |lang=it}}</ref>. Існаванне даісламскіх познерымскіх і візантыйскіх прыкладаў само па сабе не вызначае адзінага паходжання спічастай аркі, але паказвае, што гэтая форма ўжо была часткай рымска-візантыйскага архітэктурнага рэпертуару да ўзнікнення [[Іслам|ісламу]]. [[Джон Уорэн]] у сваім даследаванні ранняй мусульманскай архітэктуры адзначаў візантыйскія прыклады, уключаючы мост [[Карамагара]], базіліку [[Сант-Апалінарэ-ін-Класэ]] ў [[Равена|Равене]] і [[Царква Святой Ірыны|царкву Святой Ірыны]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]]<ref name="Warren1991"/>. Даследчык [[Чарльз Энтані Сцюарт]] таксама сцвярджаў, што спічастыя аркі і аркбутаны на ранневізантыйскім Кіпры варта разумець як мясцовыя візантыйскія архітэктурныя інавацыі, а не як больш позні гатычны ўплыў<ref name="Stewart2014"/>. У заходнееўрапейскай [[Раманская архітэктура|раманскай архітэктуры]] спічастыя аркі таксама мелі ўнутранае структурнае абгрунтаванне. Напрыклад, у [[Дарэмскі сабор|Дарэмскім саборы]] каменныя нервюры, што ўтвараюць спічастыя аркі, выкарыстоўваліся для падтрымкі скляпення [[Неф|нефа]]. Гэта дазваляла аркам розных пралётаў падымацца на аднолькавую вышыню і дапамагала перадаваць вагу каменнага скляпення ўніз да сцен<ref name="DurhamWHS">{{cite web |title=Architectural Importance |website=Durham World Heritage Site |url=https://www.durhamworldheritagesite.com/architecture/cathedral/architectural-importance |accessdate=28 красавіка 2026 |lang=en}}</ref>. Такім чынам, раманскае і гатычнае выкарыстанне спічастай аркі лепш апісваць як развіццё ў межах еўрапейскай будаўнічай практыкі з магчымымі рэгіянальнымі ўплывамі ў некаторых выпадках, а не проста як запазычанне з ісламскай архітэктуры. == Запазычанне еўрапейскімі дойлідамі і раманская архітэктура == [[Файл:Paris (75), abbaye Saint-Germain-des-Prés, chœur, côté nord.JPG|міні|апраў|280px|Раннегатычнае спалучэнне паўцыркульных і спічастых арак у канструкцыі [[Хор (архітэктура)|хора]] царквы абацтва [[Сен-Жэрмен-дэ-Прэ (абацтва)|Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]].]] [[Дзяржавы крыжакоў]], якія ўзніклі ў пачатку XII стагоддзя на тэрыторыі [[Левант]]а, пачалі ўжываць распаўсюджаныя тут ламаныя аркі ў архітэктуры сваіх будынкаў. Тады ж адбылося і запазычанне спічастай формы аркі еўрапейскімі, перш за ўсё французскімі архітэктарамі, што стала вынікам развіцця [[Пілігрымства|пілігрымства]] да ўсходніх святынь і першых [[Крыжовыя паходы|Крыжовых паходаў]]. Лічыцца, што першымі яе перанялі і ўжылі дойліды [[Абацтва Клюні|Клюнійскага абацтва]], якія стварылі сваю ўласную архітэктурную школу{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}{{sfn|Шуази|1937|с=446}}. Запазычанне спічастай аркі спачатку адбылося ў рамках пануючай у Еўропе раманскай архітэктуры, таму форма ламаных арак з'яўляецца яшчэ ў складзе раманскіх па стылі будынкаў. Як пісаў [[Агюст Шуазі|Агюст Шуазі]], «пачынаючы з 1100 года, раманскія архітэктары шырока ўжывалі спічастую арку, выказваючы дзіўнае разуменне тых пераваг, якія можна было атрымаць з яе аслабленага распору». Паводле яго меркавання, гатычныя архітэктары перанялі ламаную арку ў раманскіх з-за перайманні, першапачаткова нават не ўсведамляючы ў поўнай меры яе статычныя перавагі. Менавіта таму ў ранняй гатычнай архітэктуры спічастая арка спачатку ўжывалася нароўні з паўцыркульнай. Падобныя спалучэнні добра бачныя, напрыклад, у канструкцыі хораў [[Нуаёнскі сабор|Нуаёнскага сабора]] (XII—XIII стагоддзі) і царквы абацтва Сен-Жэрмен-дэ-Прэ (XI—XII стагоддзі){{sfn|Шуази|1937|с=245—246}}. У [[Трыфорый|трыфорыі]] [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ|царквы Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]] спічастая арка прысутнічае выключна ў дэкаратыўных мэтах, а ў верхнім і ніжнім галоўных паверхах хора яна выкарыстаная толькі для таго, каб выраўнаваць вышыню замкаў арак закруглення з замкамі арак прамой часткі плана. Менавіта імкненне ўсталяваць у адзін узровень шчокавыя і дыяганальныя аркі скляпенняў падахвочвала раманскіх, а затым і гатычных дойлідаў уводзіць ламаную форму аркі ў [[Крыжовае скляпенне|крыжовыя скляпенні]], якія ўзводзіліся на аснове паўцыркульнай дыяганальнай аркі. Можна сказаць, што аж да XIII стагоддзя гатычныя крыжовыя скляпенні, што ўзводзіліся на нервюрах, мелі пераважна паўцыркульнае абрысоўванне, а не спічастае. Па словах [[Эжэн Эмануэль Віяле-ле-Дзюк|Э.&nbsp;Э.&nbsp;Віяле-ле-Дзюка]], «ва ўсіх клюнійскіх і [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянскіх]] помніках архітэктуры, пабудаваных у [[Палесціна (гістарычная вобласць)|Палесціне]] да XIII стагоддзя... выкарыстоўваючы спічастую форму пры пабудове арак, захоўваецца ўсё ж раманская сістэма канструкцыі. Але ні ў адным з гэтых збудаванняў спічастая арка не ўжываецца для таго, каб мадыфікаваць рымскае крыжовае скляпенне... Але як толькі яна ўводзіцца ў французскіх правінцыях на поўнач ад [[Луара|Луары]], спічастая арка злучаецца са скляпеннем і відазмяняе яго» {{sfn|Шуази|1937|с=246}}{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}. == Развіццё ў гатычнай архітэктуры == Зніжэнне [[Распор|распору]] (гарызантальнага ціску) на апоры, якое забяспечвала спічастая арка ў параўнанні з паўкруглай пры аднолькавай нагрузцы і пралёце, было хутка ацэнена сярэднявечнымі еўрапейскімі будаўнікамі. Спачатку яны дасягнулі гэтага эксперыментальным шляхам, але тэхнічная літаратура эпохі Адраджэння сведчыць, што формулы для вызначэння распору маглі выкарыстоўвацца ўжо ў Сярэднявеччы<ref name="Treccani1991"/>. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Voute.Villard.de.Honnecourt.png|Ілюстрацыя XIII стагоддзя [[Віяр дэ Анекур|Віяра дэ Анекура]], якая паказвае, як розныя спічастыя аркі могуць быць зроблены з адной крывой цыркуля (з кнігі Э. Віяле-ле-Дзюка). Файл:Coupe.nef.eglise.Saint.Denis.png|Гатычныя спічастыя вокны, каланады і скляпенні ў базіліцы Сен-Дэні, Парыж (малюнак Э. Віяле-ле-Дзюка). Файл:Rib vault model - Museum of French Monuments.jpg|Дынаміка нервюрнага скляпення: ціск вонкі і ўніз ураўнаважваецца калонамі і контрфорсамі (Нацыянальны музей французскіх помнікаў). Файл:Ossature.voute.arc.ogive.png|Ранняе шасцічастковае нервюрнае скляпенне (малюнак Э. Віяле-ле-Дзюка). </gallery> === Нервюрныя скляпенні === [[Файл:Groin vault top.jpg|міні|леваруч|200px|Спічастае крыжовае скляпенне.]] [[Файл:Basilique Sainte-Marie-Madeleine de Vézelay PM 46651.jpg|міні|апраў|280px|Спічастае скляпенне [[Нартэкс|нартэкса]] базілікі [[Абацтва Везле|абацтва Везле]].]] Пазаімстваваўшы спічастую форму аркі, французскія дойліды ў выніку цалкам замянілі ёю паўцыркульную пры ўзвядзенні скляпенняў і [[Купал|купалоў]]. Адным з першых прыкладаў гэтага з'яўляюцца скляпенні нартэкса базілікі Святой Марыі Магдаліны ў абацтве Везле, узведзенага ў 1135 годзе{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=338}}. Спічастая арка дазволіла гатычным архітэктарам больш свабодна канструяваць скляпенні на прамавугольнай аснове, старанна выконваючы пры гэтым прынцып прапарцыянальнасці{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=340}}. У XII стагоддзі архітэктары ў [[Сіцылія|Сіцыліі]], Англіі і Францыі знайшлі новае прымяненне спічастай арцы, пачаўшы выкарыстоўваць яе для стварэння нервюрнага скляпення для перакрыцця нефаў абацтваў і сабораў. Адно з першых гатычных нервюрных скляпенняў было пабудавана ў Дарэмскі саборы ў Англіі (1135—1490){{sfn|Mignon|2015|с=10}}. Іншыя з'явіліся ў дэамбулаторыі [[Базіліка Сен-Дэні|абацтва Сен-Дэні]] ў Парыжы (1140—1144), [[Абацтва Лесэ|абацтве Лесэ]] ў [[Нармандыя|Нармандыі]] (1064—1178), [[Сабор Чафалу|саборы Чафалу]] на Сіцыліі (1131—1240) і [[Сабор Парыжскай Божай Маці|саборы Парыжскай Божай Маці]]. Нервюрнае скляпенне хутка замяніла раманскае [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнае скляпенне]] ў будаўніцтве сабораў, палацаў і іншых буйных збудаванняў. У цыліндрычным скляпенні круглая арка над нефам ціснула непасрэдна на сцены, якія павінны былі быць вельмі тоўстымі, з невялікай колькасцю вокнаў, каб вытрымаць вагу. У нервюрным скляпенні тонкія каменныя рэбры (нервюры) спічастых арак размяркоўвалі вагу вонкі і ўніз на шэрагі ніжніх апор. У выніку сцены сталі больш тонкімі і высокімі і змяшчалі вялікія вокны паміж калонамі. З даданнем аркбутанаў вага магла падтрымлівацца вонкавымі выгнутымі апорамі, што азначала яшчэ большую вышыню сабораў з велічнымі [[Вітраж|вітражнымі]] вокнамі{{sfn|Renault, Lazé|2005|с=34—35}}. У самым раннім тыпе гатычнага нервюрнага скляпення — шасцічастковым — скляпенне мела папярочную спічастую арку і падзялялася нервюрамі на шэсць адсекаў. Яно магло перакрываць толькі абмежаваную прастору і патрабавала сістэмы чаргавання калон і слупоў. Гэты тып выкарыстоўваўся ў [[Сабор Святога Стэфана (Санс)|Санскім саборы]] і саборы Парыжскай Божай Маці. Неўзабаве была ўведзена новая версія, якая паменшыла колькасць адсекаў з шасці да чатырох, раўнамерна размяркоўвала вагу на чатыры апоры, пазбаўляла ад неабходнасці чаргавання і дазваляла перакрываць больш шырокую прастору. Гэтае чатырохчастковае скляпенне выкарыстоўвалася ў [[Ам’енскі сабор|Ам'енскім]], [[Шартрскі сабор|Шартрскім]] і [[Рэймскі сабор|Рэймскім саборах]] і надавала гэтым будынкам беспрэцэдэнтную вышыню{{sfn|Renault, Lazé|2005|с=34—35}}. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Durham Cathedral. Interior.jpg|Нервюрныя скляпенні Дарэмскага сабора (1135—1490). Файл:Abbaye de Lessay - choeur 2.JPG|Хор абацтва Лесэ ў Нармандыі (1064—1178). Файл:Cefalu duomo int.jpg|Скляпеністая столь сабора Чафалу на Сіцыліі (1131—1240). Файл:Saint-Denis (93), basilique Saint-Denis, chapelle St-Firmin 3.jpg|Капліца Святога Фірміна ў базіліцы Сен-Дэні (1140—1144). Файл:Picardie Beauvais2 tango7174.jpg|Хор [[Сабор Святога Пятра (Бавэ)|сабора ў Бавэ]] (вышыня 48,5 метраў, пачатак будаўніцтва — 1225 год). </gallery> === Парталы і вокны === [[Партал (архітэктура)|Парталы]] сабораў гатычнага перыяду звычайна мелі форму спічастай аркі, акружанай скульптурай, што часта сімвалізавала ўваход у [[Рай|рай]]. Акно ў форме спічастай аркі з'яўляецца агульнай характарыстыкай гатычнага стылю. Вокны часам ствараліся ў класічнай форме, якую называюць «роўнабаковай аркай», тады як іншыя мелі больш мудрагелістыя формы, што спалучалі розныя геаметрычныя фігуры. Адной з распаўсюджаных формаў было ланцэтнае акно — высокае і вузкае акно са спічастай аркай, якое атрымала сваю назву ад [[Дзіда|дзіды]] (ланцэта). Ланцэтныя вокны часта групаваліся па два, тры ці чатыры. Позняя готыка, таксама вядомая як [[палымяная готыка]] (фламбаян), мела вокны са спічастымі аркамі, якія займалі амаль усю прастору сцен. Выдатным прыкладам з'яўляюцца вокны [[Сент-Шапель-дэ-Венсен]] (1379—1480). <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:FP Toledo Cathedral 2025 - Puerta de los Leones.jpg|Партал [[Таледскі сабор|Таледскага сабора]], «Брама Львоў» (1226—1493). Файл:Reims Cathedral west portals.JPG|Заходні партал Рэймскага сабора (1211—1345). Файл:Chartres - portail royal, tympan central.jpg|Цэнтральны партал Шартрскага сабора (1194—1220). Файл:Abadía de Aulne 06.jpg|Руіны абацтва Аўльн у [[Бельгія|Бельгіі]] (1214—1247). Файл:High Altar - geograph.org.uk - 1428606.jpg|Ланцэтныя вокны. Файл:Double-Lancet Window MET DP102909.jpg|Двайное ланцэтнае акно (каля 1330 года, [[Метраполітэн-музей]]). Файл:Interior of Sainte Chapelle, Vincennes 140308 1.jpg|Спічастыя вокны нефа Сент-Шапель-дэ-Венсен займаюць амаль усе сцены (1379—1480). Файл:Paris Sainte Chapelle du Chateau de Vincennes ancienne demeure royale Vers le Bois de Vincennes en France angle 3.JPG|Множныя аркі палымянай готыкі ў Сент-Шапель-дэ-Венсен. Файл:Great Gate, Trinity College, Cambridge (inside).jpg|Вялікая брама [[Трыніці-каледж (Кембрыдж)|Трыніці-каледжа]] ў [[Кембрыдж]]ы, прыклад аркі Цюдораў або чатырохцэнтровай аркі. </gallery> === Формы === [[Файл:Spitzbogen.png|міні|Разнавіднасці гатычных спічастых арак: 1 — роўнабаковая, 2 — прытупленая, 3 — ланцэтная, 4 — кілепадобная (ажывальная), 5 — чатырохцэнтровая (Цюдараў), 6 — інфлексная (занавесачная), 7 — спічастая падковападобная.]] Найбольш распаўсюджаная форма гатычнай спічастай аркі ў вокнах і збудаваннях грунтавалася на роўнабаковым трохвугольніку, у якім усе тры бакі маюць аднолькавую даўжыню (пралёт аркі роўны радыусам дугі). Гэтая так званая роўнабаковая арка мела вялікую перавагу ў прастаце. Каменячосы маглі дакладна начарціць дугу на камені з дапамогай вяроўкі і маркера. Гэта дазваляла вырабляць блокі ў кар'еры ў вялікай колькасці з вялікай дакладнасцю, а затым дастаўляць і збіраць іх на месцы. Выкарыстанне роўнабаковага трохвугольніка мела і тэалагічнае тлумачэнне — тры бакі ўвасаблялі [[Святая Тройца|Святую Тройцу]]{{sfn|Bechmann|2017|с=207—215}}. У пазнейшыя гады палымянай готыкі аркі і вокны часта набывалі больш складаныя формы з кругамі і разнастайнымі [[Масверк|масверкамі]]. Некаторыя выкарыстоўвалі мадыфікацыю падкоўвай аркі, запазычаную з ісламскай архітэктуры. [[Арка Цюдараў]] познегатычнага стылю была варыяцыяй ісламскай чатырохцэнтровай аркі. Чатырохцэнтровая арка — гэта нізкі, шырокі тып аркі з завостранай вяршыняй. Яе структура дасягаецца шляхам стварэння дзвюх дуг, якія крута падымаюцца ад кожнай кропкі апоры на малым радыусе, а затым пераходзяць у дзве аркі з шырокім радыусам і значна ніжэйшай кропкай апоры. Два найбольш прыкметныя тыпы вядомыя як персідская арка і арка Цюдараў, якая з'яўляецца больш плоскай за персідскую і шырока выкарыстоўвалася ў [[Англійская архітэктура|англійскай архітэктуры]], асабліва ў часы дынастыі [[Цюдары|Цюдараў]] (1485—1603)<ref name="Pugin1821">{{cite book |author-link=Augustus Pugin |first=Augustus |last=Pugin | title=Specimens of Gothic Architecture: Selected from Various Ancient Edifices in England |date=1821 |volume= 1–2 |url=https://books.google.com/books?id=oFVDAQAAMAAJ&pg=PA3 |page=3 |lang=en}}</ref>. == Адраджэнне спічастай аркі == Нягледзячы на тое, што гатычная спічастая арка была ў значнай ступені забытая ў эпоху [[Адраджэнне|Адраджэння]] і замененая больш класічнымі формамі, яна зноў з'явілася ў XVIII—XIX стагоддзях у рамках [[Неаготыка|неагатычнай архітэктуры]]. Яна выкарыстоўвалася ў рэзідэнцыі Строберы-Хіл у [[Лондан]]е, пабудаванай [[Гарацыа Уолпал|Гарацыа Уолпалам]] (1717—1797) з 1749 года. Звычайна яна ўжывалася ў цэрквах і капліцах, а пазней — у брытанскім [[Вестмінстэрскі палац|Вестмінстэрскім палацы]] (1840—1876), адбудаваным пасля знішчэння папярэдняга будынка пажарам. У XIX стагоддзі спічастыя аркі з'яўляліся ў разнастайных збудаваннях, уключаючы гатычны чыгуначны вакзал у [[Пецяргоф|Новым Пецяргофе]] ў Расіі (1857). <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Strawberry Hill House 01.jpg|Рэзідэнцыя Строберы-Хіл, Лондан. Файл:Houses of Parliament, Entrance to Victoria's Tower (3611642058).jpg|Уваход у вежу Вікторыі, Вестмінстэрскі палац (1840—1876). Файл:Станция Новый Петергоф -1.jpg|[[Чыгуначная станцыя|Вакзал]] у Новым Пецяргофе, Расія (1857). Файл:Almudena 2022 - nave.jpg|Інтэр'ер сабора [[Альмудэна]] ў [[Мадрыд]]зе (1889—1992). </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Эжэн Эманюэль Віяле-ле-Дзюк|Виолле-ле-Дюк Э. Э.]] |загаловак=Энциклопедия готической архитектуры |адказны=пер. с фр. С. Баталина |месца=М. |выдавецтва=ЭКСМО — Наше слово |год=2013 |старонак=512 |серыя=Мировое наследие |isbn=978-5-699-60674-0 |ref=Виолле-ле-Дюк}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=[[Агюст Шуазі|Шуази О.]] |загаловак=История архитектуры |адказны=пер. с фр. Е. Г. Денисовой |месца=М. |выдавецтва=Издательство Всесоюзной академии архитектуры |год=1937 |том=II |старонак=694 |ref=Шуази}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=Bechmann Roland |загаловак=Les Racines des Cathédrales |выдавецтва=Payot |год=2017 |isbn=978-2-228-90651-7 |ref=Bechmann}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар=Woodman Francis, Bloom Jonathan M. |загаловак=Oxford Art Online |раздзел=Arch |выдавецтва=Oxford University Press |год=2003 |isbn=978-1-884446-05-4 |ref=Woodman, Bloom}} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Mignon Olivier |загаловак=Architecture des Cathédrales Gothiques |выдавецтва=Éditions Ouest-France |год=2015 |isbn=978-2-7373-6535-5 |ref=Mignon}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар=Petersen Andrew |загаловак=Dictionary of Islamic Architecture |месца=London |выдавецтва=Routledge |год=2002 |isbn=9780203203873 |ref=Petersen}} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Renault Christophe, Lazé Christophe |загаловак=Mémento Gisserot de l'architecture |серыя=Mémento Gisserot : histoire de l'art |год=2005 |isbn=9782877477635 |ref=Renault, Lazé}} {{ref-fr}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гатычная архітэктура]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Храмавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Аркі і скляпенні]] bqlthlpgbwbtrfojhdu0tvv0otqg3ug 5142224 5142060 2026-05-16T07:19:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Аркі і скляпенні]]; дададзена [[Катэгорыя:Скляпенні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5142224 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bellapais Abbey 11.jpg|міні|апраў|280px|Гатычныя спічастыя аркі [[Абацтва Белапаіс|абацтва Белапаіс]].]] [[Файл:Worcester cathedral 010.JPG|міні|апраў|280px|Спічастыя аркі ўтвараюць нервюрныя скляпенні [[Вустэрскі сабор|Вустэрскага сабора]] (1084—1504 гады).]] '''Спіча́стая а́рка'''<ref name="verbum1">{{verbum.by|tsblm|spichasty|спічасты}}</ref>, таксама '''стральча́тая а́рка'''<ref name="verbum2">{{verbum.by|tsblm|stralchaty|стральчаты}}</ref> — востраканечная арка, вяршыня якой утворана скрыжаваннем дзвюх частак акружнасці{{sfn|Bechmann|2017|с=322}}{{sfn|Woodman, Bloom|2003|loc=Two-centred}}. Спічастая арка з'яўляецца адным з найбольш важных і характэрных будаўнічых прыёмаў [[Гатычная архітэктура|гатычнай архітэктуры]]. Самае ранняе выкарыстанне падобнай формы адносіцца да часоў [[Бронзавы век|бронзавага веку]] ў [[Ніпур]]ы. Як паўнавартасны структурны элемент яна ўпершыню была ўжыта ва ўсходняй хрысціянскай, [[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]] і сасанідскай архітэктуры, а ў XII стагоддзі пачала шырока выкарыстоўвацца ў [[Францыя|Францыі]] і [[Англія|Англіі]] ў спалучэнні з іншымі элементамі, такімі як [[Нервюра|нервюрнае скляпенне]], а пазней — [[Аркбутан|аркбутаны]]. Гэта дазволіла ўзводзіць [[Сабор|саборы]], [[Палац|палацы]] і іншыя будынкі значна большай вышыні і з шырокімі вокнамі, якія напаўнялі ўнутраную прастору святлом{{sfn|Mignon|2015|с=10}}. == Этымалогія == Слова «спічасты» паходзіць ад польск. {{lang-pl|spiczasty, szpiczasty}}, якое ўтворана ад {{lang-pl|szpica}}, што ў сваю чаргу запазычана з ням. {{lang-de|Spitze}} — «вастрыё»<ref name="esbm">{{verbum.by|esbm|spichak|Спічак}}</ref>. == Раннія аркі == [[Файл:Pointed arch cyprus.jpg|міні|апраў|Візантыйскія спічастыя аркі VII стагоддзя з акведука Хітрой-Канстанцыя, [[Кіпр]].]] Грубыя аркі спічастай формы былі знойдзены на археалагічных аб'ектах бронзавага веку ў Ніпуры і датуюцца раней за 2700 год да н.&nbsp;э. У палацы [[Ніневія|Ніневіі]] таксама прысутнічаюць спічастыя арачныя сцёкі, але ў іх няма сапраўднага замковага каменя<ref name="Handcock">{{cite web |title=The Project Gutenberg eBook of Mesopotamian Archæology, by Percy S. P. Handcock. |url=https://www.gutenberg.org/files/45229/45229-h/45229-h.htm |accessdate=30 ліпеня 2020 |website=www.gutenberg.org |lang=en}}</ref>. Мноства іншых ранніх прыкладаў сустракаюцца ў [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскай]], позняй [[Старажытны Рым|рымскай]] і [[Дзяржава Сасанідаў|сасанідскай]] архітэктуры. Пераважна гэта фіксуецца ў раннім царкоўным будаўніцтве ў [[Сірыя|Сірыі]] і [[Месапатамія|Месапатаміі]], а таксама ў інжынерных збудаваннях, такіх як візантыйскі мост Карамагара (які меў спічастую арку пралётам 17 метраў), што робіць «даісламскае паходжанне спічастай архітэктуры бясспрэчным сцвярджэннем»<ref name="Warren1991">{{cite journal |last=Warren |first=John |title=Creswell's Use of the Theory of Dating by the Acuteness of the Pointed Arches in Early Muslim Architecture |journal=Muqarnas |volume=8 |year=1991 |pages=59–65 |publisher=E.J. Brill |url=https://www.archnet.org/publications/4180 |accessdate=28 красавіка 2026 |lang=en}}</ref>. Найбольш выразным захаваным прыкладам даісламскіх спічастых арак з'яўляюцца дзве аркі акведука Хітрой-Канстанцыя на [[Кіпр]]ы, якія датуюцца VII стагоддзем<ref name="Stewart2014">{{cite journal |last=Stewart |first=Charles Anthony |date=2014 |title=Architectural Innovation in Early Byzantine Cyprus |url=https://www.jstor.org/stable/43489744 |journal=Architectural History |volume=57 |pages=1–29 |issn=0066-622X |lang=en}}</ref>. == Спічастыя аркі ў ісламскай архітэктуры == Зараджэнне і развіццё спічастай аркі шчыльна звязана з архітэктурай [[Ісламскі свет|ісламскага свету]]. Яна з'явілася ў ранняй ісламскай архітэктуры, у тым ліку ў пабудовах [[Амеяды|Амеядаў]] і [[Абасіды|Абасідаў]] (з канца VII па IX стагоддзе)<ref name="Herzfeld2016">{{cite book |last=Herzefeld |first=Ernst |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VgwkDwAAQBAJ&q=pointed+arch+alien+to+pre+islamic&pg=PP69 |title=Early Islamic Art and Architecture |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=9781351942584 |editor-last=Bloom |editor-first=Jonathan M. |pages=35–36 |language=en |translator-last=Hillenbrand |translator-first=Fritz |chapter=The Genesis of Islamic Art and the Problem of Mshatta |author-link=Ernst Herzfeld |orig-date=1910 |translator-last2=Bloom |translator-first2=Jonathan M.}}</ref>{{sfn|Petersen|2002|с=25, 250—251}}. Яшчэ з VI стагоддзя спічастая арка паступова пачала прымяняцца на аснове спецыяльных разлікаў у архітэктуры [[Каір]]а, а з VII стагоддзя — архітэктарамі [[Александрыя|Александрыі]]. Разлікі першапачаткова рабіліся на падставе [[Трохвугольнік|трохвугольніка]], які выцягваўся з дыяганалі [[Піраміда (геаметрыя)|піраміды]] з квадратнай асновай, у якой вертыкальная плоскасць, апушчаная з вяршыні паралельна боку асновы, стварае роўнабаковы трохвугольнік{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=335—336}}. Ва ўсходніх краінах і [[Візантыя|Візантыі]] [[Паўцыркульная арка|паўцыркульныя]] і спічастыя аркі выкарыстоўваліся адначасова (апошняя часцей у Каіры і [[Персія|Персіі]]). На ламаных арках тут узводзілі [[Парус (архітэктура)|парусы]] і сфераідальныя [[Трамп (архітэктура)|трампы]]{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}. Найбольш дасканалай формай у ісламскім дойлідстве стала чатырохцэнтровая арка, якая з'явілася ў абасідскай архітэктуры. Раннія прыклады ўключаюць парталы васьмікутнага павільёна Кубат ас-Сулайбія і палаца [[Каср аль-Ашык]] у горадзе [[Самара (Ірак)|Самара]], пабудаваных абасідскімі халіфамі ў IX стагоддзі для сваёй новай сталіцы{{sfn|Petersen|2002|с=25, 250—251}}. Пазней яна з'явілася ў архітэктуры [[Фаціміды|Фацімідаў]] у Егіпце<ref name="GroveFatimid">{{cite book |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=9780195309911 |editor-last=M. Bloom |editor-first=Jonathan |volume=1 |pages=109 |language=en |chapter=Architecture |editor-last2=S. Blair |editor-first2=Sheila}}</ref> і стала характэрнай для персідскай архітэктуры<ref name="GrovePersian">{{cite book |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=9780195309911 |editor-last=M. Bloom |editor-first=Jonathan |volume=1 |pages=100 |language=en |chapter=Architecture |editor-last2=S. Blair |editor-first2=Sheila}}</ref>, архітэктуры Імперыі [[Цімурыды|Цімурыдаў]]{{sfn|Petersen|2002|с=283}} і інда-ісламскай архітэктуры<ref name="BurtonPage2008">{{cite book |last=Burton-Page |first=John |url=https://books.google.com/books?id=aDP_jlCYouAC&pg=PA20 |title=Indian Islamic Architecture: Forms and Typologies, Sites and Monuments |publisher=Brill |year=2008 |isbn=978-90-04-16339-3 |pages=20 |language=en}}</ref><ref name="Shokoohy2020">{{cite book |last1=Mehrdad |first1=Shokoohy |url=https://books.google.com/books?id=aHsxEAAAQBAJ&dq=four-centred+arch+mughal&pg=PA479 |title=Bayana: The Sources of Mughal Architecture |last2=Shokoohy |first2=Natalie E. |publisher=Edinburgh University Press |year=2020 |isbn=978-1-4744-6075-0 |pages=479 |language=en}}</ref><ref name="Bandyopadhyay2019">{{cite book |last1=Bandyopadhyay |first1=Soumyen |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MHa7DwAAQBAJ&pg=PT293 |title=The Routledge Handbook on the Reception of Classical Architecture |last2=Chauhan |first2=Sagar |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=978-1-351-69385-1 |editor-last=Temple |editor-first=Nicholas |language=en |chapter=Herbert Baker, New Delhi and the reception of the classical tradition |editor-last2=Piotrowski |editor-first2=Andrzej |editor-last3=Heredia |editor-first3=Juan Manuel}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:قصر العاشق 03.JPG|Адноўленыя аркі абасідскай архітэктуры гарадскіх варот Самары (IX стагоддзе). Файл:Ibn-Tulun-Moschee 2015-11-14i.jpg|Цэнтральная малітоўная ніша ў мячэці Ібн Тулуна ў Каіры (876—879 гады). Файл:SamarkandBibiKhanym.jpg|Мячэць Бібі-Ханым, [[Самарканд]], [[Узбекістан]] (1399—1404). Файл:AspendosBrücke1.jpg|Мост Эўрымедон у [[Турцыя|Турцыі]], першапачаткова пабудаваны рымлянамі і перабудаваны са спічастай аркай у XIII стагоддзі сельджукскім султанам. Файл:Sheikh Lotf Allah 3D aa.jpg|[[Мячэць Шэйха Лютфалы]], [[Ісфахан]], [[Іран]] (1603—1619). </gallery> Эвалюцыя спічастай аркі ў ісламскай архітэктуры была звязана з павелічэннем адлегласці паміж цэнтрамі акружнасцей, што ўтвараюць дзве бакі аркі (робячы арку менш «тупой» і больш «вострай»): ад 1/10 пралёта ў [[Кусайр-Амра]] (712—715 гады), да 1/6 у [[Хамам ас-Сарах]] (725—730 гады), да 1/5 у палацы [[Мшата]] (744 год) і нарэшце да 1/3 у [[Фустат|Фустаце]] (861—862 гады)<ref name="Treccani1991">{{cite encyclopedia |title=arco |encyclopedia=Enciclopedia dell'Arte Medievale |last=Ewert |first=C. |publisher=Treccani |year=1991 |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/arco_%28Enciclopedia-dell%27-Arte-Medievale%29/ |lang=it}}</ref>. Існаванне даісламскіх познерымскіх і візантыйскіх прыкладаў само па сабе не вызначае адзінага паходжання спічастай аркі, але паказвае, што гэтая форма ўжо была часткай рымска-візантыйскага архітэктурнага рэпертуару да ўзнікнення [[Іслам|ісламу]]. [[Джон Уорэн]] у сваім даследаванні ранняй мусульманскай архітэктуры адзначаў візантыйскія прыклады, уключаючы мост [[Карамагара]], базіліку [[Сант-Апалінарэ-ін-Класэ]] ў [[Равена|Равене]] і [[Царква Святой Ірыны|царкву Святой Ірыны]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]]<ref name="Warren1991"/>. Даследчык [[Чарльз Энтані Сцюарт]] таксама сцвярджаў, што спічастыя аркі і аркбутаны на ранневізантыйскім Кіпры варта разумець як мясцовыя візантыйскія архітэктурныя інавацыі, а не як больш позні гатычны ўплыў<ref name="Stewart2014"/>. У заходнееўрапейскай [[Раманская архітэктура|раманскай архітэктуры]] спічастыя аркі таксама мелі ўнутранае структурнае абгрунтаванне. Напрыклад, у [[Дарэмскі сабор|Дарэмскім саборы]] каменныя нервюры, што ўтвараюць спічастыя аркі, выкарыстоўваліся для падтрымкі скляпення [[Неф|нефа]]. Гэта дазваляла аркам розных пралётаў падымацца на аднолькавую вышыню і дапамагала перадаваць вагу каменнага скляпення ўніз да сцен<ref name="DurhamWHS">{{cite web |title=Architectural Importance |website=Durham World Heritage Site |url=https://www.durhamworldheritagesite.com/architecture/cathedral/architectural-importance |accessdate=28 красавіка 2026 |lang=en}}</ref>. Такім чынам, раманскае і гатычнае выкарыстанне спічастай аркі лепш апісваць як развіццё ў межах еўрапейскай будаўнічай практыкі з магчымымі рэгіянальнымі ўплывамі ў некаторых выпадках, а не проста як запазычанне з ісламскай архітэктуры. == Запазычанне еўрапейскімі дойлідамі і раманская архітэктура == [[Файл:Paris (75), abbaye Saint-Germain-des-Prés, chœur, côté nord.JPG|міні|апраў|280px|Раннегатычнае спалучэнне паўцыркульных і спічастых арак у канструкцыі [[Хор (архітэктура)|хора]] царквы абацтва [[Сен-Жэрмен-дэ-Прэ (абацтва)|Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]].]] [[Дзяржавы крыжакоў]], якія ўзніклі ў пачатку XII стагоддзя на тэрыторыі [[Левант]]а, пачалі ўжываць распаўсюджаныя тут ламаныя аркі ў архітэктуры сваіх будынкаў. Тады ж адбылося і запазычанне спічастай формы аркі еўрапейскімі, перш за ўсё французскімі архітэктарамі, што стала вынікам развіцця [[Пілігрымства|пілігрымства]] да ўсходніх святынь і першых [[Крыжовыя паходы|Крыжовых паходаў]]. Лічыцца, што першымі яе перанялі і ўжылі дойліды [[Абацтва Клюні|Клюнійскага абацтва]], якія стварылі сваю ўласную архітэктурную школу{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}{{sfn|Шуази|1937|с=446}}. Запазычанне спічастай аркі спачатку адбылося ў рамках пануючай у Еўропе раманскай архітэктуры, таму форма ламаных арак з'яўляецца яшчэ ў складзе раманскіх па стылі будынкаў. Як пісаў [[Агюст Шуазі|Агюст Шуазі]], «пачынаючы з 1100 года, раманскія архітэктары шырока ўжывалі спічастую арку, выказваючы дзіўнае разуменне тых пераваг, якія можна было атрымаць з яе аслабленага распору». Паводле яго меркавання, гатычныя архітэктары перанялі ламаную арку ў раманскіх з-за перайманні, першапачаткова нават не ўсведамляючы ў поўнай меры яе статычныя перавагі. Менавіта таму ў ранняй гатычнай архітэктуры спічастая арка спачатку ўжывалася нароўні з паўцыркульнай. Падобныя спалучэнні добра бачныя, напрыклад, у канструкцыі хораў [[Нуаёнскі сабор|Нуаёнскага сабора]] (XII—XIII стагоддзі) і царквы абацтва Сен-Жэрмен-дэ-Прэ (XI—XII стагоддзі){{sfn|Шуази|1937|с=245—246}}. У [[Трыфорый|трыфорыі]] [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ|царквы Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]] спічастая арка прысутнічае выключна ў дэкаратыўных мэтах, а ў верхнім і ніжнім галоўных паверхах хора яна выкарыстаная толькі для таго, каб выраўнаваць вышыню замкаў арак закруглення з замкамі арак прамой часткі плана. Менавіта імкненне ўсталяваць у адзін узровень шчокавыя і дыяганальныя аркі скляпенняў падахвочвала раманскіх, а затым і гатычных дойлідаў уводзіць ламаную форму аркі ў [[Крыжовае скляпенне|крыжовыя скляпенні]], якія ўзводзіліся на аснове паўцыркульнай дыяганальнай аркі. Можна сказаць, што аж да XIII стагоддзя гатычныя крыжовыя скляпенні, што ўзводзіліся на нервюрах, мелі пераважна паўцыркульнае абрысоўванне, а не спічастае. Па словах [[Эжэн Эмануэль Віяле-ле-Дзюк|Э.&nbsp;Э.&nbsp;Віяле-ле-Дзюка]], «ва ўсіх клюнійскіх і [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянскіх]] помніках архітэктуры, пабудаваных у [[Палесціна (гістарычная вобласць)|Палесціне]] да XIII стагоддзя... выкарыстоўваючы спічастую форму пры пабудове арак, захоўваецца ўсё ж раманская сістэма канструкцыі. Але ні ў адным з гэтых збудаванняў спічастая арка не ўжываецца для таго, каб мадыфікаваць рымскае крыжовае скляпенне... Але як толькі яна ўводзіцца ў французскіх правінцыях на поўнач ад [[Луара|Луары]], спічастая арка злучаецца са скляпеннем і відазмяняе яго» {{sfn|Шуази|1937|с=246}}{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}. == Развіццё ў гатычнай архітэктуры == Зніжэнне [[Распор|распору]] (гарызантальнага ціску) на апоры, якое забяспечвала спічастая арка ў параўнанні з паўкруглай пры аднолькавай нагрузцы і пралёце, было хутка ацэнена сярэднявечнымі еўрапейскімі будаўнікамі. Спачатку яны дасягнулі гэтага эксперыментальным шляхам, але тэхнічная літаратура эпохі Адраджэння сведчыць, што формулы для вызначэння распору маглі выкарыстоўвацца ўжо ў Сярэднявеччы<ref name="Treccani1991"/>. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Voute.Villard.de.Honnecourt.png|Ілюстрацыя XIII стагоддзя [[Віяр дэ Анекур|Віяра дэ Анекура]], якая паказвае, як розныя спічастыя аркі могуць быць зроблены з адной крывой цыркуля (з кнігі Э. Віяле-ле-Дзюка). Файл:Coupe.nef.eglise.Saint.Denis.png|Гатычныя спічастыя вокны, каланады і скляпенні ў базіліцы Сен-Дэні, Парыж (малюнак Э. Віяле-ле-Дзюка). Файл:Rib vault model - Museum of French Monuments.jpg|Дынаміка нервюрнага скляпення: ціск вонкі і ўніз ураўнаважваецца калонамі і контрфорсамі (Нацыянальны музей французскіх помнікаў). Файл:Ossature.voute.arc.ogive.png|Ранняе шасцічастковае нервюрнае скляпенне (малюнак Э. Віяле-ле-Дзюка). </gallery> === Нервюрныя скляпенні === [[Файл:Groin vault top.jpg|міні|леваруч|200px|Спічастае крыжовае скляпенне.]] [[Файл:Basilique Sainte-Marie-Madeleine de Vézelay PM 46651.jpg|міні|апраў|280px|Спічастае скляпенне [[Нартэкс|нартэкса]] базілікі [[Абацтва Везле|абацтва Везле]].]] Пазаімстваваўшы спічастую форму аркі, французскія дойліды ў выніку цалкам замянілі ёю паўцыркульную пры ўзвядзенні скляпенняў і [[Купал|купалоў]]. Адным з першых прыкладаў гэтага з'яўляюцца скляпенні нартэкса базілікі Святой Марыі Магдаліны ў абацтве Везле, узведзенага ў 1135 годзе{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=338}}. Спічастая арка дазволіла гатычным архітэктарам больш свабодна канструяваць скляпенні на прамавугольнай аснове, старанна выконваючы пры гэтым прынцып прапарцыянальнасці{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=340}}. У XII стагоддзі архітэктары ў [[Сіцылія|Сіцыліі]], Англіі і Францыі знайшлі новае прымяненне спічастай арцы, пачаўшы выкарыстоўваць яе для стварэння нервюрнага скляпення для перакрыцця нефаў абацтваў і сабораў. Адно з першых гатычных нервюрных скляпенняў было пабудавана ў Дарэмскі саборы ў Англіі (1135—1490){{sfn|Mignon|2015|с=10}}. Іншыя з'явіліся ў дэамбулаторыі [[Базіліка Сен-Дэні|абацтва Сен-Дэні]] ў Парыжы (1140—1144), [[Абацтва Лесэ|абацтве Лесэ]] ў [[Нармандыя|Нармандыі]] (1064—1178), [[Сабор Чафалу|саборы Чафалу]] на Сіцыліі (1131—1240) і [[Сабор Парыжскай Божай Маці|саборы Парыжскай Божай Маці]]. Нервюрнае скляпенне хутка замяніла раманскае [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнае скляпенне]] ў будаўніцтве сабораў, палацаў і іншых буйных збудаванняў. У цыліндрычным скляпенні круглая арка над нефам ціснула непасрэдна на сцены, якія павінны былі быць вельмі тоўстымі, з невялікай колькасцю вокнаў, каб вытрымаць вагу. У нервюрным скляпенні тонкія каменныя рэбры (нервюры) спічастых арак размяркоўвалі вагу вонкі і ўніз на шэрагі ніжніх апор. У выніку сцены сталі больш тонкімі і высокімі і змяшчалі вялікія вокны паміж калонамі. З даданнем аркбутанаў вага магла падтрымлівацца вонкавымі выгнутымі апорамі, што азначала яшчэ большую вышыню сабораў з велічнымі [[Вітраж|вітражнымі]] вокнамі{{sfn|Renault, Lazé|2005|с=34—35}}. У самым раннім тыпе гатычнага нервюрнага скляпення — шасцічастковым — скляпенне мела папярочную спічастую арку і падзялялася нервюрамі на шэсць адсекаў. Яно магло перакрываць толькі абмежаваную прастору і патрабавала сістэмы чаргавання калон і слупоў. Гэты тып выкарыстоўваўся ў [[Сабор Святога Стэфана (Санс)|Санскім саборы]] і саборы Парыжскай Божай Маці. Неўзабаве была ўведзена новая версія, якая паменшыла колькасць адсекаў з шасці да чатырох, раўнамерна размяркоўвала вагу на чатыры апоры, пазбаўляла ад неабходнасці чаргавання і дазваляла перакрываць больш шырокую прастору. Гэтае чатырохчастковае скляпенне выкарыстоўвалася ў [[Ам’енскі сабор|Ам'енскім]], [[Шартрскі сабор|Шартрскім]] і [[Рэймскі сабор|Рэймскім саборах]] і надавала гэтым будынкам беспрэцэдэнтную вышыню{{sfn|Renault, Lazé|2005|с=34—35}}. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Durham Cathedral. Interior.jpg|Нервюрныя скляпенні Дарэмскага сабора (1135—1490). Файл:Abbaye de Lessay - choeur 2.JPG|Хор абацтва Лесэ ў Нармандыі (1064—1178). Файл:Cefalu duomo int.jpg|Скляпеністая столь сабора Чафалу на Сіцыліі (1131—1240). Файл:Saint-Denis (93), basilique Saint-Denis, chapelle St-Firmin 3.jpg|Капліца Святога Фірміна ў базіліцы Сен-Дэні (1140—1144). Файл:Picardie Beauvais2 tango7174.jpg|Хор [[Сабор Святога Пятра (Бавэ)|сабора ў Бавэ]] (вышыня 48,5 метраў, пачатак будаўніцтва — 1225 год). </gallery> === Парталы і вокны === [[Партал (архітэктура)|Парталы]] сабораў гатычнага перыяду звычайна мелі форму спічастай аркі, акружанай скульптурай, што часта сімвалізавала ўваход у [[Рай|рай]]. Акно ў форме спічастай аркі з'яўляецца агульнай характарыстыкай гатычнага стылю. Вокны часам ствараліся ў класічнай форме, якую называюць «роўнабаковай аркай», тады як іншыя мелі больш мудрагелістыя формы, што спалучалі розныя геаметрычныя фігуры. Адной з распаўсюджаных формаў было ланцэтнае акно — высокае і вузкае акно са спічастай аркай, якое атрымала сваю назву ад [[Дзіда|дзіды]] (ланцэта). Ланцэтныя вокны часта групаваліся па два, тры ці чатыры. Позняя готыка, таксама вядомая як [[палымяная готыка]] (фламбаян), мела вокны са спічастымі аркамі, якія займалі амаль усю прастору сцен. Выдатным прыкладам з'яўляюцца вокны [[Сент-Шапель-дэ-Венсен]] (1379—1480). <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:FP Toledo Cathedral 2025 - Puerta de los Leones.jpg|Партал [[Таледскі сабор|Таледскага сабора]], «Брама Львоў» (1226—1493). Файл:Reims Cathedral west portals.JPG|Заходні партал Рэймскага сабора (1211—1345). Файл:Chartres - portail royal, tympan central.jpg|Цэнтральны партал Шартрскага сабора (1194—1220). Файл:Abadía de Aulne 06.jpg|Руіны абацтва Аўльн у [[Бельгія|Бельгіі]] (1214—1247). Файл:High Altar - geograph.org.uk - 1428606.jpg|Ланцэтныя вокны. Файл:Double-Lancet Window MET DP102909.jpg|Двайное ланцэтнае акно (каля 1330 года, [[Метраполітэн-музей]]). Файл:Interior of Sainte Chapelle, Vincennes 140308 1.jpg|Спічастыя вокны нефа Сент-Шапель-дэ-Венсен займаюць амаль усе сцены (1379—1480). Файл:Paris Sainte Chapelle du Chateau de Vincennes ancienne demeure royale Vers le Bois de Vincennes en France angle 3.JPG|Множныя аркі палымянай готыкі ў Сент-Шапель-дэ-Венсен. Файл:Great Gate, Trinity College, Cambridge (inside).jpg|Вялікая брама [[Трыніці-каледж (Кембрыдж)|Трыніці-каледжа]] ў [[Кембрыдж]]ы, прыклад аркі Цюдораў або чатырохцэнтровай аркі. </gallery> === Формы === [[Файл:Spitzbogen.png|міні|Разнавіднасці гатычных спічастых арак: 1 — роўнабаковая, 2 — прытупленая, 3 — ланцэтная, 4 — кілепадобная (ажывальная), 5 — чатырохцэнтровая (Цюдараў), 6 — інфлексная (занавесачная), 7 — спічастая падковападобная.]] Найбольш распаўсюджаная форма гатычнай спічастай аркі ў вокнах і збудаваннях грунтавалася на роўнабаковым трохвугольніку, у якім усе тры бакі маюць аднолькавую даўжыню (пралёт аркі роўны радыусам дугі). Гэтая так званая роўнабаковая арка мела вялікую перавагу ў прастаце. Каменячосы маглі дакладна начарціць дугу на камені з дапамогай вяроўкі і маркера. Гэта дазваляла вырабляць блокі ў кар'еры ў вялікай колькасці з вялікай дакладнасцю, а затым дастаўляць і збіраць іх на месцы. Выкарыстанне роўнабаковага трохвугольніка мела і тэалагічнае тлумачэнне — тры бакі ўвасаблялі [[Святая Тройца|Святую Тройцу]]{{sfn|Bechmann|2017|с=207—215}}. У пазнейшыя гады палымянай готыкі аркі і вокны часта набывалі больш складаныя формы з кругамі і разнастайнымі [[Масверк|масверкамі]]. Некаторыя выкарыстоўвалі мадыфікацыю падкоўвай аркі, запазычаную з ісламскай архітэктуры. [[Арка Цюдараў]] познегатычнага стылю была варыяцыяй ісламскай чатырохцэнтровай аркі. Чатырохцэнтровая арка — гэта нізкі, шырокі тып аркі з завостранай вяршыняй. Яе структура дасягаецца шляхам стварэння дзвюх дуг, якія крута падымаюцца ад кожнай кропкі апоры на малым радыусе, а затым пераходзяць у дзве аркі з шырокім радыусам і значна ніжэйшай кропкай апоры. Два найбольш прыкметныя тыпы вядомыя як персідская арка і арка Цюдараў, якая з'яўляецца больш плоскай за персідскую і шырока выкарыстоўвалася ў [[Англійская архітэктура|англійскай архітэктуры]], асабліва ў часы дынастыі [[Цюдары|Цюдараў]] (1485—1603)<ref name="Pugin1821">{{cite book |author-link=Augustus Pugin |first=Augustus |last=Pugin | title=Specimens of Gothic Architecture: Selected from Various Ancient Edifices in England |date=1821 |volume= 1–2 |url=https://books.google.com/books?id=oFVDAQAAMAAJ&pg=PA3 |page=3 |lang=en}}</ref>. == Адраджэнне спічастай аркі == Нягледзячы на тое, што гатычная спічастая арка была ў значнай ступені забытая ў эпоху [[Адраджэнне|Адраджэння]] і замененая больш класічнымі формамі, яна зноў з'явілася ў XVIII—XIX стагоддзях у рамках [[Неаготыка|неагатычнай архітэктуры]]. Яна выкарыстоўвалася ў рэзідэнцыі Строберы-Хіл у [[Лондан]]е, пабудаванай [[Гарацыа Уолпал|Гарацыа Уолпалам]] (1717—1797) з 1749 года. Звычайна яна ўжывалася ў цэрквах і капліцах, а пазней — у брытанскім [[Вестмінстэрскі палац|Вестмінстэрскім палацы]] (1840—1876), адбудаваным пасля знішчэння папярэдняга будынка пажарам. У XIX стагоддзі спічастыя аркі з'яўляліся ў разнастайных збудаваннях, уключаючы гатычны чыгуначны вакзал у [[Пецяргоф|Новым Пецяргофе]] ў Расіі (1857). <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Strawberry Hill House 01.jpg|Рэзідэнцыя Строберы-Хіл, Лондан. Файл:Houses of Parliament, Entrance to Victoria's Tower (3611642058).jpg|Уваход у вежу Вікторыі, Вестмінстэрскі палац (1840—1876). Файл:Станция Новый Петергоф -1.jpg|[[Чыгуначная станцыя|Вакзал]] у Новым Пецяргофе, Расія (1857). Файл:Almudena 2022 - nave.jpg|Інтэр'ер сабора [[Альмудэна]] ў [[Мадрыд]]зе (1889—1992). </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Эжэн Эманюэль Віяле-ле-Дзюк|Виолле-ле-Дюк Э. Э.]] |загаловак=Энциклопедия готической архитектуры |адказны=пер. с фр. С. Баталина |месца=М. |выдавецтва=ЭКСМО — Наше слово |год=2013 |старонак=512 |серыя=Мировое наследие |isbn=978-5-699-60674-0 |ref=Виолле-ле-Дюк}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=[[Агюст Шуазі|Шуази О.]] |загаловак=История архитектуры |адказны=пер. с фр. Е. Г. Денисовой |месца=М. |выдавецтва=Издательство Всесоюзной академии архитектуры |год=1937 |том=II |старонак=694 |ref=Шуази}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=Bechmann Roland |загаловак=Les Racines des Cathédrales |выдавецтва=Payot |год=2017 |isbn=978-2-228-90651-7 |ref=Bechmann}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар=Woodman Francis, Bloom Jonathan M. |загаловак=Oxford Art Online |раздзел=Arch |выдавецтва=Oxford University Press |год=2003 |isbn=978-1-884446-05-4 |ref=Woodman, Bloom}} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Mignon Olivier |загаловак=Architecture des Cathédrales Gothiques |выдавецтва=Éditions Ouest-France |год=2015 |isbn=978-2-7373-6535-5 |ref=Mignon}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар=Petersen Andrew |загаловак=Dictionary of Islamic Architecture |месца=London |выдавецтва=Routledge |год=2002 |isbn=9780203203873 |ref=Petersen}} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Renault Christophe, Lazé Christophe |загаловак=Mémento Gisserot de l'architecture |серыя=Mémento Gisserot : histoire de l'art |год=2005 |isbn=9782877477635 |ref=Renault, Lazé}} {{ref-fr}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гатычная архітэктура]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Храмавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Скляпенні]] i9ettvwtb256fqqbgcokoz2ivqioa4k 5142225 5142224 2026-05-16T07:20:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Этымалогія */ 5142225 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bellapais Abbey 11.jpg|міні|апраў|280px|Гатычныя спічастыя аркі [[Абацтва Белапаіс|абацтва Белапаіс]].]] [[Файл:Worcester cathedral 010.JPG|міні|апраў|280px|Спічастыя аркі ўтвараюць нервюрныя скляпенні [[Вустэрскі сабор|Вустэрскага сабора]] (1084—1504 гады).]] '''Спіча́стая а́рка'''<ref name="verbum1">{{verbum.by|tsblm|spichasty|спічасты}}</ref>, таксама '''стральча́тая а́рка'''<ref name="verbum2">{{verbum.by|tsblm|stralchaty|стральчаты}}</ref> — востраканечная арка, вяршыня якой утворана скрыжаваннем дзвюх частак акружнасці{{sfn|Bechmann|2017|с=322}}{{sfn|Woodman, Bloom|2003|loc=Two-centred}}. Спічастая арка з'яўляецца адным з найбольш важных і характэрных будаўнічых прыёмаў [[Гатычная архітэктура|гатычнай архітэктуры]]. Самае ранняе выкарыстанне падобнай формы адносіцца да часоў [[Бронзавы век|бронзавага веку]] ў [[Ніпур]]ы. Як паўнавартасны структурны элемент яна ўпершыню была ўжыта ва ўсходняй хрысціянскай, [[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]] і сасанідскай архітэктуры, а ў XII стагоддзі пачала шырока выкарыстоўвацца ў [[Францыя|Францыі]] і [[Англія|Англіі]] ў спалучэнні з іншымі элементамі, такімі як [[Нервюра|нервюрнае скляпенне]], а пазней — [[Аркбутан|аркбутаны]]. Гэта дазволіла ўзводзіць [[Сабор|саборы]], [[Палац|палацы]] і іншыя будынкі значна большай вышыні і з шырокімі вокнамі, якія напаўнялі ўнутраную прастору святлом{{sfn|Mignon|2015|с=10}}. == Этымалогія == Слова «спічасты» паходзіць ад {{lang-pl|spiczasty, szpiczasty}}, якое ўтворана ад {{lang-pl|szpica}}, што ў сваю чаргу запазычана з {{lang-de|Spitze}} — «вастрыё»<ref name="esbm">{{verbum.by|esbm|spichak|Спічак}}</ref>. == Раннія аркі == [[Файл:Pointed arch cyprus.jpg|міні|апраў|Візантыйскія спічастыя аркі VII стагоддзя з акведука Хітрой-Канстанцыя, [[Кіпр]].]] Грубыя аркі спічастай формы былі знойдзены на археалагічных аб'ектах бронзавага веку ў Ніпуры і датуюцца раней за 2700 год да н.&nbsp;э. У палацы [[Ніневія|Ніневіі]] таксама прысутнічаюць спічастыя арачныя сцёкі, але ў іх няма сапраўднага замковага каменя<ref name="Handcock">{{cite web |title=The Project Gutenberg eBook of Mesopotamian Archæology, by Percy S. P. Handcock. |url=https://www.gutenberg.org/files/45229/45229-h/45229-h.htm |accessdate=30 ліпеня 2020 |website=www.gutenberg.org |lang=en}}</ref>. Мноства іншых ранніх прыкладаў сустракаюцца ў [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскай]], позняй [[Старажытны Рым|рымскай]] і [[Дзяржава Сасанідаў|сасанідскай]] архітэктуры. Пераважна гэта фіксуецца ў раннім царкоўным будаўніцтве ў [[Сірыя|Сірыі]] і [[Месапатамія|Месапатаміі]], а таксама ў інжынерных збудаваннях, такіх як візантыйскі мост Карамагара (які меў спічастую арку пралётам 17 метраў), што робіць «даісламскае паходжанне спічастай архітэктуры бясспрэчным сцвярджэннем»<ref name="Warren1991">{{cite journal |last=Warren |first=John |title=Creswell's Use of the Theory of Dating by the Acuteness of the Pointed Arches in Early Muslim Architecture |journal=Muqarnas |volume=8 |year=1991 |pages=59–65 |publisher=E.J. Brill |url=https://www.archnet.org/publications/4180 |accessdate=28 красавіка 2026 |lang=en}}</ref>. Найбольш выразным захаваным прыкладам даісламскіх спічастых арак з'яўляюцца дзве аркі акведука Хітрой-Канстанцыя на [[Кіпр]]ы, якія датуюцца VII стагоддзем<ref name="Stewart2014">{{cite journal |last=Stewart |first=Charles Anthony |date=2014 |title=Architectural Innovation in Early Byzantine Cyprus |url=https://www.jstor.org/stable/43489744 |journal=Architectural History |volume=57 |pages=1–29 |issn=0066-622X |lang=en}}</ref>. == Спічастыя аркі ў ісламскай архітэктуры == Зараджэнне і развіццё спічастай аркі шчыльна звязана з архітэктурай [[Ісламскі свет|ісламскага свету]]. Яна з'явілася ў ранняй ісламскай архітэктуры, у тым ліку ў пабудовах [[Амеяды|Амеядаў]] і [[Абасіды|Абасідаў]] (з канца VII па IX стагоддзе)<ref name="Herzfeld2016">{{cite book |last=Herzefeld |first=Ernst |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VgwkDwAAQBAJ&q=pointed+arch+alien+to+pre+islamic&pg=PP69 |title=Early Islamic Art and Architecture |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=9781351942584 |editor-last=Bloom |editor-first=Jonathan M. |pages=35–36 |language=en |translator-last=Hillenbrand |translator-first=Fritz |chapter=The Genesis of Islamic Art and the Problem of Mshatta |author-link=Ernst Herzfeld |orig-date=1910 |translator-last2=Bloom |translator-first2=Jonathan M.}}</ref>{{sfn|Petersen|2002|с=25, 250—251}}. Яшчэ з VI стагоддзя спічастая арка паступова пачала прымяняцца на аснове спецыяльных разлікаў у архітэктуры [[Каір]]а, а з VII стагоддзя — архітэктарамі [[Александрыя|Александрыі]]. Разлікі першапачаткова рабіліся на падставе [[Трохвугольнік|трохвугольніка]], які выцягваўся з дыяганалі [[Піраміда (геаметрыя)|піраміды]] з квадратнай асновай, у якой вертыкальная плоскасць, апушчаная з вяршыні паралельна боку асновы, стварае роўнабаковы трохвугольнік{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=335—336}}. Ва ўсходніх краінах і [[Візантыя|Візантыі]] [[Паўцыркульная арка|паўцыркульныя]] і спічастыя аркі выкарыстоўваліся адначасова (апошняя часцей у Каіры і [[Персія|Персіі]]). На ламаных арках тут узводзілі [[Парус (архітэктура)|парусы]] і сфераідальныя [[Трамп (архітэктура)|трампы]]{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}. Найбольш дасканалай формай у ісламскім дойлідстве стала чатырохцэнтровая арка, якая з'явілася ў абасідскай архітэктуры. Раннія прыклады ўключаюць парталы васьмікутнага павільёна Кубат ас-Сулайбія і палаца [[Каср аль-Ашык]] у горадзе [[Самара (Ірак)|Самара]], пабудаваных абасідскімі халіфамі ў IX стагоддзі для сваёй новай сталіцы{{sfn|Petersen|2002|с=25, 250—251}}. Пазней яна з'явілася ў архітэктуры [[Фаціміды|Фацімідаў]] у Егіпце<ref name="GroveFatimid">{{cite book |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=9780195309911 |editor-last=M. Bloom |editor-first=Jonathan |volume=1 |pages=109 |language=en |chapter=Architecture |editor-last2=S. Blair |editor-first2=Sheila}}</ref> і стала характэрнай для персідскай архітэктуры<ref name="GrovePersian">{{cite book |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=9780195309911 |editor-last=M. Bloom |editor-first=Jonathan |volume=1 |pages=100 |language=en |chapter=Architecture |editor-last2=S. Blair |editor-first2=Sheila}}</ref>, архітэктуры Імперыі [[Цімурыды|Цімурыдаў]]{{sfn|Petersen|2002|с=283}} і інда-ісламскай архітэктуры<ref name="BurtonPage2008">{{cite book |last=Burton-Page |first=John |url=https://books.google.com/books?id=aDP_jlCYouAC&pg=PA20 |title=Indian Islamic Architecture: Forms and Typologies, Sites and Monuments |publisher=Brill |year=2008 |isbn=978-90-04-16339-3 |pages=20 |language=en}}</ref><ref name="Shokoohy2020">{{cite book |last1=Mehrdad |first1=Shokoohy |url=https://books.google.com/books?id=aHsxEAAAQBAJ&dq=four-centred+arch+mughal&pg=PA479 |title=Bayana: The Sources of Mughal Architecture |last2=Shokoohy |first2=Natalie E. |publisher=Edinburgh University Press |year=2020 |isbn=978-1-4744-6075-0 |pages=479 |language=en}}</ref><ref name="Bandyopadhyay2019">{{cite book |last1=Bandyopadhyay |first1=Soumyen |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MHa7DwAAQBAJ&pg=PT293 |title=The Routledge Handbook on the Reception of Classical Architecture |last2=Chauhan |first2=Sagar |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=978-1-351-69385-1 |editor-last=Temple |editor-first=Nicholas |language=en |chapter=Herbert Baker, New Delhi and the reception of the classical tradition |editor-last2=Piotrowski |editor-first2=Andrzej |editor-last3=Heredia |editor-first3=Juan Manuel}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:قصر العاشق 03.JPG|Адноўленыя аркі абасідскай архітэктуры гарадскіх варот Самары (IX стагоддзе). Файл:Ibn-Tulun-Moschee 2015-11-14i.jpg|Цэнтральная малітоўная ніша ў мячэці Ібн Тулуна ў Каіры (876—879 гады). Файл:SamarkandBibiKhanym.jpg|Мячэць Бібі-Ханым, [[Самарканд]], [[Узбекістан]] (1399—1404). Файл:AspendosBrücke1.jpg|Мост Эўрымедон у [[Турцыя|Турцыі]], першапачаткова пабудаваны рымлянамі і перабудаваны са спічастай аркай у XIII стагоддзі сельджукскім султанам. Файл:Sheikh Lotf Allah 3D aa.jpg|[[Мячэць Шэйха Лютфалы]], [[Ісфахан]], [[Іран]] (1603—1619). </gallery> Эвалюцыя спічастай аркі ў ісламскай архітэктуры была звязана з павелічэннем адлегласці паміж цэнтрамі акружнасцей, што ўтвараюць дзве бакі аркі (робячы арку менш «тупой» і больш «вострай»): ад 1/10 пралёта ў [[Кусайр-Амра]] (712—715 гады), да 1/6 у [[Хамам ас-Сарах]] (725—730 гады), да 1/5 у палацы [[Мшата]] (744 год) і нарэшце да 1/3 у [[Фустат|Фустаце]] (861—862 гады)<ref name="Treccani1991">{{cite encyclopedia |title=arco |encyclopedia=Enciclopedia dell'Arte Medievale |last=Ewert |first=C. |publisher=Treccani |year=1991 |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/arco_%28Enciclopedia-dell%27-Arte-Medievale%29/ |lang=it}}</ref>. Існаванне даісламскіх познерымскіх і візантыйскіх прыкладаў само па сабе не вызначае адзінага паходжання спічастай аркі, але паказвае, што гэтая форма ўжо была часткай рымска-візантыйскага архітэктурнага рэпертуару да ўзнікнення [[Іслам|ісламу]]. [[Джон Уорэн]] у сваім даследаванні ранняй мусульманскай архітэктуры адзначаў візантыйскія прыклады, уключаючы мост [[Карамагара]], базіліку [[Сант-Апалінарэ-ін-Класэ]] ў [[Равена|Равене]] і [[Царква Святой Ірыны|царкву Святой Ірыны]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]]<ref name="Warren1991"/>. Даследчык [[Чарльз Энтані Сцюарт]] таксама сцвярджаў, што спічастыя аркі і аркбутаны на ранневізантыйскім Кіпры варта разумець як мясцовыя візантыйскія архітэктурныя інавацыі, а не як больш позні гатычны ўплыў<ref name="Stewart2014"/>. У заходнееўрапейскай [[Раманская архітэктура|раманскай архітэктуры]] спічастыя аркі таксама мелі ўнутранае структурнае абгрунтаванне. Напрыклад, у [[Дарэмскі сабор|Дарэмскім саборы]] каменныя нервюры, што ўтвараюць спічастыя аркі, выкарыстоўваліся для падтрымкі скляпення [[Неф|нефа]]. Гэта дазваляла аркам розных пралётаў падымацца на аднолькавую вышыню і дапамагала перадаваць вагу каменнага скляпення ўніз да сцен<ref name="DurhamWHS">{{cite web |title=Architectural Importance |website=Durham World Heritage Site |url=https://www.durhamworldheritagesite.com/architecture/cathedral/architectural-importance |accessdate=28 красавіка 2026 |lang=en}}</ref>. Такім чынам, раманскае і гатычнае выкарыстанне спічастай аркі лепш апісваць як развіццё ў межах еўрапейскай будаўнічай практыкі з магчымымі рэгіянальнымі ўплывамі ў некаторых выпадках, а не проста як запазычанне з ісламскай архітэктуры. == Запазычанне еўрапейскімі дойлідамі і раманская архітэктура == [[Файл:Paris (75), abbaye Saint-Germain-des-Prés, chœur, côté nord.JPG|міні|апраў|280px|Раннегатычнае спалучэнне паўцыркульных і спічастых арак у канструкцыі [[Хор (архітэктура)|хора]] царквы абацтва [[Сен-Жэрмен-дэ-Прэ (абацтва)|Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]].]] [[Дзяржавы крыжакоў]], якія ўзніклі ў пачатку XII стагоддзя на тэрыторыі [[Левант]]а, пачалі ўжываць распаўсюджаныя тут ламаныя аркі ў архітэктуры сваіх будынкаў. Тады ж адбылося і запазычанне спічастай формы аркі еўрапейскімі, перш за ўсё французскімі архітэктарамі, што стала вынікам развіцця [[Пілігрымства|пілігрымства]] да ўсходніх святынь і першых [[Крыжовыя паходы|Крыжовых паходаў]]. Лічыцца, што першымі яе перанялі і ўжылі дойліды [[Абацтва Клюні|Клюнійскага абацтва]], якія стварылі сваю ўласную архітэктурную школу{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}{{sfn|Шуази|1937|с=446}}. Запазычанне спічастай аркі спачатку адбылося ў рамках пануючай у Еўропе раманскай архітэктуры, таму форма ламаных арак з'яўляецца яшчэ ў складзе раманскіх па стылі будынкаў. Як пісаў [[Агюст Шуазі|Агюст Шуазі]], «пачынаючы з 1100 года, раманскія архітэктары шырока ўжывалі спічастую арку, выказваючы дзіўнае разуменне тых пераваг, якія можна было атрымаць з яе аслабленага распору». Паводле яго меркавання, гатычныя архітэктары перанялі ламаную арку ў раманскіх з-за перайманні, першапачаткова нават не ўсведамляючы ў поўнай меры яе статычныя перавагі. Менавіта таму ў ранняй гатычнай архітэктуры спічастая арка спачатку ўжывалася нароўні з паўцыркульнай. Падобныя спалучэнні добра бачныя, напрыклад, у канструкцыі хораў [[Нуаёнскі сабор|Нуаёнскага сабора]] (XII—XIII стагоддзі) і царквы абацтва Сен-Жэрмен-дэ-Прэ (XI—XII стагоддзі){{sfn|Шуази|1937|с=245—246}}. У [[Трыфорый|трыфорыі]] [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ|царквы Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]] спічастая арка прысутнічае выключна ў дэкаратыўных мэтах, а ў верхнім і ніжнім галоўных паверхах хора яна выкарыстаная толькі для таго, каб выраўнаваць вышыню замкаў арак закруглення з замкамі арак прамой часткі плана. Менавіта імкненне ўсталяваць у адзін узровень шчокавыя і дыяганальныя аркі скляпенняў падахвочвала раманскіх, а затым і гатычных дойлідаў уводзіць ламаную форму аркі ў [[Крыжовае скляпенне|крыжовыя скляпенні]], якія ўзводзіліся на аснове паўцыркульнай дыяганальнай аркі. Можна сказаць, што аж да XIII стагоддзя гатычныя крыжовыя скляпенні, што ўзводзіліся на нервюрах, мелі пераважна паўцыркульнае абрысоўванне, а не спічастае. Па словах [[Эжэн Эмануэль Віяле-ле-Дзюк|Э.&nbsp;Э.&nbsp;Віяле-ле-Дзюка]], «ва ўсіх клюнійскіх і [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянскіх]] помніках архітэктуры, пабудаваных у [[Палесціна (гістарычная вобласць)|Палесціне]] да XIII стагоддзя... выкарыстоўваючы спічастую форму пры пабудове арак, захоўваецца ўсё ж раманская сістэма канструкцыі. Але ні ў адным з гэтых збудаванняў спічастая арка не ўжываецца для таго, каб мадыфікаваць рымскае крыжовае скляпенне... Але як толькі яна ўводзіцца ў французскіх правінцыях на поўнач ад [[Луара|Луары]], спічастая арка злучаецца са скляпеннем і відазмяняе яго» {{sfn|Шуази|1937|с=246}}{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}. == Развіццё ў гатычнай архітэктуры == Зніжэнне [[Распор|распору]] (гарызантальнага ціску) на апоры, якое забяспечвала спічастая арка ў параўнанні з паўкруглай пры аднолькавай нагрузцы і пралёце, было хутка ацэнена сярэднявечнымі еўрапейскімі будаўнікамі. Спачатку яны дасягнулі гэтага эксперыментальным шляхам, але тэхнічная літаратура эпохі Адраджэння сведчыць, што формулы для вызначэння распору маглі выкарыстоўвацца ўжо ў Сярэднявеччы<ref name="Treccani1991"/>. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Voute.Villard.de.Honnecourt.png|Ілюстрацыя XIII стагоддзя [[Віяр дэ Анекур|Віяра дэ Анекура]], якая паказвае, як розныя спічастыя аркі могуць быць зроблены з адной крывой цыркуля (з кнігі Э. Віяле-ле-Дзюка). Файл:Coupe.nef.eglise.Saint.Denis.png|Гатычныя спічастыя вокны, каланады і скляпенні ў базіліцы Сен-Дэні, Парыж (малюнак Э. Віяле-ле-Дзюка). Файл:Rib vault model - Museum of French Monuments.jpg|Дынаміка нервюрнага скляпення: ціск вонкі і ўніз ураўнаважваецца калонамі і контрфорсамі (Нацыянальны музей французскіх помнікаў). Файл:Ossature.voute.arc.ogive.png|Ранняе шасцічастковае нервюрнае скляпенне (малюнак Э. Віяле-ле-Дзюка). </gallery> === Нервюрныя скляпенні === [[Файл:Groin vault top.jpg|міні|леваруч|200px|Спічастае крыжовае скляпенне.]] [[Файл:Basilique Sainte-Marie-Madeleine de Vézelay PM 46651.jpg|міні|апраў|280px|Спічастае скляпенне [[Нартэкс|нартэкса]] базілікі [[Абацтва Везле|абацтва Везле]].]] Пазаімстваваўшы спічастую форму аркі, французскія дойліды ў выніку цалкам замянілі ёю паўцыркульную пры ўзвядзенні скляпенняў і [[Купал|купалоў]]. Адным з першых прыкладаў гэтага з'яўляюцца скляпенні нартэкса базілікі Святой Марыі Магдаліны ў абацтве Везле, узведзенага ў 1135 годзе{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=338}}. Спічастая арка дазволіла гатычным архітэктарам больш свабодна канструяваць скляпенні на прамавугольнай аснове, старанна выконваючы пры гэтым прынцып прапарцыянальнасці{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=340}}. У XII стагоддзі архітэктары ў [[Сіцылія|Сіцыліі]], Англіі і Францыі знайшлі новае прымяненне спічастай арцы, пачаўшы выкарыстоўваць яе для стварэння нервюрнага скляпення для перакрыцця нефаў абацтваў і сабораў. Адно з першых гатычных нервюрных скляпенняў было пабудавана ў Дарэмскі саборы ў Англіі (1135—1490){{sfn|Mignon|2015|с=10}}. Іншыя з'явіліся ў дэамбулаторыі [[Базіліка Сен-Дэні|абацтва Сен-Дэні]] ў Парыжы (1140—1144), [[Абацтва Лесэ|абацтве Лесэ]] ў [[Нармандыя|Нармандыі]] (1064—1178), [[Сабор Чафалу|саборы Чафалу]] на Сіцыліі (1131—1240) і [[Сабор Парыжскай Божай Маці|саборы Парыжскай Божай Маці]]. Нервюрнае скляпенне хутка замяніла раманскае [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнае скляпенне]] ў будаўніцтве сабораў, палацаў і іншых буйных збудаванняў. У цыліндрычным скляпенні круглая арка над нефам ціснула непасрэдна на сцены, якія павінны былі быць вельмі тоўстымі, з невялікай колькасцю вокнаў, каб вытрымаць вагу. У нервюрным скляпенні тонкія каменныя рэбры (нервюры) спічастых арак размяркоўвалі вагу вонкі і ўніз на шэрагі ніжніх апор. У выніку сцены сталі больш тонкімі і высокімі і змяшчалі вялікія вокны паміж калонамі. З даданнем аркбутанаў вага магла падтрымлівацца вонкавымі выгнутымі апорамі, што азначала яшчэ большую вышыню сабораў з велічнымі [[Вітраж|вітражнымі]] вокнамі{{sfn|Renault, Lazé|2005|с=34—35}}. У самым раннім тыпе гатычнага нервюрнага скляпення — шасцічастковым — скляпенне мела папярочную спічастую арку і падзялялася нервюрамі на шэсць адсекаў. Яно магло перакрываць толькі абмежаваную прастору і патрабавала сістэмы чаргавання калон і слупоў. Гэты тып выкарыстоўваўся ў [[Сабор Святога Стэфана (Санс)|Санскім саборы]] і саборы Парыжскай Божай Маці. Неўзабаве была ўведзена новая версія, якая паменшыла колькасць адсекаў з шасці да чатырох, раўнамерна размяркоўвала вагу на чатыры апоры, пазбаўляла ад неабходнасці чаргавання і дазваляла перакрываць больш шырокую прастору. Гэтае чатырохчастковае скляпенне выкарыстоўвалася ў [[Ам’енскі сабор|Ам'енскім]], [[Шартрскі сабор|Шартрскім]] і [[Рэймскі сабор|Рэймскім саборах]] і надавала гэтым будынкам беспрэцэдэнтную вышыню{{sfn|Renault, Lazé|2005|с=34—35}}. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Durham Cathedral. Interior.jpg|Нервюрныя скляпенні Дарэмскага сабора (1135—1490). Файл:Abbaye de Lessay - choeur 2.JPG|Хор абацтва Лесэ ў Нармандыі (1064—1178). Файл:Cefalu duomo int.jpg|Скляпеністая столь сабора Чафалу на Сіцыліі (1131—1240). Файл:Saint-Denis (93), basilique Saint-Denis, chapelle St-Firmin 3.jpg|Капліца Святога Фірміна ў базіліцы Сен-Дэні (1140—1144). Файл:Picardie Beauvais2 tango7174.jpg|Хор [[Сабор Святога Пятра (Бавэ)|сабора ў Бавэ]] (вышыня 48,5 метраў, пачатак будаўніцтва — 1225 год). </gallery> === Парталы і вокны === [[Партал (архітэктура)|Парталы]] сабораў гатычнага перыяду звычайна мелі форму спічастай аркі, акружанай скульптурай, што часта сімвалізавала ўваход у [[Рай|рай]]. Акно ў форме спічастай аркі з'яўляецца агульнай характарыстыкай гатычнага стылю. Вокны часам ствараліся ў класічнай форме, якую называюць «роўнабаковай аркай», тады як іншыя мелі больш мудрагелістыя формы, што спалучалі розныя геаметрычныя фігуры. Адной з распаўсюджаных формаў было ланцэтнае акно — высокае і вузкае акно са спічастай аркай, якое атрымала сваю назву ад [[Дзіда|дзіды]] (ланцэта). Ланцэтныя вокны часта групаваліся па два, тры ці чатыры. Позняя готыка, таксама вядомая як [[палымяная готыка]] (фламбаян), мела вокны са спічастымі аркамі, якія займалі амаль усю прастору сцен. Выдатным прыкладам з'яўляюцца вокны [[Сент-Шапель-дэ-Венсен]] (1379—1480). <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:FP Toledo Cathedral 2025 - Puerta de los Leones.jpg|Партал [[Таледскі сабор|Таледскага сабора]], «Брама Львоў» (1226—1493). Файл:Reims Cathedral west portals.JPG|Заходні партал Рэймскага сабора (1211—1345). Файл:Chartres - portail royal, tympan central.jpg|Цэнтральны партал Шартрскага сабора (1194—1220). Файл:Abadía de Aulne 06.jpg|Руіны абацтва Аўльн у [[Бельгія|Бельгіі]] (1214—1247). Файл:High Altar - geograph.org.uk - 1428606.jpg|Ланцэтныя вокны. Файл:Double-Lancet Window MET DP102909.jpg|Двайное ланцэтнае акно (каля 1330 года, [[Метраполітэн-музей]]). Файл:Interior of Sainte Chapelle, Vincennes 140308 1.jpg|Спічастыя вокны нефа Сент-Шапель-дэ-Венсен займаюць амаль усе сцены (1379—1480). Файл:Paris Sainte Chapelle du Chateau de Vincennes ancienne demeure royale Vers le Bois de Vincennes en France angle 3.JPG|Множныя аркі палымянай готыкі ў Сент-Шапель-дэ-Венсен. Файл:Great Gate, Trinity College, Cambridge (inside).jpg|Вялікая брама [[Трыніці-каледж (Кембрыдж)|Трыніці-каледжа]] ў [[Кембрыдж]]ы, прыклад аркі Цюдораў або чатырохцэнтровай аркі. </gallery> === Формы === [[Файл:Spitzbogen.png|міні|Разнавіднасці гатычных спічастых арак: 1 — роўнабаковая, 2 — прытупленая, 3 — ланцэтная, 4 — кілепадобная (ажывальная), 5 — чатырохцэнтровая (Цюдараў), 6 — інфлексная (занавесачная), 7 — спічастая падковападобная.]] Найбольш распаўсюджаная форма гатычнай спічастай аркі ў вокнах і збудаваннях грунтавалася на роўнабаковым трохвугольніку, у якім усе тры бакі маюць аднолькавую даўжыню (пралёт аркі роўны радыусам дугі). Гэтая так званая роўнабаковая арка мела вялікую перавагу ў прастаце. Каменячосы маглі дакладна начарціць дугу на камені з дапамогай вяроўкі і маркера. Гэта дазваляла вырабляць блокі ў кар'еры ў вялікай колькасці з вялікай дакладнасцю, а затым дастаўляць і збіраць іх на месцы. Выкарыстанне роўнабаковага трохвугольніка мела і тэалагічнае тлумачэнне — тры бакі ўвасаблялі [[Святая Тройца|Святую Тройцу]]{{sfn|Bechmann|2017|с=207—215}}. У пазнейшыя гады палымянай готыкі аркі і вокны часта набывалі больш складаныя формы з кругамі і разнастайнымі [[Масверк|масверкамі]]. Некаторыя выкарыстоўвалі мадыфікацыю падкоўвай аркі, запазычаную з ісламскай архітэктуры. [[Арка Цюдараў]] познегатычнага стылю была варыяцыяй ісламскай чатырохцэнтровай аркі. Чатырохцэнтровая арка — гэта нізкі, шырокі тып аркі з завостранай вяршыняй. Яе структура дасягаецца шляхам стварэння дзвюх дуг, якія крута падымаюцца ад кожнай кропкі апоры на малым радыусе, а затым пераходзяць у дзве аркі з шырокім радыусам і значна ніжэйшай кропкай апоры. Два найбольш прыкметныя тыпы вядомыя як персідская арка і арка Цюдараў, якая з'яўляецца больш плоскай за персідскую і шырока выкарыстоўвалася ў [[Англійская архітэктура|англійскай архітэктуры]], асабліва ў часы дынастыі [[Цюдары|Цюдараў]] (1485—1603)<ref name="Pugin1821">{{cite book |author-link=Augustus Pugin |first=Augustus |last=Pugin | title=Specimens of Gothic Architecture: Selected from Various Ancient Edifices in England |date=1821 |volume= 1–2 |url=https://books.google.com/books?id=oFVDAQAAMAAJ&pg=PA3 |page=3 |lang=en}}</ref>. == Адраджэнне спічастай аркі == Нягледзячы на тое, што гатычная спічастая арка была ў значнай ступені забытая ў эпоху [[Адраджэнне|Адраджэння]] і замененая больш класічнымі формамі, яна зноў з'явілася ў XVIII—XIX стагоддзях у рамках [[Неаготыка|неагатычнай архітэктуры]]. Яна выкарыстоўвалася ў рэзідэнцыі Строберы-Хіл у [[Лондан]]е, пабудаванай [[Гарацыа Уолпал|Гарацыа Уолпалам]] (1717—1797) з 1749 года. Звычайна яна ўжывалася ў цэрквах і капліцах, а пазней — у брытанскім [[Вестмінстэрскі палац|Вестмінстэрскім палацы]] (1840—1876), адбудаваным пасля знішчэння папярэдняга будынка пажарам. У XIX стагоддзі спічастыя аркі з'яўляліся ў разнастайных збудаваннях, уключаючы гатычны чыгуначны вакзал у [[Пецяргоф|Новым Пецяргофе]] ў Расіі (1857). <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Strawberry Hill House 01.jpg|Рэзідэнцыя Строберы-Хіл, Лондан. Файл:Houses of Parliament, Entrance to Victoria's Tower (3611642058).jpg|Уваход у вежу Вікторыі, Вестмінстэрскі палац (1840—1876). Файл:Станция Новый Петергоф -1.jpg|[[Чыгуначная станцыя|Вакзал]] у Новым Пецяргофе, Расія (1857). Файл:Almudena 2022 - nave.jpg|Інтэр'ер сабора [[Альмудэна]] ў [[Мадрыд]]зе (1889—1992). </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Эжэн Эманюэль Віяле-ле-Дзюк|Виолле-ле-Дюк Э. Э.]] |загаловак=Энциклопедия готической архитектуры |адказны=пер. с фр. С. Баталина |месца=М. |выдавецтва=ЭКСМО — Наше слово |год=2013 |старонак=512 |серыя=Мировое наследие |isbn=978-5-699-60674-0 |ref=Виолле-ле-Дюк}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=[[Агюст Шуазі|Шуази О.]] |загаловак=История архитектуры |адказны=пер. с фр. Е. Г. Денисовой |месца=М. |выдавецтва=Издательство Всесоюзной академии архитектуры |год=1937 |том=II |старонак=694 |ref=Шуази}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=Bechmann Roland |загаловак=Les Racines des Cathédrales |выдавецтва=Payot |год=2017 |isbn=978-2-228-90651-7 |ref=Bechmann}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар=Woodman Francis, Bloom Jonathan M. |загаловак=Oxford Art Online |раздзел=Arch |выдавецтва=Oxford University Press |год=2003 |isbn=978-1-884446-05-4 |ref=Woodman, Bloom}} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Mignon Olivier |загаловак=Architecture des Cathédrales Gothiques |выдавецтва=Éditions Ouest-France |год=2015 |isbn=978-2-7373-6535-5 |ref=Mignon}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар=Petersen Andrew |загаловак=Dictionary of Islamic Architecture |месца=London |выдавецтва=Routledge |год=2002 |isbn=9780203203873 |ref=Petersen}} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Renault Christophe, Lazé Christophe |загаловак=Mémento Gisserot de l'architecture |серыя=Mémento Gisserot : histoire de l'art |год=2005 |isbn=9782877477635 |ref=Renault, Lazé}} {{ref-fr}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гатычная архітэктура]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Храмавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Скляпенні]] kw7febgz7k83ndhj7sqpzleuzcpljs0 0 807889 5142048 2026-05-15T20:08:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Стральчатая арка]] у [[Спічастая арка]] 5142048 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Спічастая арка]] 5gcv0kajr7cytzktrteu4gprhuttnyv 0 807890 5142073 2026-05-15T20:30:16Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Радыёстанцыя}} '''«Габалінская радыёэлектронная станцыя''' («Габала-2», «Лякі-2», аб’ект 754/«Стопар», вузел «{{comment|РО|раннее обнаружение}}-7», {{comment|ОРТУ|отдельный радиотехнический узел}} № 428) — надгарызонтная [[радыёлакацыйная станцыя|РЛС]] далёкага выяўле...» 5142073 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя}} '''«Габалінская радыёэлектронная станцыя''' («Габала-2», «Лякі-2», аб’ект 754/«Стопар», вузел «{{comment|РО|раннее обнаружение}}-7», {{comment|ОРТУ|отдельный радиотехнический узел}} № 428) — надгарызонтная [[радыёлакацыйная станцыя|РЛС]] далёкага выяўлення тыпу 5н79 «[[Дар’ял (радыёлакацыйная станцыя)|Дар’ял]]». У 1985-2012 гадах з’яўлялася элементам савецкай і расійскай [[сістэма папярэджання аб ракетным нападзе|сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе (СПРН)]], кантралявала паветраную прастору на паўднёвым кірунку. Аб’ект знаходзіцца на поўначы [[Азербайджан]]а, прыкладна за 11 км на паўднёвы захад ад горада [[Габала]], за 50 км ад бліжэйшай чыгуначнай станцыі [[лякі]]. Будаўніцтва вялося з 1977 года, на баявое дзяжурства пастаўлена ў 1985 годзе. Тэхнічны рэсурс забяспечваў працаздольнасць РЛС да 2012 года<ref name=spravka />, аднак дзякуючы блочна-модульнай канструкцыі была магчымасць замяняць і мадэрнізаваць гэтыя модулі, не здымаючы станцыю з баявога дзяжурства<ref name=sputnik />. == Характарыстыкі == РЛС была спраектаваная ў выглядзе двух разнесеных прыкладна на 1,2 км пазіцый — прыёмнага цэнтра, які меў [[актыўная фазаваная антэнная рашотка|АФАР]] памерам 100x100 метраў з размешчанымі ў ёй амаль 4000 крыж-вібратарамі, і перадавальнага цэнтра з АФАР памерам 40×40 метраў, запоўненай 1260 перадаючымі зменнымі модулямі з выхадной імпульснай магутнасцю кожнага 300 кВт<ref name="rti-mints"/>. Працуючы ў метровым дыяпазоне хваль, станцыя забяспечвала выяўленне і адначасовае суправаджэнне каля 100 цэляў з [[эфектыўная плошча рассейвання|ЭПР]] парадку 0,1 м² на далёкасці да 6000 км у сектары агляду 90° па [[азімут (геадэзія)|азімуту]]<ref name="arms-expo" /><ref name="armtoday"/>. Гэтага было дастаткова, каб засякаць запускі ракет з [[акваторыя|акваторыі]] [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], пры гэтым у поле зроку РЛС цалкам трапляла тэрыторыя большасці краін [[Афрыка|Афрыкі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], а таксама [[Пакістан]]а, [[Індыя|Індыі]], [[Кітай|Кітая]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref name="globalsecurity" />. Станцыя дазваляла не толькі засякаць запускі ракет, але і адсочваць іх траекторыю, што давала магчымасць навядзення [[Супрацьракета|супрацьракет]]<ref name=spravka />. З улікам тэхнічных параметраў і спрыяльнага размяшчэння, РЛС не мела роўных сабе ў свеце<ref name=impact />. Займала тэрыторыю 210 [[гектар|га]] (па даных 2011 года — 190 га<ref name="vesti.110302" />) у паўднёвай частцы [[галоўны каўказскі хрыбет|Галоўнага Каўказскага хрыбта]], на вышыні 680 м над узроўнем мора<ref name="spravka.2012" />. Энергаспажыванне ў актыўным рэжыме складала 50 МВт, у баявым рэжыме — да 350 МВт<ref name="armscontrol" />. == Гісторыя == Эскізны праект РЛС «Дар’ял» быў распрацаваны ў канцы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў калектывам спецыялістаў [[Радыётэхнічны інстытут імя акадэміка А. Л. Мінца|РТІ АН СССР]]. 18 студзеня 1972 года выйшла [[Пастанова ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР|пастанова]] аб стварэнні інтэграванай сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе, адным з элементаў якой павінен быў стаць радыёлакацыйны вузел «РО-7» у раёне горада Куткашэн (з 1991 года — Габала) [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]]. 14 красавіка 1975 года выйшла пастанова аб узвядзенні на вузле «РО-7» поўнамаштабнай РЛС «Дар’ял»<ref name="nvo" />. 31 жніўня 1977 года быў сфармаваны асобны радыётэхнічны вузел папярэджання аб ракетным нападзе — ОРТУ № 428 (вайсковая часць № 30765)<ref name="holm" />. У 1984 годзе асноўныя будаўнічыя работы былі завершаны (цалкам — у 1987 годзе)<ref name="armscontrol" />. Бесперабойным забеспячэннем электраэнергіяй забяспечылі не толькі РЛС, але і ўвесь Куткашенскі раён, што разам з пракладкай дарог спрыяла яго эканамічнаму развіццю<ref name="ria.111212" />. Да канца 1984 года станцыя паспяхова прайшла выпрабаванні, а 19 лютага 1985 года была прынятая на ўзбраенне<ref name="arms-expo" />{{sfn|Первов|2003}}. У 1991 годзе падчас [[Аперацыя «Бура ў пустыні»|аперацыі «Бура ў пустыні]]» Габалінская РЛС зафіксавала ўсе без выключэння 302 пуску амерыканскіх крылатых ракет з бамбардзіроўшчыкаў, караблёў і падводных лодак, а таксама 15 выпадкаў нявыхаду ракет на траекторыю і 30 выпадкаў іх паразы іракскімі СПА<ref name="1news.az"/>. Пасля атрымання Азербайджанам незалежнасці расійскія вайскоўцы доўгі час выкарыстоўвалі РЛС без якога-небудзь юрыдычнага афармлення. Пагадненне 2002 года ўстанавіла статус аб’екта ў якасці інфармацыйна-аналітычнага цэнтра, які з’яўляецца ўласнасцю Азербайджана і перададзенага Расіі ў [[Арэнда|арэнду]] на дзесяць гадоў (да 24 снежня 2012 года)<ref name="1news.az" /><ref name= " mail.121210" />. Цана арэнды складаў $7 млн у год<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> (па іншых дадзеных — $7, 5 млн<ref name="vedomosti.121211" />), не уключаючы аплату электраэнергіі і камунальных плацяжоў (яшчэ прыкладна $15 млн)<ref name="bfm.120229" />. На падтрымку інфраструктуры і матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне персаналу Расія выдаткоўвала ў агульнай складанасці каля $50 млн у год, вялікую частку якіх асвойвалі мясцовае насельніцтва<ref name="expert">''Сергей Тихонов'' [http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ «Что будет делать Алиев, если Москва начнет мстить»] {{Wayback|url=http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ |date=20161013080232 }} // «Expert Online» (2012)</ref>. Дзейнасць станцыі забяспечвалі ад 1,1<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> да 2 тыс. расійскіх вайскоўцаў, а таксама грамадзян Азербайджана, якія працавалі па кантракце<ref name="impact" />. 7 чэрвеня 2007 года падчас [[33-і саміт G8|саміту «Вялікай васьмёркі»]] прэзідэнт РФ [[Уладзімір Пуцін]] прапанаваў прэзідэнту ЗША [[Джордж Буш-малодшы|Джорджу Бушу]] сумесна выкарыстоўваць Габалінскую РЛС замест [[Амерыканская сістэма СРА ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе|размяшчэння элементаў амерыканскай СРА ў Польшчы і Чэхіі]]<ref name="newsru.070607" />, у ліпені на пасяджэнні [[Савет Расія—НАТА|Савета Расія—НАТА]] расійская дэлегацыя прадставіла дэталі гэтай прапановы<ref name="newsru.070726" />. Генералам з [[Пентагон]]а нават дазволілі пабываць на звышсакрэтным аб’екце<ref name= " vesti.110302" /><ref name="gazeta.070919" />. Дырэктар [[Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША|Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША]] Патрык О’Райлі з энтузіязмам ацаніў перспектывы сумеснага выкарыстання Габалінскіх РЛС<ref name="newsru.090710" />. Аднак праз некаторы час амерыканцы далікатна заявілі, што іх тэхнічныя і тэхналагічныя стандарты не адпавядаюць стандартам, прынятым у Расіі<ref name="ng.131009" />. Да пачатку 2011 года на станцыі былі праведзены работы па прадаўжэнні тэхнічнага рэсурсу, пачалася мадэрнізацыя элементаў. Меркавалася павялічыць далёкасць выяўлення ў паўтара раза. Па словах камандзіра станцыі Віктара Цімашэнка, пры пэўных умовах і нязначных выдатках РЛС была гатовая працаваць яшчэ 10-20 гадоў<ref name="vesti.110302" />. Аднак 9 снежня 2012 года Расія прыпыніла эксплуатацыю Габалинской РЛС з прычыны таго, што бакі не прыйшлі да дамоўленасці датычна арэнднай кошту<ref name="mail.121210" /><ref name="vedomosti.121211"/> — Баку спачатку хацеў павялічыць яе да $15 млн<ref name=" armtoday"/>, а затым і да $300 млн у год<ref name="sputnik"/><ref name="globalsecurity"/>. У 2013 годзе ўся апаратура была дэмантаваная і вывезеная ў Расею, расійскія вайскоўцы пакінулі гарнізон, і аб’ект быў перададзены Азербайджану<ref name="ng.131009" /><ref name="avciya.az" />. 6 чэрвеня таго ж года заступіла на баявое дзяжурства станцыя новага пакалення «[[Варонеж (радыёлакацыйная станцыя)|Варонеж]]» пад [[Армавір (Расія)|Армавірам]], цалкам замяніўшая Набалінскую<ref name="rg.130606" />. Ні адна з краін не выказала зацікаўленасці з нагоды арэнды аб’екта<ref name="armtoday"/>, і ў 2014 годзе ён быў зняты з балансу [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеных Сіл Азербайджана]]<ref name=" radioazadlyg"/>. == См. также == * [[Печорская радиолокационная станция]] == Крыніцы == {{крыніцы|2|refs= <ref name="rti-mints">[http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ РЛС дальнего обнаружения] {{Wayback|url=http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ |date=20140810060331 }} // РТИ имени академика А. Л. Минца</ref> <ref name="arms-expo">[http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ История создания РЛС дальнего обнаружения баллистических ракет и космических объектов — перспективы сотрудничества] {{Wayback|url=http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ |date=20140810115113 }} // ИА «Оружие России» (5 апреля 2008)</ref> <ref name="armscontrol">''Алиев Е. Т.'' [http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf Габалинская РЛС: прошлое, настоящее, будущее] {{Wayback|url=http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf |date=20190830180518 }} // Центр по изучению проблем разоружения, энергетики и экологии при [[МФТИ]] (2007)</ref> <ref name="nvo">[http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html Всевидящее око России] {{Wayback|url=http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html |date=20160616171044 }} // «[[Независимая газета]]» (14 апреля 2000)</ref> <ref name="holm">{{cite web | author = Holm, Michael | url = http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | title = 428-й отдельный радиотехнический узел | publisher = Soviet Armed Forces 1945–1991 | date = 2011 | lang = en | access-date = 2014-09-19 | archive-date = 2015-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151009123623/http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | url-status = live }}</ref> <ref name="1news.az">''Решад Азиз'' [http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 Судьба одной РЛС] {{Wayback|url=http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 |date=20141217124926 }} // ИА «The First News», Азербайджан (6 июня 2007)</ref> <ref name="avciya.az">[http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 Азербайджан и Россия полностью завершили прием-сдачу Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 |date=20161013080448 }} // Ассоциация Содействия Развитию Гражданского Общества в Азербайджане (5 октября 2013)</ref> <!-- ref name="ng.131006">[http://www.ng.ru/news/445507.html Габалинская РЛС теперь находится под контролем азербайджанских военных] // «[[Независимая газета]]» (6 октября 2013)</ref --> <ref name=spravka>[http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html Возможности Габалинской радиолокационной станции — справка] {{Wayback|url=http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html |date=20160314203232 }} // «РИА Новости» (08.06.2007, обновлено 07.06.2008)</ref> <ref name="sputnik">[http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html Габалинская РЛС как фактор стабильности в регионе] {{Wayback|url=http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html |date=20160126175456 }} // Новости Азейрбаджана (26 декабря 2012)</ref> <ref name="armtoday">[http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 Москва уходит из радиолокационной станции в Азербайджане] {{Wayback|url=http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 |date=20140407085449 }} // Armenia Today (26 декабря 2012)</ref> <ref name="globalsecurity">[http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm Обзорная статья по Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm |date=20111026053623 }}{{ref|en}} // GlobalSecurity.org</ref> <ref name=impact>[http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm Ecological Genocide Russian Radar Causes Ecological Problems] {{Wayback|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm |date=20120309005314 }}{{ref|en}} // «Зеркало» (6 июня 1998, цитата по GlobalSecurity.org)</ref> <ref name="vesti.110302">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 Око «Габалы» заглянуло за экватор] {{Wayback|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 |date=20160303235931 }} // «Вести.RU» (2 марта 2011)</ref> <ref name="spravka.2012">[https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html Габалинская радиолокационная станция (РЛС). Справка] {{Wayback|url=https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html |date=20161013080318 }} // «РИА Новости» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="ria.111212">[http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html Владимир Савченко: российскую СПРН полностью модернизируем в 2019 г] {{Wayback|url=http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html |date=20160918115752 }} // «РИА Новости» (12 декабря 2011)</ref> <ref name="mail.121210">[http://news.mail.ru/politics/11254053 РФ приостановила эксплуатацию Габалинской РЛС — МИД Азербайджана] {{Wayback|url=http://news.mail.ru/politics/11254053 |date=20160417231605 }} // Новости@Mail.ru (10 декабря 2012)</ref> <ref name="kommersant">[http://www.kommersant.ru/doc/772832 Детализация. Что такое Габалинская РЛС системы предупреждения о ракетном нападении] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/772832 |date=20160126031035 }} // «[[Коммерсантъ]]» (08 июня 2007)"</ref> <ref name="vedomosti.121211">''Алексей Никольский'' [http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze Россия закрыла радар в азербайджанской Габале] {{Wayback|url=http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze |date=20161013083559 }} // «Ведомости» (11 декабря 2012)</ref> <ref name="bfm.120229">[https://www.bfm.ru/news/172410 Баку требует от РФ 300 млн долларов за Габалинскую РЛС] {{Wayback|url=https://www.bfm.ru/news/172410 |date=20161013082037 }} // «Business FM» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="newsru.070607">[http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html Путин предложил США совместно использовать РЛС в Азербайджане в качестве элемента ПРО] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html |date=20160127101446 }} // NEWSru.com (7 июня 2007)</ref> <ref name="newsru.070726">[http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html США заявляют, что не отказались от идеи совместного использования с Россией Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html |date=20160823003911 }} // NEWSru.com (26 июля 2007)</ref> <ref name="gazeta.070919">[https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml Американцы рассмотрели радар Путина] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml |date=20161013072356 }} // Газета.ru (19 сентября 2007)</ref> <ref name="newsru.090710">[http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html Глава агентства по ПРО США высоко оценил возможности российского радара в Габале] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html |date=20161013143845 }} // NEWSru.com (10 июля 2009)</ref> <ref name="ng.131009">[http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html Габалу завлекают в турбизнес] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html |date=20131010054839 }} // «[[Независимая газета]]» (9 октября 2013)</ref> <ref name="rg.130606">[http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html РЛС в Армавире заступила на боевое дежурство] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html |date=20130609104749 }} // «[[Российская газета]]» (6 июня 2013)</ref> <ref name="radioazadlyg">[http://www.radioazadlyg.org/a/25324208.html Габалинская РЛС упразднена] // «РадиоАзадлыг» (7 апреля 2014)</ref> <ref name="rg.130424">[http://www.rg.ru/2013/04/24/rls.html Ударить не успеют] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/04/24/rls.html |date=20160127170236 }} // «[[Российская газета]]» (24 апреля 2013)</ref> }} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Первов М. А. |загаловак=Системы ракетно-космической обороны России создавались так |спасылка=http://www.famhist.ru/famhist/sprn/00000adb.htm |викитека= |месца=М. |выдавецтва=«Авиарус-XXI» |выданне=Изд. 1-е |год=2003 |старонкі=428 |серыя=История отечественного ракетного оружия |isbn=5-901453-08-5 |тыраж=1000 |ref=Первов }} == Спасылкі == * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/11/n_2660397.shtml МИД России подтвердил закрытие Габалинской РЛС в Азербайджане] // Газета.ru (11 декабря 2012) * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/10/n_2658577.shtml Россия прекращает эксплуатацию Габалинской РЛС: не договорились с Азербайджаном о цене аренды] // Газета.ru (10 декабря 2012) * [http://rus.ruvr.ru/2012_12_24/Kto-stanet-novim-hozjainom-Gabali/ Кто станет новым «хозяином» Габалы?] // радио «[[Голос России]]» (24 декабря 2012) * ''А. Гасанов'' [http://www.1news.az/authors/oped/20160824024124459.html Это было недавно, это было давно: репортаж из бывшего военного городка Габалинской РЛС — ФОТО] // 1news.az (24 августа 2016) {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Азербайджана-расійскія адносіны]][[Катэгорыя:Радыёлакацыйныя станцыі]] q4zy890c4flyi80rrshal1kwfwp6gwy 5142074 5142073 2026-05-15T20:30:54Z DBatura 73587 5142074 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя}} '''«Габалінская радыёэлектронная станцыя''' («Габала-2», «Лякі-2», аб’ект 754/«Стопар», вузел «{{comment|РО|раннее обнаружение}}-7», {{comment|ОРТУ|отдельный радиотехнический узел}} № 428) — надгарызонтная [[радыёлакацыйная станцыя|РЛС]] далёкага выяўлення тыпу 5н79 «[[Дар’ял (радыёлакацыйная станцыя)|Дар’ял]]». У 1985—2012 гадах з’яўлялася элементам савецкай і расійскай [[сістэма папярэджання аб ракетным нападзе|сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе (СПРН)]], кантралявала паветраную прастору на паўднёвым кірунку. Аб’ект знаходзіўся на поўначы [[Азербайджан]]а, прыкладна за 11 км на паўднёвы захад ад горада [[Габала]], за 50 км ад бліжэйшай чыгуначнай станцыі [[лякі]]. Будаўніцтва вялося з 1977 года, на баявое дзяжурства пастаўлена ў 1985 годзе. Тэхнічны рэсурс забяспечваў працаздольнасць РЛС да 2012 года<ref name=spravka />, аднак дзякуючы блочна-модульнай канструкцыі была магчымасць замяняць і мадэрнізаваць гэтыя модулі, не здымаючы станцыю з баявога дзяжурства<ref name=sputnik />. == Характарыстыкі == РЛС была спраектаваная ў выглядзе двух разнесеных прыкладна на 1,2 км пазіцый — прыёмнага цэнтра, які меў [[актыўная фазаваная антэнная рашотка|АФАР]] памерам 100x100 метраў з размешчанымі ў ёй амаль 4000 крыж-вібратарамі, і перадавальнага цэнтра з АФАР памерам 40×40 метраў, запоўненай 1260 перадаючымі зменнымі модулямі з выхадной імпульснай магутнасцю кожнага 300 кВт<ref name="rti-mints"/>. Працуючы ў метровым дыяпазоне хваль, станцыя забяспечвала выяўленне і адначасовае суправаджэнне каля 100 цэляў з [[эфектыўная плошча рассейвання|ЭПР]] парадку 0,1 м² на далёкасці да 6000 км у сектары агляду 90° па [[азімут (геадэзія)|азімуту]]<ref name="arms-expo" /><ref name="armtoday"/>. Гэтага было дастаткова, каб засякаць запускі ракет з [[акваторыя|акваторыі]] [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], пры гэтым у поле зроку РЛС цалкам трапляла тэрыторыя большасці краін [[Афрыка|Афрыкі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], а таксама [[Пакістан]]а, [[Індыя|Індыі]], [[Кітай|Кітая]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref name="globalsecurity" />. Станцыя дазваляла не толькі засякаць запускі ракет, але і адсочваць іх траекторыю, што давала магчымасць навядзення [[Супрацьракета|супрацьракет]]<ref name=spravka />. З улікам тэхнічных параметраў і спрыяльнага размяшчэння, РЛС не мела роўных сабе ў свеце<ref name=impact />. Займала тэрыторыю 210 [[гектар|га]] (па даных 2011 года — 190 га<ref name="vesti.110302" />) у паўднёвай частцы [[галоўны каўказскі хрыбет|Галоўнага Каўказскага хрыбта]], на вышыні 680 м над узроўнем мора<ref name="spravka.2012" />. Энергаспажыванне ў актыўным рэжыме складала 50 МВт, у баявым рэжыме — да 350 МВт<ref name="armscontrol" />. == Гісторыя == Эскізны праект РЛС «Дар’ял» быў распрацаваны ў канцы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў калектывам спецыялістаў [[Радыётэхнічны інстытут імя акадэміка А. Л. Мінца|РТІ АН СССР]]. 18 студзеня 1972 года выйшла [[Пастанова ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР|пастанова]] аб стварэнні інтэграванай сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе, адным з элементаў якой павінен быў стаць радыёлакацыйны вузел «РО-7» у раёне горада Куткашэн (з 1991 года — Габала) [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]]. 14 красавіка 1975 года выйшла пастанова аб узвядзенні на вузле «РО-7» поўнамаштабнай РЛС «Дар’ял»<ref name="nvo" />. 31 жніўня 1977 года быў сфармаваны асобны радыётэхнічны вузел папярэджання аб ракетным нападзе — ОРТУ № 428 (вайсковая часць № 30765)<ref name="holm" />. У 1984 годзе асноўныя будаўнічыя работы былі завершаны (цалкам — у 1987 годзе)<ref name="armscontrol" />. Бесперабойным забеспячэннем электраэнергіяй забяспечылі не толькі РЛС, але і ўвесь Куткашенскі раён, што разам з пракладкай дарог спрыяла яго эканамічнаму развіццю<ref name="ria.111212" />. Да канца 1984 года станцыя паспяхова прайшла выпрабаванні, а 19 лютага 1985 года была прынятая на ўзбраенне<ref name="arms-expo" />{{sfn|Первов|2003}}. У 1991 годзе падчас [[Аперацыя «Бура ў пустыні»|аперацыі «Бура ў пустыні]]» Габалінская РЛС зафіксавала ўсе без выключэння 302 пуску амерыканскіх крылатых ракет з бамбардзіроўшчыкаў, караблёў і падводных лодак, а таксама 15 выпадкаў нявыхаду ракет на траекторыю і 30 выпадкаў іх паразы іракскімі СПА<ref name="1news.az"/>. Пасля атрымання Азербайджанам незалежнасці расійскія вайскоўцы доўгі час выкарыстоўвалі РЛС без якога-небудзь юрыдычнага афармлення. Пагадненне 2002 года ўстанавіла статус аб’екта ў якасці інфармацыйна-аналітычнага цэнтра, які з’яўляецца ўласнасцю Азербайджана і перададзенага Расіі ў [[Арэнда|арэнду]] на дзесяць гадоў (да 24 снежня 2012 года)<ref name="1news.az" /><ref name= " mail.121210" />. Цана арэнды складаў $7 млн у год<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> (па іншых дадзеных — $7, 5 млн<ref name="vedomosti.121211" />), не уключаючы аплату электраэнергіі і камунальных плацяжоў (яшчэ прыкладна $15 млн)<ref name="bfm.120229" />. На падтрымку інфраструктуры і матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне персаналу Расія выдаткоўвала ў агульнай складанасці каля $50 млн у год, вялікую частку якіх асвойвалі мясцовае насельніцтва<ref name="expert">''Сергей Тихонов'' [http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ «Что будет делать Алиев, если Москва начнет мстить»] {{Wayback|url=http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ |date=20161013080232 }} // «Expert Online» (2012)</ref>. Дзейнасць станцыі забяспечвалі ад 1,1<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> да 2 тыс. расійскіх вайскоўцаў, а таксама грамадзян Азербайджана, якія працавалі па кантракце<ref name="impact" />. 7 чэрвеня 2007 года падчас [[33-і саміт G8|саміту «Вялікай васьмёркі»]] прэзідэнт РФ [[Уладзімір Пуцін]] прапанаваў прэзідэнту ЗША [[Джордж Буш-малодшы|Джорджу Бушу]] сумесна выкарыстоўваць Габалінскую РЛС замест [[Амерыканская сістэма СРА ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе|размяшчэння элементаў амерыканскай СРА ў Польшчы і Чэхіі]]<ref name="newsru.070607" />, у ліпені на пасяджэнні [[Савет Расія—НАТА|Савета Расія—НАТА]] расійская дэлегацыя прадставіла дэталі гэтай прапановы<ref name="newsru.070726" />. Генералам з [[Пентагон]]а нават дазволілі пабываць на звышсакрэтным аб’екце<ref name= " vesti.110302" /><ref name="gazeta.070919" />. Дырэктар [[Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША|Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША]] Патрык О’Райлі з энтузіязмам ацаніў перспектывы сумеснага выкарыстання Габалінскіх РЛС<ref name="newsru.090710" />. Аднак праз некаторы час амерыканцы далікатна заявілі, што іх тэхнічныя і тэхналагічныя стандарты не адпавядаюць стандартам, прынятым у Расіі<ref name="ng.131009" />. Да пачатку 2011 года на станцыі былі праведзены работы па прадаўжэнні тэхнічнага рэсурсу, пачалася мадэрнізацыя элементаў. Меркавалася павялічыць далёкасць выяўлення ў паўтара раза. Па словах камандзіра станцыі Віктара Цімашэнка, пры пэўных умовах і нязначных выдатках РЛС была гатовая працаваць яшчэ 10-20 гадоў<ref name="vesti.110302" />. Аднак 9 снежня 2012 года Расія прыпыніла эксплуатацыю Габалинской РЛС з прычыны таго, што бакі не прыйшлі да дамоўленасці датычна арэнднай кошту<ref name="mail.121210" /><ref name="vedomosti.121211"/> — Баку спачатку хацеў павялічыць яе да $15 млн<ref name=" armtoday"/>, а затым і да $300 млн у год<ref name="sputnik"/><ref name="globalsecurity"/>. У 2013 годзе ўся апаратура была дэмантаваная і вывезеная ў Расею, расійскія вайскоўцы пакінулі гарнізон, і аб’ект быў перададзены Азербайджану<ref name="ng.131009" /><ref name="avciya.az" />. 6 чэрвеня таго ж года заступіла на баявое дзяжурства станцыя новага пакалення «[[Варонеж (радыёлакацыйная станцыя)|Варонеж]]» пад [[Армавір (Расія)|Армавірам]], цалкам замяніўшая Набалінскую<ref name="rg.130606" />. Ні адна з краін не выказала зацікаўленасці з нагоды арэнды аб’екта<ref name="armtoday"/>, і ў 2014 годзе ён быў зняты з балансу [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеных Сіл Азербайджана]]<ref name=" radioazadlyg"/>. == См. также == * [[Печорская радиолокационная станция]] == Крыніцы == {{крыніцы|2|refs= <ref name="rti-mints">[http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ РЛС дальнего обнаружения] {{Wayback|url=http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ |date=20140810060331 }} // РТИ имени академика А. Л. Минца</ref> <ref name="arms-expo">[http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ История создания РЛС дальнего обнаружения баллистических ракет и космических объектов — перспективы сотрудничества] {{Wayback|url=http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ |date=20140810115113 }} // ИА «Оружие России» (5 апреля 2008)</ref> <ref name="armscontrol">''Алиев Е. Т.'' [http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf Габалинская РЛС: прошлое, настоящее, будущее] {{Wayback|url=http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf |date=20190830180518 }} // Центр по изучению проблем разоружения, энергетики и экологии при [[МФТИ]] (2007)</ref> <ref name="nvo">[http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html Всевидящее око России] {{Wayback|url=http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html |date=20160616171044 }} // «[[Независимая газета]]» (14 апреля 2000)</ref> <ref name="holm">{{cite web | author = Holm, Michael | url = http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | title = 428-й отдельный радиотехнический узел | publisher = Soviet Armed Forces 1945–1991 | date = 2011 | lang = en | access-date = 2014-09-19 | archive-date = 2015-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151009123623/http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | url-status = live }}</ref> <ref name="1news.az">''Решад Азиз'' [http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 Судьба одной РЛС] {{Wayback|url=http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 |date=20141217124926 }} // ИА «The First News», Азербайджан (6 июня 2007)</ref> <ref name="avciya.az">[http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 Азербайджан и Россия полностью завершили прием-сдачу Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 |date=20161013080448 }} // Ассоциация Содействия Развитию Гражданского Общества в Азербайджане (5 октября 2013)</ref> <!-- ref name="ng.131006">[http://www.ng.ru/news/445507.html Габалинская РЛС теперь находится под контролем азербайджанских военных] // «[[Независимая газета]]» (6 октября 2013)</ref --> <ref name=spravka>[http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html Возможности Габалинской радиолокационной станции — справка] {{Wayback|url=http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html |date=20160314203232 }} // «РИА Новости» (08.06.2007, обновлено 07.06.2008)</ref> <ref name="sputnik">[http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html Габалинская РЛС как фактор стабильности в регионе] {{Wayback|url=http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html |date=20160126175456 }} // Новости Азейрбаджана (26 декабря 2012)</ref> <ref name="armtoday">[http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 Москва уходит из радиолокационной станции в Азербайджане] {{Wayback|url=http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 |date=20140407085449 }} // Armenia Today (26 декабря 2012)</ref> <ref name="globalsecurity">[http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm Обзорная статья по Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm |date=20111026053623 }}{{ref|en}} // GlobalSecurity.org</ref> <ref name=impact>[http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm Ecological Genocide Russian Radar Causes Ecological Problems] {{Wayback|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm |date=20120309005314 }}{{ref|en}} // «Зеркало» (6 июня 1998, цитата по GlobalSecurity.org)</ref> <ref name="vesti.110302">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 Око «Габалы» заглянуло за экватор] {{Wayback|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 |date=20160303235931 }} // «Вести.RU» (2 марта 2011)</ref> <ref name="spravka.2012">[https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html Габалинская радиолокационная станция (РЛС). Справка] {{Wayback|url=https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html |date=20161013080318 }} // «РИА Новости» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="ria.111212">[http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html Владимир Савченко: российскую СПРН полностью модернизируем в 2019 г] {{Wayback|url=http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html |date=20160918115752 }} // «РИА Новости» (12 декабря 2011)</ref> <ref name="mail.121210">[http://news.mail.ru/politics/11254053 РФ приостановила эксплуатацию Габалинской РЛС — МИД Азербайджана] {{Wayback|url=http://news.mail.ru/politics/11254053 |date=20160417231605 }} // Новости@Mail.ru (10 декабря 2012)</ref> <ref name="kommersant">[http://www.kommersant.ru/doc/772832 Детализация. Что такое Габалинская РЛС системы предупреждения о ракетном нападении] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/772832 |date=20160126031035 }} // «[[Коммерсантъ]]» (08 июня 2007)"</ref> <ref name="vedomosti.121211">''Алексей Никольский'' [http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze Россия закрыла радар в азербайджанской Габале] {{Wayback|url=http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze |date=20161013083559 }} // «Ведомости» (11 декабря 2012)</ref> <ref name="bfm.120229">[https://www.bfm.ru/news/172410 Баку требует от РФ 300 млн долларов за Габалинскую РЛС] {{Wayback|url=https://www.bfm.ru/news/172410 |date=20161013082037 }} // «Business FM» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="newsru.070607">[http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html Путин предложил США совместно использовать РЛС в Азербайджане в качестве элемента ПРО] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html |date=20160127101446 }} // NEWSru.com (7 июня 2007)</ref> <ref name="newsru.070726">[http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html США заявляют, что не отказались от идеи совместного использования с Россией Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html |date=20160823003911 }} // NEWSru.com (26 июля 2007)</ref> <ref name="gazeta.070919">[https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml Американцы рассмотрели радар Путина] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml |date=20161013072356 }} // Газета.ru (19 сентября 2007)</ref> <ref name="newsru.090710">[http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html Глава агентства по ПРО США высоко оценил возможности российского радара в Габале] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html |date=20161013143845 }} // NEWSru.com (10 июля 2009)</ref> <ref name="ng.131009">[http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html Габалу завлекают в турбизнес] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html |date=20131010054839 }} // «[[Независимая газета]]» (9 октября 2013)</ref> <ref name="rg.130606">[http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html РЛС в Армавире заступила на боевое дежурство] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html |date=20130609104749 }} // «[[Российская газета]]» (6 июня 2013)</ref> <ref name="radioazadlyg">[http://www.radioazadlyg.org/a/25324208.html Габалинская РЛС упразднена] // «РадиоАзадлыг» (7 апреля 2014)</ref> <ref name="rg.130424">[http://www.rg.ru/2013/04/24/rls.html Ударить не успеют] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/04/24/rls.html |date=20160127170236 }} // «[[Российская газета]]» (24 апреля 2013)</ref> }} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Первов М. А. |загаловак=Системы ракетно-космической обороны России создавались так |спасылка=http://www.famhist.ru/famhist/sprn/00000adb.htm |викитека= |месца=М. |выдавецтва=«Авиарус-XXI» |выданне=Изд. 1-е |год=2003 |старонкі=428 |серыя=История отечественного ракетного оружия |isbn=5-901453-08-5 |тыраж=1000 |ref=Первов }} == Спасылкі == * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/11/n_2660397.shtml МИД России подтвердил закрытие Габалинской РЛС в Азербайджане] // Газета.ru (11 декабря 2012) * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/10/n_2658577.shtml Россия прекращает эксплуатацию Габалинской РЛС: не договорились с Азербайджаном о цене аренды] // Газета.ru (10 декабря 2012) * [http://rus.ruvr.ru/2012_12_24/Kto-stanet-novim-hozjainom-Gabali/ Кто станет новым «хозяином» Габалы?] // радио «[[Голос России]]» (24 декабря 2012) * ''А. Гасанов'' [http://www.1news.az/authors/oped/20160824024124459.html Это было недавно, это было давно: репортаж из бывшего военного городка Габалинской РЛС — ФОТО] // 1news.az (24 августа 2016) {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Азербайджана-расійскія адносіны]][[Катэгорыя:Радыёлакацыйныя станцыі]] qk7tvrscg484li7srris1ex0t0kb26b 5142079 5142074 2026-05-15T20:33:19Z DBatura 73587 /* Характарыстыкі */ 5142079 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя}} '''«Габалінская радыёэлектронная станцыя''' («Габала-2», «Лякі-2», аб’ект 754/«Стопар», вузел «{{comment|РО|раннее обнаружение}}-7», {{comment|ОРТУ|отдельный радиотехнический узел}} № 428) — надгарызонтная [[радыёлакацыйная станцыя|РЛС]] далёкага выяўлення тыпу 5н79 «[[Дар’ял (радыёлакацыйная станцыя)|Дар’ял]]». У 1985—2012 гадах з’яўлялася элементам савецкай і расійскай [[сістэма папярэджання аб ракетным нападзе|сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе (СПРН)]], кантралявала паветраную прастору на паўднёвым кірунку. Аб’ект знаходзіўся на поўначы [[Азербайджан]]а, прыкладна за 11 км на паўднёвы захад ад горада [[Габала]], за 50 км ад бліжэйшай чыгуначнай станцыі [[лякі]]. Будаўніцтва вялося з 1977 года, на баявое дзяжурства пастаўлена ў 1985 годзе. Тэхнічны рэсурс забяспечваў працаздольнасць РЛС да 2012 года<ref name=spravka />, аднак дзякуючы блочна-модульнай канструкцыі была магчымасць замяняць і мадэрнізаваць гэтыя модулі, не здымаючы станцыю з баявога дзяжурства<ref name=sputnik />. == Характарыстыкі == РЛС была спраектаваная ў выглядзе двух разнесеных прыкладна на 1,2 км пазіцый — прыёмнага цэнтра, які меў [[актыўная фазаваная антэнная рашотка|АФАР]] памерам 100x100 метраў з размешчанымі ў ёй амаль 4000 крыж-вібратарамі, і перадавальнага цэнтра з АФАР памерам 40×40 метраў, запоўненай 1260 перадаючымі зменнымі модулямі з выхадной імпульснай магутнасцю кожнага 300 кВт<ref name="rti-mints"/>. Працуючы ў метровым дыяпазоне хваль, станцыя забяспечвала выяўленне і адначасовае суправаджэнне каля 100 цэляў з [[эфектыўная плошча рассейвання|ЭПР]] парадку 0,1 м² на далёкасці да 6000 км у сектары агляду 90° па [[азімут (геадэзія)|азімуту]]<ref name="arms-expo" /><ref name="armtoday"/>. Гэтага было дастаткова, каб засякаць запускі ракет з [[акваторыя|акваторыі]] [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], пры гэтым у поле зроку РЛС цалкам трапляла тэрыторыя большасці краін [[Афрыка|Афрыкі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], а таксама [[Пакістан]]а, [[Індыя|Індыі]], [[Кітай|Кітая]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref name="globalsecurity" />. Станцыя дазваляла не толькі засякаць запускі ракет, але і адсочваць іх траекторыю, што давала магчымасць навядзення [[Супрацьракета|супрацьракет]]<ref name=spravka />. З улікам тэхнічных параметраў і спрыяльнага размяшчэння, РЛС не мела роўных сабе ў свеце<ref name=impact />. Займала тэрыторыю 210 [[гектар|га]] (па даных 2011 года — 190 га<ref name="vesti.110302" />) у паўднёвай частцы [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўнага Каўказскага хрыбта]], на вышыні 680 м над узроўнем мора<ref name="spravka.2012" />. Энергаспажыванне ў актыўным рэжыме складала 50 МВт, у баявым рэжыме — да 350 МВт<ref name="armscontrol" />. == Гісторыя == Эскізны праект РЛС «Дар’ял» быў распрацаваны ў канцы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў калектывам спецыялістаў [[Радыётэхнічны інстытут імя акадэміка А. Л. Мінца|РТІ АН СССР]]. 18 студзеня 1972 года выйшла [[Пастанова ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР|пастанова]] аб стварэнні інтэграванай сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе, адным з элементаў якой павінен быў стаць радыёлакацыйны вузел «РО-7» у раёне горада Куткашэн (з 1991 года — Габала) [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]]. 14 красавіка 1975 года выйшла пастанова аб узвядзенні на вузле «РО-7» поўнамаштабнай РЛС «Дар’ял»<ref name="nvo" />. 31 жніўня 1977 года быў сфармаваны асобны радыётэхнічны вузел папярэджання аб ракетным нападзе — ОРТУ № 428 (вайсковая часць № 30765)<ref name="holm" />. У 1984 годзе асноўныя будаўнічыя работы былі завершаны (цалкам — у 1987 годзе)<ref name="armscontrol" />. Бесперабойным забеспячэннем электраэнергіяй забяспечылі не толькі РЛС, але і ўвесь Куткашенскі раён, што разам з пракладкай дарог спрыяла яго эканамічнаму развіццю<ref name="ria.111212" />. Да канца 1984 года станцыя паспяхова прайшла выпрабаванні, а 19 лютага 1985 года была прынятая на ўзбраенне<ref name="arms-expo" />{{sfn|Первов|2003}}. У 1991 годзе падчас [[Аперацыя «Бура ў пустыні»|аперацыі «Бура ў пустыні]]» Габалінская РЛС зафіксавала ўсе без выключэння 302 пуску амерыканскіх крылатых ракет з бамбардзіроўшчыкаў, караблёў і падводных лодак, а таксама 15 выпадкаў нявыхаду ракет на траекторыю і 30 выпадкаў іх паразы іракскімі СПА<ref name="1news.az"/>. Пасля атрымання Азербайджанам незалежнасці расійскія вайскоўцы доўгі час выкарыстоўвалі РЛС без якога-небудзь юрыдычнага афармлення. Пагадненне 2002 года ўстанавіла статус аб’екта ў якасці інфармацыйна-аналітычнага цэнтра, які з’яўляецца ўласнасцю Азербайджана і перададзенага Расіі ў [[Арэнда|арэнду]] на дзесяць гадоў (да 24 снежня 2012 года)<ref name="1news.az" /><ref name= " mail.121210" />. Цана арэнды складаў $7 млн у год<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> (па іншых дадзеных — $7, 5 млн<ref name="vedomosti.121211" />), не уключаючы аплату электраэнергіі і камунальных плацяжоў (яшчэ прыкладна $15 млн)<ref name="bfm.120229" />. На падтрымку інфраструктуры і матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне персаналу Расія выдаткоўвала ў агульнай складанасці каля $50 млн у год, вялікую частку якіх асвойвалі мясцовае насельніцтва<ref name="expert">''Сергей Тихонов'' [http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ «Что будет делать Алиев, если Москва начнет мстить»] {{Wayback|url=http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ |date=20161013080232 }} // «Expert Online» (2012)</ref>. Дзейнасць станцыі забяспечвалі ад 1,1<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> да 2 тыс. расійскіх вайскоўцаў, а таксама грамадзян Азербайджана, якія працавалі па кантракце<ref name="impact" />. 7 чэрвеня 2007 года падчас [[33-і саміт G8|саміту «Вялікай васьмёркі»]] прэзідэнт РФ [[Уладзімір Пуцін]] прапанаваў прэзідэнту ЗША [[Джордж Буш-малодшы|Джорджу Бушу]] сумесна выкарыстоўваць Габалінскую РЛС замест [[Амерыканская сістэма СРА ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе|размяшчэння элементаў амерыканскай СРА ў Польшчы і Чэхіі]]<ref name="newsru.070607" />, у ліпені на пасяджэнні [[Савет Расія—НАТА|Савета Расія—НАТА]] расійская дэлегацыя прадставіла дэталі гэтай прапановы<ref name="newsru.070726" />. Генералам з [[Пентагон]]а нават дазволілі пабываць на звышсакрэтным аб’екце<ref name= " vesti.110302" /><ref name="gazeta.070919" />. Дырэктар [[Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША|Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША]] Патрык О’Райлі з энтузіязмам ацаніў перспектывы сумеснага выкарыстання Габалінскіх РЛС<ref name="newsru.090710" />. Аднак праз некаторы час амерыканцы далікатна заявілі, што іх тэхнічныя і тэхналагічныя стандарты не адпавядаюць стандартам, прынятым у Расіі<ref name="ng.131009" />. Да пачатку 2011 года на станцыі былі праведзены работы па прадаўжэнні тэхнічнага рэсурсу, пачалася мадэрнізацыя элементаў. Меркавалася павялічыць далёкасць выяўлення ў паўтара раза. Па словах камандзіра станцыі Віктара Цімашэнка, пры пэўных умовах і нязначных выдатках РЛС была гатовая працаваць яшчэ 10-20 гадоў<ref name="vesti.110302" />. Аднак 9 снежня 2012 года Расія прыпыніла эксплуатацыю Габалинской РЛС з прычыны таго, што бакі не прыйшлі да дамоўленасці датычна арэнднай кошту<ref name="mail.121210" /><ref name="vedomosti.121211"/> — Баку спачатку хацеў павялічыць яе да $15 млн<ref name=" armtoday"/>, а затым і да $300 млн у год<ref name="sputnik"/><ref name="globalsecurity"/>. У 2013 годзе ўся апаратура была дэмантаваная і вывезеная ў Расею, расійскія вайскоўцы пакінулі гарнізон, і аб’ект быў перададзены Азербайджану<ref name="ng.131009" /><ref name="avciya.az" />. 6 чэрвеня таго ж года заступіла на баявое дзяжурства станцыя новага пакалення «[[Варонеж (радыёлакацыйная станцыя)|Варонеж]]» пад [[Армавір (Расія)|Армавірам]], цалкам замяніўшая Набалінскую<ref name="rg.130606" />. Ні адна з краін не выказала зацікаўленасці з нагоды арэнды аб’екта<ref name="armtoday"/>, і ў 2014 годзе ён быў зняты з балансу [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеных Сіл Азербайджана]]<ref name=" radioazadlyg"/>. == См. также == * [[Печорская радиолокационная станция]] == Крыніцы == {{крыніцы|2|refs= <ref name="rti-mints">[http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ РЛС дальнего обнаружения] {{Wayback|url=http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ |date=20140810060331 }} // РТИ имени академика А. Л. Минца</ref> <ref name="arms-expo">[http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ История создания РЛС дальнего обнаружения баллистических ракет и космических объектов — перспективы сотрудничества] {{Wayback|url=http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ |date=20140810115113 }} // ИА «Оружие России» (5 апреля 2008)</ref> <ref name="armscontrol">''Алиев Е. Т.'' [http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf Габалинская РЛС: прошлое, настоящее, будущее] {{Wayback|url=http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf |date=20190830180518 }} // Центр по изучению проблем разоружения, энергетики и экологии при [[МФТИ]] (2007)</ref> <ref name="nvo">[http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html Всевидящее око России] {{Wayback|url=http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html |date=20160616171044 }} // «[[Независимая газета]]» (14 апреля 2000)</ref> <ref name="holm">{{cite web | author = Holm, Michael | url = http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | title = 428-й отдельный радиотехнический узел | publisher = Soviet Armed Forces 1945–1991 | date = 2011 | lang = en | access-date = 2014-09-19 | archive-date = 2015-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151009123623/http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | url-status = live }}</ref> <ref name="1news.az">''Решад Азиз'' [http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 Судьба одной РЛС] {{Wayback|url=http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 |date=20141217124926 }} // ИА «The First News», Азербайджан (6 июня 2007)</ref> <ref name="avciya.az">[http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 Азербайджан и Россия полностью завершили прием-сдачу Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 |date=20161013080448 }} // Ассоциация Содействия Развитию Гражданского Общества в Азербайджане (5 октября 2013)</ref> <!-- ref name="ng.131006">[http://www.ng.ru/news/445507.html Габалинская РЛС теперь находится под контролем азербайджанских военных] // «[[Независимая газета]]» (6 октября 2013)</ref --> <ref name=spravka>[http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html Возможности Габалинской радиолокационной станции — справка] {{Wayback|url=http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html |date=20160314203232 }} // «РИА Новости» (08.06.2007, обновлено 07.06.2008)</ref> <ref name="sputnik">[http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html Габалинская РЛС как фактор стабильности в регионе] {{Wayback|url=http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html |date=20160126175456 }} // Новости Азейрбаджана (26 декабря 2012)</ref> <ref name="armtoday">[http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 Москва уходит из радиолокационной станции в Азербайджане] {{Wayback|url=http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 |date=20140407085449 }} // Armenia Today (26 декабря 2012)</ref> <ref name="globalsecurity">[http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm Обзорная статья по Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm |date=20111026053623 }}{{ref|en}} // GlobalSecurity.org</ref> <ref name=impact>[http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm Ecological Genocide Russian Radar Causes Ecological Problems] {{Wayback|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm |date=20120309005314 }}{{ref|en}} // «Зеркало» (6 июня 1998, цитата по GlobalSecurity.org)</ref> <ref name="vesti.110302">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 Око «Габалы» заглянуло за экватор] {{Wayback|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 |date=20160303235931 }} // «Вести.RU» (2 марта 2011)</ref> <ref name="spravka.2012">[https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html Габалинская радиолокационная станция (РЛС). Справка] {{Wayback|url=https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html |date=20161013080318 }} // «РИА Новости» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="ria.111212">[http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html Владимир Савченко: российскую СПРН полностью модернизируем в 2019 г] {{Wayback|url=http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html |date=20160918115752 }} // «РИА Новости» (12 декабря 2011)</ref> <ref name="mail.121210">[http://news.mail.ru/politics/11254053 РФ приостановила эксплуатацию Габалинской РЛС — МИД Азербайджана] {{Wayback|url=http://news.mail.ru/politics/11254053 |date=20160417231605 }} // Новости@Mail.ru (10 декабря 2012)</ref> <ref name="kommersant">[http://www.kommersant.ru/doc/772832 Детализация. Что такое Габалинская РЛС системы предупреждения о ракетном нападении] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/772832 |date=20160126031035 }} // «[[Коммерсантъ]]» (08 июня 2007)"</ref> <ref name="vedomosti.121211">''Алексей Никольский'' [http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze Россия закрыла радар в азербайджанской Габале] {{Wayback|url=http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze |date=20161013083559 }} // «Ведомости» (11 декабря 2012)</ref> <ref name="bfm.120229">[https://www.bfm.ru/news/172410 Баку требует от РФ 300 млн долларов за Габалинскую РЛС] {{Wayback|url=https://www.bfm.ru/news/172410 |date=20161013082037 }} // «Business FM» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="newsru.070607">[http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html Путин предложил США совместно использовать РЛС в Азербайджане в качестве элемента ПРО] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html |date=20160127101446 }} // NEWSru.com (7 июня 2007)</ref> <ref name="newsru.070726">[http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html США заявляют, что не отказались от идеи совместного использования с Россией Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html |date=20160823003911 }} // NEWSru.com (26 июля 2007)</ref> <ref name="gazeta.070919">[https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml Американцы рассмотрели радар Путина] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml |date=20161013072356 }} // Газета.ru (19 сентября 2007)</ref> <ref name="newsru.090710">[http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html Глава агентства по ПРО США высоко оценил возможности российского радара в Габале] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html |date=20161013143845 }} // NEWSru.com (10 июля 2009)</ref> <ref name="ng.131009">[http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html Габалу завлекают в турбизнес] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html |date=20131010054839 }} // «[[Независимая газета]]» (9 октября 2013)</ref> <ref name="rg.130606">[http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html РЛС в Армавире заступила на боевое дежурство] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html |date=20130609104749 }} // «[[Российская газета]]» (6 июня 2013)</ref> <ref name="radioazadlyg">[http://www.radioazadlyg.org/a/25324208.html Габалинская РЛС упразднена] // «РадиоАзадлыг» (7 апреля 2014)</ref> <ref name="rg.130424">[http://www.rg.ru/2013/04/24/rls.html Ударить не успеют] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/04/24/rls.html |date=20160127170236 }} // «[[Российская газета]]» (24 апреля 2013)</ref> }} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Первов М. А. |загаловак=Системы ракетно-космической обороны России создавались так |спасылка=http://www.famhist.ru/famhist/sprn/00000adb.htm |викитека= |месца=М. |выдавецтва=«Авиарус-XXI» |выданне=Изд. 1-е |год=2003 |старонкі=428 |серыя=История отечественного ракетного оружия |isbn=5-901453-08-5 |тыраж=1000 |ref=Первов }} == Спасылкі == * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/11/n_2660397.shtml МИД России подтвердил закрытие Габалинской РЛС в Азербайджане] // Газета.ru (11 декабря 2012) * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/10/n_2658577.shtml Россия прекращает эксплуатацию Габалинской РЛС: не договорились с Азербайджаном о цене аренды] // Газета.ru (10 декабря 2012) * [http://rus.ruvr.ru/2012_12_24/Kto-stanet-novim-hozjainom-Gabali/ Кто станет новым «хозяином» Габалы?] // радио «[[Голос России]]» (24 декабря 2012) * ''А. Гасанов'' [http://www.1news.az/authors/oped/20160824024124459.html Это было недавно, это было давно: репортаж из бывшего военного городка Габалинской РЛС — ФОТО] // 1news.az (24 августа 2016) {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Азербайджана-расійскія адносіны]][[Катэгорыя:Радыёлакацыйныя станцыі]] 3qfuo7fl9agv5eupp0t6vkqddf0ilnd 5142080 5142079 2026-05-15T20:33:30Z DBatura 73587 /* См. также */ 5142080 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя}} '''«Габалінская радыёэлектронная станцыя''' («Габала-2», «Лякі-2», аб’ект 754/«Стопар», вузел «{{comment|РО|раннее обнаружение}}-7», {{comment|ОРТУ|отдельный радиотехнический узел}} № 428) — надгарызонтная [[радыёлакацыйная станцыя|РЛС]] далёкага выяўлення тыпу 5н79 «[[Дар’ял (радыёлакацыйная станцыя)|Дар’ял]]». У 1985—2012 гадах з’яўлялася элементам савецкай і расійскай [[сістэма папярэджання аб ракетным нападзе|сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе (СПРН)]], кантралявала паветраную прастору на паўднёвым кірунку. Аб’ект знаходзіўся на поўначы [[Азербайджан]]а, прыкладна за 11 км на паўднёвы захад ад горада [[Габала]], за 50 км ад бліжэйшай чыгуначнай станцыі [[лякі]]. Будаўніцтва вялося з 1977 года, на баявое дзяжурства пастаўлена ў 1985 годзе. Тэхнічны рэсурс забяспечваў працаздольнасць РЛС да 2012 года<ref name=spravka />, аднак дзякуючы блочна-модульнай канструкцыі была магчымасць замяняць і мадэрнізаваць гэтыя модулі, не здымаючы станцыю з баявога дзяжурства<ref name=sputnik />. == Характарыстыкі == РЛС была спраектаваная ў выглядзе двух разнесеных прыкладна на 1,2 км пазіцый — прыёмнага цэнтра, які меў [[актыўная фазаваная антэнная рашотка|АФАР]] памерам 100x100 метраў з размешчанымі ў ёй амаль 4000 крыж-вібратарамі, і перадавальнага цэнтра з АФАР памерам 40×40 метраў, запоўненай 1260 перадаючымі зменнымі модулямі з выхадной імпульснай магутнасцю кожнага 300 кВт<ref name="rti-mints"/>. Працуючы ў метровым дыяпазоне хваль, станцыя забяспечвала выяўленне і адначасовае суправаджэнне каля 100 цэляў з [[эфектыўная плошча рассейвання|ЭПР]] парадку 0,1 м² на далёкасці да 6000 км у сектары агляду 90° па [[азімут (геадэзія)|азімуту]]<ref name="arms-expo" /><ref name="armtoday"/>. Гэтага было дастаткова, каб засякаць запускі ракет з [[акваторыя|акваторыі]] [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], пры гэтым у поле зроку РЛС цалкам трапляла тэрыторыя большасці краін [[Афрыка|Афрыкі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], а таксама [[Пакістан]]а, [[Індыя|Індыі]], [[Кітай|Кітая]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref name="globalsecurity" />. Станцыя дазваляла не толькі засякаць запускі ракет, але і адсочваць іх траекторыю, што давала магчымасць навядзення [[Супрацьракета|супрацьракет]]<ref name=spravka />. З улікам тэхнічных параметраў і спрыяльнага размяшчэння, РЛС не мела роўных сабе ў свеце<ref name=impact />. Займала тэрыторыю 210 [[гектар|га]] (па даных 2011 года — 190 га<ref name="vesti.110302" />) у паўднёвай частцы [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўнага Каўказскага хрыбта]], на вышыні 680 м над узроўнем мора<ref name="spravka.2012" />. Энергаспажыванне ў актыўным рэжыме складала 50 МВт, у баявым рэжыме — да 350 МВт<ref name="armscontrol" />. == Гісторыя == Эскізны праект РЛС «Дар’ял» быў распрацаваны ў канцы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў калектывам спецыялістаў [[Радыётэхнічны інстытут імя акадэміка А. Л. Мінца|РТІ АН СССР]]. 18 студзеня 1972 года выйшла [[Пастанова ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР|пастанова]] аб стварэнні інтэграванай сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе, адным з элементаў якой павінен быў стаць радыёлакацыйны вузел «РО-7» у раёне горада Куткашэн (з 1991 года — Габала) [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]]. 14 красавіка 1975 года выйшла пастанова аб узвядзенні на вузле «РО-7» поўнамаштабнай РЛС «Дар’ял»<ref name="nvo" />. 31 жніўня 1977 года быў сфармаваны асобны радыётэхнічны вузел папярэджання аб ракетным нападзе — ОРТУ № 428 (вайсковая часць № 30765)<ref name="holm" />. У 1984 годзе асноўныя будаўнічыя работы былі завершаны (цалкам — у 1987 годзе)<ref name="armscontrol" />. Бесперабойным забеспячэннем электраэнергіяй забяспечылі не толькі РЛС, але і ўвесь Куткашенскі раён, што разам з пракладкай дарог спрыяла яго эканамічнаму развіццю<ref name="ria.111212" />. Да канца 1984 года станцыя паспяхова прайшла выпрабаванні, а 19 лютага 1985 года была прынятая на ўзбраенне<ref name="arms-expo" />{{sfn|Первов|2003}}. У 1991 годзе падчас [[Аперацыя «Бура ў пустыні»|аперацыі «Бура ў пустыні]]» Габалінская РЛС зафіксавала ўсе без выключэння 302 пуску амерыканскіх крылатых ракет з бамбардзіроўшчыкаў, караблёў і падводных лодак, а таксама 15 выпадкаў нявыхаду ракет на траекторыю і 30 выпадкаў іх паразы іракскімі СПА<ref name="1news.az"/>. Пасля атрымання Азербайджанам незалежнасці расійскія вайскоўцы доўгі час выкарыстоўвалі РЛС без якога-небудзь юрыдычнага афармлення. Пагадненне 2002 года ўстанавіла статус аб’екта ў якасці інфармацыйна-аналітычнага цэнтра, які з’яўляецца ўласнасцю Азербайджана і перададзенага Расіі ў [[Арэнда|арэнду]] на дзесяць гадоў (да 24 снежня 2012 года)<ref name="1news.az" /><ref name= " mail.121210" />. Цана арэнды складаў $7 млн у год<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> (па іншых дадзеных — $7, 5 млн<ref name="vedomosti.121211" />), не уключаючы аплату электраэнергіі і камунальных плацяжоў (яшчэ прыкладна $15 млн)<ref name="bfm.120229" />. На падтрымку інфраструктуры і матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне персаналу Расія выдаткоўвала ў агульнай складанасці каля $50 млн у год, вялікую частку якіх асвойвалі мясцовае насельніцтва<ref name="expert">''Сергей Тихонов'' [http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ «Что будет делать Алиев, если Москва начнет мстить»] {{Wayback|url=http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ |date=20161013080232 }} // «Expert Online» (2012)</ref>. Дзейнасць станцыі забяспечвалі ад 1,1<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> да 2 тыс. расійскіх вайскоўцаў, а таксама грамадзян Азербайджана, якія працавалі па кантракце<ref name="impact" />. 7 чэрвеня 2007 года падчас [[33-і саміт G8|саміту «Вялікай васьмёркі»]] прэзідэнт РФ [[Уладзімір Пуцін]] прапанаваў прэзідэнту ЗША [[Джордж Буш-малодшы|Джорджу Бушу]] сумесна выкарыстоўваць Габалінскую РЛС замест [[Амерыканская сістэма СРА ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе|размяшчэння элементаў амерыканскай СРА ў Польшчы і Чэхіі]]<ref name="newsru.070607" />, у ліпені на пасяджэнні [[Савет Расія—НАТА|Савета Расія—НАТА]] расійская дэлегацыя прадставіла дэталі гэтай прапановы<ref name="newsru.070726" />. Генералам з [[Пентагон]]а нават дазволілі пабываць на звышсакрэтным аб’екце<ref name= " vesti.110302" /><ref name="gazeta.070919" />. Дырэктар [[Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША|Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША]] Патрык О’Райлі з энтузіязмам ацаніў перспектывы сумеснага выкарыстання Габалінскіх РЛС<ref name="newsru.090710" />. Аднак праз некаторы час амерыканцы далікатна заявілі, што іх тэхнічныя і тэхналагічныя стандарты не адпавядаюць стандартам, прынятым у Расіі<ref name="ng.131009" />. Да пачатку 2011 года на станцыі былі праведзены работы па прадаўжэнні тэхнічнага рэсурсу, пачалася мадэрнізацыя элементаў. Меркавалася павялічыць далёкасць выяўлення ў паўтара раза. Па словах камандзіра станцыі Віктара Цімашэнка, пры пэўных умовах і нязначных выдатках РЛС была гатовая працаваць яшчэ 10-20 гадоў<ref name="vesti.110302" />. Аднак 9 снежня 2012 года Расія прыпыніла эксплуатацыю Габалинской РЛС з прычыны таго, што бакі не прыйшлі да дамоўленасці датычна арэнднай кошту<ref name="mail.121210" /><ref name="vedomosti.121211"/> — Баку спачатку хацеў павялічыць яе да $15 млн<ref name=" armtoday"/>, а затым і да $300 млн у год<ref name="sputnik"/><ref name="globalsecurity"/>. У 2013 годзе ўся апаратура была дэмантаваная і вывезеная ў Расею, расійскія вайскоўцы пакінулі гарнізон, і аб’ект быў перададзены Азербайджану<ref name="ng.131009" /><ref name="avciya.az" />. 6 чэрвеня таго ж года заступіла на баявое дзяжурства станцыя новага пакалення «[[Варонеж (радыёлакацыйная станцыя)|Варонеж]]» пад [[Армавір (Расія)|Армавірам]], цалкам замяніўшая Набалінскую<ref name="rg.130606" />. Ні адна з краін не выказала зацікаўленасці з нагоды арэнды аб’екта<ref name="armtoday"/>, і ў 2014 годзе ён быў зняты з балансу [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеных Сіл Азербайджана]]<ref name=" radioazadlyg"/>. == Крыніцы == {{крыніцы|2|refs= <ref name="rti-mints">[http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ РЛС дальнего обнаружения] {{Wayback|url=http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ |date=20140810060331 }} // РТИ имени академика А. Л. Минца</ref> <ref name="arms-expo">[http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ История создания РЛС дальнего обнаружения баллистических ракет и космических объектов — перспективы сотрудничества] {{Wayback|url=http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ |date=20140810115113 }} // ИА «Оружие России» (5 апреля 2008)</ref> <ref name="armscontrol">''Алиев Е. Т.'' [http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf Габалинская РЛС: прошлое, настоящее, будущее] {{Wayback|url=http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf |date=20190830180518 }} // Центр по изучению проблем разоружения, энергетики и экологии при [[МФТИ]] (2007)</ref> <ref name="nvo">[http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html Всевидящее око России] {{Wayback|url=http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html |date=20160616171044 }} // «[[Независимая газета]]» (14 апреля 2000)</ref> <ref name="holm">{{cite web | author = Holm, Michael | url = http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | title = 428-й отдельный радиотехнический узел | publisher = Soviet Armed Forces 1945–1991 | date = 2011 | lang = en | access-date = 2014-09-19 | archive-date = 2015-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151009123623/http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | url-status = live }}</ref> <ref name="1news.az">''Решад Азиз'' [http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 Судьба одной РЛС] {{Wayback|url=http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 |date=20141217124926 }} // ИА «The First News», Азербайджан (6 июня 2007)</ref> <ref name="avciya.az">[http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 Азербайджан и Россия полностью завершили прием-сдачу Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 |date=20161013080448 }} // Ассоциация Содействия Развитию Гражданского Общества в Азербайджане (5 октября 2013)</ref> <!-- ref name="ng.131006">[http://www.ng.ru/news/445507.html Габалинская РЛС теперь находится под контролем азербайджанских военных] // «[[Независимая газета]]» (6 октября 2013)</ref --> <ref name=spravka>[http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html Возможности Габалинской радиолокационной станции — справка] {{Wayback|url=http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html |date=20160314203232 }} // «РИА Новости» (08.06.2007, обновлено 07.06.2008)</ref> <ref name="sputnik">[http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html Габалинская РЛС как фактор стабильности в регионе] {{Wayback|url=http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html |date=20160126175456 }} // Новости Азейрбаджана (26 декабря 2012)</ref> <ref name="armtoday">[http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 Москва уходит из радиолокационной станции в Азербайджане] {{Wayback|url=http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 |date=20140407085449 }} // Armenia Today (26 декабря 2012)</ref> <ref name="globalsecurity">[http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm Обзорная статья по Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm |date=20111026053623 }}{{ref|en}} // GlobalSecurity.org</ref> <ref name=impact>[http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm Ecological Genocide Russian Radar Causes Ecological Problems] {{Wayback|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm |date=20120309005314 }}{{ref|en}} // «Зеркало» (6 июня 1998, цитата по GlobalSecurity.org)</ref> <ref name="vesti.110302">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 Око «Габалы» заглянуло за экватор] {{Wayback|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 |date=20160303235931 }} // «Вести.RU» (2 марта 2011)</ref> <ref name="spravka.2012">[https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html Габалинская радиолокационная станция (РЛС). Справка] {{Wayback|url=https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html |date=20161013080318 }} // «РИА Новости» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="ria.111212">[http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html Владимир Савченко: российскую СПРН полностью модернизируем в 2019 г] {{Wayback|url=http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html |date=20160918115752 }} // «РИА Новости» (12 декабря 2011)</ref> <ref name="mail.121210">[http://news.mail.ru/politics/11254053 РФ приостановила эксплуатацию Габалинской РЛС — МИД Азербайджана] {{Wayback|url=http://news.mail.ru/politics/11254053 |date=20160417231605 }} // Новости@Mail.ru (10 декабря 2012)</ref> <ref name="kommersant">[http://www.kommersant.ru/doc/772832 Детализация. Что такое Габалинская РЛС системы предупреждения о ракетном нападении] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/772832 |date=20160126031035 }} // «[[Коммерсантъ]]» (08 июня 2007)"</ref> <ref name="vedomosti.121211">''Алексей Никольский'' [http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze Россия закрыла радар в азербайджанской Габале] {{Wayback|url=http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze |date=20161013083559 }} // «Ведомости» (11 декабря 2012)</ref> <ref name="bfm.120229">[https://www.bfm.ru/news/172410 Баку требует от РФ 300 млн долларов за Габалинскую РЛС] {{Wayback|url=https://www.bfm.ru/news/172410 |date=20161013082037 }} // «Business FM» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="newsru.070607">[http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html Путин предложил США совместно использовать РЛС в Азербайджане в качестве элемента ПРО] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html |date=20160127101446 }} // NEWSru.com (7 июня 2007)</ref> <ref name="newsru.070726">[http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html США заявляют, что не отказались от идеи совместного использования с Россией Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html |date=20160823003911 }} // NEWSru.com (26 июля 2007)</ref> <ref name="gazeta.070919">[https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml Американцы рассмотрели радар Путина] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml |date=20161013072356 }} // Газета.ru (19 сентября 2007)</ref> <ref name="newsru.090710">[http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html Глава агентства по ПРО США высоко оценил возможности российского радара в Габале] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html |date=20161013143845 }} // NEWSru.com (10 июля 2009)</ref> <ref name="ng.131009">[http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html Габалу завлекают в турбизнес] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html |date=20131010054839 }} // «[[Независимая газета]]» (9 октября 2013)</ref> <ref name="rg.130606">[http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html РЛС в Армавире заступила на боевое дежурство] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html |date=20130609104749 }} // «[[Российская газета]]» (6 июня 2013)</ref> <ref name="radioazadlyg">[http://www.radioazadlyg.org/a/25324208.html Габалинская РЛС упразднена] // «РадиоАзадлыг» (7 апреля 2014)</ref> <ref name="rg.130424">[http://www.rg.ru/2013/04/24/rls.html Ударить не успеют] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/04/24/rls.html |date=20160127170236 }} // «[[Российская газета]]» (24 апреля 2013)</ref> }} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Первов М. А. |загаловак=Системы ракетно-космической обороны России создавались так |спасылка=http://www.famhist.ru/famhist/sprn/00000adb.htm |викитека= |месца=М. |выдавецтва=«Авиарус-XXI» |выданне=Изд. 1-е |год=2003 |старонкі=428 |серыя=История отечественного ракетного оружия |isbn=5-901453-08-5 |тыраж=1000 |ref=Первов }} == Спасылкі == * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/11/n_2660397.shtml МИД России подтвердил закрытие Габалинской РЛС в Азербайджане] // Газета.ru (11 декабря 2012) * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/10/n_2658577.shtml Россия прекращает эксплуатацию Габалинской РЛС: не договорились с Азербайджаном о цене аренды] // Газета.ru (10 декабря 2012) * [http://rus.ruvr.ru/2012_12_24/Kto-stanet-novim-hozjainom-Gabali/ Кто станет новым «хозяином» Габалы?] // радио «[[Голос России]]» (24 декабря 2012) * ''А. Гасанов'' [http://www.1news.az/authors/oped/20160824024124459.html Это было недавно, это было давно: репортаж из бывшего военного городка Габалинской РЛС — ФОТО] // 1news.az (24 августа 2016) {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Азербайджана-расійскія адносіны]][[Катэгорыя:Радыёлакацыйныя станцыі]] hxmkygqb4z5gr0l2lf80643cmrt7634 5142083 5142080 2026-05-15T20:34:41Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5142083 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя}} '''«Габалінская радыёэлектронная станцыя''' («Габала-2», «Лякі-2», аб’ект 754/«Стопар», вузел «{{comment|РО|раннее обнаружение}}-7», {{comment|ОРТУ|отдельный радиотехнический узел}} № 428) — надгарызонтная [[радыёлакацыйная станцыя|РЛС]] далёкага выяўлення тыпу 5н79 «[[Дар’ял (радыёлакацыйная станцыя)|Дар’ял]]». У 1985—2012 гадах з’яўлялася элементам савецкай і расійскай [[сістэма папярэджання аб ракетным нападзе|сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе (СПРН)]], кантралявала паветраную прастору на паўднёвым кірунку. Аб’ект знаходзіўся на поўначы [[Азербайджан]]а, прыкладна за 11 км на паўднёвы захад ад горада [[Габала]], за 50 км ад бліжэйшай чыгуначнай станцыі [[лякі]]. Будаўніцтва вялося з 1977 года, на баявое дзяжурства пастаўлена ў 1985 годзе. Тэхнічны рэсурс забяспечваў працаздольнасць РЛС да 2012 года<ref name=spravka />, аднак дзякуючы блочна-модульнай канструкцыі была магчымасць замяняць і мадэрнізаваць гэтыя модулі, не здымаючы станцыю з баявога дзяжурства<ref name=sputnik />. == Характарыстыкі == РЛС была спраектаваная ў выглядзе двух разнесеных прыкладна на 1,2 км пазіцый — прыёмнага цэнтра, які меў [[актыўная фазаваная антэнная рашотка|АФАР]] памерам 100x100 метраў з размешчанымі ў ёй амаль 4000 крыж-вібратарамі, і перадавальнага цэнтра з АФАР памерам 40×40 метраў, запоўненай 1260 перадаючымі зменнымі модулямі з выхадной імпульснай магутнасцю кожнага 300 кВт<ref name="rti-mints"/>. Працуючы ў метровым дыяпазоне хваль, станцыя забяспечвала выяўленне і адначасовае суправаджэнне каля 100 цэляў з [[эфектыўная плошча рассейвання|ЭПР]] парадку 0,1 м² на далёкасці да 6000 км у сектары агляду 90° па [[азімут (геадэзія)|азімуту]]<ref name="arms-expo" /><ref name="armtoday"/>. Гэтага было дастаткова, каб засякаць запускі ракет з [[акваторыя|акваторыі]] [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], пры гэтым у поле зроку РЛС цалкам трапляла тэрыторыя большасці краін [[Афрыка|Афрыкі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], а таксама [[Пакістан]]а, [[Індыя|Індыі]], [[Кітай|Кітая]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref name="globalsecurity" />. Станцыя дазваляла не толькі засякаць запускі ракет, але і адсочваць іх траекторыю, што давала магчымасць навядзення [[Супрацьракета|супрацьракет]]<ref name=spravka />. З улікам тэхнічных параметраў і спрыяльнага размяшчэння, РЛС не мела роўных сабе ў свеце<ref name=impact />. Займала тэрыторыю 210 [[гектар|га]] (па даных 2011 года — 190 га<ref name="vesti.110302" />) у паўднёвай частцы [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўнага Каўказскага хрыбта]], на вышыні 680 м над узроўнем мора<ref name="spravka.2012" />. Энергаспажыванне ў актыўным рэжыме складала 50 МВт, у баявым рэжыме — да 350 МВт<ref name="armscontrol" />. == Гісторыя == Эскізны праект РЛС «Дар’ял» быў распрацаваны ў канцы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў калектывам спецыялістаў [[Радыётэхнічны інстытут імя акадэміка А. Л. Мінца|РТІ АН СССР]]. 18 студзеня 1972 года выйшла [[Пастанова ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР|пастанова]] аб стварэнні інтэграванай сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе, адным з элементаў якой павінен быў стаць радыёлакацыйны вузел «РО-7» у раёне горада Куткашэн (з 1991 года — Габала) [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]]. 14 красавіка 1975 года выйшла пастанова аб узвядзенні на вузле «РО-7» поўнамаштабнай РЛС «Дар’ял»<ref name="nvo" />. 31 жніўня 1977 года быў сфармаваны асобны радыётэхнічны вузел папярэджання аб ракетным нападзе — ОРТУ № 428 (вайсковая часць № 30765)<ref name="holm" />. У 1984 годзе асноўныя будаўнічыя работы былі завершаны (цалкам — у 1987 годзе)<ref name="armscontrol" />. Бесперабойным забеспячэннем электраэнергіяй забяспечылі не толькі РЛС, але і ўвесь Куткашэнскі раён, што разам з пракладкай дарог спрыяла яго эканамічнаму развіццю<ref name="ria.111212" />. Да канца 1984 года станцыя паспяхова прайшла выпрабаванні, а 19 лютага 1985 года была прынятая на ўзбраенне<ref name="arms-expo" />{{sfn|Первов|2003}}. У 1991 годзе падчас [[Аперацыя «Бура ў пустыні»|аперацыі «Бура ў пустыні]]» Габалінская РЛС зафіксавала ўсе без выключэння 302 пуску амерыканскіх крылатых ракет з бамбардзіроўшчыкаў, караблёў і падводных лодак, а таксама 15 выпадкаў нявыхаду ракет на траекторыю і 30 выпадкаў іх паразы іракскімі СПА<ref name="1news.az"/>. Пасля атрымання Азербайджанам незалежнасці расійскія вайскоўцы доўгі час выкарыстоўвалі РЛС без якога-небудзь юрыдычнага афармлення. Пагадненне 2002 года ўстанавіла статус аб’екта ў якасці інфармацыйна-аналітычнага цэнтра, які з’яўляецца ўласнасцю Азербайджана і перададзенага Расіі ў [[Арэнда|арэнду]] на дзесяць гадоў (да 24 снежня 2012 года)<ref name="1news.az" /><ref name= " mail.121210" />. Цана арэнды складаў $7 млн у год<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> (па іншых дадзеных — $7, 5 млн<ref name="vedomosti.121211" />), не уключаючы аплату электраэнергіі і камунальных плацяжоў (яшчэ прыкладна $15 млн)<ref name="bfm.120229" />. На падтрымку інфраструктуры і матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне персаналу Расія выдаткоўвала ў агульнай складанасці каля $50 млн у год, вялікую частку якіх асвойвалі мясцовае насельніцтва<ref name="expert">''Сергей Тихонов'' [http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ «Что будет делать Алиев, если Москва начнет мстить»] {{Wayback|url=http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ |date=20161013080232 }} // «Expert Online» (2012)</ref>. Дзейнасць станцыі забяспечвалі ад 1,1<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> да 2 тыс. расійскіх вайскоўцаў, а таксама грамадзян Азербайджана, якія працавалі па кантракце<ref name="impact" />. 7 чэрвеня 2007 года падчас [[33-і саміт G8|саміту «Вялікай васьмёркі»]] прэзідэнт РФ [[Уладзімір Пуцін]] прапанаваў прэзідэнту ЗША [[Джордж Буш-малодшы|Джорджу Бушу]] сумесна выкарыстоўваць Габалінскую РЛС замест [[Амерыканская сістэма СРА ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе|размяшчэння элементаў амерыканскай СРА ў Польшчы і Чэхіі]]<ref name="newsru.070607" />, у ліпені на пасяджэнні [[Савет Расія—НАТА|Савета Расія—НАТА]] расійская дэлегацыя прадставіла дэталі гэтай прапановы<ref name="newsru.070726" />. Генералам з [[Пентагон]]а нават дазволілі пабываць на звышсакрэтным аб’екце<ref name= " vesti.110302" /><ref name="gazeta.070919" />. Дырэктар [[Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША|Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША]] Патрык О’Райлі з энтузіязмам ацаніў перспектывы сумеснага выкарыстання Габалінскіх РЛС<ref name="newsru.090710" />. Аднак праз некаторы час амерыканцы далікатна заявілі, што іх тэхнічныя і тэхналагічныя стандарты не адпавядаюць стандартам, прынятым у Расіі<ref name="ng.131009" />. Да пачатку 2011 года на станцыі былі праведзены работы па прадаўжэнні тэхнічнага рэсурсу, пачалася мадэрнізацыя элементаў. Меркавалася павялічыць далёкасць выяўлення ў паўтара раза. Па словах камандзіра станцыі Віктара Цімашэнка, пры пэўных умовах і нязначных выдатках РЛС была гатовая працаваць яшчэ 10-20 гадоў<ref name="vesti.110302" />. Аднак 9 снежня 2012 года Расія прыпыніла эксплуатацыю Габалинской РЛС з прычыны таго, што бакі не прыйшлі да дамоўленасці датычна арэнднай кошту<ref name="mail.121210" /><ref name="vedomosti.121211"/> — Баку спачатку хацеў павялічыць яе да $15 млн<ref name=" armtoday"/>, а затым і да $300 млн у год<ref name="sputnik"/><ref name="globalsecurity"/>. У 2013 годзе ўся апаратура была дэмантаваная і вывезеная ў Расею, расійскія вайскоўцы пакінулі гарнізон, і аб’ект быў перададзены Азербайджану<ref name="ng.131009" /><ref name="avciya.az" />. 6 чэрвеня таго ж года заступіла на баявое дзяжурства станцыя новага пакалення «[[Варонеж (радыёлакацыйная станцыя)|Варонеж]]» пад [[Армавір (Расія)|Армавірам]], цалкам замяніўшая Набалінскую<ref name="rg.130606" />. Ні адна з краін не выказала зацікаўленасці з нагоды арэнды аб’екта<ref name="armtoday"/>, і ў 2014 годзе ён быў зняты з балансу [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеных Сіл Азербайджана]]<ref name=" radioazadlyg"/>. == Крыніцы == {{крыніцы|2|refs= <ref name="rti-mints">[http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ РЛС дальнего обнаружения] {{Wayback|url=http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ |date=20140810060331 }} // РТИ имени академика А. Л. Минца</ref> <ref name="arms-expo">[http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ История создания РЛС дальнего обнаружения баллистических ракет и космических объектов — перспективы сотрудничества] {{Wayback|url=http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ |date=20140810115113 }} // ИА «Оружие России» (5 апреля 2008)</ref> <ref name="armscontrol">''Алиев Е. Т.'' [http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf Габалинская РЛС: прошлое, настоящее, будущее] {{Wayback|url=http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf |date=20190830180518 }} // Центр по изучению проблем разоружения, энергетики и экологии при [[МФТИ]] (2007)</ref> <ref name="nvo">[http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html Всевидящее око России] {{Wayback|url=http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html |date=20160616171044 }} // «[[Независимая газета]]» (14 апреля 2000)</ref> <ref name="holm">{{cite web | author = Holm, Michael | url = http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | title = 428-й отдельный радиотехнический узел | publisher = Soviet Armed Forces 1945–1991 | date = 2011 | lang = en | access-date = 2014-09-19 | archive-date = 2015-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151009123623/http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | url-status = live }}</ref> <ref name="1news.az">''Решад Азиз'' [http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 Судьба одной РЛС] {{Wayback|url=http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 |date=20141217124926 }} // ИА «The First News», Азербайджан (6 июня 2007)</ref> <ref name="avciya.az">[http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 Азербайджан и Россия полностью завершили прием-сдачу Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 |date=20161013080448 }} // Ассоциация Содействия Развитию Гражданского Общества в Азербайджане (5 октября 2013)</ref> <!-- ref name="ng.131006">[http://www.ng.ru/news/445507.html Габалинская РЛС теперь находится под контролем азербайджанских военных] // «[[Независимая газета]]» (6 октября 2013)</ref --> <ref name=spravka>[http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html Возможности Габалинской радиолокационной станции — справка] {{Wayback|url=http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html |date=20160314203232 }} // «РИА Новости» (08.06.2007, обновлено 07.06.2008)</ref> <ref name="sputnik">[http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html Габалинская РЛС как фактор стабильности в регионе] {{Wayback|url=http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html |date=20160126175456 }} // Новости Азейрбаджана (26 декабря 2012)</ref> <ref name="armtoday">[http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 Москва уходит из радиолокационной станции в Азербайджане] {{Wayback|url=http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 |date=20140407085449 }} // Armenia Today (26 декабря 2012)</ref> <ref name="globalsecurity">[http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm Обзорная статья по Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm |date=20111026053623 }}{{ref|en}} // GlobalSecurity.org</ref> <ref name=impact>[http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm Ecological Genocide Russian Radar Causes Ecological Problems] {{Wayback|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm |date=20120309005314 }}{{ref|en}} // «Зеркало» (6 июня 1998, цитата по GlobalSecurity.org)</ref> <ref name="vesti.110302">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 Око «Габалы» заглянуло за экватор] {{Wayback|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 |date=20160303235931 }} // «Вести.RU» (2 марта 2011)</ref> <ref name="spravka.2012">[https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html Габалинская радиолокационная станция (РЛС). Справка] {{Wayback|url=https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html |date=20161013080318 }} // «РИА Новости» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="ria.111212">[http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html Владимир Савченко: российскую СПРН полностью модернизируем в 2019 г] {{Wayback|url=http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html |date=20160918115752 }} // «РИА Новости» (12 декабря 2011)</ref> <ref name="mail.121210">[http://news.mail.ru/politics/11254053 РФ приостановила эксплуатацию Габалинской РЛС — МИД Азербайджана] {{Wayback|url=http://news.mail.ru/politics/11254053 |date=20160417231605 }} // Новости@Mail.ru (10 декабря 2012)</ref> <ref name="kommersant">[http://www.kommersant.ru/doc/772832 Детализация. Что такое Габалинская РЛС системы предупреждения о ракетном нападении] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/772832 |date=20160126031035 }} // «[[Коммерсантъ]]» (08 июня 2007)"</ref> <ref name="vedomosti.121211">''Алексей Никольский'' [http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze Россия закрыла радар в азербайджанской Габале] {{Wayback|url=http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze |date=20161013083559 }} // «Ведомости» (11 декабря 2012)</ref> <ref name="bfm.120229">[https://www.bfm.ru/news/172410 Баку требует от РФ 300 млн долларов за Габалинскую РЛС] {{Wayback|url=https://www.bfm.ru/news/172410 |date=20161013082037 }} // «Business FM» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="newsru.070607">[http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html Путин предложил США совместно использовать РЛС в Азербайджане в качестве элемента ПРО] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html |date=20160127101446 }} // NEWSru.com (7 июня 2007)</ref> <ref name="newsru.070726">[http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html США заявляют, что не отказались от идеи совместного использования с Россией Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html |date=20160823003911 }} // NEWSru.com (26 июля 2007)</ref> <ref name="gazeta.070919">[https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml Американцы рассмотрели радар Путина] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml |date=20161013072356 }} // Газета.ru (19 сентября 2007)</ref> <ref name="newsru.090710">[http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html Глава агентства по ПРО США высоко оценил возможности российского радара в Габале] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html |date=20161013143845 }} // NEWSru.com (10 июля 2009)</ref> <ref name="ng.131009">[http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html Габалу завлекают в турбизнес] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html |date=20131010054839 }} // «[[Независимая газета]]» (9 октября 2013)</ref> <ref name="rg.130606">[http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html РЛС в Армавире заступила на боевое дежурство] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html |date=20130609104749 }} // «[[Российская газета]]» (6 июня 2013)</ref> <ref name="radioazadlyg">[http://www.radioazadlyg.org/a/25324208.html Габалинская РЛС упразднена] // «РадиоАзадлыг» (7 апреля 2014)</ref> <ref name="rg.130424">[http://www.rg.ru/2013/04/24/rls.html Ударить не успеют] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/04/24/rls.html |date=20160127170236 }} // «[[Российская газета]]» (24 апреля 2013)</ref> }} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Первов М. А. |загаловак=Системы ракетно-космической обороны России создавались так |спасылка=http://www.famhist.ru/famhist/sprn/00000adb.htm |викитека= |месца=М. |выдавецтва=«Авиарус-XXI» |выданне=Изд. 1-е |год=2003 |старонкі=428 |серыя=История отечественного ракетного оружия |isbn=5-901453-08-5 |тыраж=1000 |ref=Первов }} == Спасылкі == * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/11/n_2660397.shtml МИД России подтвердил закрытие Габалинской РЛС в Азербайджане] // Газета.ru (11 декабря 2012) * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/10/n_2658577.shtml Россия прекращает эксплуатацию Габалинской РЛС: не договорились с Азербайджаном о цене аренды] // Газета.ru (10 декабря 2012) * [http://rus.ruvr.ru/2012_12_24/Kto-stanet-novim-hozjainom-Gabali/ Кто станет новым «хозяином» Габалы?] // радио «[[Голос России]]» (24 декабря 2012) * ''А. Гасанов'' [http://www.1news.az/authors/oped/20160824024124459.html Это было недавно, это было давно: репортаж из бывшего военного городка Габалинской РЛС — ФОТО] // 1news.az (24 августа 2016) {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Азербайджана-расійскія адносіны]][[Катэгорыя:Радыёлакацыйныя станцыі]] k9f0c28afm14esb7akucz3pop9a55wq 5142089 5142083 2026-05-15T20:38:36Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5142089 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя}} '''«Габалінская радыёэлектронная станцыя''' («Габала-2», «Лякі-2», аб’ект 754/«Стопар», вузел «{{comment|РО|раннее обнаружение}}-7», {{comment|ОРТУ|отдельный радиотехнический узел}} № 428) — надгарызонтная [[радыёлакацыйная станцыя|РЛС]] далёкага выяўлення тыпу 5н79 «[[Дар’ял (радыёлакацыйная станцыя)|Дар’ял]]». У 1985—2012 гадах з’яўлялася элементам савецкай і расійскай [[сістэма папярэджання аб ракетным нападзе|сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе (СПРН)]], кантралявала паветраную прастору на паўднёвым кірунку. Аб’ект знаходзіўся на поўначы [[Азербайджан]]а, прыкладна за 11 км на паўднёвы захад ад горада [[Габала]], за 50 км ад бліжэйшай чыгуначнай станцыі [[лякі]]. Будаўніцтва вялося з 1977 года, на баявое дзяжурства пастаўлена ў 1985 годзе. Тэхнічны рэсурс забяспечваў працаздольнасць РЛС да 2012 года<ref name=spravka />, аднак дзякуючы блочна-модульнай канструкцыі была магчымасць замяняць і мадэрнізаваць гэтыя модулі, не здымаючы станцыю з баявога дзяжурства<ref name=sputnik />. == Характарыстыкі == РЛС была спраектаваная ў выглядзе двух разнесеных прыкладна на 1,2 км пазіцый — прыёмнага цэнтра, які меў [[актыўная фазаваная антэнная рашотка|АФАР]] памерам 100x100 метраў з размешчанымі ў ёй амаль 4000 крыж-вібратарамі, і перадавальнага цэнтра з АФАР памерам 40×40 метраў, запоўненай 1260 перадаючымі зменнымі модулямі з выхадной імпульснай магутнасцю кожнага 300 кВт<ref name="rti-mints"/>. Працуючы ў метровым дыяпазоне хваль, станцыя забяспечвала выяўленне і адначасовае суправаджэнне каля 100 цэляў з [[эфектыўная плошча рассейвання|ЭПР]] парадку 0,1 м² на далёкасці да 6000 км у сектары агляду 90° па [[азімут (геадэзія)|азімуту]]<ref name="arms-expo" /><ref name="armtoday"/>. Гэтага было дастаткова, каб засякаць запускі ракет з [[акваторыя|акваторыі]] [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], пры гэтым у поле зроку РЛС цалкам трапляла тэрыторыя большасці краін [[Афрыка|Афрыкі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], а таксама [[Пакістан]]а, [[Індыя|Індыі]], [[Кітай|Кітая]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref name="globalsecurity" />. Станцыя дазваляла не толькі засякаць запускі ракет, але і адсочваць іх траекторыю, што давала магчымасць навядзення [[Супрацьракета|супрацьракет]]<ref name=spravka />. З улікам тэхнічных параметраў і спрыяльнага размяшчэння, РЛС не мела роўных сабе ў свеце<ref name=impact />. Займала тэрыторыю 210 [[гектар|га]] (па даных 2011 года — 190 га<ref name="vesti.110302" />) у паўднёвай частцы [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўнага Каўказскага хрыбта]], на вышыні 680 м над узроўнем мора<ref name="spravka.2012" />. Энергаспажыванне ў актыўным рэжыме складала 50 МВт, у баявым рэжыме — да 350 МВт<ref name="armscontrol" />. == Гісторыя == Эскізны праект РЛС «Дар’ял» быў распрацаваны ў канцы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў калектывам спецыялістаў [[Радыётэхнічны інстытут імя акадэміка А. Л. Мінца|РТІ АН СССР]]. 18 студзеня 1972 года выйшла [[Пастанова ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР|пастанова]] аб стварэнні інтэграванай сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе, адным з элементаў якой павінен быў стаць радыёлакацыйны вузел «РО-7» у раёне горада Куткашэн (з 1991 года — Габала) [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]]. 14 красавіка 1975 года выйшла пастанова аб узвядзенні на вузле «РО-7» поўнамаштабнай РЛС «Дар’ял»<ref name="nvo" />. 31 жніўня 1977 года быў сфармаваны асобны радыётэхнічны вузел папярэджання аб ракетным нападзе — ОРТУ № 428 (вайсковая часць № 30765)<ref name="holm" />. У 1984 годзе асноўныя будаўнічыя работы былі завершаны (цалкам — у 1987 годзе)<ref name="armscontrol" />. Бесперабойным забеспячэннем электраэнергіяй забяспечылі не толькі РЛС, але і ўвесь Куткашэнскі раён, што разам з пракладкай дарог спрыяла яго эканамічнаму развіццю<ref name="ria.111212" />. Да канца 1984 года станцыя паспяхова прайшла выпрабаванні, а 19 лютага 1985 года была прынятая на ўзбраенне<ref name="arms-expo" />{{sfn|Первов|2003}}. У 1991 годзе падчас [[Аперацыя «Бура ў пустыні»|аперацыі «Бура ў пустыні]]» Габалінская РЛС зафіксавала ўсе без выключэння 302 пуску амерыканскіх крылатых ракет з бамбардзіроўшчыкаў, караблёў і падводных лодак, а таксама 15 выпадкаў нявыхаду ракет на траекторыю і 30 выпадкаў іх паразы іракскімі СПА<ref name="1news.az"/>. Пасля атрымання Азербайджанам незалежнасці расійскія вайскоўцы доўгі час выкарыстоўвалі РЛС без якога-небудзь юрыдычнага афармлення. Пагадненне 2002 года ўстанавіла статус аб’екта ў якасці інфармацыйна-аналітычнага цэнтра, які з’яўляецца ўласнасцю Азербайджана і перададзенага Расіі ў [[Арэнда|арэнду]] на дзесяць гадоў (да 24 снежня 2012 года)<ref name="1news.az" /><ref name= " mail.121210" />. Цана арэнды складаў $7 млн у год<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> (па іншых дадзеных — $7, 5 млн<ref name="vedomosti.121211" />), не уключаючы аплату электраэнергіі і камунальных плацяжоў (яшчэ прыкладна $15 млн)<ref name="bfm.120229" />. На падтрымку інфраструктуры і матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне персаналу Расія выдаткоўвала ў агульнай складанасці каля $50 млн у год, вялікую частку якіх асвойвалі мясцовае насельніцтва<ref name="expert">''Сергей Тихонов'' [http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ «Что будет делать Алиев, если Москва начнет мстить»] {{Wayback|url=http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ |date=20161013080232 }} // «Expert Online» (2012)</ref>. Дзейнасць станцыі забяспечвалі ад 1,1<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> да 2 тыс. расійскіх вайскоўцаў, а таксама грамадзян Азербайджана, якія працавалі па кантракце<ref name="impact" />. 7 чэрвеня 2007 года падчас [[33-і саміт G8|саміту «Вялікай васьмёркі»]] прэзідэнт РФ [[Уладзімір Пуцін]] прапанаваў прэзідэнту ЗША [[Джордж Буш-малодшы|Джорджу Бушу]] сумесна выкарыстоўваць Габалінскую РЛС замест [[Амерыканская сістэма СРА ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе|размяшчэння элементаў амерыканскай СРА ў Польшчы і Чэхіі]]<ref name="newsru.070607" />, у ліпені на пасяджэнні [[Савет Расія—НАТА|Савета Расія—НАТА]] расійская дэлегацыя прадставіла дэталі гэтай прапановы<ref name="newsru.070726" />. Генералам з [[Пентагон]]а нават дазволілі пабываць на звышсакрэтным аб’екце<ref name= " vesti.110302" /><ref name="gazeta.070919" />. Дырэктар [[Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША|Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША]] Патрык О’Райлі з энтузіязмам ацаніў перспектывы сумеснага выкарыстання Габалінскіх РЛС<ref name="newsru.090710" />. Аднак праз некаторы час амерыканцы далікатна заявілі, што іх тэхнічныя і тэхналагічныя стандарты не адпавядаюць стандартам, прынятым у Расіі<ref name="ng.131009" />. Да пачатку 2011 года на станцыі былі праведзены работы па прадаўжэнні тэхнічнага рэсурсу, пачалася мадэрнізацыя элементаў. Меркавалася павялічыць далёкасць выяўлення ў паўтара раза. Па словах камандзіра станцыі Віктара Цімашэнка, пры пэўных умовах і нязначных выдатках РЛС была гатовая працаваць яшчэ 10-20 гадоў<ref name="vesti.110302" />. Аднак 9 снежня 2012 года Расія прыпыніла эксплуатацыю Габалінскай РЛС з прычыны таго, што бакі не прыйшлі да дамоўленасці датычна арэнднай кошту<ref name="mail.121210" /><ref name="vedomosti.121211"/> — Баку спачатку хацеў павялічыць яе да $15 млн<ref name=" armtoday"/>, а затым і да $300 млн у год<ref name="sputnik"/><ref name="globalsecurity"/>. У 2013 годзе ўся апаратура была дэмантаваная і вывезеная ў Расею, расійскія вайскоўцы пакінулі гарнізон, і аб’ект быў перададзены Азербайджану<ref name="ng.131009" /><ref name="avciya.az" />. 6 чэрвеня таго ж года заступіла на баявое дзяжурства станцыя новага пакалення «[[Варонеж (радыёлакацыйная станцыя)|Варонеж]]» пад [[Армавір (Расія)|Армавірам]], цалкам замяніўшая Набалінскую<ref name="rg.130606" />. Ні адна з краін не выказала зацікаўленасці з нагоды арэнды аб’екта<ref name="armtoday"/>, і ў 2014 годзе ён быў зняты з балансу [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеных Сіл Азербайджана]]<ref name=" radioazadlyg"/>. == Крыніцы == {{крыніцы|2|refs= <ref name="rti-mints">[http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ РЛС дальнего обнаружения] {{Wayback|url=http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ |date=20140810060331 }} // РТИ имени академика А. Л. Минца</ref> <ref name="arms-expo">[http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ История создания РЛС дальнего обнаружения баллистических ракет и космических объектов — перспективы сотрудничества] {{Wayback|url=http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ |date=20140810115113 }} // ИА «Оружие России» (5 апреля 2008)</ref> <ref name="armscontrol">''Алиев Е. Т.'' [http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf Габалинская РЛС: прошлое, настоящее, будущее] {{Wayback|url=http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf |date=20190830180518 }} // Центр по изучению проблем разоружения, энергетики и экологии при [[МФТИ]] (2007)</ref> <ref name="nvo">[http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html Всевидящее око России] {{Wayback|url=http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html |date=20160616171044 }} // «[[Независимая газета]]» (14 апреля 2000)</ref> <ref name="holm">{{cite web | author = Holm, Michael | url = http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | title = 428-й отдельный радиотехнический узел | publisher = Soviet Armed Forces 1945–1991 | date = 2011 | lang = en | access-date = 2014-09-19 | archive-date = 2015-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151009123623/http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | url-status = live }}</ref> <ref name="1news.az">''Решад Азиз'' [http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 Судьба одной РЛС] {{Wayback|url=http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 |date=20141217124926 }} // ИА «The First News», Азербайджан (6 июня 2007)</ref> <ref name="avciya.az">[http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 Азербайджан и Россия полностью завершили прием-сдачу Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 |date=20161013080448 }} // Ассоциация Содействия Развитию Гражданского Общества в Азербайджане (5 октября 2013)</ref> <!-- ref name="ng.131006">[http://www.ng.ru/news/445507.html Габалинская РЛС теперь находится под контролем азербайджанских военных] // «[[Независимая газета]]» (6 октября 2013)</ref --> <ref name=spravka>[http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html Возможности Габалинской радиолокационной станции — справка] {{Wayback|url=http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html |date=20160314203232 }} // «РИА Новости» (08.06.2007, обновлено 07.06.2008)</ref> <ref name="sputnik">[http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html Габалинская РЛС как фактор стабильности в регионе] {{Wayback|url=http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html |date=20160126175456 }} // Новости Азейрбаджана (26 декабря 2012)</ref> <ref name="armtoday">[http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 Москва уходит из радиолокационной станции в Азербайджане] {{Wayback|url=http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 |date=20140407085449 }} // Armenia Today (26 декабря 2012)</ref> <ref name="globalsecurity">[http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm Обзорная статья по Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm |date=20111026053623 }}{{ref|en}} // GlobalSecurity.org</ref> <ref name=impact>[http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm Ecological Genocide Russian Radar Causes Ecological Problems] {{Wayback|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm |date=20120309005314 }}{{ref|en}} // «Зеркало» (6 июня 1998, цитата по GlobalSecurity.org)</ref> <ref name="vesti.110302">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 Око «Габалы» заглянуло за экватор] {{Wayback|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 |date=20160303235931 }} // «Вести.RU» (2 марта 2011)</ref> <ref name="spravka.2012">[https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html Габалинская радиолокационная станция (РЛС). Справка] {{Wayback|url=https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html |date=20161013080318 }} // «РИА Новости» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="ria.111212">[http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html Владимир Савченко: российскую СПРН полностью модернизируем в 2019 г] {{Wayback|url=http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html |date=20160918115752 }} // «РИА Новости» (12 декабря 2011)</ref> <ref name="mail.121210">[http://news.mail.ru/politics/11254053 РФ приостановила эксплуатацию Габалинской РЛС — МИД Азербайджана] {{Wayback|url=http://news.mail.ru/politics/11254053 |date=20160417231605 }} // Новости@Mail.ru (10 декабря 2012)</ref> <ref name="kommersant">[http://www.kommersant.ru/doc/772832 Детализация. Что такое Габалинская РЛС системы предупреждения о ракетном нападении] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/772832 |date=20160126031035 }} // «[[Коммерсантъ]]» (08 июня 2007)"</ref> <ref name="vedomosti.121211">''Алексей Никольский'' [http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze Россия закрыла радар в азербайджанской Габале] {{Wayback|url=http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze |date=20161013083559 }} // «Ведомости» (11 декабря 2012)</ref> <ref name="bfm.120229">[https://www.bfm.ru/news/172410 Баку требует от РФ 300 млн долларов за Габалинскую РЛС] {{Wayback|url=https://www.bfm.ru/news/172410 |date=20161013082037 }} // «Business FM» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="newsru.070607">[http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html Путин предложил США совместно использовать РЛС в Азербайджане в качестве элемента ПРО] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html |date=20160127101446 }} // NEWSru.com (7 июня 2007)</ref> <ref name="newsru.070726">[http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html США заявляют, что не отказались от идеи совместного использования с Россией Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html |date=20160823003911 }} // NEWSru.com (26 июля 2007)</ref> <ref name="gazeta.070919">[https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml Американцы рассмотрели радар Путина] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml |date=20161013072356 }} // Газета.ru (19 сентября 2007)</ref> <ref name="newsru.090710">[http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html Глава агентства по ПРО США высоко оценил возможности российского радара в Габале] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html |date=20161013143845 }} // NEWSru.com (10 июля 2009)</ref> <ref name="ng.131009">[http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html Габалу завлекают в турбизнес] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html |date=20131010054839 }} // «[[Независимая газета]]» (9 октября 2013)</ref> <ref name="rg.130606">[http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html РЛС в Армавире заступила на боевое дежурство] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html |date=20130609104749 }} // «[[Российская газета]]» (6 июня 2013)</ref> <ref name="radioazadlyg">[http://www.radioazadlyg.org/a/25324208.html Габалинская РЛС упразднена] // «РадиоАзадлыг» (7 апреля 2014)</ref> <ref name="rg.130424">[http://www.rg.ru/2013/04/24/rls.html Ударить не успеют] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/04/24/rls.html |date=20160127170236 }} // «[[Российская газета]]» (24 апреля 2013)</ref> }} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Первов М. А. |загаловак=Системы ракетно-космической обороны России создавались так |спасылка=http://www.famhist.ru/famhist/sprn/00000adb.htm |викитека= |месца=М. |выдавецтва=«Авиарус-XXI» |выданне=Изд. 1-е |год=2003 |старонкі=428 |серыя=История отечественного ракетного оружия |isbn=5-901453-08-5 |тыраж=1000 |ref=Первов }} == Спасылкі == * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/11/n_2660397.shtml МИД России подтвердил закрытие Габалинской РЛС в Азербайджане] // Газета.ru (11 декабря 2012) * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/10/n_2658577.shtml Россия прекращает эксплуатацию Габалинской РЛС: не договорились с Азербайджаном о цене аренды] // Газета.ru (10 декабря 2012) * [http://rus.ruvr.ru/2012_12_24/Kto-stanet-novim-hozjainom-Gabali/ Кто станет новым «хозяином» Габалы?] // радио «[[Голос России]]» (24 декабря 2012) * ''А. Гасанов'' [http://www.1news.az/authors/oped/20160824024124459.html Это было недавно, это было давно: репортаж из бывшего военного городка Габалинской РЛС — ФОТО] // 1news.az (24 августа 2016) {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Азербайджана-расійскія адносіны]][[Катэгорыя:Радыёлакацыйныя станцыі]] d0suxzr9giz2m7b5162ys9tujmgg4s8 5142092 5142089 2026-05-15T20:39:44Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5142092 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя}} '''«Габалінская радыёэлектронная станцыя''' («Габала-2», «Лякі-2», аб’ект 754/«Стопар», вузел «{{comment|РО|раннее обнаружение}}-7», {{comment|ОРТУ|отдельный радиотехнический узел}} № 428) — надгарызонтная [[радыёлакацыйная станцыя|РЛС]] далёкага выяўлення тыпу 5н79 «[[Дар’ял (радыёлакацыйная станцыя)|Дар’ял]]». У 1985—2012 гадах з’яўлялася элементам савецкай і расійскай [[сістэма папярэджання аб ракетным нападзе|сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе (СПРН)]], кантралявала паветраную прастору на паўднёвым кірунку. Аб’ект знаходзіўся на поўначы [[Азербайджан]]а, прыкладна за 11 км на паўднёвы захад ад горада [[Габала]], за 50 км ад бліжэйшай чыгуначнай станцыі [[лякі]]. Будаўніцтва вялося з 1977 года, на баявое дзяжурства пастаўлена ў 1985 годзе. Тэхнічны рэсурс забяспечваў працаздольнасць РЛС да 2012 года<ref name=spravka />, аднак дзякуючы блочна-модульнай канструкцыі была магчымасць замяняць і мадэрнізаваць гэтыя модулі, не здымаючы станцыю з баявога дзяжурства<ref name=sputnik />. == Характарыстыкі == РЛС была спраектаваная ў выглядзе двух разнесеных прыкладна на 1,2 км пазіцый — прыёмнага цэнтра, які меў [[актыўная фазаваная антэнная рашотка|АФАР]] памерам 100x100 метраў з размешчанымі ў ёй амаль 4000 крыж-вібратарамі, і перадавальнага цэнтра з АФАР памерам 40×40 метраў, запоўненай 1260 перадаючымі зменнымі модулямі з выхадной імпульснай магутнасцю кожнага 300 кВт<ref name="rti-mints"/>. Працуючы ў метровым дыяпазоне хваль, станцыя забяспечвала выяўленне і адначасовае суправаджэнне каля 100 цэляў з [[эфектыўная плошча рассейвання|ЭПР]] парадку 0,1 м² на далёкасці да 6000 км у сектары агляду 90° па [[азімут (геадэзія)|азімуту]]<ref name="arms-expo" /><ref name="armtoday"/>. Гэтага было дастаткова, каб засякаць запускі ракет з [[акваторыя|акваторыі]] [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], пры гэтым у поле зроку РЛС цалкам трапляла тэрыторыя большасці краін [[Афрыка|Афрыкі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], а таксама [[Пакістан]]а, [[Індыя|Індыі]], [[Кітай|Кітая]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref name="globalsecurity" />. Станцыя дазваляла не толькі засякаць запускі ракет, але і адсочваць іх траекторыю, што давала магчымасць навядзення [[Супрацьракета|супрацьракет]]<ref name=spravka />. З улікам тэхнічных параметраў і спрыяльнага размяшчэння, РЛС не мела роўных сабе ў свеце<ref name=impact />. Займала тэрыторыю 210 [[гектар|га]] (па даных 2011 года — 190 га<ref name="vesti.110302" />) у паўднёвай частцы [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўнага Каўказскага хрыбта]], на вышыні 680 м над узроўнем мора<ref name="spravka.2012" />. Энергаспажыванне ў актыўным рэжыме складала 50 МВт, у баявым рэжыме — да 350 МВт<ref name="armscontrol" />. == Гісторыя == Эскізны праект РЛС «Дар’ял» быў распрацаваны ў канцы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў калектывам спецыялістаў [[Радыётэхнічны інстытут імя акадэміка А. Л. Мінца|РТІ АН СССР]]. 18 студзеня 1972 года выйшла [[Пастанова ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР|пастанова]] аб стварэнні інтэграванай сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе, адным з элементаў якой павінен быў стаць радыёлакацыйны вузел «РО-7» у раёне горада Куткашэн (з 1991 года — Габала) [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]]. 14 красавіка 1975 года выйшла пастанова аб узвядзенні на вузле «РО-7» поўнамаштабнай РЛС «Дар’ял»<ref name="nvo" />. 31 жніўня 1977 года быў сфармаваны асобны радыётэхнічны вузел папярэджання аб ракетным нападзе — ОРТУ № 428 (вайсковая часць № 30765)<ref name="holm" />. У 1984 годзе асноўныя будаўнічыя работы былі завершаны (цалкам — у 1987 годзе)<ref name="armscontrol" />. Бесперабойным забеспячэннем электраэнергіяй забяспечылі не толькі РЛС, але і ўвесь Куткашэнскі раён, што разам з пракладкай дарог спрыяла яго эканамічнаму развіццю<ref name="ria.111212" />. Да канца 1984 года станцыя паспяхова прайшла выпрабаванні, а 19 лютага 1985 года была прынятая на ўзбраенне<ref name="arms-expo" />{{sfn|Первов|2003}}. У 1991 годзе падчас [[Аперацыя «Бура ў пустыні»|аперацыі «Бура ў пустыні]]» Габалінская РЛС зафіксавала ўсе без выключэння 302 пуску амерыканскіх крылатых ракет з бамбардзіроўшчыкаў, караблёў і падводных лодак, а таксама 15 выпадкаў нявыхаду ракет на траекторыю і 30 выпадкаў іх паразы іракскімі СПА<ref name="1news.az"/>. Пасля атрымання Азербайджанам незалежнасці расійскія вайскоўцы доўгі час выкарыстоўвалі РЛС без якога-небудзь юрыдычнага афармлення. Пагадненне 2002 года ўстанавіла статус аб’екта ў якасці інфармацыйна-аналітычнага цэнтра, які з’яўляецца ўласнасцю Азербайджана і перададзенага Расіі ў [[Арэнда|арэнду]] на дзесяць гадоў (да 24 снежня 2012 года)<ref name="1news.az" /><ref name= " mail.121210" />. Цана арэнды складаў $7 млн у год<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> (па іншых дадзеных — $7, 5 млн<ref name="vedomosti.121211" />), не уключаючы аплату электраэнергіі і камунальных плацяжоў (яшчэ прыкладна $15 млн)<ref name="bfm.120229" />. На падтрымку інфраструктуры і матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне персаналу Расія выдаткоўвала ў агульнай складанасці каля $50 млн у год, вялікую частку якіх асвойвалі мясцовае насельніцтва<ref name="expert">''Сергей Тихонов'' [http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ «Что будет делать Алиев, если Москва начнет мстить»] {{Wayback|url=http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ |date=20161013080232 }} // «Expert Online» (2012)</ref>. Дзейнасць станцыі забяспечвалі ад 1,1<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> да 2 тыс. расійскіх вайскоўцаў, а таксама грамадзян Азербайджана, якія працавалі па кантракце<ref name="impact" />. 7 чэрвеня 2007 года падчас [[33-і саміт G8|саміту «Вялікай васьмёркі»]] прэзідэнт РФ [[Уладзімір Пуцін]] прапанаваў прэзідэнту ЗША [[Джордж Буш-малодшы|Джорджу Бушу]] сумесна выкарыстоўваць Габалінскую РЛС замест [[Амерыканская сістэма СРА ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе|размяшчэння элементаў амерыканскай СРА ў Польшчы і Чэхіі]]<ref name="newsru.070607" />, у ліпені на пасяджэнні [[Савет Расія—НАТА|Савета Расія—НАТА]] расійская дэлегацыя прадставіла дэталі гэтай прапановы<ref name="newsru.070726" />. Генералам з [[Пентагон]]а нават дазволілі пабываць на звышсакрэтным аб’екце<ref name= " vesti.110302" /><ref name="gazeta.070919" />. Дырэктар [[Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША|Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША]] Патрык О’Райлі з энтузіязмам ацаніў перспектывы сумеснага выкарыстання Габалінскіх РЛС<ref name="newsru.090710" />. Аднак праз некаторы час амерыканцы далікатна заявілі, што іх тэхнічныя і тэхналагічныя стандарты не адпавядаюць стандартам, прынятым у Расіі<ref name="ng.131009" />. Да пачатку 2011 года на станцыі былі праведзены работы па прадаўжэнні тэхнічнага рэсурсу, пачалася мадэрнізацыя элементаў. Меркавалася павялічыць далёкасць выяўлення ў паўтара раза. Па словах камандзіра станцыі Віктара Цімашэнка, пры пэўных умовах і нязначных выдатках РЛС была гатовая працаваць яшчэ 10-20 гадоў<ref name="vesti.110302" />. Аднак 9 снежня 2012 года Расія прыпыніла эксплуатацыю Габалінскай РЛС з прычыны таго, што бакі не прыйшлі да дамоўленасці датычна арэнднай кошту<ref name="mail.121210" /><ref name="vedomosti.121211"/> — Баку спачатку хацеў павялічыць яе да $15 млн<ref name=" armtoday"/>, а затым і да $300 млн у год<ref name="sputnik"/><ref name="globalsecurity"/>. У 2013 годзе ўся апаратура была дэмантаваная і вывезеная ў Расію, расійскія вайскоўцы пакінулі гарнізон, і аб’ект быў перададзены Азербайджану<ref name="ng.131009" /><ref name="avciya.az" />. 6 чэрвеня таго ж года заступіла на баявое дзяжурства станцыя новага пакалення «[[Варонеж (радыёлакацыйная станцыя)|Варонеж]]» пад [[Армавір (Расія)|Армавірам]], цалкам замяніўшая Набалінскую<ref name="rg.130606" />. Ні адна з краін не выказала зацікаўленасці з нагоды арэнды аб’екта<ref name="armtoday"/>, і ў 2014 годзе ён быў зняты з балансу [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеных Сіл Азербайджана]]<ref name=" radioazadlyg"/>. == Крыніцы == {{крыніцы|2|refs= <ref name="rti-mints">[http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ РЛС дальнего обнаружения] {{Wayback|url=http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ |date=20140810060331 }} // РТИ имени академика А. Л. Минца</ref> <ref name="arms-expo">[http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ История создания РЛС дальнего обнаружения баллистических ракет и космических объектов — перспективы сотрудничества] {{Wayback|url=http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ |date=20140810115113 }} // ИА «Оружие России» (5 апреля 2008)</ref> <ref name="armscontrol">''Алиев Е. Т.'' [http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf Габалинская РЛС: прошлое, настоящее, будущее] {{Wayback|url=http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf |date=20190830180518 }} // Центр по изучению проблем разоружения, энергетики и экологии при [[МФТИ]] (2007)</ref> <ref name="nvo">[http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html Всевидящее око России] {{Wayback|url=http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html |date=20160616171044 }} // «[[Независимая газета]]» (14 апреля 2000)</ref> <ref name="holm">{{cite web | author = Holm, Michael | url = http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | title = 428-й отдельный радиотехнический узел | publisher = Soviet Armed Forces 1945–1991 | date = 2011 | lang = en | access-date = 2014-09-19 | archive-date = 2015-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151009123623/http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | url-status = live }}</ref> <ref name="1news.az">''Решад Азиз'' [http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 Судьба одной РЛС] {{Wayback|url=http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 |date=20141217124926 }} // ИА «The First News», Азербайджан (6 июня 2007)</ref> <ref name="avciya.az">[http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 Азербайджан и Россия полностью завершили прием-сдачу Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 |date=20161013080448 }} // Ассоциация Содействия Развитию Гражданского Общества в Азербайджане (5 октября 2013)</ref> <!-- ref name="ng.131006">[http://www.ng.ru/news/445507.html Габалинская РЛС теперь находится под контролем азербайджанских военных] // «[[Независимая газета]]» (6 октября 2013)</ref --> <ref name=spravka>[http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html Возможности Габалинской радиолокационной станции — справка] {{Wayback|url=http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html |date=20160314203232 }} // «РИА Новости» (08.06.2007, обновлено 07.06.2008)</ref> <ref name="sputnik">[http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html Габалинская РЛС как фактор стабильности в регионе] {{Wayback|url=http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html |date=20160126175456 }} // Новости Азейрбаджана (26 декабря 2012)</ref> <ref name="armtoday">[http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 Москва уходит из радиолокационной станции в Азербайджане] {{Wayback|url=http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 |date=20140407085449 }} // Armenia Today (26 декабря 2012)</ref> <ref name="globalsecurity">[http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm Обзорная статья по Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm |date=20111026053623 }}{{ref|en}} // GlobalSecurity.org</ref> <ref name=impact>[http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm Ecological Genocide Russian Radar Causes Ecological Problems] {{Wayback|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm |date=20120309005314 }}{{ref|en}} // «Зеркало» (6 июня 1998, цитата по GlobalSecurity.org)</ref> <ref name="vesti.110302">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 Око «Габалы» заглянуло за экватор] {{Wayback|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 |date=20160303235931 }} // «Вести.RU» (2 марта 2011)</ref> <ref name="spravka.2012">[https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html Габалинская радиолокационная станция (РЛС). Справка] {{Wayback|url=https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html |date=20161013080318 }} // «РИА Новости» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="ria.111212">[http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html Владимир Савченко: российскую СПРН полностью модернизируем в 2019 г] {{Wayback|url=http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html |date=20160918115752 }} // «РИА Новости» (12 декабря 2011)</ref> <ref name="mail.121210">[http://news.mail.ru/politics/11254053 РФ приостановила эксплуатацию Габалинской РЛС — МИД Азербайджана] {{Wayback|url=http://news.mail.ru/politics/11254053 |date=20160417231605 }} // Новости@Mail.ru (10 декабря 2012)</ref> <ref name="kommersant">[http://www.kommersant.ru/doc/772832 Детализация. Что такое Габалинская РЛС системы предупреждения о ракетном нападении] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/772832 |date=20160126031035 }} // «[[Коммерсантъ]]» (08 июня 2007)"</ref> <ref name="vedomosti.121211">''Алексей Никольский'' [http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze Россия закрыла радар в азербайджанской Габале] {{Wayback|url=http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze |date=20161013083559 }} // «Ведомости» (11 декабря 2012)</ref> <ref name="bfm.120229">[https://www.bfm.ru/news/172410 Баку требует от РФ 300 млн долларов за Габалинскую РЛС] {{Wayback|url=https://www.bfm.ru/news/172410 |date=20161013082037 }} // «Business FM» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="newsru.070607">[http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html Путин предложил США совместно использовать РЛС в Азербайджане в качестве элемента ПРО] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html |date=20160127101446 }} // NEWSru.com (7 июня 2007)</ref> <ref name="newsru.070726">[http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html США заявляют, что не отказались от идеи совместного использования с Россией Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html |date=20160823003911 }} // NEWSru.com (26 июля 2007)</ref> <ref name="gazeta.070919">[https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml Американцы рассмотрели радар Путина] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml |date=20161013072356 }} // Газета.ru (19 сентября 2007)</ref> <ref name="newsru.090710">[http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html Глава агентства по ПРО США высоко оценил возможности российского радара в Габале] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html |date=20161013143845 }} // NEWSru.com (10 июля 2009)</ref> <ref name="ng.131009">[http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html Габалу завлекают в турбизнес] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html |date=20131010054839 }} // «[[Независимая газета]]» (9 октября 2013)</ref> <ref name="rg.130606">[http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html РЛС в Армавире заступила на боевое дежурство] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html |date=20130609104749 }} // «[[Российская газета]]» (6 июня 2013)</ref> <ref name="radioazadlyg">[http://www.radioazadlyg.org/a/25324208.html Габалинская РЛС упразднена] // «РадиоАзадлыг» (7 апреля 2014)</ref> <ref name="rg.130424">[http://www.rg.ru/2013/04/24/rls.html Ударить не успеют] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/04/24/rls.html |date=20160127170236 }} // «[[Российская газета]]» (24 апреля 2013)</ref> }} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Первов М. А. |загаловак=Системы ракетно-космической обороны России создавались так |спасылка=http://www.famhist.ru/famhist/sprn/00000adb.htm |викитека= |месца=М. |выдавецтва=«Авиарус-XXI» |выданне=Изд. 1-е |год=2003 |старонкі=428 |серыя=История отечественного ракетного оружия |isbn=5-901453-08-5 |тыраж=1000 |ref=Первов }} == Спасылкі == * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/11/n_2660397.shtml МИД России подтвердил закрытие Габалинской РЛС в Азербайджане] // Газета.ru (11 декабря 2012) * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/10/n_2658577.shtml Россия прекращает эксплуатацию Габалинской РЛС: не договорились с Азербайджаном о цене аренды] // Газета.ru (10 декабря 2012) * [http://rus.ruvr.ru/2012_12_24/Kto-stanet-novim-hozjainom-Gabali/ Кто станет новым «хозяином» Габалы?] // радио «[[Голос России]]» (24 декабря 2012) * ''А. Гасанов'' [http://www.1news.az/authors/oped/20160824024124459.html Это было недавно, это было давно: репортаж из бывшего военного городка Габалинской РЛС — ФОТО] // 1news.az (24 августа 2016) {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Азербайджана-расійскія адносіны]][[Катэгорыя:Радыёлакацыйныя станцыі]] tlqfuuhg2hf6qt8qxhhlai9rlowf9v6 5142094 5142092 2026-05-15T20:40:37Z DBatura 73587 /* Крыніцы */ 5142094 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя}} '''«Габалінская радыёэлектронная станцыя''' («Габала-2», «Лякі-2», аб’ект 754/«Стопар», вузел «{{comment|РО|раннее обнаружение}}-7», {{comment|ОРТУ|отдельный радиотехнический узел}} № 428) — надгарызонтная [[радыёлакацыйная станцыя|РЛС]] далёкага выяўлення тыпу 5н79 «[[Дар’ял (радыёлакацыйная станцыя)|Дар’ял]]». У 1985—2012 гадах з’яўлялася элементам савецкай і расійскай [[сістэма папярэджання аб ракетным нападзе|сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе (СПРН)]], кантралявала паветраную прастору на паўднёвым кірунку. Аб’ект знаходзіўся на поўначы [[Азербайджан]]а, прыкладна за 11 км на паўднёвы захад ад горада [[Габала]], за 50 км ад бліжэйшай чыгуначнай станцыі [[лякі]]. Будаўніцтва вялося з 1977 года, на баявое дзяжурства пастаўлена ў 1985 годзе. Тэхнічны рэсурс забяспечваў працаздольнасць РЛС да 2012 года<ref name=spravka />, аднак дзякуючы блочна-модульнай канструкцыі была магчымасць замяняць і мадэрнізаваць гэтыя модулі, не здымаючы станцыю з баявога дзяжурства<ref name=sputnik />. == Характарыстыкі == РЛС была спраектаваная ў выглядзе двух разнесеных прыкладна на 1,2 км пазіцый — прыёмнага цэнтра, які меў [[актыўная фазаваная антэнная рашотка|АФАР]] памерам 100x100 метраў з размешчанымі ў ёй амаль 4000 крыж-вібратарамі, і перадавальнага цэнтра з АФАР памерам 40×40 метраў, запоўненай 1260 перадаючымі зменнымі модулямі з выхадной імпульснай магутнасцю кожнага 300 кВт<ref name="rti-mints"/>. Працуючы ў метровым дыяпазоне хваль, станцыя забяспечвала выяўленне і адначасовае суправаджэнне каля 100 цэляў з [[эфектыўная плошча рассейвання|ЭПР]] парадку 0,1 м² на далёкасці да 6000 км у сектары агляду 90° па [[азімут (геадэзія)|азімуту]]<ref name="arms-expo" /><ref name="armtoday"/>. Гэтага было дастаткова, каб засякаць запускі ракет з [[акваторыя|акваторыі]] [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], пры гэтым у поле зроку РЛС цалкам трапляла тэрыторыя большасці краін [[Афрыка|Афрыкі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], а таксама [[Пакістан]]а, [[Індыя|Індыі]], [[Кітай|Кітая]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref name="globalsecurity" />. Станцыя дазваляла не толькі засякаць запускі ракет, але і адсочваць іх траекторыю, што давала магчымасць навядзення [[Супрацьракета|супрацьракет]]<ref name=spravka />. З улікам тэхнічных параметраў і спрыяльнага размяшчэння, РЛС не мела роўных сабе ў свеце<ref name=impact />. Займала тэрыторыю 210 [[гектар|га]] (па даных 2011 года — 190 га<ref name="vesti.110302" />) у паўднёвай частцы [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўнага Каўказскага хрыбта]], на вышыні 680 м над узроўнем мора<ref name="spravka.2012" />. Энергаспажыванне ў актыўным рэжыме складала 50 МВт, у баявым рэжыме — да 350 МВт<ref name="armscontrol" />. == Гісторыя == Эскізны праект РЛС «Дар’ял» быў распрацаваны ў канцы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў калектывам спецыялістаў [[Радыётэхнічны інстытут імя акадэміка А. Л. Мінца|РТІ АН СССР]]. 18 студзеня 1972 года выйшла [[Пастанова ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР|пастанова]] аб стварэнні інтэграванай сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе, адным з элементаў якой павінен быў стаць радыёлакацыйны вузел «РО-7» у раёне горада Куткашэн (з 1991 года — Габала) [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]]. 14 красавіка 1975 года выйшла пастанова аб узвядзенні на вузле «РО-7» поўнамаштабнай РЛС «Дар’ял»<ref name="nvo" />. 31 жніўня 1977 года быў сфармаваны асобны радыётэхнічны вузел папярэджання аб ракетным нападзе — ОРТУ № 428 (вайсковая часць № 30765)<ref name="holm" />. У 1984 годзе асноўныя будаўнічыя работы былі завершаны (цалкам — у 1987 годзе)<ref name="armscontrol" />. Бесперабойным забеспячэннем электраэнергіяй забяспечылі не толькі РЛС, але і ўвесь Куткашэнскі раён, што разам з пракладкай дарог спрыяла яго эканамічнаму развіццю<ref name="ria.111212" />. Да канца 1984 года станцыя паспяхова прайшла выпрабаванні, а 19 лютага 1985 года была прынятая на ўзбраенне<ref name="arms-expo" />{{sfn|Первов|2003}}. У 1991 годзе падчас [[Аперацыя «Бура ў пустыні»|аперацыі «Бура ў пустыні]]» Габалінская РЛС зафіксавала ўсе без выключэння 302 пуску амерыканскіх крылатых ракет з бамбардзіроўшчыкаў, караблёў і падводных лодак, а таксама 15 выпадкаў нявыхаду ракет на траекторыю і 30 выпадкаў іх паразы іракскімі СПА<ref name="1news.az"/>. Пасля атрымання Азербайджанам незалежнасці расійскія вайскоўцы доўгі час выкарыстоўвалі РЛС без якога-небудзь юрыдычнага афармлення. Пагадненне 2002 года ўстанавіла статус аб’екта ў якасці інфармацыйна-аналітычнага цэнтра, які з’яўляецца ўласнасцю Азербайджана і перададзенага Расіі ў [[Арэнда|арэнду]] на дзесяць гадоў (да 24 снежня 2012 года)<ref name="1news.az" /><ref name= " mail.121210" />. Цана арэнды складаў $7 млн у год<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> (па іншых дадзеных — $7, 5 млн<ref name="vedomosti.121211" />), не уключаючы аплату электраэнергіі і камунальных плацяжоў (яшчэ прыкладна $15 млн)<ref name="bfm.120229" />. На падтрымку інфраструктуры і матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне персаналу Расія выдаткоўвала ў агульнай складанасці каля $50 млн у год, вялікую частку якіх асвойвалі мясцовае насельніцтва<ref name="expert">''Сергей Тихонов'' [http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ «Что будет делать Алиев, если Москва начнет мстить»] {{Wayback|url=http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ |date=20161013080232 }} // «Expert Online» (2012)</ref>. Дзейнасць станцыі забяспечвалі ад 1,1<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> да 2 тыс. расійскіх вайскоўцаў, а таксама грамадзян Азербайджана, якія працавалі па кантракце<ref name="impact" />. 7 чэрвеня 2007 года падчас [[33-і саміт G8|саміту «Вялікай васьмёркі»]] прэзідэнт РФ [[Уладзімір Пуцін]] прапанаваў прэзідэнту ЗША [[Джордж Буш-малодшы|Джорджу Бушу]] сумесна выкарыстоўваць Габалінскую РЛС замест [[Амерыканская сістэма СРА ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе|размяшчэння элементаў амерыканскай СРА ў Польшчы і Чэхіі]]<ref name="newsru.070607" />, у ліпені на пасяджэнні [[Савет Расія—НАТА|Савета Расія—НАТА]] расійская дэлегацыя прадставіла дэталі гэтай прапановы<ref name="newsru.070726" />. Генералам з [[Пентагон]]а нават дазволілі пабываць на звышсакрэтным аб’екце<ref name= " vesti.110302" /><ref name="gazeta.070919" />. Дырэктар [[Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША|Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША]] Патрык О’Райлі з энтузіязмам ацаніў перспектывы сумеснага выкарыстання Габалінскіх РЛС<ref name="newsru.090710" />. Аднак праз некаторы час амерыканцы далікатна заявілі, што іх тэхнічныя і тэхналагічныя стандарты не адпавядаюць стандартам, прынятым у Расіі<ref name="ng.131009" />. Да пачатку 2011 года на станцыі былі праведзены работы па прадаўжэнні тэхнічнага рэсурсу, пачалася мадэрнізацыя элементаў. Меркавалася павялічыць далёкасць выяўлення ў паўтара раза. Па словах камандзіра станцыі Віктара Цімашэнка, пры пэўных умовах і нязначных выдатках РЛС была гатовая працаваць яшчэ 10-20 гадоў<ref name="vesti.110302" />. Аднак 9 снежня 2012 года Расія прыпыніла эксплуатацыю Габалінскай РЛС з прычыны таго, што бакі не прыйшлі да дамоўленасці датычна арэнднай кошту<ref name="mail.121210" /><ref name="vedomosti.121211"/> — Баку спачатку хацеў павялічыць яе да $15 млн<ref name=" armtoday"/>, а затым і да $300 млн у год<ref name="sputnik"/><ref name="globalsecurity"/>. У 2013 годзе ўся апаратура была дэмантаваная і вывезеная ў Расію, расійскія вайскоўцы пакінулі гарнізон, і аб’ект быў перададзены Азербайджану<ref name="ng.131009" /><ref name="avciya.az" />. 6 чэрвеня таго ж года заступіла на баявое дзяжурства станцыя новага пакалення «[[Варонеж (радыёлакацыйная станцыя)|Варонеж]]» пад [[Армавір (Расія)|Армавірам]], цалкам замяніўшая Набалінскую<ref name="rg.130606" />. Ні адна з краін не выказала зацікаўленасці з нагоды арэнды аб’екта<ref name="armtoday"/>, і ў 2014 годзе ён быў зняты з балансу [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеных Сіл Азербайджана]]<ref name=" radioazadlyg"/>. == Крыніцы == {{крыніцы|2|refs= <ref name="rti-mints">[http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ РЛС дальнего обнаружения] {{Wayback|url=http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ |date=20140810060331 }} // РТИ имени академика А. Л. Минца</ref> <ref name="arms-expo">[http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ История создания РЛС дальнего обнаружения баллистических ракет и космических объектов — перспективы сотрудничества] {{Wayback|url=http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ |date=20140810115113 }} // ИА «Оружие России» (5 апреля 2008)</ref> <ref name="armscontrol">''Алиев Е. Т.'' [http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf Габалинская РЛС: прошлое, настоящее, будущее] {{Wayback|url=http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf |date=20190830180518 }} // Центр по изучению проблем разоружения, энергетики и экологии при [[МФТИ]] (2007)</ref> <ref name="nvo">[http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html Всевидящее око России] {{Wayback|url=http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html |date=20160616171044 }} // «[[Независимая газета]]» (14 апреля 2000)</ref> <ref name="holm">{{cite web | author = Holm, Michael | url = http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | title = 428-й отдельный радиотехнический узел | publisher = Soviet Armed Forces 1945–1991 | date = 2011 | lang = en | access-date = 2014-09-19 | archive-date = 2015-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151009123623/http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | url-status = live }}</ref> <ref name="1news.az">''Решад Азиз'' [http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 Судьба одной РЛС] {{Wayback|url=http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 |date=20141217124926 }} // ИА «The First News», Азербайджан (6 июня 2007)</ref> <ref name="avciya.az">[http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 Азербайджан и Россия полностью завершили прием-сдачу Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 |date=20161013080448 }} // Ассоциация Содействия Развитию Гражданского Общества в Азербайджане (5 октября 2013)</ref> <!-- ref name="ng.131006">[http://www.ng.ru/news/445507.html Габалинская РЛС теперь находится под контролем азербайджанских военных] // «[[Независимая газета]]» (6 октября 2013)</ref --> <ref name=spravka>[http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html Возможности Габалинской радиолокационной станции — справка] {{Wayback|url=http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html |date=20160314203232 }} // «РИА Новости» (08.06.2007, обновлено 07.06.2008)</ref> <ref name="sputnik">[http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html Габалинская РЛС как фактор стабильности в регионе] {{Wayback|url=http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html |date=20160126175456 }} // Новости Азейрбаджана (26 декабря 2012)</ref> <ref name="armtoday">[http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 Москва уходит из радиолокационной станции в Азербайджане] {{Wayback|url=http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 |date=20140407085449 }} // Armenia Today (26 декабря 2012)</ref> <ref name="globalsecurity">[http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm Обзорная статья по Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm |date=20111026053623 }}{{ref|en}} // GlobalSecurity.org</ref> <ref name=impact>[http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm Ecological Genocide Russian Radar Causes Ecological Problems] {{Wayback|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm |date=20120309005314 }}{{ref|en}} // «Зеркало» (6 июня 1998, цитата по GlobalSecurity.org)</ref> <ref name="vesti.110302">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 Око «Габалы» заглянуло за экватор] {{Wayback|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 |date=20160303235931 }} // «Вести.RU» (2 марта 2011)</ref> <ref name="spravka.2012">[https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html Габалинская радиолокационная станция (РЛС). Справка] {{Wayback|url=https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html |date=20161013080318 }} // «РИА Новости» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="ria.111212">[http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html Владимир Савченко: российскую СПРН полностью модернизируем в 2019 г] {{Wayback|url=http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html |date=20160918115752 }} // «РИА Новости» (12 декабря 2011)</ref> <ref name="mail.121210">[http://news.mail.ru/politics/11254053 РФ приостановила эксплуатацию Габалинской РЛС — МИД Азербайджана] {{Wayback|url=http://news.mail.ru/politics/11254053 |date=20160417231605 }} // Новости@Mail.ru (10 декабря 2012)</ref> <ref name="kommersant">[http://www.kommersant.ru/doc/772832 Детализация. Что такое Габалинская РЛС системы предупреждения о ракетном нападении] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/772832 |date=20160126031035 }} // «[[Коммерсантъ]]» (08 июня 2007)"</ref> <ref name="vedomosti.121211">''Алексей Никольский'' [http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze Россия закрыла радар в азербайджанской Габале] {{Wayback|url=http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze |date=20161013083559 }} // «Ведомости» (11 декабря 2012)</ref> <ref name="bfm.120229">[https://www.bfm.ru/news/172410 Баку требует от РФ 300 млн долларов за Габалинскую РЛС] {{Wayback|url=https://www.bfm.ru/news/172410 |date=20161013082037 }} // «Business FM» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="newsru.070607">[http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html Путин предложил США совместно использовать РЛС в Азербайджане в качестве элемента ПРО] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html |date=20160127101446 }} // NEWSru.com (7 июня 2007)</ref> <ref name="newsru.070726">[http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html США заявляют, что не отказались от идеи совместного использования с Россией Габалинской РЛС] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html |date=20160823003911 }} // NEWSru.com (26 июля 2007)</ref> <ref name="gazeta.070919">[https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml Американцы рассмотрели радар Путина] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml |date=20161013072356 }} // Газета.ru (19 сентября 2007)</ref> <ref name="newsru.090710">[http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html Глава агентства по ПРО США высоко оценил возможности российского радара в Габале] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html |date=20161013143845 }} // NEWSru.com (10 июля 2009)</ref> <ref name="ng.131009">[http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html Габалу завлекают в турбизнес] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html |date=20131010054839 }} // «[[Независимая газета]]» (9 октября 2013)</ref> <ref name="rg.130606">[http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html РЛС в Армавире заступила на боевое дежурство] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html |date=20130609104749 }} // «[[Российская газета]]» (6 июня 2013)</ref> <ref name="radioazadlyg">[http://www.radioazadlyg.org/a/25324208.html Габалинская РЛС упразднена] // «РадиоАзадлыг» (7 апреля 2014)</ref> }} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Первов М. А. |загаловак=Системы ракетно-космической обороны России создавались так |спасылка=http://www.famhist.ru/famhist/sprn/00000adb.htm |викитека= |месца=М. |выдавецтва=«Авиарус-XXI» |выданне=Изд. 1-е |год=2003 |старонкі=428 |серыя=История отечественного ракетного оружия |isbn=5-901453-08-5 |тыраж=1000 |ref=Первов }} == Спасылкі == * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/11/n_2660397.shtml МИД России подтвердил закрытие Габалинской РЛС в Азербайджане] // Газета.ru (11 декабря 2012) * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/10/n_2658577.shtml Россия прекращает эксплуатацию Габалинской РЛС: не договорились с Азербайджаном о цене аренды] // Газета.ru (10 декабря 2012) * [http://rus.ruvr.ru/2012_12_24/Kto-stanet-novim-hozjainom-Gabali/ Кто станет новым «хозяином» Габалы?] // радио «[[Голос России]]» (24 декабря 2012) * ''А. Гасанов'' [http://www.1news.az/authors/oped/20160824024124459.html Это было недавно, это было давно: репортаж из бывшего военного городка Габалинской РЛС — ФОТО] // 1news.az (24 августа 2016) {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Азербайджана-расійскія адносіны]][[Катэгорыя:Радыёлакацыйныя станцыі]] e1yytfsk4uhxj5lycczww0kip0mipw0 0 807891 5142077 2026-05-15T20:33:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 крыніца — [[:ru:Музей Пио-Клементино ]], [[:fr:Musée Pio-Clementino ]] 5142077 wikitext text/x-wiki {{Музей |Назва = Музей Пія-Клімента |Арыгінальная назва = Museo Pio-Clementino |Выява = Museo Pio-Clementino cortile ottagono.JPG |Шырыня выявы = 300px |Апісанне выявы = Васьмікутны дворык палаца Бельведэр |Тып = [[Мастацкі музей]] і [[Археалагічны музей|археалагічны музей]] |Краіна = Ватыкан |Адрас = [[Палац Бельведэр]] |Дата заснавання = 1771 |Заснавальнік = Папа [[Клімент XIV]] і [[Пій VI]] |Дырэктар = |Сайт = [https://m.museivaticani.va/content/museivaticani-mobile/en/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Museo-Pio-Clementino.html Афіцыйны сайт] }} '''Музей Пія-Клімента''' ({{lang-it|Museo Pio-Clementino}}) — найбуйнейшы музейны комплекс у складзе [[Музеі Ватыкана|Музеяў Ватыкана]], размешчаны ў палацы [[Палац Бельведэр|Бельведэр]]. Музей быў заснаваны ў 1771 годзе па даручэнні папы [[Клімент XIV|Клімента XIV]] і значна пашыраны яго пераемнікам [[Пій VI|Піем VI]] з мэтай захавання і дэманстрацыі твораў мастацтва [[Старажытны Рым|антычнага Рыма]] і [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]]. Калекцыя ўключае выбітныя ўзоры [[Класічная скульптура|класічнай скульптуры]], творы [[Манументальнае мастацтва|манументальнага мастацтва]], звязаныя з пахавальнымі рытуаламі ([[Саркафаг|саркафагі]], [[Алтар|алтары]]), а таксама антычныя [[Мазаіка|мазаікі]]<ref name="bre">{{Крыніцы/БРЭ|том=4|старонкі=657—661|назва=Ватикан|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/1902154|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170131070959/http://bigenc.ru:80/world_history/text/1902154|archivedate=31 студзеня 2017}}</ref><ref name="mv_pio">{{cite web |url=https://m.museivaticani.va/content/museivaticani-mobile/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Museo-Pio-Clementino.html |title=Museo Pio Clementino |publisher=m.museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. == Гісторыя == Пачаткі папскіх збораў класічнай скульптуры сягаюць часоў папы [[Юлій II|Юлія II]], калі статуі размяшчаліся ў так званым Дворыку статуй (цяпер Васьмівугольны дворык). У [[Эпоха Асветніцтва|эпоху Асветніцтва]] паўстала ідэя стварэння публічнага музея для сістэматызаванага збору і абароны старажытных твораў мастацтва. У 1770 годзе папа Клімент XIV пры падтрымцы свайго казначэя Джавані Анджэла Браскі (будучага папы Пія VI) распарадзіўся збіраць усе археалагічныя знаходкі і набываць новыя творы. Першымі набыткамі сталі манументальныя мармуровыя «[[Кандэлябр|кандэлябры]] Барберыні» з калекцыі [[Франчэска Фусконі]] і збор скульптур з калекцыі [[Матэі]]. Першапачаткова экспанаты планавалі размясціць у галерэях [[Ватыканская апостальская бібліятэка|Ватыканскай бібліятэкі]], але шырокі маштаб закупак запатрабаваў новага месца, якім стаў палац Бельведэр, пабудаваны ў часы [[Адраджэнне|Адраджэння]] архітэктарам [[Даната Брамантэ]]<ref name="tci">{{кніга |загаловак=Roma |серыя=Guida d’Italia |выданне=12 |месца=Mediolan |выдавецтва=Touring club italiano |год=2016 |старонкі=687–692 |isbn=978-88-365-6798-0 |lang=it}}</ref>. [[Лоджыя]] будынка і некаторыя сумежныя пакоі былі пераабсталяваныя архітэктарам Алесандра Доры. Пасля абрання Пія VI на папскі прастол у лютым 1775 года праект набыў шырокія маштабы дзякуючы будаўніцтву новых залаў. Работы, якія працягваліся да 1793 года, пасля смерці Доры ўзначалілі архітэктары [[Мікеланджэла Сіманеці]] і [[Джузэпэ Кампарэзэ]]. Вялікі ўклад у развіццё музея зрабіў [[Джавані Батыста Вісконці]], Упаўнаважаны па старажытнасцях Рыма. Ён адбіраў скульптуры ў майстэрнях і антыквараў, кіраваў [[Рэстаўрацыя (мастацтва)|рэстаўрацыяй]] і складаў анатацыі да экспанатаў на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Вісконці таксама пачаў складанне шырокіх каталогаў Музея Пія-Клімента, выданне якіх было працягнута яго сынам [[Эніа Квірына Вісконці]] (выдадзены ў сямі тамах з 1782 па 1807 год){{sfn|Gioli|2013|с=221-297}}<ref>{{cite web |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/visconti-giovanni-antonio-battista_%28Dizionario-Biografico%29/ |title=Dizionario Biografico degli Italiani. — Volume 99 (2020) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211010130952/https://www.treccani.it/enciclopedia/visconti-giovanni-antonio-battista_%28Dizionario-Biografico%29/ |archivedate=10 кастрычніка 2021}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Gallo D. |загаловак=Les Visconti de Rome, in Louis Visconti, 1791—1853 |адказны=a cura di F. Hamon — Ch. MacCallum |месца=Paris |год=1991 |старонкі=48—59}} {{артыкул |аўтар=Gallo D. |загаловак=Originali greci e copie romane secondo Giovanni Battista ed Ennio Quirino Visconti |выданне=Labyrinthos, XXI—XXIV |год=1992—1993 |старонкі=215—251}} {{артыкул |аўтар=Gallo D. |загаловак=I Visconti. Una famiglia romana al servizio di papi, della Repubblica e di Napoleone |выданне=Roma moderna e contemporanea |нумар=2 |год=1994 |старонкі=77—90}}</ref>. У 1792 годзе Паскуале Масі апублікаваў двухмоўны даведнік па музеі{{sfn|Massi|1792|с=216}}. У 1797 годзе, у выніку заваяванняў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]] і палажэнняў [[Таленцінскі дагавор|Таленцінскага дагавора]], [[Папская вобласць|Папская дзяржава]] была вымушана перадаць галоўныя шэдэўры музея ў [[Парыж]]. Аднак дзякуючы дыпламатычным намаганням скульптара [[Антоніа Канова|Антоніа Кановы]] пасля [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] ў 1815 годзе большасць твораў была вернутая ў Ватыкан<ref name="mv_pio"/><ref name="tci"/>. == Экспазіцыя і маршрут == Музей Пія-Клімента сёння складаецца з дванаццаці залаў, уключаючы Васьмікутны дворык. Стандартны маршрут для наведвальнікаў праходзіць у зваротным кірунку адносна першапачатковай нумарацыі залаў. <gallery mode="packed" heights="150px"> Файл:Roma Vaticano Cortile Ottagonale.jpg|План экспазіцыі Музея Пія-Клімента. Файл:Museos Vaticanos, Ciudad del Vaticano, 2022-09-14, DD 40.jpg|Купал Залы муз. </gallery> === Галерэя кандэлябраў === Галерэя была адкрыта ў 1788 годзе папам Піем VI. Яна складаецца з шасці секцый, якія падзеленыя гіганцкімі мармуровымі кандэлябрамі. Тут сабраны разнастайныя рымскія скульптуры, у тым ліку вядомыя творы, такія як статуя [[Артэміда Эфеская|Артэміды Эфескай]], фігура маладога [[Сатыр|сатыра]] (так званы «Геркулес-дзіця са змеем») і выява [[Дыяна (міфалогія)|Дыяны-паляўнічай]] (II—III стагоддзі)<ref>{{cite web |url=https://m.museivaticani.va/content/museivaticani-mobile/fr/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Galleria-dei-Candelabri/galleria-dei-candelabri.html |title=Galerie des Candélabres |publisher=Musei Vaticani |lang=fr |accessdate=13 мая 2026}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:0 Galerie des Candélabres - Musées du Vatican (1).JPG|Галерэя кандэлябраў. Файл:Galleria dei Candelabri del Museo Pio Clementino, sez. 1 -FG1.jpg|Агульны выгляд галерэі. Файл:Galleria dei Candelabri del Museo Pio Clementino, sez. 1 -FG3.jpg|Рымскія скульптуры ў Галерэі кандэлябраў. Файл:0 Artemis d'Ephèse - Sarcophage du Myhthe d'Oreste - Vatican (2).JPG|Артэміда Эфеская. Файл:Satirello, restaurato come Ercole bambino con il serpente, II sec. -FG.jpg|Малады сатыр («Геркулес-дзіця са змеем»). Файл:Vatican Museum Diana statue.jpg|Дыяна-паляўнічая (II—III стст.). </gallery> === Зала бігі === Гэтае памяшканне ({{lang-it|Sala della Biga}}) атрымала сваю назву ад галоўнага экспаната — антычнай [[Біга (каляска)|бігі]], параднай калясніцы, запрэжанай двума коньмі. Твор з'яўляецца кампазіцыяй са старажытных частак (кузаў калясніцы з раслінным дэкорам пачатку I стагоддзя і частка правага каня) і сучасных дапаўненняў. Кузаў калясніцы да пачатку XVI стагоддзя служыў епіскапскім крэслам у базіліцы [[Сан-Марка]]. Правы конь належаў да калекцыі [[Сям’я Баргезэ|Маркантоніа Баргезэ]] і быў дапоўнены ў 1788 годзе скульптарам [[Франчэска Антоніа Францоні]], які таксама цалкам стварыў левага каня, які сёння лічыцца шэдэўрам рэстаўрацыйнага мастацтва<ref>{{cite web |url=https://m.museivaticani.va/content/museivaticani-mobile/fr/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-della-biga/biga.html |title=Le Bige |publisher=Musei Vaticani |lang=fr |accessdate=13 мая 2026}}</ref>. Акрамя таго, у зале знаходзіцца знакаміты «[[Дыскабол]]» тыпу Ланчэлоці (цела з'яўляецца рымскай копіяй II стагоддзя з грэчаскага арыгінала скульптара [[Міран (скульптар)|Мірана]], а галава — дадатак XVIII стагоддзя), знойдзены ў 1791 годзе на [[Віла Адрыяна|віле Адрыяна]] ў [[Цівалі, Італія|Цівалі]]. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Vatican Museums, Musei Vaticani (Ank Kumar, Infosys Limited) 08.jpg|Зала бігі. Файл:Biga, Museo Pio Clementino -FG.jpg|Антычная біга (каляска з двума коньмі). Файл:Discuswerper Vaticaanse Musea.jpg|«Дыскабол» тыпу Ланчэлоці. </gallery> === Дванаццатая зала: Квадратны вестыбюль === Квадратны вестыбюль ({{lang-it|Vestibolo Quadrato}}) першапачаткова быў адаптаваны папам [[Юлій III|Юліем III]] як [[Німфей|німфей]], фрэскі для якога стварыў [[Даніэле да Вальтэра]]. Памяшканне страціла гэтую функцыю ў часы Клімента XIV. Над аркай пераходу ў наступны пакой знаходзіцца надпіс «Museum Clementinum». Цэнтральным экспанатам вестыбюля з'яўляецца саркафаг з [[Пеперын|пеперыну]], які належаў Луцыю Карнэлію Сцыпіёну Барбату (каля 270 года да н.э.). Саркафаг быў знойдзены ў [[Грабніца Сцыпіёнаў|грабніцы Сцыпіёнаў]] на [[Апіева дарога|Апіевай дарозе]]. На ім змешчаны надпіс на архаічнай лаціне, які ўслаўляе дасягненні дзеяча: «Карнэлій Луцый Сцыпіён Барбат, нашчадак Гнея, свайго бацькі, чалавек мужны і адукаваны, чыя прыгажосць не саступала толькі яго мужнасці; ён быў сярод вас [[Консул (Старажытны Рым)|консулам]], [[Цэнзар|цэнзарам]], [[Эдыл|эдылам]]; ён заваяваў Таўрасію, Цызаўну, [[Самній]], падпарадкаваў усю [[Луканія|Луканію]] і павёў закладнікаў».<gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Vestibolo Quadrato, Museo Pio Clementino -FG.jpg|Квадратны вестыбюль. Файл:Vestibolo quadrato, con affreschi di daniele da volterra e girolamo da carpi, 04.JPG|Столь з фрэскамі Даніэле да Вальтэра. Файл:Sarcofago di scipione barbato, 280 ac. 13.JPG|Саркафаг Сцыпіёна Барбата (III ст. да н.э.). Файл:Lastre della cassa e del coperchio del sarcofago di Lucio Cornelio Scipione junior.jpg|Пліты кузава і вечка саркафага Луцыя Карнэлія Сцыпіёна Малодшага. </gallery> === Круглы вестыбюль === Круглы вестыбюль ({{lang-it|Vestibolo Rotondo}}) — гэта авальнае памяшканне з мармуровым басейнам фантана ў цэнтры. [[Кесон (архітэктура)|Кесоннае скляпенне]] нагадвае архітэктуру рымскага [[Пантэон (Рым)|Пантэона]]. Зводу завяршае карціна [[Хрыстафор Унтэрпергер|Хрыстафора Унтэрпергера]] з алегорыяй Царквы і Рыма. З балкона памяшкання адкрываецца від на Фантан Галеры ({{lang-it|Fontana della Galera}}) ў [[Ватыканскія сады|Ватыканскіх садах]]{{sfn|Museo Pio-Clementino al Vaticano|1846|с=11}}<ref name="tci"/>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:11751 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482893354).jpg|Мармуровы басейн фантана. Файл:11754 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482078987).jpg|Скляпенне Круглага вестыбюля. Файл:Fontana della Galera, Galeerenbrunnen im Vatikan.jpg|Фантан Галеры ў Ватыканскіх садах. </gallery> === Дзясятая зала: Кабінет Апаксіямена === У цэнтры кабінета ({{lang-it|Gabinetto dell'Apoxyomenos}}) выстаўлена выдатная рымская копія статуі атлета «[[Апаксіямен]]» з [[Бронза|бронзавага]] арыгінала працы грэчаскага скульптара [[Лісіп]]а (каля 320—310 гадоў да н.э.). Скульптура паказвае атлета, які з дапамогай [[Стрыгіль|стрыгіля]] саскрабае са скуры алей і пот пасля спаборніцтваў. Статуя была знойдзена ў раёне [[Трастэверэ]] ў 1849 годзе. Таксама ў пакоі знаходзіцца бюст Клімента XIV, старажытныя інскрыпцыі (напрыклад, надпіс [[Луцый Мумій Ахаік|Луцыя Мумія]]) і галава юнака, увянчаная лаўром, знойдзеная ў грабніцы Сцыпіёнаў. З кабінета можна ўбачыць знакамітую [[Вінтавая лесвіца|вінтавую лесвіцу]], спраектаваную [[Брамантэ]]<ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/vestibolo-quadrato-e-gabinetto-dell-apoxyomenos/vestibolo-quadrato-e-gabinetto-dell-apoxyomenos.html |title=Vestibolo Quadrato e Gabinetto dell'Apoxyomenos |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Il Gabinetto dell'Apoxyomenos (Museo Pio Clementino) -FG.jpg|Інтэр'ер Кабінета Апаксіямена. Файл:The so-called “Apoxyomenos” (“the Scraper”), Roman copy of the 1st century AD after a Greek bronze original by Lysippos (ca. 320 BC), Vatican Museums, Rome (22610573783).jpg|Статуя Апаксіямена. Файл:Apoxyomenos Pio-Clementino Inv1185 n2.jpg|Апаксіямен (від спераду). Файл:Apoxyomenos Pio-Clementino Inv1185 n4.jpg|Апаксіямен (дэталь). Файл:Inscription Lucius Mummius Pio-Clementino inv1158.jpg|Інскрыпцыя Луцыя Мумія. Файл:Bramante Staircase 1 (15589768276).jpg|Лесвіца Брамантэ. </gallery> === Восьмая зала: Васьмікутны дворык === Васьмікутны дворык ({{lang-it|Cortile Ottagono}}) з'яўляецца гістарычным ядром музея. Пабудаваны ў XV стагоддзі архітэктарам Брамантэ, ён першапачаткова ўяўляў сабой квадратны «Дворык статуй» з апельсінавым садам. Тут размяшчаліся першыя шэдэўры папскай калекцыі часоў Юлія II. У 1772—1773 гадах архітэктар [[Мікеланджэла Сіманеці]] цалкам перабудаваў яго, надаўшы васьмікутную форму і стварыўшы ўнутраны [[Порцік|порцік]]<ref name="Bruschini">{{кніга |аўтар=Enrico Bruschini |загаловак=Les chefs-d'œuvre du Vatican |месца=Florence et Londres |выдавецтва=Scala |год=2004 |старонкі=24-37 |lang=fr}}</ref>. У чатырох кутах дворыка ў 1803 годзе былі ўладкаваныя нішы (кабінеты), у якіх выстаўлены найважнейшыя антычныя творы: * '''Кабінет Апалона:''' Тут размяшчаецца [[Апалон Бельведэрскі]], рымская мармуровая копія з бронзавага арыгінала грэчаскага скульптара [[Леахар]]а. Статуя знаходзіцца ў калекцыі з 1509 года. * '''Кабінет Лаакаона:''' Змяшчае знакамітую мармуровую групу «[[Лаакаон і яго сыны]]» (I ст. да н.э.), знойдзеную ў 1506 годзе на тэрыторыі [[Залаты дом Нерона|Залатога дома Нерона]]. Скульптура, створаная радаскімі майстрамі [[Агесандр Родаскі|Агесандрам]], [[Палідор|Палідорам]] і Афінадорам, была адрэстаўраваная [[Мікеланджэла Банароці|Мікеланджэла]]<ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Cortile-Ottagono/cortile-ottagono.html |title=Cortile Ottagono |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. * '''Кабінет Гермеса:''' У ім знаходзіцца статуя [[Гермес]]а (раней памылкова лічылася выявай [[Антыной Бельведэрскі|Антыноя]]) — рымская копія грэчаскага арыгінала часоў [[Праксіцель|Праксіцеля]]. * '''Кабінет Кановы:''' Прысвечаны працам Антоніа Кановы, у цэнтры якога ўсталяваны «Персей з галавой [[Медуза Гаргона|Медузы Гаргоны]]» (1800—1801), створаны на замову [[Пій VII|Пія VII]] для замены арыгіналаў, вывезеных Напалеонам. Скульптура паказвае Персея ў шлеме [[Аід]]а, з мячом [[Гефест]]а і сандаліямі Гермеса. Таксама ў нішы стаяць статуі барцоў Крэўгаса і Дамаксена. Акрамя таго, у порціку выстаўлены статуя ляжачага рачнога боства (рака Тыгр), якое ўсталявана на мармуровым саркафагу са сцэнамі бітвы [[Амазонка (міфалогія)|амазонак]] ([[Амазонамахія|амазонамахіі]])<ref>{{cite web |url=https://catalogo.museivaticani.va/index.php/Detail/objects/MV.168.0.0?lang=it_IT |title=Statua di divinità fluviale giacente |publisher=catalogo.museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://catalogo.museivaticani.va/index.php/Detail/objects/MV.896.0.0 |title=Sarcofago con scene di amazzonomachia |publisher=catalogo.museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>, а таксама статуя «[[Венера (міфалогія)|Венера]] Шчаслівая» (Venus Felix) з сынам [[Купідон]]ам (I ст.)<ref>{{cite web |url=https://catalogo.museivaticani.va/index.php/Detail/objects/MV.936.0.0 |title=Statua femminile, c.d. "Venus Felix" |publisher=catalogo.museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="160px"> Файл:0 Cortile Ottagono - Museo Pio-Clementino - Vatican (1).JPG|Васьмікутны дворык. Файл:Rom Vatikanische Museen Laokoon.jpg|Кабінет Лаакаона. Файл:Laocoon and His Sons.jpg|Група «Лаакаон і яго сыны». Файл:Laocoon in Museo Pio Clementino.JPG|Лаакаон (альтэрнатыўны ракурс). Файл:Vatikanische Museen 41.jpg|Кабінет Апалона. Файл:Belvedere Apollo Pio-Clementino Inv1015.jpg|Апалон Бельведэрскі. Файл:Belvedere Apollo Pio-Clementino Inv1015 n4.jpg|Апалон Бельведэрскі (дэталь). Файл:Hermes Belvedere.jpg|Кабінет Гермеса. Файл:0 Hermes- Museo Pio-Clementino - Vatican (1).JPG|Статуя Гермеса. Файл:Hermes Pio-Clementino Inv907.jpg|Статуя Гермеса (дэталь). Файл:10- Cortile ottagono, Gabinetto del Perseo o Gabinetto del Canova -FG.jpg|Кабінет Кановы. Файл:Persus-with-the-head-of-med.jpg|«Персей з галавой Медузы». Файл:Perseus Canova Pio-Clementino Inv969.jpg|Персей (буйны план). Файл:Venus Felix Pio-Clementino.jpg|Венера Шчаслівая (Venus Felix). Файл:Musei Vaticani - panoramio (38).jpg|Скульптура рачнога боства (Тыгр). Файл:0 Statue (Fleuve Tigre) - Sarcophage (Amazonmachie).JPG|Саркафаг з амазонамахіяй пад статуяй ракі Тыгр. Файл:Statues in the Vatican Museum photo-14.JPG|Статуя «Вера» (II ст.). Файл:Sarcofago a lenos con corteo dionisiaco, da sagrestia vaticana, 150 dc. ca. 01.JPG|Саркафаг з дыянісійскім шэсцем (II ст.). Файл:Grabstein einer gebildeten Fra.JPG|Саркафаг адукаванай жанчыны (III ст.). </gallery> === Чацвёртая зала: Зала жывёл === Зала жывёл ({{lang-it|Sala degli Animali}}) была закладзена яшчэ ў часы [[Пій IV|Пія IV]], але пашырана і аформлена Сіманеці ў 1776 годзе. Тут знаходзіцца самае багатае ў свеце сабранне антычных скульптур з выявамі жывёл (каля 150 статуй) са шматколернага і белага [[Мармур|мармуру]] і [[Алебастр|алебастру]]. Частка твораў з'яўляецца рымскімі копіямі, іншыя былі майстэрскі складзеныя з антычных фрагментаў скульптарам Франчэска Антоніа Францоні ў XVIII стагоддзі<ref name="Bruschini"/>. У зале экспануюцца фігуры дзікіх і свойскіх жывёл, а таксама міфалагічных істот ([[Цэнтаўр|цэнтаўры]], [[Грыфон|грыфоны]], [[Мінатаўр]]). Вылучаюцца статуя [[Мелеагр]]а з сабакам і галавой [[Калідонскае паляванне|калідонскага дзіка]] (рымская копія твора [[Скопас]]а), скульптура [[Мітра (бажаство)|Мітры]], які забівае быка ([[Таўрактанія|таўрактанія]]), і рымскія саркафагі членаў патрыцыянскай сям'і [[Сцыпіёны|Сцыпіёнаў]]<ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-degli-animali/meleagro.html |title=Meleagro |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-degli-animali/sala-degli-animali.html |title=Sala degli Animali |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. У пераходзе паміж дзвюма часткамі залы знаходзіцца мазаіка са сцэнай «Ястраб, які паядае зайца». <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Museos Vaticanos, Ciudad del Vaticano, 2022-09-14, DD 39.jpg|Інтэр'ер Залы жывёл. Файл:The Vatican Museums ( Ank Kumar, Infosys Limited) 09.jpg|Зала жывёл (агульны выгляд). Файл:Roman sculpture of a hunting dog with deer.jpg|Сцэна палявання: сабака і казуля. Файл:Meleagro, II sec da originale greco di skopas del IV sec. ac..JPG|Мелеагр (II ст.). Файл:Meleager Pio-Clementino Inv490.jpg|Мелеагр (буйны план). Файл:Tauroctony.jpg|Мітра, які забівае быка. Файл:Vatican Museum centaur statue.jpg|Статуя Цэнтаўра. </gallery> === Пятая зала: Галерэя статуй === Першапачаткова галерэя ({{lang-it|Galleria delle Statue}}) служыла летняй лоджыяй у палацы папы [[Інакенцій VIII|Інакенція VIII]]. У XV стагоддзі яна была ўпрыгожана фрэскамі з [[Пейзаж|пейзажамі]] [[Пінтурык’я]] і [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]], аднак пазней гэтыя роспісы былі шмат у чым знішчаны пры рэканструкцыі. У 1771—1772 гадах праёмы лоджыі заклалі і ператварылі памяшканне ў галерэю, якую распісаў Хрыстафор Унтэрпергер (1776—1778). Тут сабрана калекцыя рымскіх скульптур і копій грэчаскіх арыгіналаў класічнага перыяду. Сярод іх: «Спячая [[Арыядна]]» (копія з эліністычнага арыгінала), «Апалон Саўрактон» (Апалон, які забівае яшчарку, копія працы Праксіцеля), «Амазонка Матэі» (копія арыгінала [[Фідзій|Фідзія]]), а таксама статуі «Гермес Інжэнуі», «[[Дэмасфен]]», [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэр]] Вероспі, [[Нептун (міфалогія)|Нептун]], параненыя амазонкі, [[Нарцыс (міфалогія)|Нарцыс]] і [[Пенелопа]]<ref name="tci"/><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Galleria-delle-Statue-e-Sala-dei-Busti/galleria-delle-statue-e-sala-dei-busti.html |title=Galleria delle Statue e Sala dei Busti |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. Раней тут таксама захоўваліся кандэлябры Барберыні са знаходкі ў Цівалі{{sfn|Pomella|2007}}. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Museo Pio-Clementino 2.jpg|Галерэя статуй. Файл:Hermes Ingenui Pio-Clementino Inv544.jpg|Гермес Інжэнуі. Файл:Beeldhouwwerk Apollo Saurottono ROMA - Museo Vaticano, Apollo Saurottono (titel op object), RP-F-F01141-ES.jpg|Апалон Саўрактон (I—II стст.). Файл:Amazzone mattei.jpg|Амазонка Матэі. Файл:Demosthenes - cropped version of Giorgio Sommer's photo.jpg|Дэмасфен. Файл:Arte romana, statua della c.d. penelope, I secolo dc (musei vaticani).jpg|Пенелопа, якая сядзіць. </gallery> === Шостая зала: Галерэя бюстаў === Галерэя [[Бюст (скульптура)|бюстаў]] ({{lang-it|Sala dei Busti}}) была ўтворана ў часы Клімента XIV шляхам аб'яднання чатырох пакояў<ref name="tci"/>. У ёй прадстаўлена багатая калекцыя антычных бюстаў рымскіх імператараў, багоў і знакамітых грамадзян. Сярод экспанатаў — выявы [[Нерва|Нервы]] ў вобразе Юпітэра, [[Марк Аўрэлій|Марка Аўрэлія]], [[Клаўдзій|Клаўдзія]], [[Каракала|Каракалы]] і юнага [[Актавіян Аўгуст|Актавіяна Аўгуста]]. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Sala dei Busti, Museo Pio Clementino -FG10.jpg|Галерэя бюстаў. Файл:Pan, inv. 675, I sec. d.C. -FG.jpg|Бог Пан. Файл:Fauno ridente, inv. 676, II sec. d.C., su busto moderno -FG.jpg|Фаўн, які смяецца. Файл:Attore con maschera teatrale femminile, inv. 678, II sec. d.C., su busto moderno -FG.jpg|Акцёр у жаночай тэатральнай масцы. </gallery> === Сёмая зала: Кабінет масак === Квадратнае памяшканне Кабінета масак ({{lang-it|Gabinetto delle Maschere}}) было перароблена ў музейную залу архітэктарам Алесандра Доры ў 1771—1772 гадах і мадыфікавана Сіманеці ў 1780 годзе. Назва паходзіць ад антычных мазаік з выявамі [[Тэатральная маска|тэатральных масак]], знойдзеных на віле імператара Адрыяна ў Цівалі. Уздоўж сцен выстаўлены шэдэўры мармуровай скульптуры: статуя «[[Афрадыта Кнідская]]» (Венера Калона — найлепшая з вядомых копій знакамітага твора Праксіцеля), група «[[Харыты|Тры Грацыі]]», «Венера на кукішках», «Танцуючая жанчына» і фігура [[Німфа|Німфы]]<ref name="tci"/><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/gabinetto-delle-maschere.html |title=Gabinetto delle Maschere |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Afrodite cnidia.jpg|Афрадыта Кнідская (Венера Калона). Файл:Sculptuur van staande Venus N. 1200 Roma. Museo Vaticano. Gabinetto delle Maschere, Venere (titel op object), RP-F-00-5345-45.jpg|Венера. Файл:Sculptuur van hurkende Venus N. 1197 Roma. Museo Vaticano. Gabinetto delle Maschere, Venere accovacciata (titel op object), RP-F-00-5345-44.jpg|Скуленая Венера. </gallery> === Трэцяя зала: Зала муз === Васьмікутная Зала муз ({{lang-it|Sala delle Muse}}) была пабудавана ў 1780—1782 гадах Мікеланджэла Сіманеці. Кесонны [[Купал|купал]] залы аздоблены фрэскамі Тамаза Конкі, на якіх намаляваны Апалон і [[Муза|музы]]. Памяшканне ўпрыгожана 16 калонамі [[Карынфскі ордар|карынфскага ордара]] з [[Карарскі мармур|карарскага мармуру]]. Зала спецыяльна стваралася для дэманстрацыі статуй [[Апалон Кіфарэд|Апалона Кіфарэда]] і дзевяці муз (копіі грэчаскіх арыгіналаў), знойдзеных падчас раскопак на віле Касія ў Цівалі ў 1774 годзе. Тут вылучаюцца скульптуры муз [[Каліёпа|Каліёпы]] і [[Талія (муза)|Таліі]]. У цэнтры залы з 1973 года ўсталяваны знакаміты «[[Бельведэрскі торс]]» (I ст. да н.э.), які моцна паўплываў на мастакоў Адраджэння, у тым ліку на Мікеланджэла. На пастаменце торса захаваўся надпіс: «твор Апалонія, сына Нестара, з [[Афіны|Афін]]»<ref name="Bruschini" /><ref name="tci" /><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-delle-muse/sala-delle-muse.html |title=Sala delle Muse |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>.<gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Museo Pio-Clementino — Sala delle Muse — Ceiling with fresco by Conca, Tommaso.jpg|Купал Залы муз (фрэска Тамаза Конкі). Файл:81-ApoloCitaredo.jpg|Апалон Кіфарэд. Файл:Apollo Musagetes Pio-Clementino Inv310.jpg|Апалон Кіфарэд (дэталь). Файл:Calliope Pio-Clementino.jpg|Муза Каліёпа. Файл:Thalia Pio-Clementino.jpg|Муза Талія. Файл:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|Бюст Перыкла. Файл:Periander Pio-Clementino Inv276.jpg|Бюст Перыяндра. Файл:0 Torse du Belvédère - Museo Pio Clementino.JPG|Бельведэрскі торс. Файл:Belvedere Torso Musei Vaticani.jpg|Бельведэрскі торс (выгляд з іншага ракурсу). Файл:Signature Apollonios Pio-Clementino Inv1192.jpg|Падпіс скульптара Апалонія на Бельведэрскім торсе. </gallery> === Другая зала: Зала Ратонды === Зала Ратонды ({{lang-it|Sala Rotonda}}) выканана ў [[Неакласіцызм|неакласічным стылі]] па праекце Сіманеці (1779—1780 гады) і натхнёная архітэктурай рымскага Пантэона. У цэнтры памяшкання ўстаноўлена велізарная маналітная чаша з чырвонага [[Парфір (парода)|парфіру]] (перыметр 13 метраў), прывезеная з Залатога дома Нерона. Падлогу ўпрыгожваюць выдатныя рымскія мазаікі (III ст.) з [[Тэрмы|тэрм]] [[Отрыкалі|Атрыкалі]] і Сакрофана, якія адлюстроўваюць бітвы грэкаў з цэнтаўрамі і [[Трытон (міфалогія)|трытонамі]]. У нішах па перыметры залы ўсталяваны каласальныя статуі і бюсты: пазалочаная бронзавая статуя [[Геркулес|Геркулеса]] (II ст., знойдзена каля [[Тэатр Пампея|тэатра Пампея]]), каласальная галава [[Зеўс|Зеўса]] ([[Зеўс Атрыкалійскі|Юпітэра з Атрыкалі]]), статуі Антыноя Браскі ў абліччы [[Дыяніс|Дыяніса]]-[[Асірыс|Асірыса]], [[Гера Барберыні|Геры Барберыні]], імператараў Клаўдзія і [[Адрыян (імператар)|Адрыяна]]<ref name="Bruschini"/><ref name="tci"/><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-rotonda/sala-rotonda.html |title=Sala Rotonda |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Vatican Museums • Musei Vaticani (46799993291).jpg|Зала Ратонды. Файл:Musei vaticani - sala della Rotonda 01145-6.JPG|Агульны выгляд Ратонды. Файл:Sala rotonda Pio Clementino.JPG|Нішы з каласальнымі статуямі. Файл:Musei Vaticani - Sala rotonda.JPG|Чаша і мазаікі Залы Ратонды. Файл:Museo Pio-Clementino bath 3.jpg|Парфіравая чаша. Файл:Mosaik Sala rotonda Pio Clementino.JPG|Дэталі падлогавай мазаікі з Отрыкалі. Файл:Heracles Pio-Clementino Inv252.jpg|Пазалочаная бронзавая статуя Геркулеса. Файл:6689 - Eracle Pio-Clementino (Vaticano) - Foto Giovanni Dall'Orto, 10 june 2011.jpg|Геркулес (з іншага ракурсу). Файл:Hera Barberini Pio-Clementino Inv254.jpg|Гера Барберыні. Файл:Hera Barberini.JPG|Гера Барберыні (выгляд спераду). Файл:Zeus Otricoli Pio-Clementino Inv257.jpg|Галава Зеўса з Отрыкалі. Файл:Antinous Pio-Clementino Inv256.jpg|Антыной Браскі ў абліччы Дыяніса. Файл:Antinous colossal Vatican detail.jpg|Каласальная статуя Антыноя. Файл:6828 - Claudio (Museo Pio-Clementino) - Foto Giovanni Dall'Orto, 10 june 2011.jpg|Бюст імператара Клаўдзія. Файл:6728 - Busto di Adriano (Vaticano) - Foto Giovanni Dall'Orto, 10 june 2011.jpg|Бюст імператара Адрыяна. </gallery> === Першая зала: Зала грэчаскага крыжа === Зала грэчаскага крыжа ({{lang-it|Sala a Croce Greca}}) была пабудавана ў 1780 годзе Мікеланджэла Сіманеці як уваходны вестыбюль для пабудоў Пія VI. Яна аздоблена ў егіпецкім стылі: ля ўваходу ўсталяваны два [[Тэламон|тэламоны]] з ружовага [[Граніт|граніту]] (I ст.). Падлогу ўпрыгожвае поліхромная рымская мазаіка «[[Афіна]] (Мінерва) з [[Эгіда|эгідай]]» і выявай фаз [[Месяц (спадарожнік)|Месяца]] (знойдзена ў [[Тускул]]е ў 1741 годзе). У зале дамінуюць два гіганцкія манументальныя саркафагі з чырвонага парфіру: [[Саркафаг Алены]] і [[Саркафаг Канстанціны]]. Першы, верагодна, быў першапачаткова прызначаны для самога імператара [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна]] ці яго бацькі і ўпрыгожаны рэльефамі з выявамі рымскіх [[Конніца|коннікаў]], якія трыумфуюць над [[Варвар|варварамі]]. У ім была пахавана маці Канстанціна, [[Алена Роўнаапостальная|Святая Алена]]. Другі саркафаг належаў дачцэ імператара [[Канстанціна|Канстанціне]] і ўпрыгожаны рэльефамі амураў, якія збіраюць вінаград (сімвал Дыяніса і [[Хрысціянства|хрысціянства]]). У зале таксама выстаўлены статуі маладога Актавіяна Аўгуста (Аўгуста Вероспі), [[Юлій Цэзар|Юлія Цэзара]] і скульптура жанчыны, якая лічыцца адзіным дайшоўшым да нашых дзён прыжыццёвым партрэтам [[Клеапатра|Клеапатры]]<ref name="tci"/><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-a-croce-greca/sala-a-croce-greca.html |title=Sala a Croce Greca |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:05- Sala a Croce Greca, Museo Pio Clementino -FG.jpg|Зала грэчаскага крыжа. Файл:11877 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482090029).jpg|Выхад з Музея Пія-Клімента праз Залу грэчаскага крыжа. Файл:Vatikanische Museen 22.jpg|Тэламоны з ружовага граніту (I ст.). Файл:Athena mosaic Pio-Clementino.jpg|Мазаіка Афіны (Мінервы). Файл:Pallas-athena-roman-mosaic.jpg|Цэнтральная частка мазаікі Афіны. Файл:0 Sarcofago di Helena - Museo Pio-Clementino - Vatican (2a).JPG|Саркафаг Алены. Файл:Sarcofago di sant'elena 01 2.jpg|Саркафаг Алены (дэталь). Файл:011- Sarcofago di Sant'Elena, 310-320 d.C. -FG.jpg|Саркафаг Алены (выгляд знізу). Файл:0 Sarcofago di Costantina - Museo Pio-Clementino - Vatican (1).JPG|Саркафаг Канстанціны. Файл:Sarcofago di costanza, 354 ca., da via nomentana, 07.JPG|Саркафаг Канстанціны (дэталь). Файл:9.9- Statua di Augusto, cosiddetto 'Augusto Verospi', circa 40 d.C.jpg|Актавіян Аўгуст Вероспі (каля 40 года). Файл:Gaius Caesar with his head covered at Greek Cross Hall.jpg|Гай Юлій Цэзар. Файл:0 Vatican - 2 sphynx du hall de la Croce Greca - Musée Pio Clementino.jpg|Сфінксы каля ўваходу. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Hoffmann, Thomas R. |загаловак=Die Kunst der römischen Antike |месца=Stuttgart |выдавецтва=Belser AG |год=2005 |isbn=3-7630-2456-5 |ref=Hoffmann}} {{ref-de}} * {{кніга |аўтар=Pomella, Andrea |загаловак=Vatikanische Museen |месца=Vatikan |выдавецтва=Italia Editrice |год=2007 |isbn=978-3-7954-1947-9 |ref=Pomella}} {{ref-de}} * {{артыкул |аўтар=Gioli, Antonella |загаловак=Le "Vedute del Museo Pio-Clementino" di Vincenzo Feoli |выданне=Bollettino-Monumenti, Musei e gallerie pontificie |нумар=30 |год=2013 |старонкі=221—297 |ref=Gioli}} {{ref-it}} * {{кніга |аўтар=Massi, Pasquale |загаловак=Indicazione antiquaria del Pontificio Museo Pio-Clementino in Vaticano |месца=Rome |выдавецтва=Presso i Lazzarini |год=1792 |старонак=216 |ref=Massi}} {{ref-it}} * {{кніга |аўтар=Brook, Carolina; Curzi, Valter |загаловак=Roma e l'antico: realtà e visione nel '700 |месца=Milan |выдавецтва=Skira |год=2010 |isbn=978-88-572-0690-5 |ref=Brook}} {{ref-it}} * {{кніга |аўтар=Dupuy-Vachey, Marie-Anne |загаловак=Dominique-Vivant Denon: l'oeil de Napoléon |месца=Paris |выдавецтва=Réunion des Musées nationaux |год=1999 |старонак=538 |isbn=978-2-7118-3958-2 |ref=Dupuy-Vachey}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар=Laveissière, Sylvain |загаловак=Napoléon et le Louvre |месца=Paris |выдавецтва=Fayard, Musée du Louvre |год=2004 |старонак=255 |isbn=978-2-901785-89-7 |ref=Laveissière}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Museo Pio-Clementino al Vaticano |месца=Roma |выдавецтва=Tipografia Cannetti |год=1846 |ref=Museo Pio-Clementino al Vaticano}} {{ref-it}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Guida ai Musei e alla Città del Vaticano |выдавецтва=Ed. Musei Vaticani |год=2003 |ref=Guida}} {{ref-it}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Ватыкана]] [[Катэгорыя:Археалагічныя музеі]] [[Катэгорыя:Мастацкія музеі]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1771 годзе]] e23b9wv512hicgz33irrrx5iriadfce 5142085 5142077 2026-05-15T20:35:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5142085 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Музей Пія-Клімента |sort = Пія-Клімента |арыгінал = {{lang-it|Museo Pio-Clementino}} |выява = Museo Pio-Clementino cortile ottagono.JPG |памер = 300px |подпіс = Васьмікутны дворык палаца Бельведэр |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 54|lat_sec = 23.7 |lon_dir = E|lon_deg = 12|lon_min = 27|lon_sec = 17.55 |region = VA |CoordScale = |профіль = [[Мастацкі музей]], [[археалагічны музей]] |заснаваны = [[1771]] |дата адкрыцця = |дата закрыцця = |падпарадкаваны = [[Музеі Ватыкана]] |месцазнаходжанне= [[Ватыкан]], [[Палац Бельведэр]] |наведвальнікі = |фонд = |агульная плошча = |выставачная плошча= |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = |білет = |спасылка = [https://m.museivaticani.va/content/museivaticani-mobile/en/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Museo-Pio-Clementino.html Афіцыйны сайт] |Commons = Category:Pio Clementino Museum (Vatican Museums) }} '''Музей Пія-Клімента''' ({{lang-it|Museo Pio-Clementino}}) — найбуйнейшы музейны комплекс у складзе [[Музеі Ватыкана|Музеяў Ватыкана]], размешчаны ў палацы [[Палац Бельведэр|Бельведэр]]. Музей быў заснаваны ў 1771 годзе па даручэнні папы [[Клімент XIV|Клімента XIV]] і значна пашыраны яго пераемнікам [[Пій VI|Піем VI]] з мэтай захавання і дэманстрацыі твораў мастацтва [[Старажытны Рым|антычнага Рыма]] і [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]]. Калекцыя ўключае выбітныя ўзоры [[Класічная скульптура|класічнай скульптуры]], творы [[Манументальнае мастацтва|манументальнага мастацтва]], звязаныя з пахавальнымі рытуаламі ([[Саркафаг|саркафагі]], [[Алтар|алтары]]), а таксама антычныя [[Мазаіка|мазаікі]]<ref name="bre">{{Крыніцы/БРЭ|том=4|старонкі=657—661|назва=Ватикан|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/1902154|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170131070959/http://bigenc.ru:80/world_history/text/1902154|archivedate=31 студзеня 2017}}</ref><ref name="mv_pio">{{cite web |url=https://m.museivaticani.va/content/museivaticani-mobile/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Museo-Pio-Clementino.html |title=Museo Pio Clementino |publisher=m.museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. == Гісторыя == Пачаткі папскіх збораў класічнай скульптуры сягаюць часоў папы [[Юлій II|Юлія II]], калі статуі размяшчаліся ў так званым Дворыку статуй (цяпер Васьмівугольны дворык). У [[Эпоха Асветніцтва|эпоху Асветніцтва]] паўстала ідэя стварэння публічнага музея для сістэматызаванага збору і абароны старажытных твораў мастацтва. У 1770 годзе папа Клімент XIV пры падтрымцы свайго казначэя Джавані Анджэла Браскі (будучага папы Пія VI) распарадзіўся збіраць усе археалагічныя знаходкі і набываць новыя творы. Першымі набыткамі сталі манументальныя мармуровыя «[[Кандэлябр|кандэлябры]] Барберыні» з калекцыі [[Франчэска Фусконі]] і збор скульптур з калекцыі [[Матэі]]. Першапачаткова экспанаты планавалі размясціць у галерэях [[Ватыканская апостальская бібліятэка|Ватыканскай бібліятэкі]], але шырокі маштаб закупак запатрабаваў новага месца, якім стаў палац Бельведэр, пабудаваны ў часы [[Адраджэнне|Адраджэння]] архітэктарам [[Даната Брамантэ]]<ref name="tci">{{кніга |загаловак=Roma |серыя=Guida d’Italia |выданне=12 |месца=Mediolan |выдавецтва=Touring club italiano |год=2016 |старонкі=687–692 |isbn=978-88-365-6798-0 |lang=it}}</ref>. [[Лоджыя]] будынка і некаторыя сумежныя пакоі былі пераабсталяваныя архітэктарам Алесандра Доры. Пасля абрання Пія VI на папскі прастол у лютым 1775 года праект набыў шырокія маштабы дзякуючы будаўніцтву новых залаў. Работы, якія працягваліся да 1793 года, пасля смерці Доры ўзначалілі архітэктары [[Мікеланджэла Сіманеці]] і [[Джузэпэ Кампарэзэ]]. Вялікі ўклад у развіццё музея зрабіў [[Джавані Батыста Вісконці]], Упаўнаважаны па старажытнасцях Рыма. Ён адбіраў скульптуры ў майстэрнях і антыквараў, кіраваў [[Рэстаўрацыя (мастацтва)|рэстаўрацыяй]] і складаў анатацыі да экспанатаў на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Вісконці таксама пачаў складанне шырокіх каталогаў Музея Пія-Клімента, выданне якіх было працягнута яго сынам [[Эніа Квірына Вісконці]] (выдадзены ў сямі тамах з 1782 па 1807 год){{sfn|Gioli|2013|с=221-297}}<ref>{{cite web |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/visconti-giovanni-antonio-battista_%28Dizionario-Biografico%29/ |title=Dizionario Biografico degli Italiani. — Volume 99 (2020) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211010130952/https://www.treccani.it/enciclopedia/visconti-giovanni-antonio-battista_%28Dizionario-Biografico%29/ |archivedate=10 кастрычніка 2021}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Gallo D. |загаловак=Les Visconti de Rome, in Louis Visconti, 1791—1853 |адказны=a cura di F. Hamon — Ch. MacCallum |месца=Paris |год=1991 |старонкі=48—59}} {{артыкул |аўтар=Gallo D. |загаловак=Originali greci e copie romane secondo Giovanni Battista ed Ennio Quirino Visconti |выданне=Labyrinthos, XXI—XXIV |год=1992—1993 |старонкі=215—251}} {{артыкул |аўтар=Gallo D. |загаловак=I Visconti. Una famiglia romana al servizio di papi, della Repubblica e di Napoleone |выданне=Roma moderna e contemporanea |нумар=2 |год=1994 |старонкі=77—90}}</ref>. У 1792 годзе Паскуале Масі апублікаваў двухмоўны даведнік па музеі{{sfn|Massi|1792|с=216}}. У 1797 годзе, у выніку заваяванняў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]] і палажэнняў [[Таленцінскі дагавор|Таленцінскага дагавора]], [[Папская вобласць|Папская дзяржава]] была вымушана перадаць галоўныя шэдэўры музея ў [[Парыж]]. Аднак дзякуючы дыпламатычным намаганням скульптара [[Антоніа Канова|Антоніа Кановы]] пасля [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] ў 1815 годзе большасць твораў была вернутая ў Ватыкан<ref name="mv_pio"/><ref name="tci"/>. == Экспазіцыя і маршрут == Музей Пія-Клімента сёння складаецца з дванаццаці залаў, уключаючы Васьмікутны дворык. Стандартны маршрут для наведвальнікаў праходзіць у зваротным кірунку адносна першапачатковай нумарацыі залаў. <gallery mode="packed" heights="150px"> Файл:Roma Vaticano Cortile Ottagonale.jpg|План экспазіцыі Музея Пія-Клімента. Файл:Museos Vaticanos, Ciudad del Vaticano, 2022-09-14, DD 40.jpg|Купал Залы муз. </gallery> === Галерэя кандэлябраў === Галерэя была адкрыта ў 1788 годзе папам Піем VI. Яна складаецца з шасці секцый, якія падзеленыя гіганцкімі мармуровымі кандэлябрамі. Тут сабраны разнастайныя рымскія скульптуры, у тым ліку вядомыя творы, такія як статуя [[Артэміда Эфеская|Артэміды Эфескай]], фігура маладога [[Сатыр|сатыра]] (так званы «Геркулес-дзіця са змеем») і выява [[Дыяна (міфалогія)|Дыяны-паляўнічай]] (II—III стагоддзі)<ref>{{cite web |url=https://m.museivaticani.va/content/museivaticani-mobile/fr/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Galleria-dei-Candelabri/galleria-dei-candelabri.html |title=Galerie des Candélabres |publisher=Musei Vaticani |lang=fr |accessdate=13 мая 2026}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:0 Galerie des Candélabres - Musées du Vatican (1).JPG|Галерэя кандэлябраў. Файл:Galleria dei Candelabri del Museo Pio Clementino, sez. 1 -FG1.jpg|Агульны выгляд галерэі. Файл:Galleria dei Candelabri del Museo Pio Clementino, sez. 1 -FG3.jpg|Рымскія скульптуры ў Галерэі кандэлябраў. Файл:0 Artemis d'Ephèse - Sarcophage du Myhthe d'Oreste - Vatican (2).JPG|Артэміда Эфеская. Файл:Satirello, restaurato come Ercole bambino con il serpente, II sec. -FG.jpg|Малады сатыр («Геркулес-дзіця са змеем»). Файл:Vatican Museum Diana statue.jpg|Дыяна-паляўнічая (II—III стст.). </gallery> === Зала бігі === Гэтае памяшканне ({{lang-it|Sala della Biga}}) атрымала сваю назву ад галоўнага экспаната — антычнай [[Біга (каляска)|бігі]], параднай калясніцы, запрэжанай двума коньмі. Твор з'яўляецца кампазіцыяй са старажытных частак (кузаў калясніцы з раслінным дэкорам пачатку I стагоддзя і частка правага каня) і сучасных дапаўненняў. Кузаў калясніцы да пачатку XVI стагоддзя служыў епіскапскім крэслам у базіліцы [[Сан-Марка]]. Правы конь належаў да калекцыі [[Сям’я Баргезэ|Маркантоніа Баргезэ]] і быў дапоўнены ў 1788 годзе скульптарам [[Франчэска Антоніа Францоні]], які таксама цалкам стварыў левага каня, які сёння лічыцца шэдэўрам рэстаўрацыйнага мастацтва<ref>{{cite web |url=https://m.museivaticani.va/content/museivaticani-mobile/fr/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-della-biga/biga.html |title=Le Bige |publisher=Musei Vaticani |lang=fr |accessdate=13 мая 2026}}</ref>. Акрамя таго, у зале знаходзіцца знакаміты «[[Дыскабол]]» тыпу Ланчэлоці (цела з'яўляецца рымскай копіяй II стагоддзя з грэчаскага арыгінала скульптара [[Міран (скульптар)|Мірана]], а галава — дадатак XVIII стагоддзя), знойдзены ў 1791 годзе на [[Віла Адрыяна|віле Адрыяна]] ў [[Цівалі, Італія|Цівалі]]. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Vatican Museums, Musei Vaticani (Ank Kumar, Infosys Limited) 08.jpg|Зала бігі. Файл:Biga, Museo Pio Clementino -FG.jpg|Антычная біга (каляска з двума коньмі). Файл:Discuswerper Vaticaanse Musea.jpg|«Дыскабол» тыпу Ланчэлоці. </gallery> === Дванаццатая зала: Квадратны вестыбюль === Квадратны вестыбюль ({{lang-it|Vestibolo Quadrato}}) першапачаткова быў адаптаваны папам [[Юлій III|Юліем III]] як [[Німфей|німфей]], фрэскі для якога стварыў [[Даніэле да Вальтэра]]. Памяшканне страціла гэтую функцыю ў часы Клімента XIV. Над аркай пераходу ў наступны пакой знаходзіцца надпіс «Museum Clementinum». Цэнтральным экспанатам вестыбюля з'яўляецца саркафаг з [[Пеперын|пеперыну]], які належаў Луцыю Карнэлію Сцыпіёну Барбату (каля 270 года да н.э.). Саркафаг быў знойдзены ў [[Грабніца Сцыпіёнаў|грабніцы Сцыпіёнаў]] на [[Апіева дарога|Апіевай дарозе]]. На ім змешчаны надпіс на архаічнай лаціне, які ўслаўляе дасягненні дзеяча: «Карнэлій Луцый Сцыпіён Барбат, нашчадак Гнея, свайго бацькі, чалавек мужны і адукаваны, чыя прыгажосць не саступала толькі яго мужнасці; ён быў сярод вас [[Консул (Старажытны Рым)|консулам]], [[Цэнзар|цэнзарам]], [[Эдыл|эдылам]]; ён заваяваў Таўрасію, Цызаўну, [[Самній]], падпарадкаваў усю [[Луканія|Луканію]] і павёў закладнікаў».<gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Vestibolo Quadrato, Museo Pio Clementino -FG.jpg|Квадратны вестыбюль. Файл:Vestibolo quadrato, con affreschi di daniele da volterra e girolamo da carpi, 04.JPG|Столь з фрэскамі Даніэле да Вальтэра. Файл:Sarcofago di scipione barbato, 280 ac. 13.JPG|Саркафаг Сцыпіёна Барбата (III ст. да н.э.). Файл:Lastre della cassa e del coperchio del sarcofago di Lucio Cornelio Scipione junior.jpg|Пліты кузава і вечка саркафага Луцыя Карнэлія Сцыпіёна Малодшага. </gallery> === Круглы вестыбюль === Круглы вестыбюль ({{lang-it|Vestibolo Rotondo}}) — гэта авальнае памяшканне з мармуровым басейнам фантана ў цэнтры. [[Кесон (архітэктура)|Кесоннае скляпенне]] нагадвае архітэктуру рымскага [[Пантэон (Рым)|Пантэона]]. Зводу завяршае карціна [[Хрыстафор Унтэрпергер|Хрыстафора Унтэрпергера]] з алегорыяй Царквы і Рыма. З балкона памяшкання адкрываецца від на Фантан Галеры ({{lang-it|Fontana della Galera}}) ў [[Ватыканскія сады|Ватыканскіх садах]]{{sfn|Museo Pio-Clementino al Vaticano|1846|с=11}}<ref name="tci"/>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:11751 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482893354).jpg|Мармуровы басейн фантана. Файл:11754 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482078987).jpg|Скляпенне Круглага вестыбюля. Файл:Fontana della Galera, Galeerenbrunnen im Vatikan.jpg|Фантан Галеры ў Ватыканскіх садах. </gallery> === Дзясятая зала: Кабінет Апаксіямена === У цэнтры кабінета ({{lang-it|Gabinetto dell'Apoxyomenos}}) выстаўлена выдатная рымская копія статуі атлета «[[Апаксіямен]]» з [[Бронза|бронзавага]] арыгінала працы грэчаскага скульптара [[Лісіп]]а (каля 320—310 гадоў да н.э.). Скульптура паказвае атлета, які з дапамогай [[Стрыгіль|стрыгіля]] саскрабае са скуры алей і пот пасля спаборніцтваў. Статуя была знойдзена ў раёне [[Трастэверэ]] ў 1849 годзе. Таксама ў пакоі знаходзіцца бюст Клімента XIV, старажытныя інскрыпцыі (напрыклад, надпіс [[Луцый Мумій Ахаік|Луцыя Мумія]]) і галава юнака, увянчаная лаўром, знойдзеная ў грабніцы Сцыпіёнаў. З кабінета можна ўбачыць знакамітую [[Вінтавая лесвіца|вінтавую лесвіцу]], спраектаваную [[Брамантэ]]<ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/vestibolo-quadrato-e-gabinetto-dell-apoxyomenos/vestibolo-quadrato-e-gabinetto-dell-apoxyomenos.html |title=Vestibolo Quadrato e Gabinetto dell'Apoxyomenos |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Il Gabinetto dell'Apoxyomenos (Museo Pio Clementino) -FG.jpg|Інтэр'ер Кабінета Апаксіямена. Файл:The so-called “Apoxyomenos” (“the Scraper”), Roman copy of the 1st century AD after a Greek bronze original by Lysippos (ca. 320 BC), Vatican Museums, Rome (22610573783).jpg|Статуя Апаксіямена. Файл:Apoxyomenos Pio-Clementino Inv1185 n2.jpg|Апаксіямен (від спераду). Файл:Apoxyomenos Pio-Clementino Inv1185 n4.jpg|Апаксіямен (дэталь). Файл:Inscription Lucius Mummius Pio-Clementino inv1158.jpg|Інскрыпцыя Луцыя Мумія. Файл:Bramante Staircase 1 (15589768276).jpg|Лесвіца Брамантэ. </gallery> === Восьмая зала: Васьмікутны дворык === Васьмікутны дворык ({{lang-it|Cortile Ottagono}}) з'яўляецца гістарычным ядром музея. Пабудаваны ў XV стагоддзі архітэктарам Брамантэ, ён першапачаткова ўяўляў сабой квадратны «Дворык статуй» з апельсінавым садам. Тут размяшчаліся першыя шэдэўры папскай калекцыі часоў Юлія II. У 1772—1773 гадах архітэктар [[Мікеланджэла Сіманеці]] цалкам перабудаваў яго, надаўшы васьмікутную форму і стварыўшы ўнутраны [[Порцік|порцік]]<ref name="Bruschini">{{кніга |аўтар=Enrico Bruschini |загаловак=Les chefs-d'œuvre du Vatican |месца=Florence et Londres |выдавецтва=Scala |год=2004 |старонкі=24-37 |lang=fr}}</ref>. У чатырох кутах дворыка ў 1803 годзе былі ўладкаваныя нішы (кабінеты), у якіх выстаўлены найважнейшыя антычныя творы: * '''Кабінет Апалона:''' Тут размяшчаецца [[Апалон Бельведэрскі]], рымская мармуровая копія з бронзавага арыгінала грэчаскага скульптара [[Леахар]]а. Статуя знаходзіцца ў калекцыі з 1509 года. * '''Кабінет Лаакаона:''' Змяшчае знакамітую мармуровую групу «[[Лаакаон і яго сыны]]» (I ст. да н.э.), знойдзеную ў 1506 годзе на тэрыторыі [[Залаты дом Нерона|Залатога дома Нерона]]. Скульптура, створаная радаскімі майстрамі [[Агесандр Родаскі|Агесандрам]], [[Палідор|Палідорам]] і Афінадорам, была адрэстаўраваная [[Мікеланджэла Банароці|Мікеланджэла]]<ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Cortile-Ottagono/cortile-ottagono.html |title=Cortile Ottagono |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. * '''Кабінет Гермеса:''' У ім знаходзіцца статуя [[Гермес]]а (раней памылкова лічылася выявай [[Антыной Бельведэрскі|Антыноя]]) — рымская копія грэчаскага арыгінала часоў [[Праксіцель|Праксіцеля]]. * '''Кабінет Кановы:''' Прысвечаны працам Антоніа Кановы, у цэнтры якога ўсталяваны «Персей з галавой [[Медуза Гаргона|Медузы Гаргоны]]» (1800—1801), створаны на замову [[Пій VII|Пія VII]] для замены арыгіналаў, вывезеных Напалеонам. Скульптура паказвае Персея ў шлеме [[Аід]]а, з мячом [[Гефест]]а і сандаліямі Гермеса. Таксама ў нішы стаяць статуі барцоў Крэўгаса і Дамаксена. Акрамя таго, у порціку выстаўлены статуя ляжачага рачнога боства (рака Тыгр), якое ўсталявана на мармуровым саркафагу са сцэнамі бітвы [[Амазонка (міфалогія)|амазонак]] ([[Амазонамахія|амазонамахіі]])<ref>{{cite web |url=https://catalogo.museivaticani.va/index.php/Detail/objects/MV.168.0.0?lang=it_IT |title=Statua di divinità fluviale giacente |publisher=catalogo.museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://catalogo.museivaticani.va/index.php/Detail/objects/MV.896.0.0 |title=Sarcofago con scene di amazzonomachia |publisher=catalogo.museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>, а таксама статуя «[[Венера (міфалогія)|Венера]] Шчаслівая» (Venus Felix) з сынам [[Купідон]]ам (I ст.)<ref>{{cite web |url=https://catalogo.museivaticani.va/index.php/Detail/objects/MV.936.0.0 |title=Statua femminile, c.d. "Venus Felix" |publisher=catalogo.museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="160px"> Файл:0 Cortile Ottagono - Museo Pio-Clementino - Vatican (1).JPG|Васьмікутны дворык. Файл:Rom Vatikanische Museen Laokoon.jpg|Кабінет Лаакаона. Файл:Laocoon and His Sons.jpg|Група «Лаакаон і яго сыны». Файл:Laocoon in Museo Pio Clementino.JPG|Лаакаон (альтэрнатыўны ракурс). Файл:Vatikanische Museen 41.jpg|Кабінет Апалона. Файл:Belvedere Apollo Pio-Clementino Inv1015.jpg|Апалон Бельведэрскі. Файл:Belvedere Apollo Pio-Clementino Inv1015 n4.jpg|Апалон Бельведэрскі (дэталь). Файл:Hermes Belvedere.jpg|Кабінет Гермеса. Файл:0 Hermes- Museo Pio-Clementino - Vatican (1).JPG|Статуя Гермеса. Файл:Hermes Pio-Clementino Inv907.jpg|Статуя Гермеса (дэталь). Файл:10- Cortile ottagono, Gabinetto del Perseo o Gabinetto del Canova -FG.jpg|Кабінет Кановы. Файл:Persus-with-the-head-of-med.jpg|«Персей з галавой Медузы». Файл:Perseus Canova Pio-Clementino Inv969.jpg|Персей (буйны план). Файл:Venus Felix Pio-Clementino.jpg|Венера Шчаслівая (Venus Felix). Файл:Musei Vaticani - panoramio (38).jpg|Скульптура рачнога боства (Тыгр). Файл:0 Statue (Fleuve Tigre) - Sarcophage (Amazonmachie).JPG|Саркафаг з амазонамахіяй пад статуяй ракі Тыгр. Файл:Statues in the Vatican Museum photo-14.JPG|Статуя «Вера» (II ст.). Файл:Sarcofago a lenos con corteo dionisiaco, da sagrestia vaticana, 150 dc. ca. 01.JPG|Саркафаг з дыянісійскім шэсцем (II ст.). Файл:Grabstein einer gebildeten Fra.JPG|Саркафаг адукаванай жанчыны (III ст.). </gallery> === Чацвёртая зала: Зала жывёл === Зала жывёл ({{lang-it|Sala degli Animali}}) была закладзена яшчэ ў часы [[Пій IV|Пія IV]], але пашырана і аформлена Сіманеці ў 1776 годзе. Тут знаходзіцца самае багатае ў свеце сабранне антычных скульптур з выявамі жывёл (каля 150 статуй) са шматколернага і белага [[Мармур|мармуру]] і [[Алебастр|алебастру]]. Частка твораў з'яўляецца рымскімі копіямі, іншыя былі майстэрскі складзеныя з антычных фрагментаў скульптарам Франчэска Антоніа Францоні ў XVIII стагоддзі<ref name="Bruschini"/>. У зале экспануюцца фігуры дзікіх і свойскіх жывёл, а таксама міфалагічных істот ([[Цэнтаўр|цэнтаўры]], [[Грыфон|грыфоны]], [[Мінатаўр]]). Вылучаюцца статуя [[Мелеагр]]а з сабакам і галавой [[Калідонскае паляванне|калідонскага дзіка]] (рымская копія твора [[Скопас]]а), скульптура [[Мітра (бажаство)|Мітры]], які забівае быка ([[Таўрактанія|таўрактанія]]), і рымскія саркафагі членаў патрыцыянскай сям'і [[Сцыпіёны|Сцыпіёнаў]]<ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-degli-animali/meleagro.html |title=Meleagro |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-degli-animali/sala-degli-animali.html |title=Sala degli Animali |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. У пераходзе паміж дзвюма часткамі залы знаходзіцца мазаіка са сцэнай «Ястраб, які паядае зайца». <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Museos Vaticanos, Ciudad del Vaticano, 2022-09-14, DD 39.jpg|Інтэр'ер Залы жывёл. Файл:The Vatican Museums ( Ank Kumar, Infosys Limited) 09.jpg|Зала жывёл (агульны выгляд). Файл:Roman sculpture of a hunting dog with deer.jpg|Сцэна палявання: сабака і казуля. Файл:Meleagro, II sec da originale greco di skopas del IV sec. ac..JPG|Мелеагр (II ст.). Файл:Meleager Pio-Clementino Inv490.jpg|Мелеагр (буйны план). Файл:Tauroctony.jpg|Мітра, які забівае быка. Файл:Vatican Museum centaur statue.jpg|Статуя Цэнтаўра. </gallery> === Пятая зала: Галерэя статуй === Першапачаткова галерэя ({{lang-it|Galleria delle Statue}}) служыла летняй лоджыяй у палацы папы [[Інакенцій VIII|Інакенція VIII]]. У XV стагоддзі яна была ўпрыгожана фрэскамі з [[Пейзаж|пейзажамі]] [[Пінтурык’я]] і [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]], аднак пазней гэтыя роспісы былі шмат у чым знішчаны пры рэканструкцыі. У 1771—1772 гадах праёмы лоджыі заклалі і ператварылі памяшканне ў галерэю, якую распісаў Хрыстафор Унтэрпергер (1776—1778). Тут сабрана калекцыя рымскіх скульптур і копій грэчаскіх арыгіналаў класічнага перыяду. Сярод іх: «Спячая [[Арыядна]]» (копія з эліністычнага арыгінала), «Апалон Саўрактон» (Апалон, які забівае яшчарку, копія працы Праксіцеля), «Амазонка Матэі» (копія арыгінала [[Фідзій|Фідзія]]), а таксама статуі «Гермес Інжэнуі», «[[Дэмасфен]]», [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэр]] Вероспі, [[Нептун (міфалогія)|Нептун]], параненыя амазонкі, [[Нарцыс (міфалогія)|Нарцыс]] і [[Пенелопа]]<ref name="tci"/><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Galleria-delle-Statue-e-Sala-dei-Busti/galleria-delle-statue-e-sala-dei-busti.html |title=Galleria delle Statue e Sala dei Busti |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. Раней тут таксама захоўваліся кандэлябры Барберыні са знаходкі ў Цівалі{{sfn|Pomella|2007}}. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Museo Pio-Clementino 2.jpg|Галерэя статуй. Файл:Hermes Ingenui Pio-Clementino Inv544.jpg|Гермес Інжэнуі. Файл:Beeldhouwwerk Apollo Saurottono ROMA - Museo Vaticano, Apollo Saurottono (titel op object), RP-F-F01141-ES.jpg|Апалон Саўрактон (I—II стст.). Файл:Amazzone mattei.jpg|Амазонка Матэі. Файл:Demosthenes - cropped version of Giorgio Sommer's photo.jpg|Дэмасфен. Файл:Arte romana, statua della c.d. penelope, I secolo dc (musei vaticani).jpg|Пенелопа, якая сядзіць. </gallery> === Шостая зала: Галерэя бюстаў === Галерэя [[Бюст (скульптура)|бюстаў]] ({{lang-it|Sala dei Busti}}) была ўтворана ў часы Клімента XIV шляхам аб'яднання чатырох пакояў<ref name="tci"/>. У ёй прадстаўлена багатая калекцыя антычных бюстаў рымскіх імператараў, багоў і знакамітых грамадзян. Сярод экспанатаў — выявы [[Нерва|Нервы]] ў вобразе Юпітэра, [[Марк Аўрэлій|Марка Аўрэлія]], [[Клаўдзій|Клаўдзія]], [[Каракала|Каракалы]] і юнага [[Актавіян Аўгуст|Актавіяна Аўгуста]]. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Sala dei Busti, Museo Pio Clementino -FG10.jpg|Галерэя бюстаў. Файл:Pan, inv. 675, I sec. d.C. -FG.jpg|Бог Пан. Файл:Fauno ridente, inv. 676, II sec. d.C., su busto moderno -FG.jpg|Фаўн, які смяецца. Файл:Attore con maschera teatrale femminile, inv. 678, II sec. d.C., su busto moderno -FG.jpg|Акцёр у жаночай тэатральнай масцы. </gallery> === Сёмая зала: Кабінет масак === Квадратнае памяшканне Кабінета масак ({{lang-it|Gabinetto delle Maschere}}) было перароблена ў музейную залу архітэктарам Алесандра Доры ў 1771—1772 гадах і мадыфікавана Сіманеці ў 1780 годзе. Назва паходзіць ад антычных мазаік з выявамі [[Тэатральная маска|тэатральных масак]], знойдзеных на віле імператара Адрыяна ў Цівалі. Уздоўж сцен выстаўлены шэдэўры мармуровай скульптуры: статуя «[[Афрадыта Кнідская]]» (Венера Калона — найлепшая з вядомых копій знакамітага твора Праксіцеля), група «[[Харыты|Тры Грацыі]]», «Венера на кукішках», «Танцуючая жанчына» і фігура [[Німфа|Німфы]]<ref name="tci"/><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/gabinetto-delle-maschere.html |title=Gabinetto delle Maschere |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Afrodite cnidia.jpg|Афрадыта Кнідская (Венера Калона). Файл:Sculptuur van staande Venus N. 1200 Roma. Museo Vaticano. Gabinetto delle Maschere, Venere (titel op object), RP-F-00-5345-45.jpg|Венера. Файл:Sculptuur van hurkende Venus N. 1197 Roma. Museo Vaticano. Gabinetto delle Maschere, Venere accovacciata (titel op object), RP-F-00-5345-44.jpg|Скуленая Венера. </gallery> === Трэцяя зала: Зала муз === Васьмікутная Зала муз ({{lang-it|Sala delle Muse}}) была пабудавана ў 1780—1782 гадах Мікеланджэла Сіманеці. Кесонны [[Купал|купал]] залы аздоблены фрэскамі Тамаза Конкі, на якіх намаляваны Апалон і [[Муза|музы]]. Памяшканне ўпрыгожана 16 калонамі [[Карынфскі ордар|карынфскага ордара]] з [[Карарскі мармур|карарскага мармуру]]. Зала спецыяльна стваралася для дэманстрацыі статуй [[Апалон Кіфарэд|Апалона Кіфарэда]] і дзевяці муз (копіі грэчаскіх арыгіналаў), знойдзеных падчас раскопак на віле Касія ў Цівалі ў 1774 годзе. Тут вылучаюцца скульптуры муз [[Каліёпа|Каліёпы]] і [[Талія (муза)|Таліі]]. У цэнтры залы з 1973 года ўсталяваны знакаміты «[[Бельведэрскі торс]]» (I ст. да н.э.), які моцна паўплываў на мастакоў Адраджэння, у тым ліку на Мікеланджэла. На пастаменце торса захаваўся надпіс: «твор Апалонія, сына Нестара, з [[Афіны|Афін]]»<ref name="Bruschini" /><ref name="tci" /><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-delle-muse/sala-delle-muse.html |title=Sala delle Muse |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>.<gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Museo Pio-Clementino — Sala delle Muse — Ceiling with fresco by Conca, Tommaso.jpg|Купал Залы муз (фрэска Тамаза Конкі). Файл:81-ApoloCitaredo.jpg|Апалон Кіфарэд. Файл:Apollo Musagetes Pio-Clementino Inv310.jpg|Апалон Кіфарэд (дэталь). Файл:Calliope Pio-Clementino.jpg|Муза Каліёпа. Файл:Thalia Pio-Clementino.jpg|Муза Талія. Файл:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|Бюст Перыкла. Файл:Periander Pio-Clementino Inv276.jpg|Бюст Перыяндра. Файл:0 Torse du Belvédère - Museo Pio Clementino.JPG|Бельведэрскі торс. Файл:Belvedere Torso Musei Vaticani.jpg|Бельведэрскі торс (выгляд з іншага ракурсу). Файл:Signature Apollonios Pio-Clementino Inv1192.jpg|Падпіс скульптара Апалонія на Бельведэрскім торсе. </gallery> === Другая зала: Зала Ратонды === Зала Ратонды ({{lang-it|Sala Rotonda}}) выканана ў [[Неакласіцызм|неакласічным стылі]] па праекце Сіманеці (1779—1780 гады) і натхнёная архітэктурай рымскага Пантэона. У цэнтры памяшкання ўстаноўлена велізарная маналітная чаша з чырвонага [[Парфір (парода)|парфіру]] (перыметр 13 метраў), прывезеная з Залатога дома Нерона. Падлогу ўпрыгожваюць выдатныя рымскія мазаікі (III ст.) з [[Тэрмы|тэрм]] [[Отрыкалі|Атрыкалі]] і Сакрофана, якія адлюстроўваюць бітвы грэкаў з цэнтаўрамі і [[Трытон (міфалогія)|трытонамі]]. У нішах па перыметры залы ўсталяваны каласальныя статуі і бюсты: пазалочаная бронзавая статуя [[Геркулес|Геркулеса]] (II ст., знойдзена каля [[Тэатр Пампея|тэатра Пампея]]), каласальная галава [[Зеўс|Зеўса]] ([[Зеўс Атрыкалійскі|Юпітэра з Атрыкалі]]), статуі Антыноя Браскі ў абліччы [[Дыяніс|Дыяніса]]-[[Асірыс|Асірыса]], [[Гера Барберыні|Геры Барберыні]], імператараў Клаўдзія і [[Адрыян (імператар)|Адрыяна]]<ref name="Bruschini"/><ref name="tci"/><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-rotonda/sala-rotonda.html |title=Sala Rotonda |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Vatican Museums • Musei Vaticani (46799993291).jpg|Зала Ратонды. Файл:Musei vaticani - sala della Rotonda 01145-6.JPG|Агульны выгляд Ратонды. Файл:Sala rotonda Pio Clementino.JPG|Нішы з каласальнымі статуямі. Файл:Musei Vaticani - Sala rotonda.JPG|Чаша і мазаікі Залы Ратонды. Файл:Museo Pio-Clementino bath 3.jpg|Парфіравая чаша. Файл:Mosaik Sala rotonda Pio Clementino.JPG|Дэталі падлогавай мазаікі з Отрыкалі. Файл:Heracles Pio-Clementino Inv252.jpg|Пазалочаная бронзавая статуя Геркулеса. Файл:6689 - Eracle Pio-Clementino (Vaticano) - Foto Giovanni Dall'Orto, 10 june 2011.jpg|Геркулес (з іншага ракурсу). Файл:Hera Barberini Pio-Clementino Inv254.jpg|Гера Барберыні. Файл:Hera Barberini.JPG|Гера Барберыні (выгляд спераду). Файл:Zeus Otricoli Pio-Clementino Inv257.jpg|Галава Зеўса з Отрыкалі. Файл:Antinous Pio-Clementino Inv256.jpg|Антыной Браскі ў абліччы Дыяніса. Файл:Antinous colossal Vatican detail.jpg|Каласальная статуя Антыноя. Файл:6828 - Claudio (Museo Pio-Clementino) - Foto Giovanni Dall'Orto, 10 june 2011.jpg|Бюст імператара Клаўдзія. Файл:6728 - Busto di Adriano (Vaticano) - Foto Giovanni Dall'Orto, 10 june 2011.jpg|Бюст імператара Адрыяна. </gallery> === Першая зала: Зала грэчаскага крыжа === Зала грэчаскага крыжа ({{lang-it|Sala a Croce Greca}}) была пабудавана ў 1780 годзе Мікеланджэла Сіманеці як уваходны вестыбюль для пабудоў Пія VI. Яна аздоблена ў егіпецкім стылі: ля ўваходу ўсталяваны два [[Тэламон|тэламоны]] з ружовага [[Граніт|граніту]] (I ст.). Падлогу ўпрыгожвае поліхромная рымская мазаіка «[[Афіна]] (Мінерва) з [[Эгіда|эгідай]]» і выявай фаз [[Месяц (спадарожнік)|Месяца]] (знойдзена ў [[Тускул]]е ў 1741 годзе). У зале дамінуюць два гіганцкія манументальныя саркафагі з чырвонага парфіру: [[Саркафаг Алены]] і [[Саркафаг Канстанціны]]. Першы, верагодна, быў першапачаткова прызначаны для самога імператара [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна]] ці яго бацькі і ўпрыгожаны рэльефамі з выявамі рымскіх [[Конніца|коннікаў]], якія трыумфуюць над [[Варвар|варварамі]]. У ім была пахавана маці Канстанціна, [[Алена Роўнаапостальная|Святая Алена]]. Другі саркафаг належаў дачцэ імператара [[Канстанціна|Канстанціне]] і ўпрыгожаны рэльефамі амураў, якія збіраюць вінаград (сімвал Дыяніса і [[Хрысціянства|хрысціянства]]). У зале таксама выстаўлены статуі маладога Актавіяна Аўгуста (Аўгуста Вероспі), [[Юлій Цэзар|Юлія Цэзара]] і скульптура жанчыны, якая лічыцца адзіным дайшоўшым да нашых дзён прыжыццёвым партрэтам [[Клеапатра|Клеапатры]]<ref name="tci"/><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-a-croce-greca/sala-a-croce-greca.html |title=Sala a Croce Greca |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:05- Sala a Croce Greca, Museo Pio Clementino -FG.jpg|Зала грэчаскага крыжа. Файл:11877 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482090029).jpg|Выхад з Музея Пія-Клімента праз Залу грэчаскага крыжа. Файл:Vatikanische Museen 22.jpg|Тэламоны з ружовага граніту (I ст.). Файл:Athena mosaic Pio-Clementino.jpg|Мазаіка Афіны (Мінервы). Файл:Pallas-athena-roman-mosaic.jpg|Цэнтральная частка мазаікі Афіны. Файл:0 Sarcofago di Helena - Museo Pio-Clementino - Vatican (2a).JPG|Саркафаг Алены. Файл:Sarcofago di sant'elena 01 2.jpg|Саркафаг Алены (дэталь). Файл:011- Sarcofago di Sant'Elena, 310-320 d.C. -FG.jpg|Саркафаг Алены (выгляд знізу). Файл:0 Sarcofago di Costantina - Museo Pio-Clementino - Vatican (1).JPG|Саркафаг Канстанціны. Файл:Sarcofago di costanza, 354 ca., da via nomentana, 07.JPG|Саркафаг Канстанціны (дэталь). Файл:9.9- Statua di Augusto, cosiddetto 'Augusto Verospi', circa 40 d.C.jpg|Актавіян Аўгуст Вероспі (каля 40 года). Файл:Gaius Caesar with his head covered at Greek Cross Hall.jpg|Гай Юлій Цэзар. Файл:0 Vatican - 2 sphynx du hall de la Croce Greca - Musée Pio Clementino.jpg|Сфінксы каля ўваходу. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Hoffmann, Thomas R. |загаловак=Die Kunst der römischen Antike |месца=Stuttgart |выдавецтва=Belser AG |год=2005 |isbn=3-7630-2456-5 |ref=Hoffmann}} {{ref-de}} * {{кніга |аўтар=Pomella, Andrea |загаловак=Vatikanische Museen |месца=Vatikan |выдавецтва=Italia Editrice |год=2007 |isbn=978-3-7954-1947-9 |ref=Pomella}} {{ref-de}} * {{артыкул |аўтар=Gioli, Antonella |загаловак=Le "Vedute del Museo Pio-Clementino" di Vincenzo Feoli |выданне=Bollettino-Monumenti, Musei e gallerie pontificie |нумар=30 |год=2013 |старонкі=221—297 |ref=Gioli}} {{ref-it}} * {{кніга |аўтар=Massi, Pasquale |загаловак=Indicazione antiquaria del Pontificio Museo Pio-Clementino in Vaticano |месца=Rome |выдавецтва=Presso i Lazzarini |год=1792 |старонак=216 |ref=Massi}} {{ref-it}} * {{кніга |аўтар=Brook, Carolina; Curzi, Valter |загаловак=Roma e l'antico: realtà e visione nel '700 |месца=Milan |выдавецтва=Skira |год=2010 |isbn=978-88-572-0690-5 |ref=Brook}} {{ref-it}} * {{кніга |аўтар=Dupuy-Vachey, Marie-Anne |загаловак=Dominique-Vivant Denon: l'oeil de Napoléon |месца=Paris |выдавецтва=Réunion des Musées nationaux |год=1999 |старонак=538 |isbn=978-2-7118-3958-2 |ref=Dupuy-Vachey}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар=Laveissière, Sylvain |загаловак=Napoléon et le Louvre |месца=Paris |выдавецтва=Fayard, Musée du Louvre |год=2004 |старонак=255 |isbn=978-2-901785-89-7 |ref=Laveissière}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Museo Pio-Clementino al Vaticano |месца=Roma |выдавецтва=Tipografia Cannetti |год=1846 |ref=Museo Pio-Clementino al Vaticano}} {{ref-it}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Guida ai Musei e alla Città del Vaticano |выдавецтва=Ed. Musei Vaticani |год=2003 |ref=Guida}} {{ref-it}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Ватыкана]] [[Катэгорыя:Археалагічныя музеі]] [[Катэгорыя:Мастацкія музеі]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1771 годзе]] 6usbh8i1iq5pr3a9papf7j58bshw8cm 5142087 5142085 2026-05-15T20:35:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1771 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5142087 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Музей Пія-Клімента |sort = Пія-Клімента |арыгінал = {{lang-it|Museo Pio-Clementino}} |выява = Museo Pio-Clementino cortile ottagono.JPG |памер = 300px |подпіс = Васьмікутны дворык палаца Бельведэр |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 54|lat_sec = 23.7 |lon_dir = E|lon_deg = 12|lon_min = 27|lon_sec = 17.55 |region = VA |CoordScale = |профіль = [[Мастацкі музей]], [[археалагічны музей]] |заснаваны = [[1771]] |дата адкрыцця = |дата закрыцця = |падпарадкаваны = [[Музеі Ватыкана]] |месцазнаходжанне= [[Ватыкан]], [[Палац Бельведэр]] |наведвальнікі = |фонд = |агульная плошча = |выставачная плошча= |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = |білет = |спасылка = [https://m.museivaticani.va/content/museivaticani-mobile/en/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Museo-Pio-Clementino.html Афіцыйны сайт] |Commons = Category:Pio Clementino Museum (Vatican Museums) }} '''Музей Пія-Клімента''' ({{lang-it|Museo Pio-Clementino}}) — найбуйнейшы музейны комплекс у складзе [[Музеі Ватыкана|Музеяў Ватыкана]], размешчаны ў палацы [[Палац Бельведэр|Бельведэр]]. Музей быў заснаваны ў 1771 годзе па даручэнні папы [[Клімент XIV|Клімента XIV]] і значна пашыраны яго пераемнікам [[Пій VI|Піем VI]] з мэтай захавання і дэманстрацыі твораў мастацтва [[Старажытны Рым|антычнага Рыма]] і [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]]. Калекцыя ўключае выбітныя ўзоры [[Класічная скульптура|класічнай скульптуры]], творы [[Манументальнае мастацтва|манументальнага мастацтва]], звязаныя з пахавальнымі рытуаламі ([[Саркафаг|саркафагі]], [[Алтар|алтары]]), а таксама антычныя [[Мазаіка|мазаікі]]<ref name="bre">{{Крыніцы/БРЭ|том=4|старонкі=657—661|назва=Ватикан|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/1902154|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170131070959/http://bigenc.ru:80/world_history/text/1902154|archivedate=31 студзеня 2017}}</ref><ref name="mv_pio">{{cite web |url=https://m.museivaticani.va/content/museivaticani-mobile/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Museo-Pio-Clementino.html |title=Museo Pio Clementino |publisher=m.museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. == Гісторыя == Пачаткі папскіх збораў класічнай скульптуры сягаюць часоў папы [[Юлій II|Юлія II]], калі статуі размяшчаліся ў так званым Дворыку статуй (цяпер Васьмівугольны дворык). У [[Эпоха Асветніцтва|эпоху Асветніцтва]] паўстала ідэя стварэння публічнага музея для сістэматызаванага збору і абароны старажытных твораў мастацтва. У 1770 годзе папа Клімент XIV пры падтрымцы свайго казначэя Джавані Анджэла Браскі (будучага папы Пія VI) распарадзіўся збіраць усе археалагічныя знаходкі і набываць новыя творы. Першымі набыткамі сталі манументальныя мармуровыя «[[Кандэлябр|кандэлябры]] Барберыні» з калекцыі [[Франчэска Фусконі]] і збор скульптур з калекцыі [[Матэі]]. Першапачаткова экспанаты планавалі размясціць у галерэях [[Ватыканская апостальская бібліятэка|Ватыканскай бібліятэкі]], але шырокі маштаб закупак запатрабаваў новага месца, якім стаў палац Бельведэр, пабудаваны ў часы [[Адраджэнне|Адраджэння]] архітэктарам [[Даната Брамантэ]]<ref name="tci">{{кніга |загаловак=Roma |серыя=Guida d’Italia |выданне=12 |месца=Mediolan |выдавецтва=Touring club italiano |год=2016 |старонкі=687–692 |isbn=978-88-365-6798-0 |lang=it}}</ref>. [[Лоджыя]] будынка і некаторыя сумежныя пакоі былі пераабсталяваныя архітэктарам Алесандра Доры. Пасля абрання Пія VI на папскі прастол у лютым 1775 года праект набыў шырокія маштабы дзякуючы будаўніцтву новых залаў. Работы, якія працягваліся да 1793 года, пасля смерці Доры ўзначалілі архітэктары [[Мікеланджэла Сіманеці]] і [[Джузэпэ Кампарэзэ]]. Вялікі ўклад у развіццё музея зрабіў [[Джавані Батыста Вісконці]], Упаўнаважаны па старажытнасцях Рыма. Ён адбіраў скульптуры ў майстэрнях і антыквараў, кіраваў [[Рэстаўрацыя (мастацтва)|рэстаўрацыяй]] і складаў анатацыі да экспанатаў на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Вісконці таксама пачаў складанне шырокіх каталогаў Музея Пія-Клімента, выданне якіх было працягнута яго сынам [[Эніа Квірына Вісконці]] (выдадзены ў сямі тамах з 1782 па 1807 год){{sfn|Gioli|2013|с=221-297}}<ref>{{cite web |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/visconti-giovanni-antonio-battista_%28Dizionario-Biografico%29/ |title=Dizionario Biografico degli Italiani. — Volume 99 (2020) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211010130952/https://www.treccani.it/enciclopedia/visconti-giovanni-antonio-battista_%28Dizionario-Biografico%29/ |archivedate=10 кастрычніка 2021}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Gallo D. |загаловак=Les Visconti de Rome, in Louis Visconti, 1791—1853 |адказны=a cura di F. Hamon — Ch. MacCallum |месца=Paris |год=1991 |старонкі=48—59}} {{артыкул |аўтар=Gallo D. |загаловак=Originali greci e copie romane secondo Giovanni Battista ed Ennio Quirino Visconti |выданне=Labyrinthos, XXI—XXIV |год=1992—1993 |старонкі=215—251}} {{артыкул |аўтар=Gallo D. |загаловак=I Visconti. Una famiglia romana al servizio di papi, della Repubblica e di Napoleone |выданне=Roma moderna e contemporanea |нумар=2 |год=1994 |старонкі=77—90}}</ref>. У 1792 годзе Паскуале Масі апублікаваў двухмоўны даведнік па музеі{{sfn|Massi|1792|с=216}}. У 1797 годзе, у выніку заваяванняў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]] і палажэнняў [[Таленцінскі дагавор|Таленцінскага дагавора]], [[Папская вобласць|Папская дзяржава]] была вымушана перадаць галоўныя шэдэўры музея ў [[Парыж]]. Аднак дзякуючы дыпламатычным намаганням скульптара [[Антоніа Канова|Антоніа Кановы]] пасля [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] ў 1815 годзе большасць твораў была вернутая ў Ватыкан<ref name="mv_pio"/><ref name="tci"/>. == Экспазіцыя і маршрут == Музей Пія-Клімента сёння складаецца з дванаццаці залаў, уключаючы Васьмікутны дворык. Стандартны маршрут для наведвальнікаў праходзіць у зваротным кірунку адносна першапачатковай нумарацыі залаў. <gallery mode="packed" heights="150px"> Файл:Roma Vaticano Cortile Ottagonale.jpg|План экспазіцыі Музея Пія-Клімента. Файл:Museos Vaticanos, Ciudad del Vaticano, 2022-09-14, DD 40.jpg|Купал Залы муз. </gallery> === Галерэя кандэлябраў === Галерэя была адкрыта ў 1788 годзе папам Піем VI. Яна складаецца з шасці секцый, якія падзеленыя гіганцкімі мармуровымі кандэлябрамі. Тут сабраны разнастайныя рымскія скульптуры, у тым ліку вядомыя творы, такія як статуя [[Артэміда Эфеская|Артэміды Эфескай]], фігура маладога [[Сатыр|сатыра]] (так званы «Геркулес-дзіця са змеем») і выява [[Дыяна (міфалогія)|Дыяны-паляўнічай]] (II—III стагоддзі)<ref>{{cite web |url=https://m.museivaticani.va/content/museivaticani-mobile/fr/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Galleria-dei-Candelabri/galleria-dei-candelabri.html |title=Galerie des Candélabres |publisher=Musei Vaticani |lang=fr |accessdate=13 мая 2026}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:0 Galerie des Candélabres - Musées du Vatican (1).JPG|Галерэя кандэлябраў. Файл:Galleria dei Candelabri del Museo Pio Clementino, sez. 1 -FG1.jpg|Агульны выгляд галерэі. Файл:Galleria dei Candelabri del Museo Pio Clementino, sez. 1 -FG3.jpg|Рымскія скульптуры ў Галерэі кандэлябраў. Файл:0 Artemis d'Ephèse - Sarcophage du Myhthe d'Oreste - Vatican (2).JPG|Артэміда Эфеская. Файл:Satirello, restaurato come Ercole bambino con il serpente, II sec. -FG.jpg|Малады сатыр («Геркулес-дзіця са змеем»). Файл:Vatican Museum Diana statue.jpg|Дыяна-паляўнічая (II—III стст.). </gallery> === Зала бігі === Гэтае памяшканне ({{lang-it|Sala della Biga}}) атрымала сваю назву ад галоўнага экспаната — антычнай [[Біга (каляска)|бігі]], параднай калясніцы, запрэжанай двума коньмі. Твор з'яўляецца кампазіцыяй са старажытных частак (кузаў калясніцы з раслінным дэкорам пачатку I стагоддзя і частка правага каня) і сучасных дапаўненняў. Кузаў калясніцы да пачатку XVI стагоддзя служыў епіскапскім крэслам у базіліцы [[Сан-Марка]]. Правы конь належаў да калекцыі [[Сям’я Баргезэ|Маркантоніа Баргезэ]] і быў дапоўнены ў 1788 годзе скульптарам [[Франчэска Антоніа Францоні]], які таксама цалкам стварыў левага каня, які сёння лічыцца шэдэўрам рэстаўрацыйнага мастацтва<ref>{{cite web |url=https://m.museivaticani.va/content/museivaticani-mobile/fr/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-della-biga/biga.html |title=Le Bige |publisher=Musei Vaticani |lang=fr |accessdate=13 мая 2026}}</ref>. Акрамя таго, у зале знаходзіцца знакаміты «[[Дыскабол]]» тыпу Ланчэлоці (цела з'яўляецца рымскай копіяй II стагоддзя з грэчаскага арыгінала скульптара [[Міран (скульптар)|Мірана]], а галава — дадатак XVIII стагоддзя), знойдзены ў 1791 годзе на [[Віла Адрыяна|віле Адрыяна]] ў [[Цівалі, Італія|Цівалі]]. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Vatican Museums, Musei Vaticani (Ank Kumar, Infosys Limited) 08.jpg|Зала бігі. Файл:Biga, Museo Pio Clementino -FG.jpg|Антычная біга (каляска з двума коньмі). Файл:Discuswerper Vaticaanse Musea.jpg|«Дыскабол» тыпу Ланчэлоці. </gallery> === Дванаццатая зала: Квадратны вестыбюль === Квадратны вестыбюль ({{lang-it|Vestibolo Quadrato}}) першапачаткова быў адаптаваны папам [[Юлій III|Юліем III]] як [[Німфей|німфей]], фрэскі для якога стварыў [[Даніэле да Вальтэра]]. Памяшканне страціла гэтую функцыю ў часы Клімента XIV. Над аркай пераходу ў наступны пакой знаходзіцца надпіс «Museum Clementinum». Цэнтральным экспанатам вестыбюля з'яўляецца саркафаг з [[Пеперын|пеперыну]], які належаў Луцыю Карнэлію Сцыпіёну Барбату (каля 270 года да н.э.). Саркафаг быў знойдзены ў [[Грабніца Сцыпіёнаў|грабніцы Сцыпіёнаў]] на [[Апіева дарога|Апіевай дарозе]]. На ім змешчаны надпіс на архаічнай лаціне, які ўслаўляе дасягненні дзеяча: «Карнэлій Луцый Сцыпіён Барбат, нашчадак Гнея, свайго бацькі, чалавек мужны і адукаваны, чыя прыгажосць не саступала толькі яго мужнасці; ён быў сярод вас [[Консул (Старажытны Рым)|консулам]], [[Цэнзар|цэнзарам]], [[Эдыл|эдылам]]; ён заваяваў Таўрасію, Цызаўну, [[Самній]], падпарадкаваў усю [[Луканія|Луканію]] і павёў закладнікаў».<gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Vestibolo Quadrato, Museo Pio Clementino -FG.jpg|Квадратны вестыбюль. Файл:Vestibolo quadrato, con affreschi di daniele da volterra e girolamo da carpi, 04.JPG|Столь з фрэскамі Даніэле да Вальтэра. Файл:Sarcofago di scipione barbato, 280 ac. 13.JPG|Саркафаг Сцыпіёна Барбата (III ст. да н.э.). Файл:Lastre della cassa e del coperchio del sarcofago di Lucio Cornelio Scipione junior.jpg|Пліты кузава і вечка саркафага Луцыя Карнэлія Сцыпіёна Малодшага. </gallery> === Круглы вестыбюль === Круглы вестыбюль ({{lang-it|Vestibolo Rotondo}}) — гэта авальнае памяшканне з мармуровым басейнам фантана ў цэнтры. [[Кесон (архітэктура)|Кесоннае скляпенне]] нагадвае архітэктуру рымскага [[Пантэон (Рым)|Пантэона]]. Зводу завяршае карціна [[Хрыстафор Унтэрпергер|Хрыстафора Унтэрпергера]] з алегорыяй Царквы і Рыма. З балкона памяшкання адкрываецца від на Фантан Галеры ({{lang-it|Fontana della Galera}}) ў [[Ватыканскія сады|Ватыканскіх садах]]{{sfn|Museo Pio-Clementino al Vaticano|1846|с=11}}<ref name="tci"/>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:11751 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482893354).jpg|Мармуровы басейн фантана. Файл:11754 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482078987).jpg|Скляпенне Круглага вестыбюля. Файл:Fontana della Galera, Galeerenbrunnen im Vatikan.jpg|Фантан Галеры ў Ватыканскіх садах. </gallery> === Дзясятая зала: Кабінет Апаксіямена === У цэнтры кабінета ({{lang-it|Gabinetto dell'Apoxyomenos}}) выстаўлена выдатная рымская копія статуі атлета «[[Апаксіямен]]» з [[Бронза|бронзавага]] арыгінала працы грэчаскага скульптара [[Лісіп]]а (каля 320—310 гадоў да н.э.). Скульптура паказвае атлета, які з дапамогай [[Стрыгіль|стрыгіля]] саскрабае са скуры алей і пот пасля спаборніцтваў. Статуя была знойдзена ў раёне [[Трастэверэ]] ў 1849 годзе. Таксама ў пакоі знаходзіцца бюст Клімента XIV, старажытныя інскрыпцыі (напрыклад, надпіс [[Луцый Мумій Ахаік|Луцыя Мумія]]) і галава юнака, увянчаная лаўром, знойдзеная ў грабніцы Сцыпіёнаў. З кабінета можна ўбачыць знакамітую [[Вінтавая лесвіца|вінтавую лесвіцу]], спраектаваную [[Брамантэ]]<ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/vestibolo-quadrato-e-gabinetto-dell-apoxyomenos/vestibolo-quadrato-e-gabinetto-dell-apoxyomenos.html |title=Vestibolo Quadrato e Gabinetto dell'Apoxyomenos |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Il Gabinetto dell'Apoxyomenos (Museo Pio Clementino) -FG.jpg|Інтэр'ер Кабінета Апаксіямена. Файл:The so-called “Apoxyomenos” (“the Scraper”), Roman copy of the 1st century AD after a Greek bronze original by Lysippos (ca. 320 BC), Vatican Museums, Rome (22610573783).jpg|Статуя Апаксіямена. Файл:Apoxyomenos Pio-Clementino Inv1185 n2.jpg|Апаксіямен (від спераду). Файл:Apoxyomenos Pio-Clementino Inv1185 n4.jpg|Апаксіямен (дэталь). Файл:Inscription Lucius Mummius Pio-Clementino inv1158.jpg|Інскрыпцыя Луцыя Мумія. Файл:Bramante Staircase 1 (15589768276).jpg|Лесвіца Брамантэ. </gallery> === Восьмая зала: Васьмікутны дворык === Васьмікутны дворык ({{lang-it|Cortile Ottagono}}) з'яўляецца гістарычным ядром музея. Пабудаваны ў XV стагоддзі архітэктарам Брамантэ, ён першапачаткова ўяўляў сабой квадратны «Дворык статуй» з апельсінавым садам. Тут размяшчаліся першыя шэдэўры папскай калекцыі часоў Юлія II. У 1772—1773 гадах архітэктар [[Мікеланджэла Сіманеці]] цалкам перабудаваў яго, надаўшы васьмікутную форму і стварыўшы ўнутраны [[Порцік|порцік]]<ref name="Bruschini">{{кніга |аўтар=Enrico Bruschini |загаловак=Les chefs-d'œuvre du Vatican |месца=Florence et Londres |выдавецтва=Scala |год=2004 |старонкі=24-37 |lang=fr}}</ref>. У чатырох кутах дворыка ў 1803 годзе былі ўладкаваныя нішы (кабінеты), у якіх выстаўлены найважнейшыя антычныя творы: * '''Кабінет Апалона:''' Тут размяшчаецца [[Апалон Бельведэрскі]], рымская мармуровая копія з бронзавага арыгінала грэчаскага скульптара [[Леахар]]а. Статуя знаходзіцца ў калекцыі з 1509 года. * '''Кабінет Лаакаона:''' Змяшчае знакамітую мармуровую групу «[[Лаакаон і яго сыны]]» (I ст. да н.э.), знойдзеную ў 1506 годзе на тэрыторыі [[Залаты дом Нерона|Залатога дома Нерона]]. Скульптура, створаная радаскімі майстрамі [[Агесандр Родаскі|Агесандрам]], [[Палідор|Палідорам]] і Афінадорам, была адрэстаўраваная [[Мікеланджэла Банароці|Мікеланджэла]]<ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Cortile-Ottagono/cortile-ottagono.html |title=Cortile Ottagono |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. * '''Кабінет Гермеса:''' У ім знаходзіцца статуя [[Гермес]]а (раней памылкова лічылася выявай [[Антыной Бельведэрскі|Антыноя]]) — рымская копія грэчаскага арыгінала часоў [[Праксіцель|Праксіцеля]]. * '''Кабінет Кановы:''' Прысвечаны працам Антоніа Кановы, у цэнтры якога ўсталяваны «Персей з галавой [[Медуза Гаргона|Медузы Гаргоны]]» (1800—1801), створаны на замову [[Пій VII|Пія VII]] для замены арыгіналаў, вывезеных Напалеонам. Скульптура паказвае Персея ў шлеме [[Аід]]а, з мячом [[Гефест]]а і сандаліямі Гермеса. Таксама ў нішы стаяць статуі барцоў Крэўгаса і Дамаксена. Акрамя таго, у порціку выстаўлены статуя ляжачага рачнога боства (рака Тыгр), якое ўсталявана на мармуровым саркафагу са сцэнамі бітвы [[Амазонка (міфалогія)|амазонак]] ([[Амазонамахія|амазонамахіі]])<ref>{{cite web |url=https://catalogo.museivaticani.va/index.php/Detail/objects/MV.168.0.0?lang=it_IT |title=Statua di divinità fluviale giacente |publisher=catalogo.museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://catalogo.museivaticani.va/index.php/Detail/objects/MV.896.0.0 |title=Sarcofago con scene di amazzonomachia |publisher=catalogo.museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>, а таксама статуя «[[Венера (міфалогія)|Венера]] Шчаслівая» (Venus Felix) з сынам [[Купідон]]ам (I ст.)<ref>{{cite web |url=https://catalogo.museivaticani.va/index.php/Detail/objects/MV.936.0.0 |title=Statua femminile, c.d. "Venus Felix" |publisher=catalogo.museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="160px"> Файл:0 Cortile Ottagono - Museo Pio-Clementino - Vatican (1).JPG|Васьмікутны дворык. Файл:Rom Vatikanische Museen Laokoon.jpg|Кабінет Лаакаона. Файл:Laocoon and His Sons.jpg|Група «Лаакаон і яго сыны». Файл:Laocoon in Museo Pio Clementino.JPG|Лаакаон (альтэрнатыўны ракурс). Файл:Vatikanische Museen 41.jpg|Кабінет Апалона. Файл:Belvedere Apollo Pio-Clementino Inv1015.jpg|Апалон Бельведэрскі. Файл:Belvedere Apollo Pio-Clementino Inv1015 n4.jpg|Апалон Бельведэрскі (дэталь). Файл:Hermes Belvedere.jpg|Кабінет Гермеса. Файл:0 Hermes- Museo Pio-Clementino - Vatican (1).JPG|Статуя Гермеса. Файл:Hermes Pio-Clementino Inv907.jpg|Статуя Гермеса (дэталь). Файл:10- Cortile ottagono, Gabinetto del Perseo o Gabinetto del Canova -FG.jpg|Кабінет Кановы. Файл:Persus-with-the-head-of-med.jpg|«Персей з галавой Медузы». Файл:Perseus Canova Pio-Clementino Inv969.jpg|Персей (буйны план). Файл:Venus Felix Pio-Clementino.jpg|Венера Шчаслівая (Venus Felix). Файл:Musei Vaticani - panoramio (38).jpg|Скульптура рачнога боства (Тыгр). Файл:0 Statue (Fleuve Tigre) - Sarcophage (Amazonmachie).JPG|Саркафаг з амазонамахіяй пад статуяй ракі Тыгр. Файл:Statues in the Vatican Museum photo-14.JPG|Статуя «Вера» (II ст.). Файл:Sarcofago a lenos con corteo dionisiaco, da sagrestia vaticana, 150 dc. ca. 01.JPG|Саркафаг з дыянісійскім шэсцем (II ст.). Файл:Grabstein einer gebildeten Fra.JPG|Саркафаг адукаванай жанчыны (III ст.). </gallery> === Чацвёртая зала: Зала жывёл === Зала жывёл ({{lang-it|Sala degli Animali}}) была закладзена яшчэ ў часы [[Пій IV|Пія IV]], але пашырана і аформлена Сіманеці ў 1776 годзе. Тут знаходзіцца самае багатае ў свеце сабранне антычных скульптур з выявамі жывёл (каля 150 статуй) са шматколернага і белага [[Мармур|мармуру]] і [[Алебастр|алебастру]]. Частка твораў з'яўляецца рымскімі копіямі, іншыя былі майстэрскі складзеныя з антычных фрагментаў скульптарам Франчэска Антоніа Францоні ў XVIII стагоддзі<ref name="Bruschini"/>. У зале экспануюцца фігуры дзікіх і свойскіх жывёл, а таксама міфалагічных істот ([[Цэнтаўр|цэнтаўры]], [[Грыфон|грыфоны]], [[Мінатаўр]]). Вылучаюцца статуя [[Мелеагр]]а з сабакам і галавой [[Калідонскае паляванне|калідонскага дзіка]] (рымская копія твора [[Скопас]]а), скульптура [[Мітра (бажаство)|Мітры]], які забівае быка ([[Таўрактанія|таўрактанія]]), і рымскія саркафагі членаў патрыцыянскай сям'і [[Сцыпіёны|Сцыпіёнаў]]<ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-degli-animali/meleagro.html |title=Meleagro |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-degli-animali/sala-degli-animali.html |title=Sala degli Animali |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. У пераходзе паміж дзвюма часткамі залы знаходзіцца мазаіка са сцэнай «Ястраб, які паядае зайца». <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Museos Vaticanos, Ciudad del Vaticano, 2022-09-14, DD 39.jpg|Інтэр'ер Залы жывёл. Файл:The Vatican Museums ( Ank Kumar, Infosys Limited) 09.jpg|Зала жывёл (агульны выгляд). Файл:Roman sculpture of a hunting dog with deer.jpg|Сцэна палявання: сабака і казуля. Файл:Meleagro, II sec da originale greco di skopas del IV sec. ac..JPG|Мелеагр (II ст.). Файл:Meleager Pio-Clementino Inv490.jpg|Мелеагр (буйны план). Файл:Tauroctony.jpg|Мітра, які забівае быка. Файл:Vatican Museum centaur statue.jpg|Статуя Цэнтаўра. </gallery> === Пятая зала: Галерэя статуй === Першапачаткова галерэя ({{lang-it|Galleria delle Statue}}) служыла летняй лоджыяй у палацы папы [[Інакенцій VIII|Інакенція VIII]]. У XV стагоддзі яна была ўпрыгожана фрэскамі з [[Пейзаж|пейзажамі]] [[Пінтурык’я]] і [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]], аднак пазней гэтыя роспісы былі шмат у чым знішчаны пры рэканструкцыі. У 1771—1772 гадах праёмы лоджыі заклалі і ператварылі памяшканне ў галерэю, якую распісаў Хрыстафор Унтэрпергер (1776—1778). Тут сабрана калекцыя рымскіх скульптур і копій грэчаскіх арыгіналаў класічнага перыяду. Сярод іх: «Спячая [[Арыядна]]» (копія з эліністычнага арыгінала), «Апалон Саўрактон» (Апалон, які забівае яшчарку, копія працы Праксіцеля), «Амазонка Матэі» (копія арыгінала [[Фідзій|Фідзія]]), а таксама статуі «Гермес Інжэнуі», «[[Дэмасфен]]», [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэр]] Вероспі, [[Нептун (міфалогія)|Нептун]], параненыя амазонкі, [[Нарцыс (міфалогія)|Нарцыс]] і [[Пенелопа]]<ref name="tci"/><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Galleria-delle-Statue-e-Sala-dei-Busti/galleria-delle-statue-e-sala-dei-busti.html |title=Galleria delle Statue e Sala dei Busti |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. Раней тут таксама захоўваліся кандэлябры Барберыні са знаходкі ў Цівалі{{sfn|Pomella|2007}}. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Museo Pio-Clementino 2.jpg|Галерэя статуй. Файл:Hermes Ingenui Pio-Clementino Inv544.jpg|Гермес Інжэнуі. Файл:Beeldhouwwerk Apollo Saurottono ROMA - Museo Vaticano, Apollo Saurottono (titel op object), RP-F-F01141-ES.jpg|Апалон Саўрактон (I—II стст.). Файл:Amazzone mattei.jpg|Амазонка Матэі. Файл:Demosthenes - cropped version of Giorgio Sommer's photo.jpg|Дэмасфен. Файл:Arte romana, statua della c.d. penelope, I secolo dc (musei vaticani).jpg|Пенелопа, якая сядзіць. </gallery> === Шостая зала: Галерэя бюстаў === Галерэя [[Бюст (скульптура)|бюстаў]] ({{lang-it|Sala dei Busti}}) была ўтворана ў часы Клімента XIV шляхам аб'яднання чатырох пакояў<ref name="tci"/>. У ёй прадстаўлена багатая калекцыя антычных бюстаў рымскіх імператараў, багоў і знакамітых грамадзян. Сярод экспанатаў — выявы [[Нерва|Нервы]] ў вобразе Юпітэра, [[Марк Аўрэлій|Марка Аўрэлія]], [[Клаўдзій|Клаўдзія]], [[Каракала|Каракалы]] і юнага [[Актавіян Аўгуст|Актавіяна Аўгуста]]. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Sala dei Busti, Museo Pio Clementino -FG10.jpg|Галерэя бюстаў. Файл:Pan, inv. 675, I sec. d.C. -FG.jpg|Бог Пан. Файл:Fauno ridente, inv. 676, II sec. d.C., su busto moderno -FG.jpg|Фаўн, які смяецца. Файл:Attore con maschera teatrale femminile, inv. 678, II sec. d.C., su busto moderno -FG.jpg|Акцёр у жаночай тэатральнай масцы. </gallery> === Сёмая зала: Кабінет масак === Квадратнае памяшканне Кабінета масак ({{lang-it|Gabinetto delle Maschere}}) было перароблена ў музейную залу архітэктарам Алесандра Доры ў 1771—1772 гадах і мадыфікавана Сіманеці ў 1780 годзе. Назва паходзіць ад антычных мазаік з выявамі [[Тэатральная маска|тэатральных масак]], знойдзеных на віле імператара Адрыяна ў Цівалі. Уздоўж сцен выстаўлены шэдэўры мармуровай скульптуры: статуя «[[Афрадыта Кнідская]]» (Венера Калона — найлепшая з вядомых копій знакамітага твора Праксіцеля), група «[[Харыты|Тры Грацыі]]», «Венера на кукішках», «Танцуючая жанчына» і фігура [[Німфа|Німфы]]<ref name="tci"/><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/gabinetto-delle-maschere.html |title=Gabinetto delle Maschere |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Afrodite cnidia.jpg|Афрадыта Кнідская (Венера Калона). Файл:Sculptuur van staande Venus N. 1200 Roma. Museo Vaticano. Gabinetto delle Maschere, Venere (titel op object), RP-F-00-5345-45.jpg|Венера. Файл:Sculptuur van hurkende Venus N. 1197 Roma. Museo Vaticano. Gabinetto delle Maschere, Venere accovacciata (titel op object), RP-F-00-5345-44.jpg|Скуленая Венера. </gallery> === Трэцяя зала: Зала муз === Васьмікутная Зала муз ({{lang-it|Sala delle Muse}}) была пабудавана ў 1780—1782 гадах Мікеланджэла Сіманеці. Кесонны [[Купал|купал]] залы аздоблены фрэскамі Тамаза Конкі, на якіх намаляваны Апалон і [[Муза|музы]]. Памяшканне ўпрыгожана 16 калонамі [[Карынфскі ордар|карынфскага ордара]] з [[Карарскі мармур|карарскага мармуру]]. Зала спецыяльна стваралася для дэманстрацыі статуй [[Апалон Кіфарэд|Апалона Кіфарэда]] і дзевяці муз (копіі грэчаскіх арыгіналаў), знойдзеных падчас раскопак на віле Касія ў Цівалі ў 1774 годзе. Тут вылучаюцца скульптуры муз [[Каліёпа|Каліёпы]] і [[Талія (муза)|Таліі]]. У цэнтры залы з 1973 года ўсталяваны знакаміты «[[Бельведэрскі торс]]» (I ст. да н.э.), які моцна паўплываў на мастакоў Адраджэння, у тым ліку на Мікеланджэла. На пастаменце торса захаваўся надпіс: «твор Апалонія, сына Нестара, з [[Афіны|Афін]]»<ref name="Bruschini" /><ref name="tci" /><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-delle-muse/sala-delle-muse.html |title=Sala delle Muse |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>.<gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Museo Pio-Clementino — Sala delle Muse — Ceiling with fresco by Conca, Tommaso.jpg|Купал Залы муз (фрэска Тамаза Конкі). Файл:81-ApoloCitaredo.jpg|Апалон Кіфарэд. Файл:Apollo Musagetes Pio-Clementino Inv310.jpg|Апалон Кіфарэд (дэталь). Файл:Calliope Pio-Clementino.jpg|Муза Каліёпа. Файл:Thalia Pio-Clementino.jpg|Муза Талія. Файл:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|Бюст Перыкла. Файл:Periander Pio-Clementino Inv276.jpg|Бюст Перыяндра. Файл:0 Torse du Belvédère - Museo Pio Clementino.JPG|Бельведэрскі торс. Файл:Belvedere Torso Musei Vaticani.jpg|Бельведэрскі торс (выгляд з іншага ракурсу). Файл:Signature Apollonios Pio-Clementino Inv1192.jpg|Падпіс скульптара Апалонія на Бельведэрскім торсе. </gallery> === Другая зала: Зала Ратонды === Зала Ратонды ({{lang-it|Sala Rotonda}}) выканана ў [[Неакласіцызм|неакласічным стылі]] па праекце Сіманеці (1779—1780 гады) і натхнёная архітэктурай рымскага Пантэона. У цэнтры памяшкання ўстаноўлена велізарная маналітная чаша з чырвонага [[Парфір (парода)|парфіру]] (перыметр 13 метраў), прывезеная з Залатога дома Нерона. Падлогу ўпрыгожваюць выдатныя рымскія мазаікі (III ст.) з [[Тэрмы|тэрм]] [[Отрыкалі|Атрыкалі]] і Сакрофана, якія адлюстроўваюць бітвы грэкаў з цэнтаўрамі і [[Трытон (міфалогія)|трытонамі]]. У нішах па перыметры залы ўсталяваны каласальныя статуі і бюсты: пазалочаная бронзавая статуя [[Геркулес|Геркулеса]] (II ст., знойдзена каля [[Тэатр Пампея|тэатра Пампея]]), каласальная галава [[Зеўс|Зеўса]] ([[Зеўс Атрыкалійскі|Юпітэра з Атрыкалі]]), статуі Антыноя Браскі ў абліччы [[Дыяніс|Дыяніса]]-[[Асірыс|Асірыса]], [[Гера Барберыні|Геры Барберыні]], імператараў Клаўдзія і [[Адрыян (імператар)|Адрыяна]]<ref name="Bruschini"/><ref name="tci"/><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-rotonda/sala-rotonda.html |title=Sala Rotonda |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Vatican Museums • Musei Vaticani (46799993291).jpg|Зала Ратонды. Файл:Musei vaticani - sala della Rotonda 01145-6.JPG|Агульны выгляд Ратонды. Файл:Sala rotonda Pio Clementino.JPG|Нішы з каласальнымі статуямі. Файл:Musei Vaticani - Sala rotonda.JPG|Чаша і мазаікі Залы Ратонды. Файл:Museo Pio-Clementino bath 3.jpg|Парфіравая чаша. Файл:Mosaik Sala rotonda Pio Clementino.JPG|Дэталі падлогавай мазаікі з Отрыкалі. Файл:Heracles Pio-Clementino Inv252.jpg|Пазалочаная бронзавая статуя Геркулеса. Файл:6689 - Eracle Pio-Clementino (Vaticano) - Foto Giovanni Dall'Orto, 10 june 2011.jpg|Геркулес (з іншага ракурсу). Файл:Hera Barberini Pio-Clementino Inv254.jpg|Гера Барберыні. Файл:Hera Barberini.JPG|Гера Барберыні (выгляд спераду). Файл:Zeus Otricoli Pio-Clementino Inv257.jpg|Галава Зеўса з Отрыкалі. Файл:Antinous Pio-Clementino Inv256.jpg|Антыной Браскі ў абліччы Дыяніса. Файл:Antinous colossal Vatican detail.jpg|Каласальная статуя Антыноя. Файл:6828 - Claudio (Museo Pio-Clementino) - Foto Giovanni Dall'Orto, 10 june 2011.jpg|Бюст імператара Клаўдзія. Файл:6728 - Busto di Adriano (Vaticano) - Foto Giovanni Dall'Orto, 10 june 2011.jpg|Бюст імператара Адрыяна. </gallery> === Першая зала: Зала грэчаскага крыжа === Зала грэчаскага крыжа ({{lang-it|Sala a Croce Greca}}) была пабудавана ў 1780 годзе Мікеланджэла Сіманеці як уваходны вестыбюль для пабудоў Пія VI. Яна аздоблена ў егіпецкім стылі: ля ўваходу ўсталяваны два [[Тэламон|тэламоны]] з ружовага [[Граніт|граніту]] (I ст.). Падлогу ўпрыгожвае поліхромная рымская мазаіка «[[Афіна]] (Мінерва) з [[Эгіда|эгідай]]» і выявай фаз [[Месяц (спадарожнік)|Месяца]] (знойдзена ў [[Тускул]]е ў 1741 годзе). У зале дамінуюць два гіганцкія манументальныя саркафагі з чырвонага парфіру: [[Саркафаг Алены]] і [[Саркафаг Канстанціны]]. Першы, верагодна, быў першапачаткова прызначаны для самога імператара [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна]] ці яго бацькі і ўпрыгожаны рэльефамі з выявамі рымскіх [[Конніца|коннікаў]], якія трыумфуюць над [[Варвар|варварамі]]. У ім была пахавана маці Канстанціна, [[Алена Роўнаапостальная|Святая Алена]]. Другі саркафаг належаў дачцэ імператара [[Канстанціна|Канстанціне]] і ўпрыгожаны рэльефамі амураў, якія збіраюць вінаград (сімвал Дыяніса і [[Хрысціянства|хрысціянства]]). У зале таксама выстаўлены статуі маладога Актавіяна Аўгуста (Аўгуста Вероспі), [[Юлій Цэзар|Юлія Цэзара]] і скульптура жанчыны, якая лічыцца адзіным дайшоўшым да нашых дзён прыжыццёвым партрэтам [[Клеапатра|Клеапатры]]<ref name="tci"/><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-a-croce-greca/sala-a-croce-greca.html |title=Sala a Croce Greca |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:05- Sala a Croce Greca, Museo Pio Clementino -FG.jpg|Зала грэчаскага крыжа. Файл:11877 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482090029).jpg|Выхад з Музея Пія-Клімента праз Залу грэчаскага крыжа. Файл:Vatikanische Museen 22.jpg|Тэламоны з ружовага граніту (I ст.). Файл:Athena mosaic Pio-Clementino.jpg|Мазаіка Афіны (Мінервы). Файл:Pallas-athena-roman-mosaic.jpg|Цэнтральная частка мазаікі Афіны. Файл:0 Sarcofago di Helena - Museo Pio-Clementino - Vatican (2a).JPG|Саркафаг Алены. Файл:Sarcofago di sant'elena 01 2.jpg|Саркафаг Алены (дэталь). Файл:011- Sarcofago di Sant'Elena, 310-320 d.C. -FG.jpg|Саркафаг Алены (выгляд знізу). Файл:0 Sarcofago di Costantina - Museo Pio-Clementino - Vatican (1).JPG|Саркафаг Канстанціны. Файл:Sarcofago di costanza, 354 ca., da via nomentana, 07.JPG|Саркафаг Канстанціны (дэталь). Файл:9.9- Statua di Augusto, cosiddetto 'Augusto Verospi', circa 40 d.C.jpg|Актавіян Аўгуст Вероспі (каля 40 года). Файл:Gaius Caesar with his head covered at Greek Cross Hall.jpg|Гай Юлій Цэзар. Файл:0 Vatican - 2 sphynx du hall de la Croce Greca - Musée Pio Clementino.jpg|Сфінксы каля ўваходу. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Hoffmann, Thomas R. |загаловак=Die Kunst der römischen Antike |месца=Stuttgart |выдавецтва=Belser AG |год=2005 |isbn=3-7630-2456-5 |ref=Hoffmann}} {{ref-de}} * {{кніга |аўтар=Pomella, Andrea |загаловак=Vatikanische Museen |месца=Vatikan |выдавецтва=Italia Editrice |год=2007 |isbn=978-3-7954-1947-9 |ref=Pomella}} {{ref-de}} * {{артыкул |аўтар=Gioli, Antonella |загаловак=Le "Vedute del Museo Pio-Clementino" di Vincenzo Feoli |выданне=Bollettino-Monumenti, Musei e gallerie pontificie |нумар=30 |год=2013 |старонкі=221—297 |ref=Gioli}} {{ref-it}} * {{кніга |аўтар=Massi, Pasquale |загаловак=Indicazione antiquaria del Pontificio Museo Pio-Clementino in Vaticano |месца=Rome |выдавецтва=Presso i Lazzarini |год=1792 |старонак=216 |ref=Massi}} {{ref-it}} * {{кніга |аўтар=Brook, Carolina; Curzi, Valter |загаловак=Roma e l'antico: realtà e visione nel '700 |месца=Milan |выдавецтва=Skira |год=2010 |isbn=978-88-572-0690-5 |ref=Brook}} {{ref-it}} * {{кніга |аўтар=Dupuy-Vachey, Marie-Anne |загаловак=Dominique-Vivant Denon: l'oeil de Napoléon |месца=Paris |выдавецтва=Réunion des Musées nationaux |год=1999 |старонак=538 |isbn=978-2-7118-3958-2 |ref=Dupuy-Vachey}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар=Laveissière, Sylvain |загаловак=Napoléon et le Louvre |месца=Paris |выдавецтва=Fayard, Musée du Louvre |год=2004 |старонак=255 |isbn=978-2-901785-89-7 |ref=Laveissière}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Museo Pio-Clementino al Vaticano |месца=Roma |выдавецтва=Tipografia Cannetti |год=1846 |ref=Museo Pio-Clementino al Vaticano}} {{ref-it}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Guida ai Musei e alla Città del Vaticano |выдавецтва=Ed. Musei Vaticani |год=2003 |ref=Guida}} {{ref-it}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Ватыкана]] [[Катэгорыя:Археалагічныя музеі]] [[Катэгорыя:Мастацкія музеі]] 16twl1r6g9we2a6v0pllgq2waujiyfq 5142228 5142087 2026-05-16T07:23:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Восьмая зала: Васьмікутны дворык */ 5142228 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Музей Пія-Клімента |sort = Пія-Клімента |арыгінал = {{lang-it|Museo Pio-Clementino}} |выява = Museo Pio-Clementino cortile ottagono.JPG |памер = 300px |подпіс = Васьмікутны дворык палаца Бельведэр |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 54|lat_sec = 23.7 |lon_dir = E|lon_deg = 12|lon_min = 27|lon_sec = 17.55 |region = VA |CoordScale = |профіль = [[Мастацкі музей]], [[археалагічны музей]] |заснаваны = [[1771]] |дата адкрыцця = |дата закрыцця = |падпарадкаваны = [[Музеі Ватыкана]] |месцазнаходжанне= [[Ватыкан]], [[Палац Бельведэр]] |наведвальнікі = |фонд = |агульная плошча = |выставачная плошча= |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = |білет = |спасылка = [https://m.museivaticani.va/content/museivaticani-mobile/en/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Museo-Pio-Clementino.html Афіцыйны сайт] |Commons = Category:Pio Clementino Museum (Vatican Museums) }} '''Музей Пія-Клімента''' ({{lang-it|Museo Pio-Clementino}}) — найбуйнейшы музейны комплекс у складзе [[Музеі Ватыкана|Музеяў Ватыкана]], размешчаны ў палацы [[Палац Бельведэр|Бельведэр]]. Музей быў заснаваны ў 1771 годзе па даручэнні папы [[Клімент XIV|Клімента XIV]] і значна пашыраны яго пераемнікам [[Пій VI|Піем VI]] з мэтай захавання і дэманстрацыі твораў мастацтва [[Старажытны Рым|антычнага Рыма]] і [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]]. Калекцыя ўключае выбітныя ўзоры [[Класічная скульптура|класічнай скульптуры]], творы [[Манументальнае мастацтва|манументальнага мастацтва]], звязаныя з пахавальнымі рытуаламі ([[Саркафаг|саркафагі]], [[Алтар|алтары]]), а таксама антычныя [[Мазаіка|мазаікі]]<ref name="bre">{{Крыніцы/БРЭ|том=4|старонкі=657—661|назва=Ватикан|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/1902154|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170131070959/http://bigenc.ru:80/world_history/text/1902154|archivedate=31 студзеня 2017}}</ref><ref name="mv_pio">{{cite web |url=https://m.museivaticani.va/content/museivaticani-mobile/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Museo-Pio-Clementino.html |title=Museo Pio Clementino |publisher=m.museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. == Гісторыя == Пачаткі папскіх збораў класічнай скульптуры сягаюць часоў папы [[Юлій II|Юлія II]], калі статуі размяшчаліся ў так званым Дворыку статуй (цяпер Васьмівугольны дворык). У [[Эпоха Асветніцтва|эпоху Асветніцтва]] паўстала ідэя стварэння публічнага музея для сістэматызаванага збору і абароны старажытных твораў мастацтва. У 1770 годзе папа Клімент XIV пры падтрымцы свайго казначэя Джавані Анджэла Браскі (будучага папы Пія VI) распарадзіўся збіраць усе археалагічныя знаходкі і набываць новыя творы. Першымі набыткамі сталі манументальныя мармуровыя «[[Кандэлябр|кандэлябры]] Барберыні» з калекцыі [[Франчэска Фусконі]] і збор скульптур з калекцыі [[Матэі]]. Першапачаткова экспанаты планавалі размясціць у галерэях [[Ватыканская апостальская бібліятэка|Ватыканскай бібліятэкі]], але шырокі маштаб закупак запатрабаваў новага месца, якім стаў палац Бельведэр, пабудаваны ў часы [[Адраджэнне|Адраджэння]] архітэктарам [[Даната Брамантэ]]<ref name="tci">{{кніга |загаловак=Roma |серыя=Guida d’Italia |выданне=12 |месца=Mediolan |выдавецтва=Touring club italiano |год=2016 |старонкі=687–692 |isbn=978-88-365-6798-0 |lang=it}}</ref>. [[Лоджыя]] будынка і некаторыя сумежныя пакоі былі пераабсталяваныя архітэктарам Алесандра Доры. Пасля абрання Пія VI на папскі прастол у лютым 1775 года праект набыў шырокія маштабы дзякуючы будаўніцтву новых залаў. Работы, якія працягваліся да 1793 года, пасля смерці Доры ўзначалілі архітэктары [[Мікеланджэла Сіманеці]] і [[Джузэпэ Кампарэзэ]]. Вялікі ўклад у развіццё музея зрабіў [[Джавані Батыста Вісконці]], Упаўнаважаны па старажытнасцях Рыма. Ён адбіраў скульптуры ў майстэрнях і антыквараў, кіраваў [[Рэстаўрацыя (мастацтва)|рэстаўрацыяй]] і складаў анатацыі да экспанатаў на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Вісконці таксама пачаў складанне шырокіх каталогаў Музея Пія-Клімента, выданне якіх было працягнута яго сынам [[Эніа Квірына Вісконці]] (выдадзены ў сямі тамах з 1782 па 1807 год){{sfn|Gioli|2013|с=221-297}}<ref>{{cite web |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/visconti-giovanni-antonio-battista_%28Dizionario-Biografico%29/ |title=Dizionario Biografico degli Italiani. — Volume 99 (2020) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211010130952/https://www.treccani.it/enciclopedia/visconti-giovanni-antonio-battista_%28Dizionario-Biografico%29/ |archivedate=10 кастрычніка 2021}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Gallo D. |загаловак=Les Visconti de Rome, in Louis Visconti, 1791—1853 |адказны=a cura di F. Hamon — Ch. MacCallum |месца=Paris |год=1991 |старонкі=48—59}} {{артыкул |аўтар=Gallo D. |загаловак=Originali greci e copie romane secondo Giovanni Battista ed Ennio Quirino Visconti |выданне=Labyrinthos, XXI—XXIV |год=1992—1993 |старонкі=215—251}} {{артыкул |аўтар=Gallo D. |загаловак=I Visconti. Una famiglia romana al servizio di papi, della Repubblica e di Napoleone |выданне=Roma moderna e contemporanea |нумар=2 |год=1994 |старонкі=77—90}}</ref>. У 1792 годзе Паскуале Масі апублікаваў двухмоўны даведнік па музеі{{sfn|Massi|1792|с=216}}. У 1797 годзе, у выніку заваяванняў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]] і палажэнняў [[Таленцінскі дагавор|Таленцінскага дагавора]], [[Папская вобласць|Папская дзяржава]] была вымушана перадаць галоўныя шэдэўры музея ў [[Парыж]]. Аднак дзякуючы дыпламатычным намаганням скульптара [[Антоніа Канова|Антоніа Кановы]] пасля [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] ў 1815 годзе большасць твораў была вернутая ў Ватыкан<ref name="mv_pio"/><ref name="tci"/>. == Экспазіцыя і маршрут == Музей Пія-Клімента сёння складаецца з дванаццаці залаў, уключаючы Васьмікутны дворык. Стандартны маршрут для наведвальнікаў праходзіць у зваротным кірунку адносна першапачатковай нумарацыі залаў. <gallery mode="packed" heights="150px"> Файл:Roma Vaticano Cortile Ottagonale.jpg|План экспазіцыі Музея Пія-Клімента. Файл:Museos Vaticanos, Ciudad del Vaticano, 2022-09-14, DD 40.jpg|Купал Залы муз. </gallery> === Галерэя кандэлябраў === Галерэя была адкрыта ў 1788 годзе папам Піем VI. Яна складаецца з шасці секцый, якія падзеленыя гіганцкімі мармуровымі кандэлябрамі. Тут сабраны разнастайныя рымскія скульптуры, у тым ліку вядомыя творы, такія як статуя [[Артэміда Эфеская|Артэміды Эфескай]], фігура маладога [[Сатыр|сатыра]] (так званы «Геркулес-дзіця са змеем») і выява [[Дыяна (міфалогія)|Дыяны-паляўнічай]] (II—III стагоддзі)<ref>{{cite web |url=https://m.museivaticani.va/content/museivaticani-mobile/fr/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Galleria-dei-Candelabri/galleria-dei-candelabri.html |title=Galerie des Candélabres |publisher=Musei Vaticani |lang=fr |accessdate=13 мая 2026}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:0 Galerie des Candélabres - Musées du Vatican (1).JPG|Галерэя кандэлябраў. Файл:Galleria dei Candelabri del Museo Pio Clementino, sez. 1 -FG1.jpg|Агульны выгляд галерэі. Файл:Galleria dei Candelabri del Museo Pio Clementino, sez. 1 -FG3.jpg|Рымскія скульптуры ў Галерэі кандэлябраў. Файл:0 Artemis d'Ephèse - Sarcophage du Myhthe d'Oreste - Vatican (2).JPG|Артэміда Эфеская. Файл:Satirello, restaurato come Ercole bambino con il serpente, II sec. -FG.jpg|Малады сатыр («Геркулес-дзіця са змеем»). Файл:Vatican Museum Diana statue.jpg|Дыяна-паляўнічая (II—III стст.). </gallery> === Зала бігі === Гэтае памяшканне ({{lang-it|Sala della Biga}}) атрымала сваю назву ад галоўнага экспаната — антычнай [[Біга (каляска)|бігі]], параднай калясніцы, запрэжанай двума коньмі. Твор з'яўляецца кампазіцыяй са старажытных частак (кузаў калясніцы з раслінным дэкорам пачатку I стагоддзя і частка правага каня) і сучасных дапаўненняў. Кузаў калясніцы да пачатку XVI стагоддзя служыў епіскапскім крэслам у базіліцы [[Сан-Марка]]. Правы конь належаў да калекцыі [[Сям’я Баргезэ|Маркантоніа Баргезэ]] і быў дапоўнены ў 1788 годзе скульптарам [[Франчэска Антоніа Францоні]], які таксама цалкам стварыў левага каня, які сёння лічыцца шэдэўрам рэстаўрацыйнага мастацтва<ref>{{cite web |url=https://m.museivaticani.va/content/museivaticani-mobile/fr/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-della-biga/biga.html |title=Le Bige |publisher=Musei Vaticani |lang=fr |accessdate=13 мая 2026}}</ref>. Акрамя таго, у зале знаходзіцца знакаміты «[[Дыскабол]]» тыпу Ланчэлоці (цела з'яўляецца рымскай копіяй II стагоддзя з грэчаскага арыгінала скульптара [[Міран (скульптар)|Мірана]], а галава — дадатак XVIII стагоддзя), знойдзены ў 1791 годзе на [[Віла Адрыяна|віле Адрыяна]] ў [[Цівалі, Італія|Цівалі]]. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Vatican Museums, Musei Vaticani (Ank Kumar, Infosys Limited) 08.jpg|Зала бігі. Файл:Biga, Museo Pio Clementino -FG.jpg|Антычная біга (каляска з двума коньмі). Файл:Discuswerper Vaticaanse Musea.jpg|«Дыскабол» тыпу Ланчэлоці. </gallery> === Дванаццатая зала: Квадратны вестыбюль === Квадратны вестыбюль ({{lang-it|Vestibolo Quadrato}}) першапачаткова быў адаптаваны папам [[Юлій III|Юліем III]] як [[Німфей|німфей]], фрэскі для якога стварыў [[Даніэле да Вальтэра]]. Памяшканне страціла гэтую функцыю ў часы Клімента XIV. Над аркай пераходу ў наступны пакой знаходзіцца надпіс «Museum Clementinum». Цэнтральным экспанатам вестыбюля з'яўляецца саркафаг з [[Пеперын|пеперыну]], які належаў Луцыю Карнэлію Сцыпіёну Барбату (каля 270 года да н.э.). Саркафаг быў знойдзены ў [[Грабніца Сцыпіёнаў|грабніцы Сцыпіёнаў]] на [[Апіева дарога|Апіевай дарозе]]. На ім змешчаны надпіс на архаічнай лаціне, які ўслаўляе дасягненні дзеяча: «Карнэлій Луцый Сцыпіён Барбат, нашчадак Гнея, свайго бацькі, чалавек мужны і адукаваны, чыя прыгажосць не саступала толькі яго мужнасці; ён быў сярод вас [[Консул (Старажытны Рым)|консулам]], [[Цэнзар|цэнзарам]], [[Эдыл|эдылам]]; ён заваяваў Таўрасію, Цызаўну, [[Самній]], падпарадкаваў усю [[Луканія|Луканію]] і павёў закладнікаў».<gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Vestibolo Quadrato, Museo Pio Clementino -FG.jpg|Квадратны вестыбюль. Файл:Vestibolo quadrato, con affreschi di daniele da volterra e girolamo da carpi, 04.JPG|Столь з фрэскамі Даніэле да Вальтэра. Файл:Sarcofago di scipione barbato, 280 ac. 13.JPG|Саркафаг Сцыпіёна Барбата (III ст. да н.э.). Файл:Lastre della cassa e del coperchio del sarcofago di Lucio Cornelio Scipione junior.jpg|Пліты кузава і вечка саркафага Луцыя Карнэлія Сцыпіёна Малодшага. </gallery> === Круглы вестыбюль === Круглы вестыбюль ({{lang-it|Vestibolo Rotondo}}) — гэта авальнае памяшканне з мармуровым басейнам фантана ў цэнтры. [[Кесон (архітэктура)|Кесоннае скляпенне]] нагадвае архітэктуру рымскага [[Пантэон (Рым)|Пантэона]]. Зводу завяршае карціна [[Хрыстафор Унтэрпергер|Хрыстафора Унтэрпергера]] з алегорыяй Царквы і Рыма. З балкона памяшкання адкрываецца від на Фантан Галеры ({{lang-it|Fontana della Galera}}) ў [[Ватыканскія сады|Ватыканскіх садах]]{{sfn|Museo Pio-Clementino al Vaticano|1846|с=11}}<ref name="tci"/>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:11751 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482893354).jpg|Мармуровы басейн фантана. Файл:11754 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482078987).jpg|Скляпенне Круглага вестыбюля. Файл:Fontana della Galera, Galeerenbrunnen im Vatikan.jpg|Фантан Галеры ў Ватыканскіх садах. </gallery> === Дзясятая зала: Кабінет Апаксіямена === У цэнтры кабінета ({{lang-it|Gabinetto dell'Apoxyomenos}}) выстаўлена выдатная рымская копія статуі атлета «[[Апаксіямен]]» з [[Бронза|бронзавага]] арыгінала працы грэчаскага скульптара [[Лісіп]]а (каля 320—310 гадоў да н.э.). Скульптура паказвае атлета, які з дапамогай [[Стрыгіль|стрыгіля]] саскрабае са скуры алей і пот пасля спаборніцтваў. Статуя была знойдзена ў раёне [[Трастэверэ]] ў 1849 годзе. Таксама ў пакоі знаходзіцца бюст Клімента XIV, старажытныя інскрыпцыі (напрыклад, надпіс [[Луцый Мумій Ахаік|Луцыя Мумія]]) і галава юнака, увянчаная лаўром, знойдзеная ў грабніцы Сцыпіёнаў. З кабінета можна ўбачыць знакамітую [[Вінтавая лесвіца|вінтавую лесвіцу]], спраектаваную [[Брамантэ]]<ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/vestibolo-quadrato-e-gabinetto-dell-apoxyomenos/vestibolo-quadrato-e-gabinetto-dell-apoxyomenos.html |title=Vestibolo Quadrato e Gabinetto dell'Apoxyomenos |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Il Gabinetto dell'Apoxyomenos (Museo Pio Clementino) -FG.jpg|Інтэр'ер Кабінета Апаксіямена. Файл:The so-called “Apoxyomenos” (“the Scraper”), Roman copy of the 1st century AD after a Greek bronze original by Lysippos (ca. 320 BC), Vatican Museums, Rome (22610573783).jpg|Статуя Апаксіямена. Файл:Apoxyomenos Pio-Clementino Inv1185 n2.jpg|Апаксіямен (від спераду). Файл:Apoxyomenos Pio-Clementino Inv1185 n4.jpg|Апаксіямен (дэталь). Файл:Inscription Lucius Mummius Pio-Clementino inv1158.jpg|Інскрыпцыя Луцыя Мумія. Файл:Bramante Staircase 1 (15589768276).jpg|Лесвіца Брамантэ. </gallery> === Восьмая зала: Васьмікутны дворык === Васьмікутны дворык ({{lang-it|Cortile Ottagono}}) з'яўляецца гістарычным ядром музея. Пабудаваны ў XV стагоддзі архітэктарам Брамантэ, ён першапачаткова ўяўляў сабой квадратны «Дворык статуй» з апельсінавым садам. Тут размяшчаліся першыя шэдэўры папскай калекцыі часоў Юлія II. У 1772—1773 гадах архітэктар [[Мікеланджэла Сіманеці]] цалкам перабудаваў яго, надаўшы васьмікутную форму і стварыўшы ўнутраны [[Порцік|порцік]]<ref name="Bruschini">{{кніга |аўтар=Enrico Bruschini |загаловак=Les chefs-d'œuvre du Vatican |месца=Florence et Londres |выдавецтва=Scala |год=2004 |старонкі=24-37 |lang=fr}}</ref>. У чатырох кутах дворыка ў 1803 годзе былі ўладкаваныя нішы (кабінеты), у якіх выстаўлены найважнейшыя антычныя творы: * '''Кабінет Апалона:''' Тут размяшчаецца [[Апалон Бельведэрскі]], рымская мармуровая копія з бронзавага арыгінала грэчаскага скульптара [[Леахар]]а. Статуя знаходзіцца ў калекцыі з 1509 года. * '''Кабінет Лаакаона:''' Змяшчае знакамітую мармуровую групу «[[Лаакаон і яго сыны]]» (I ст. да н.э.), знойдзеную ў 1506 годзе на тэрыторыі [[Залаты дом Нерона|Залатога дома Нерона]]. Скульптура, створаная радаскімі майстрамі [[Агесандр Родаскі|Агесандрам]], [[Палідор|Палідорам]] і Афінадорам, была адрэстаўраваная [[Мікеланджэла Банароці|Мікеланджэла]]<ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Cortile-Ottagono/cortile-ottagono.html |title=Cortile Ottagono |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. * '''Кабінет Гермеса:''' У ім знаходзіцца статуя [[Гермес]]а (раней памылкова лічылася выявай [[Антыной Бельведэрскі|Антыноя]]) — рымская копія грэчаскага арыгінала часоў [[Праксіцель|Праксіцеля]]. * '''Кабінет Кановы:''' Прысвечаны працам Антоніа Кановы, у цэнтры якога ўсталяваны «Персей з галавой [[Медуза Гаргона|Медузы Гаргоны]]» (1800—1801), створаны на замову [[Пій VII|Пія VII]] для замены арыгіналаў, вывезеных Напалеонам. Скульптура паказвае Персея ў шлеме [[Аід]]а, з мячом [[Гефест]]а і сандаліямі Гермеса. Таксама ў нішы стаяць статуі барцоў Крэўгаса і Дамаксена. Акрамя таго, у порціку выстаўлены статуя ляжачага рачнога боства (рака Тыгр), якое ўсталявана на мармуровым саркафагу са сцэнамі бітвы [[Амазонка (міфалогія)|амазонак]] ([[Амазонамахія|амазонамахіі]])<ref>{{cite web |url=https://catalogo.museivaticani.va/index.php/Detail/objects/MV.168.0.0?lang=it_IT |title=Statua di divinità fluviale giacente |publisher=catalogo.museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://catalogo.museivaticani.va/index.php/Detail/objects/MV.896.0.0 |title=Sarcofago con scene di amazzonomachia |publisher=catalogo.museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>, а таксама статуя «[[Венера (міфалогія)|Венера]] Шчаслівая» (Venus Felix) з сынам [[Купідон]]ам (I ст.)<ref>{{cite web |url=https://catalogo.museivaticani.va/index.php/Detail/objects/MV.936.0.0 |title=Statua femminile, c.d. "Venus Felix" |publisher=catalogo.museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="160px"> Файл:0 Cortile Ottagono - Museo Pio-Clementino - Vatican (1).JPG|Васьмікутны дворык. Файл:Rom Vatikanische Museen Laokoon.jpg|Кабінет Лаакаона. Файл:Laocoon and His Sons.jpg|Група «Лаакаон і яго сыны». Файл:Vatikanische Museen 41.jpg|Кабінет Апалона. Файл:Belvedere Apollo Pio-Clementino Inv1015.jpg|Апалон Бельведэрскі. Файл:Belvedere Apollo Pio-Clementino Inv1015 n4.jpg|Апалон Бельведэрскі (дэталь). Файл:Hermes Belvedere.jpg|Кабінет Гермеса. Файл:0 Hermes- Museo Pio-Clementino - Vatican (1).JPG|Статуя Гермеса. Файл:Hermes Pio-Clementino Inv907.jpg|Статуя Гермеса (дэталь). Файл:10- Cortile ottagono, Gabinetto del Perseo o Gabinetto del Canova -FG.jpg|Кабінет Кановы. Файл:Persus-with-the-head-of-med.jpg|«Персей з галавой Медузы». Файл:Perseus Canova Pio-Clementino Inv969.jpg|Персей (буйны план). Файл:Venus Felix Pio-Clementino.jpg|Венера Шчаслівая (Venus Felix). Файл:Musei Vaticani - panoramio (38).jpg|Скульптура рачнога боства (Тыгр). Файл:0 Statue (Fleuve Tigre) - Sarcophage (Amazonmachie).JPG|Саркафаг з амазонамахіяй пад статуяй ракі Тыгр. Файл:Statues in the Vatican Museum photo-14.JPG|Статуя «Вера» (II ст.). Файл:Sarcofago a lenos con corteo dionisiaco, da sagrestia vaticana, 150 dc. ca. 01.JPG|Саркафаг з дыянісійскім шэсцем (II ст.). Файл:Grabstein einer gebildeten Fra.JPG|Саркафаг адукаванай жанчыны (III ст.). </gallery> === Чацвёртая зала: Зала жывёл === Зала жывёл ({{lang-it|Sala degli Animali}}) была закладзена яшчэ ў часы [[Пій IV|Пія IV]], але пашырана і аформлена Сіманеці ў 1776 годзе. Тут знаходзіцца самае багатае ў свеце сабранне антычных скульптур з выявамі жывёл (каля 150 статуй) са шматколернага і белага [[Мармур|мармуру]] і [[Алебастр|алебастру]]. Частка твораў з'яўляецца рымскімі копіямі, іншыя былі майстэрскі складзеныя з антычных фрагментаў скульптарам Франчэска Антоніа Францоні ў XVIII стагоддзі<ref name="Bruschini"/>. У зале экспануюцца фігуры дзікіх і свойскіх жывёл, а таксама міфалагічных істот ([[Цэнтаўр|цэнтаўры]], [[Грыфон|грыфоны]], [[Мінатаўр]]). Вылучаюцца статуя [[Мелеагр]]а з сабакам і галавой [[Калідонскае паляванне|калідонскага дзіка]] (рымская копія твора [[Скопас]]а), скульптура [[Мітра (бажаство)|Мітры]], які забівае быка ([[Таўрактанія|таўрактанія]]), і рымскія саркафагі членаў патрыцыянскай сям'і [[Сцыпіёны|Сцыпіёнаў]]<ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-degli-animali/meleagro.html |title=Meleagro |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-degli-animali/sala-degli-animali.html |title=Sala degli Animali |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. У пераходзе паміж дзвюма часткамі залы знаходзіцца мазаіка са сцэнай «Ястраб, які паядае зайца». <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Museos Vaticanos, Ciudad del Vaticano, 2022-09-14, DD 39.jpg|Інтэр'ер Залы жывёл. Файл:The Vatican Museums ( Ank Kumar, Infosys Limited) 09.jpg|Зала жывёл (агульны выгляд). Файл:Roman sculpture of a hunting dog with deer.jpg|Сцэна палявання: сабака і казуля. Файл:Meleagro, II sec da originale greco di skopas del IV sec. ac..JPG|Мелеагр (II ст.). Файл:Meleager Pio-Clementino Inv490.jpg|Мелеагр (буйны план). Файл:Tauroctony.jpg|Мітра, які забівае быка. Файл:Vatican Museum centaur statue.jpg|Статуя Цэнтаўра. </gallery> === Пятая зала: Галерэя статуй === Першапачаткова галерэя ({{lang-it|Galleria delle Statue}}) служыла летняй лоджыяй у палацы папы [[Інакенцій VIII|Інакенція VIII]]. У XV стагоддзі яна была ўпрыгожана фрэскамі з [[Пейзаж|пейзажамі]] [[Пінтурык’я]] і [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]], аднак пазней гэтыя роспісы былі шмат у чым знішчаны пры рэканструкцыі. У 1771—1772 гадах праёмы лоджыі заклалі і ператварылі памяшканне ў галерэю, якую распісаў Хрыстафор Унтэрпергер (1776—1778). Тут сабрана калекцыя рымскіх скульптур і копій грэчаскіх арыгіналаў класічнага перыяду. Сярод іх: «Спячая [[Арыядна]]» (копія з эліністычнага арыгінала), «Апалон Саўрактон» (Апалон, які забівае яшчарку, копія працы Праксіцеля), «Амазонка Матэі» (копія арыгінала [[Фідзій|Фідзія]]), а таксама статуі «Гермес Інжэнуі», «[[Дэмасфен]]», [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэр]] Вероспі, [[Нептун (міфалогія)|Нептун]], параненыя амазонкі, [[Нарцыс (міфалогія)|Нарцыс]] і [[Пенелопа]]<ref name="tci"/><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/Galleria-delle-Statue-e-Sala-dei-Busti/galleria-delle-statue-e-sala-dei-busti.html |title=Galleria delle Statue e Sala dei Busti |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. Раней тут таксама захоўваліся кандэлябры Барберыні са знаходкі ў Цівалі{{sfn|Pomella|2007}}. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Museo Pio-Clementino 2.jpg|Галерэя статуй. Файл:Hermes Ingenui Pio-Clementino Inv544.jpg|Гермес Інжэнуі. Файл:Beeldhouwwerk Apollo Saurottono ROMA - Museo Vaticano, Apollo Saurottono (titel op object), RP-F-F01141-ES.jpg|Апалон Саўрактон (I—II стст.). Файл:Amazzone mattei.jpg|Амазонка Матэі. Файл:Demosthenes - cropped version of Giorgio Sommer's photo.jpg|Дэмасфен. Файл:Arte romana, statua della c.d. penelope, I secolo dc (musei vaticani).jpg|Пенелопа, якая сядзіць. </gallery> === Шостая зала: Галерэя бюстаў === Галерэя [[Бюст (скульптура)|бюстаў]] ({{lang-it|Sala dei Busti}}) была ўтворана ў часы Клімента XIV шляхам аб'яднання чатырох пакояў<ref name="tci"/>. У ёй прадстаўлена багатая калекцыя антычных бюстаў рымскіх імператараў, багоў і знакамітых грамадзян. Сярод экспанатаў — выявы [[Нерва|Нервы]] ў вобразе Юпітэра, [[Марк Аўрэлій|Марка Аўрэлія]], [[Клаўдзій|Клаўдзія]], [[Каракала|Каракалы]] і юнага [[Актавіян Аўгуст|Актавіяна Аўгуста]]. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Sala dei Busti, Museo Pio Clementino -FG10.jpg|Галерэя бюстаў. Файл:Pan, inv. 675, I sec. d.C. -FG.jpg|Бог Пан. Файл:Fauno ridente, inv. 676, II sec. d.C., su busto moderno -FG.jpg|Фаўн, які смяецца. Файл:Attore con maschera teatrale femminile, inv. 678, II sec. d.C., su busto moderno -FG.jpg|Акцёр у жаночай тэатральнай масцы. </gallery> === Сёмая зала: Кабінет масак === Квадратнае памяшканне Кабінета масак ({{lang-it|Gabinetto delle Maschere}}) было перароблена ў музейную залу архітэктарам Алесандра Доры ў 1771—1772 гадах і мадыфікавана Сіманеці ў 1780 годзе. Назва паходзіць ад антычных мазаік з выявамі [[Тэатральная маска|тэатральных масак]], знойдзеных на віле імператара Адрыяна ў Цівалі. Уздоўж сцен выстаўлены шэдэўры мармуровай скульптуры: статуя «[[Афрадыта Кнідская]]» (Венера Калона — найлепшая з вядомых копій знакамітага твора Праксіцеля), група «[[Харыты|Тры Грацыі]]», «Венера на кукішках», «Танцуючая жанчына» і фігура [[Німфа|Німфы]]<ref name="tci"/><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/gabinetto-delle-maschere.html |title=Gabinetto delle Maschere |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Afrodite cnidia.jpg|Афрадыта Кнідская (Венера Калона). Файл:Sculptuur van staande Venus N. 1200 Roma. Museo Vaticano. Gabinetto delle Maschere, Venere (titel op object), RP-F-00-5345-45.jpg|Венера. Файл:Sculptuur van hurkende Venus N. 1197 Roma. Museo Vaticano. Gabinetto delle Maschere, Venere accovacciata (titel op object), RP-F-00-5345-44.jpg|Скуленая Венера. </gallery> === Трэцяя зала: Зала муз === Васьмікутная Зала муз ({{lang-it|Sala delle Muse}}) была пабудавана ў 1780—1782 гадах Мікеланджэла Сіманеці. Кесонны [[Купал|купал]] залы аздоблены фрэскамі Тамаза Конкі, на якіх намаляваны Апалон і [[Муза|музы]]. Памяшканне ўпрыгожана 16 калонамі [[Карынфскі ордар|карынфскага ордара]] з [[Карарскі мармур|карарскага мармуру]]. Зала спецыяльна стваралася для дэманстрацыі статуй [[Апалон Кіфарэд|Апалона Кіфарэда]] і дзевяці муз (копіі грэчаскіх арыгіналаў), знойдзеных падчас раскопак на віле Касія ў Цівалі ў 1774 годзе. Тут вылучаюцца скульптуры муз [[Каліёпа|Каліёпы]] і [[Талія (муза)|Таліі]]. У цэнтры залы з 1973 года ўсталяваны знакаміты «[[Бельведэрскі торс]]» (I ст. да н.э.), які моцна паўплываў на мастакоў Адраджэння, у тым ліку на Мікеланджэла. На пастаменце торса захаваўся надпіс: «твор Апалонія, сына Нестара, з [[Афіны|Афін]]»<ref name="Bruschini" /><ref name="tci" /><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-delle-muse/sala-delle-muse.html |title=Sala delle Muse |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>.<gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Museo Pio-Clementino — Sala delle Muse — Ceiling with fresco by Conca, Tommaso.jpg|Купал Залы муз (фрэска Тамаза Конкі). Файл:81-ApoloCitaredo.jpg|Апалон Кіфарэд. Файл:Apollo Musagetes Pio-Clementino Inv310.jpg|Апалон Кіфарэд (дэталь). Файл:Calliope Pio-Clementino.jpg|Муза Каліёпа. Файл:Thalia Pio-Clementino.jpg|Муза Талія. Файл:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|Бюст Перыкла. Файл:Periander Pio-Clementino Inv276.jpg|Бюст Перыяндра. Файл:0 Torse du Belvédère - Museo Pio Clementino.JPG|Бельведэрскі торс. Файл:Belvedere Torso Musei Vaticani.jpg|Бельведэрскі торс (выгляд з іншага ракурсу). Файл:Signature Apollonios Pio-Clementino Inv1192.jpg|Падпіс скульптара Апалонія на Бельведэрскім торсе. </gallery> === Другая зала: Зала Ратонды === Зала Ратонды ({{lang-it|Sala Rotonda}}) выканана ў [[Неакласіцызм|неакласічным стылі]] па праекце Сіманеці (1779—1780 гады) і натхнёная архітэктурай рымскага Пантэона. У цэнтры памяшкання ўстаноўлена велізарная маналітная чаша з чырвонага [[Парфір (парода)|парфіру]] (перыметр 13 метраў), прывезеная з Залатога дома Нерона. Падлогу ўпрыгожваюць выдатныя рымскія мазаікі (III ст.) з [[Тэрмы|тэрм]] [[Отрыкалі|Атрыкалі]] і Сакрофана, якія адлюстроўваюць бітвы грэкаў з цэнтаўрамі і [[Трытон (міфалогія)|трытонамі]]. У нішах па перыметры залы ўсталяваны каласальныя статуі і бюсты: пазалочаная бронзавая статуя [[Геркулес|Геркулеса]] (II ст., знойдзена каля [[Тэатр Пампея|тэатра Пампея]]), каласальная галава [[Зеўс|Зеўса]] ([[Зеўс Атрыкалійскі|Юпітэра з Атрыкалі]]), статуі Антыноя Браскі ў абліччы [[Дыяніс|Дыяніса]]-[[Асірыс|Асірыса]], [[Гера Барберыні|Геры Барберыні]], імператараў Клаўдзія і [[Адрыян (імператар)|Адрыяна]]<ref name="Bruschini"/><ref name="tci"/><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-rotonda/sala-rotonda.html |title=Sala Rotonda |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:Vatican Museums • Musei Vaticani (46799993291).jpg|Зала Ратонды. Файл:Musei vaticani - sala della Rotonda 01145-6.JPG|Агульны выгляд Ратонды. Файл:Sala rotonda Pio Clementino.JPG|Нішы з каласальнымі статуямі. Файл:Musei Vaticani - Sala rotonda.JPG|Чаша і мазаікі Залы Ратонды. Файл:Museo Pio-Clementino bath 3.jpg|Парфіравая чаша. Файл:Mosaik Sala rotonda Pio Clementino.JPG|Дэталі падлогавай мазаікі з Отрыкалі. Файл:Heracles Pio-Clementino Inv252.jpg|Пазалочаная бронзавая статуя Геркулеса. Файл:6689 - Eracle Pio-Clementino (Vaticano) - Foto Giovanni Dall'Orto, 10 june 2011.jpg|Геркулес (з іншага ракурсу). Файл:Hera Barberini Pio-Clementino Inv254.jpg|Гера Барберыні. Файл:Hera Barberini.JPG|Гера Барберыні (выгляд спераду). Файл:Zeus Otricoli Pio-Clementino Inv257.jpg|Галава Зеўса з Отрыкалі. Файл:Antinous Pio-Clementino Inv256.jpg|Антыной Браскі ў абліччы Дыяніса. Файл:Antinous colossal Vatican detail.jpg|Каласальная статуя Антыноя. Файл:6828 - Claudio (Museo Pio-Clementino) - Foto Giovanni Dall'Orto, 10 june 2011.jpg|Бюст імператара Клаўдзія. Файл:6728 - Busto di Adriano (Vaticano) - Foto Giovanni Dall'Orto, 10 june 2011.jpg|Бюст імператара Адрыяна. </gallery> === Першая зала: Зала грэчаскага крыжа === Зала грэчаскага крыжа ({{lang-it|Sala a Croce Greca}}) была пабудавана ў 1780 годзе Мікеланджэла Сіманеці як уваходны вестыбюль для пабудоў Пія VI. Яна аздоблена ў егіпецкім стылі: ля ўваходу ўсталяваны два [[Тэламон|тэламоны]] з ружовага [[Граніт|граніту]] (I ст.). Падлогу ўпрыгожвае поліхромная рымская мазаіка «[[Афіна]] (Мінерва) з [[Эгіда|эгідай]]» і выявай фаз [[Месяц (спадарожнік)|Месяца]] (знойдзена ў [[Тускул]]е ў 1741 годзе). У зале дамінуюць два гіганцкія манументальныя саркафагі з чырвонага парфіру: [[Саркафаг Алены]] і [[Саркафаг Канстанціны]]. Першы, верагодна, быў першапачаткова прызначаны для самога імператара [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна]] ці яго бацькі і ўпрыгожаны рэльефамі з выявамі рымскіх [[Конніца|коннікаў]], якія трыумфуюць над [[Варвар|варварамі]]. У ім была пахавана маці Канстанціна, [[Алена Роўнаапостальная|Святая Алена]]. Другі саркафаг належаў дачцэ імператара [[Канстанціна|Канстанціне]] і ўпрыгожаны рэльефамі амураў, якія збіраюць вінаград (сімвал Дыяніса і [[Хрысціянства|хрысціянства]]). У зале таксама выстаўлены статуі маладога Актавіяна Аўгуста (Аўгуста Вероспі), [[Юлій Цэзар|Юлія Цэзара]] і скульптура жанчыны, якая лічыцца адзіным дайшоўшым да нашых дзён прыжыццёвым партрэтам [[Клеапатра|Клеапатры]]<ref name="tci"/><ref>{{cite web |url=https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/it/collezioni/musei/museo-pio-clementino/sala-a-croce-greca/sala-a-croce-greca.html |title=Sala a Croce Greca |publisher=museivaticani.va |lang=it |accessdate=24 чэрвеня 2022}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:05- Sala a Croce Greca, Museo Pio Clementino -FG.jpg|Зала грэчаскага крыжа. Файл:11877 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482090029).jpg|Выхад з Музея Пія-Клімента праз Залу грэчаскага крыжа. Файл:Vatikanische Museen 22.jpg|Тэламоны з ружовага граніту (I ст.). Файл:Athena mosaic Pio-Clementino.jpg|Мазаіка Афіны (Мінервы). Файл:Pallas-athena-roman-mosaic.jpg|Цэнтральная частка мазаікі Афіны. Файл:0 Sarcofago di Helena - Museo Pio-Clementino - Vatican (2a).JPG|Саркафаг Алены. Файл:Sarcofago di sant'elena 01 2.jpg|Саркафаг Алены (дэталь). Файл:011- Sarcofago di Sant'Elena, 310-320 d.C. -FG.jpg|Саркафаг Алены (выгляд знізу). Файл:0 Sarcofago di Costantina - Museo Pio-Clementino - Vatican (1).JPG|Саркафаг Канстанціны. Файл:Sarcofago di costanza, 354 ca., da via nomentana, 07.JPG|Саркафаг Канстанціны (дэталь). Файл:9.9- Statua di Augusto, cosiddetto 'Augusto Verospi', circa 40 d.C.jpg|Актавіян Аўгуст Вероспі (каля 40 года). Файл:Gaius Caesar with his head covered at Greek Cross Hall.jpg|Гай Юлій Цэзар. Файл:0 Vatican - 2 sphynx du hall de la Croce Greca - Musée Pio Clementino.jpg|Сфінксы каля ўваходу. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Hoffmann, Thomas R. |загаловак=Die Kunst der römischen Antike |месца=Stuttgart |выдавецтва=Belser AG |год=2005 |isbn=3-7630-2456-5 |ref=Hoffmann}} {{ref-de}} * {{кніга |аўтар=Pomella, Andrea |загаловак=Vatikanische Museen |месца=Vatikan |выдавецтва=Italia Editrice |год=2007 |isbn=978-3-7954-1947-9 |ref=Pomella}} {{ref-de}} * {{артыкул |аўтар=Gioli, Antonella |загаловак=Le "Vedute del Museo Pio-Clementino" di Vincenzo Feoli |выданне=Bollettino-Monumenti, Musei e gallerie pontificie |нумар=30 |год=2013 |старонкі=221—297 |ref=Gioli}} {{ref-it}} * {{кніга |аўтар=Massi, Pasquale |загаловак=Indicazione antiquaria del Pontificio Museo Pio-Clementino in Vaticano |месца=Rome |выдавецтва=Presso i Lazzarini |год=1792 |старонак=216 |ref=Massi}} {{ref-it}} * {{кніга |аўтар=Brook, Carolina; Curzi, Valter |загаловак=Roma e l'antico: realtà e visione nel '700 |месца=Milan |выдавецтва=Skira |год=2010 |isbn=978-88-572-0690-5 |ref=Brook}} {{ref-it}} * {{кніга |аўтар=Dupuy-Vachey, Marie-Anne |загаловак=Dominique-Vivant Denon: l'oeil de Napoléon |месца=Paris |выдавецтва=Réunion des Musées nationaux |год=1999 |старонак=538 |isbn=978-2-7118-3958-2 |ref=Dupuy-Vachey}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар=Laveissière, Sylvain |загаловак=Napoléon et le Louvre |месца=Paris |выдавецтва=Fayard, Musée du Louvre |год=2004 |старонак=255 |isbn=978-2-901785-89-7 |ref=Laveissière}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Museo Pio-Clementino al Vaticano |месца=Roma |выдавецтва=Tipografia Cannetti |год=1846 |ref=Museo Pio-Clementino al Vaticano}} {{ref-it}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Guida ai Musei e alla Città del Vaticano |выдавецтва=Ed. Musei Vaticani |год=2003 |ref=Guida}} {{ref-it}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Ватыкана]] [[Катэгорыя:Археалагічныя музеі]] [[Катэгорыя:Мастацкія музеі]] 7lfeyzgqtgq5fq35b5jb48pg6vd0d96 14 807892 5142106 2026-05-15T20:45:22Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Расіі|Азербайджан]][[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Азербайджана|Расія]]» 5142106 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Расіі|Азербайджан]][[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Азербайджана|Расія]] t39dqmafng9p1xn6go2ofthf9tnkf4q 0 807893 5142150 2026-05-16T00:17:20Z IshaBarnes 124956 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1353717005|AirTag]]» 5142150 wikitext text/x-wiki '''AirTag''' — гэта электронная прылада, распрацаваная кампаніяй [[Apple]] для адсочвання рэчаў. AirTag дапамагае знаходзіць асабістыя рэчы, такія як ключы, сумкі, адзенне, невялікія электронныя прылады і транспартныя сродкі. Прылады AirTag сумяшчальныя з [[iPhone]], [[iPad]] або [[IPod touch|iPod Touch]], якія падтрымліваюць [[iOS]] / iPadOS версіі 14.5 або пазнейшай. Выпуск AirTag адбыўся ў 2021 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2021/04/20/apple-officially-unveils-its-lost-item-finder-airtag/|title=Apple officially unveils its lost item finder, AirTag|author=Perez|first=Sarah|date=April 20, 2021|publisher=[[TechCrunch]]|last2=Heater|first2=Brian}}</ref> == Функцыі == AirTag не з'яўляюцца [[GPS-прыёмнік|прыладамі спадарожнікавай навігацыі]]. Прынцып іх дзеяння зводзіцца да адпраўкі сігналу [[Bluetooth]], які прымаюць іншыя прылады з [[iOS]] і [[iPadOS]] паблізу і ананімна перадаюць месцазнаходжанне AirTag на серверы [[Apple]]. Паводле ацэнак на 2021 год існавала каля аднаго мільярда мабільных прылад па ўсім свеце, якія паведамлялі пра AirTag побач. Узаемадзеянне з AirTag адбываецца з дапамогай праграмы Find My, якая паказвае прыладу карыстальніка на карце. Карыстальнік можа прайграць гук на AirTag праз Find My, каб лягчэй знайсці сваю прыладу, пачуўшы яго. iPhone, абсталяваныя чыпам U1 або U2, маюць магчымасць дакладнага адсочвання AirTag, паказваючы кірунак і адлегласць ад карыстальніка. Для выкарыстання AirTag патрэбны ўліковы запіс Apple і прылада з iOS або iPadOS версіі 14.5 або больш позняй.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/how-to/how-to-use-airtags-with-ios-145|title=How to use AirTags with iOS 14.5|author=Hicks|first=Michael|website=TechRadar|date=May 3, 2021|access-date=May 8, 2021}}</ref> Для сілкавання AirTag выкарыстоўваецца батарэйка-таблетка CR2032: яе можна замяніць, тэрмін службы батарэйкі складае адзін год. Максімальная далёкасць адсочвання ацэньваецца прыкладна ў 30 метраў.<ref>{{Cite web|url=https://beepings.com/airtag-vs-tracker/#:~:text=While%20the%20Airtag%20is%20a,and%20about%2030%20meters%20outdoors|title=Airtag VS GPS tracker, what is the difference ?}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://uk.pcmag.com/mobile-phone-accessories/133131/apple-airtag|title=Apple AirTag|date=March 27, 2024}}</ref> AirTag мае клас воданепранікальнасці IP67 для абароны ад вады і пылу. У лабараторных умовах AirTag можа вытрымаць 30 хвілін у вадзе. Кожны ўліковы запіс Apple абмежаваны 32 AirTag.<ref name="MW1">{{Cite web|url=https://9to5mac.com/2024/01/12/airtag-limit/|title=AirTag limit increased to 32 – though AirPods may count as three of 'em|author=Lovejoy|first=Ben|website=[[9to5Mac]]|date=January 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112222329/https://9to5mac.com/2024/01/12/airtag-limit/|archive-date=January 12, 2024|access-date=June 5, 2024|url-status=live}}</ref> Каб пазбегнуць непажаданага адсочвання, прылада з iOS / iPadOS папярэдзіць свайго ўладальніка, калі AirTag іншага чалавека занадта доўга знаходзіцца паблізу. Калі прылада AirTag будзе знаходзіцца па-за зонай дзеяння любой прылады Apple на працягу выпадковага перыяду ад 8 да 24 гадзін,<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2021/6/3/22516178/apple-airtags-tracking-devices-update-play-sound-privacy-android-app|title=Apple is updating AirTags to make them less creepy|author=Clark|first=Mitchell|website=The Verge|date=June 3, 2021|access-date=June 4, 2021}}</ref> яна будзе падаваць гукавы сігнал, каб папярэдзіць аб сваёй прысутнасці людзей паблізу. == Выкарыстанне == === Адсочванне багажу ў аэрапортах === Прылады AirTag сталі вельмі папулярнымі сярод падарожнікаў для адсочвання багажу пры палётах і ў выпадках страты багажу авіяперавозчыкамі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnet.com/tech/mobile/apples-airtags-for-your-checked-bags-are-a-travel-essential/|title=Apple's AirTags for Your Checked Bags Are a Travel Essential|author=Collins|first=Katie|website=CNET|access-date=2023-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/wirecutter/blog/best-luggage-tracker-apple-airtag/|title=Apple AirTags Are the Best Luggage Trackers|website=Wirecutter: Reviews for the Real World|date=2022-12-07|access-date=2023-03-17}}</ref> У 2022 годзе авіякампанія [[Lufthansa]] заявіла, што прылады AirTag не дазваляюцца ў багажы,<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dailyhive.com/vancouver/lufthansa-bans-apple-airtags|title=Lufthansa says it's banning flyers from using Apple AirTags to track baggage {{!}} Venture|website=dailyhive.com|access-date=2023-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://boingboing.net/2022/10/08/lufthansa-bans-airtags-in-luggage-after-passengers-publicly-shame-them-with-location-of-lost-luggage.html|title=Lufthansa "bans AirTags in luggage" after passengers publicly shame it with location of lost bags|author=Beschizza|first=Rob|website=[[Boing Boing]]|date=2022-10-08|access-date=2023-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.ithinkdiff.com/lufthansa-airline-bans-airtags-luggage-after-passengers-shame-lost-luggage/|title=Lufthansa airline bans AirTags after passengers shame it for lost luggage [U: ban lifted]|author=Hussain|first=Imran|date=2022-10-13|access-date=2023-03-17}}</ref> аднак пазней адмовілася ад гэтага рашэння з-за шырокай крытыкі і абвінавачванняў у спробах пазбегнуць адказнасці за страчаны багаж.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://onemileatatime.com/news/lufthansa-bans-airtags/|title=Lufthansa Bans AirTags: Will Other Airlines Follow?|author=Schlappig|first=Ben|website=One Mile at a Time|date=2022-10-07|access-date=2023-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.macworld.com/article/1347964/lufthansa-airtags-ban-luggage-flights.html|title=Lufthansa backtracks on AirTag ban|website=Macworld|access-date=2023-03-17}}</ref> === Зварот скрадзеных рэчаў === Прылады AirTag выкарыстоўваюцца для адсочвання скрадзенай маёмасці і яе вяртання уладальнікам з дапамогай паліцыі. Напрыклад, у лютым 2023 года сям'я з Паўночнай Караліны выявіла, што іх аўтамабіль быў скрадзены. AirTag, усталяваны ў транспартным сродку, паказваў месцазнаходжанне аўтамабіля і уласнікі змаглі вярнуць яго з дапамогай мясцовай паліцыі.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.foxnews.com/us/north-carolina-family-outsmarts-car-thieves-apple-airtag-picked-wrong-car|title=North Carolina family outsmart car thieves with Apple AirTag|author=Rumpf|first=Sarah|website=[[Fox News]]|date=2023-02-10|access-date=2023-03-17}}</ref> == Крытыка == === Выкарыстанне сталкерамі === Нягледзячы на тое, што Apple рэалізавала функцыі абароны ад непажаданага адсочвання, выявілася, што абыйсці іх вельмі лёгка. Напрыклад, прылады AirTag не адсочваюць наяўнасць дынаміка, таму злачынец можа выдаліць яго і яго ахвяра не будзе папярэджвацца гукавым сігналам. Прылады AirTag з выдаленымі дынамікамі былі знойдзены ў продажы на такіх сайтах, як [[eBay]] і Etsy. У студзені 2022 года BBC News пагутарыла з шасцю жанчынамі, якія заявілі, што знайшлі незарэгістраваныя AirTag у сваіх машынах і сумках. === Адсочванне аўтамабіляў для крадзяжу === У 2021 годзе канадская ''газета National Post'' паведаміла, што прылады AirTag размяшчаліся ў аўтамабілях на паркоўках без ведама кіроўцы, каб адсачыць іх дадому і скрасці аўтамабіль там. У адказ на гэта Apple абвясціла аб выпуску абнаўленняў, якія дазволяць адключыць непажаданы AirTag з дапамогай любога тэлефона з падтрымкай NFC. Таксама яны змянілі час чакання гукавога сігналу, які падаецца пасля таго, як AirTag аддзяляецца ад уладальніка, з трох дзён да выпадковага часу ад 8 да 24 гадзін. == Альтэрнатывы == Прылады AirTag не падтрымліваюцца [[Android|аперацыйнай сістэмай Android]]. Альтэрнатыўныя прылады для Android выпускаюць кампаніі Tile, Samsung (SmartTag), Motorola (Moto Tag), Pebblebee і Chipolo.<ref>{{Cite web|url=https://www.android.com/intl/en_uk/articles/airtag-alternatives-android/|title=Learn How AirTag Works With Android Devices|date=20 January 2025|publisher=Android magazine|access-date=3 April 2025}}</ref> * {{Афіцыйны сайт|https://www.apple.com/airtag/}} [[Катэгорыя:Абсталяванне Apple Inc.]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] ooylejhlkxhbiky4aeiku3wa4qukv5x 5142157 5142150 2026-05-16T00:31:14Z IshaBarnes 124956 вычытка, афармленне 5142157 wikitext text/x-wiki [[Файл:Apple AirTag.svg|міні|Apple AirTag]] '''AirTag''' — гэта партатыўная электронная прылада, распрацаваная кампаніяй [[Apple]] для адсочвання рэчаў. AirTag дапамагае знаходзіць асабістыя рэчы, такія як ключы, сумкі, адзенне, невялікія электронныя прылады і транспартныя сродкі. Прылады AirTag сумяшчальныя з [[iPhone]], [[iPad]] або [[IPod touch|iPod Touch]], якія падтрымліваюць [[iOS]] / iPadOS версіі 14.5 або пазнейшай. Выпуск AirTag адбыўся ў 2021 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2021/04/20/apple-officially-unveils-its-lost-item-finder-airtag/|title=Apple officially unveils its lost item finder, AirTag|author=Perez|first=Sarah|date=April 20, 2021|publisher=[[TechCrunch]]|last2=Heater|first2=Brian}}</ref> == Функцыі == AirTag не з’яўляюцца [[GPS-прыёмнік|прыладамі спадарожнікавай навігацыі]]. Прынцып іх дзеяння зводзіцца да адпраўкі сігналу [[Bluetooth]], які прымаюць іншыя прылады з [[iOS]] і [[iPadOS]] паблізу і ананімна перадаюць месцазнаходжанне AirTag на серверы [[Apple]]. Паводле ацэнак на 2021 год існавала каля аднаго мільярда мабільных прылад па ўсім свеце, якія паведамлялі пра AirTag побач. Узаемадзеянне з AirTag адбываецца з дапамогай праграмы Find My, якая паказвае прыладу карыстальніка на карце. Карыстальнік можа прайграць гук на AirTag праз Find My, каб лягчэй знайсці сваю прыладу, пачуўшы яго. iPhone, абсталяваныя чыпам U1 або U2, маюць магчымасць дакладнага адсочвання AirTag, паказваючы кірунак і адлегласць ад карыстальніка. Для выкарыстання AirTag патрэбны ўліковы запіс Apple і прылада з iOS або iPadOS версіі 14.5 або больш позняй.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/how-to/how-to-use-airtags-with-ios-145|title=How to use AirTags with iOS 14.5|author=Hicks|first=Michael|website=TechRadar|date=May 3, 2021|access-date=May 8, 2021}}</ref> Для сілкавання AirTag выкарыстоўваецца батарэйка-таблетка CR2032: яе можна замяніць, тэрмін службы батарэйкі складае адзін год. Максімальная далёкасць адсочвання ацэньваецца прыкладна ў 30 метраў.<ref>{{Cite web|url=https://beepings.com/airtag-vs-tracker/#:~:text=While%20the%20Airtag%20is%20a,and%20about%2030%20meters%20outdoors|title=Airtag VS GPS tracker, what is the difference ?}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://uk.pcmag.com/mobile-phone-accessories/133131/apple-airtag|title=Apple AirTag|date=March 27, 2024}}</ref> AirTag мае клас воданепранікальнасці IP67 для абароны ад вады і пылу. У лабараторных умовах AirTag можа вытрымаць 30 хвілін у вадзе. Кожны ўліковы запіс Apple абмежаваны 32 AirTag.<ref name="MW1">{{Cite web|url=https://9to5mac.com/2024/01/12/airtag-limit/|title=AirTag limit increased to 32 – though AirPods may count as three of 'em|author=Lovejoy|first=Ben|website=9to5Mac|date=January 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112222329/https://9to5mac.com/2024/01/12/airtag-limit/|archive-date=January 12, 2024|access-date=June 5, 2024|url-status=live}}</ref> Каб пазбегнуць непажаданага адсочвання, прылада з iOS / iPadOS папярэдзіць свайго ўладальніка, калі AirTag іншага чалавека занадта доўга знаходзіцца паблізу. Калі прылада AirTag будзе знаходзіцца па-за зонай дзеяння любой прылады Apple на працягу выпадковага перыяду ад 8 да 24 гадзін,<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2021/6/3/22516178/apple-airtags-tracking-devices-update-play-sound-privacy-android-app|title=Apple is updating AirTags to make them less creepy|author=Clark|first=Mitchell|website=The Verge|date=June 3, 2021|access-date=June 4, 2021}}</ref> яна будзе падаваць гукавы сігнал, каб папярэдзіць аб сваёй прысутнасці людзей паблізу. == Выкарыстанне == === Адсочванне багажу ў аэрапортах === Прылады AirTag сталі вельмі папулярнымі сярод падарожнікаў для адсочвання багажу пры палётах і ў выпадках страты багажу авіяперавозчыкамі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnet.com/tech/mobile/apples-airtags-for-your-checked-bags-are-a-travel-essential/|title=Apple's AirTags for Your Checked Bags Are a Travel Essential|author=Collins|first=Katie|website=CNET|access-date=2023-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/wirecutter/blog/best-luggage-tracker-apple-airtag/|title=Apple AirTags Are the Best Luggage Trackers|website=Wirecutter: Reviews for the Real World|date=2022-12-07|access-date=2023-03-17}}</ref> У 2022 годзе авіякампанія [[Lufthansa]] заявіла, што прылады AirTag не дазваляюцца ў багажы,<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dailyhive.com/vancouver/lufthansa-bans-apple-airtags|title=Lufthansa says it's banning flyers from using Apple AirTags to track baggage {{!}} Venture|website=dailyhive.com|access-date=2023-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://boingboing.net/2022/10/08/lufthansa-bans-airtags-in-luggage-after-passengers-publicly-shame-them-with-location-of-lost-luggage.html|title=Lufthansa "bans AirTags in luggage" after passengers publicly shame it with location of lost bags|author=Beschizza|first=Rob|website=Boing Boing|date=2022-10-08|access-date=2023-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.ithinkdiff.com/lufthansa-airline-bans-airtags-luggage-after-passengers-shame-lost-luggage/|title=Lufthansa airline bans AirTags after passengers shame it for lost luggage [U: ban lifted]|author=Hussain|first=Imran|date=2022-10-13|access-date=2023-03-17}}</ref> аднак пазней адмовілася ад гэтага рашэння з-за шырокай крытыкі і абвінавачванняў у спробах пазбегнуць адказнасці за страчаны багаж.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://onemileatatime.com/news/lufthansa-bans-airtags/|title=Lufthansa Bans AirTags: Will Other Airlines Follow?|author=Schlappig|first=Ben|website=One Mile at a Time|date=2022-10-07|access-date=2023-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.macworld.com/article/1347964/lufthansa-airtags-ban-luggage-flights.html|title=Lufthansa backtracks on AirTag ban|website=Macworld|access-date=2023-03-17}}</ref> === Зварот скрадзеных рэчаў === Прылады AirTag выкарыстоўваюцца для адсочвання скрадзенай маёмасці і яе вяртання уладальнікам з дапамогай паліцыі. Напрыклад, у лютым 2023 года сям’я з Паўночнай Караліны выявіла, што іх аўтамабіль быў скрадзены. AirTag, усталяваны ў транспартным сродку, паказваў месцазнаходжанне аўтамабіля і уласнікі змаглі вярнуць яго з дапамогай мясцовай паліцыі.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.foxnews.com/us/north-carolina-family-outsmarts-car-thieves-apple-airtag-picked-wrong-car|title=North Carolina family outsmart car thieves with Apple AirTag|author=Rumpf|first=Sarah|website=[[Fox News]]|date=2023-02-10|access-date=2023-03-17}}</ref> == Крытыка == === Выкарыстанне сталкерамі === Нягледзячы на тое, што Apple рэалізавала функцыі абароны ад непажаданага адсочвання, выявілася, што абыйсці іх вельмі лёгка. Напрыклад, прылады AirTag не адсочваюць наяўнасць дынаміка, таму злачынец можа выдаліць яго і яго ахвяра не будзе папярэджвацца гукавым сігналам. Прылады AirTag з выдаленымі дынамікамі былі знойдзены ў продажы на такіх сайтах, як [[eBay]] і Etsy. У студзені 2022 года BBC News пагутарыла з шасцю жанчынамі, якія заявілі, што знайшлі незарэгістраваныя AirTag у сваіх машынах і сумках. === Адсочванне аўтамабіляў для крадзяжу === У 2021 годзе канадская газета ''National Post'' паведаміла, што прылады AirTag размяшчаліся ў аўтамабілях на паркоўках без ведама кіроўцы, каб адсачыць іх дадому і скрасці аўтамабіль там. У адказ на гэта Apple абвясціла аб выпуску абнаўленняў, якія дазволяць адключыць непажаданы AirTag з дапамогай любога тэлефона з падтрымкай NFC. Таксама яны змянілі час чакання гукавога сігналу, які падаецца пасля таго, як AirTag аддзяляецца ад уладальніка, з трох дзён да выпадковага часу ад 8 да 24 гадзін. == Альтэрнатывы == Прылады AirTag не падтрымліваюцца аперацыйнай сістэмай [[Android]]. Альтэрнатыўныя прылады для Android выпускаюць кампаніі Tile, [[Samsung]] (SmartTag), [[Motorola]] (Moto Tag), Pebblebee і Chipolo.<ref>{{Cite web|url=https://www.android.com/intl/en_uk/articles/airtag-alternatives-android/|title=Learn How AirTag Works With Android Devices|date=20 January 2025|publisher=Android magazine|access-date=3 April 2025}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.apple.com/airtag/}} [[Катэгорыя:Абсталяванне Apple Inc.]] d64iovcpy5tz1mpcfoty7ijm3c4ff1u 0 807894 5142203 2026-05-16T06:13:29Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Яраш}} {{цёзкі2|Эдуард Яраш}} '''Эдуард Аляксандравіч Яраш''' (нар. {{ДН|20|07|2000}}) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар’ера == == Дасягненні == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/eduard-yarosh Эдуард Ярош] {{DEFAULTSORT:Яраш Эдуард Ал...» 5142203 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Яраш}} {{цёзкі2|Эдуард Яраш}} '''Эдуард Аляксандравіч Яраш''' (нар. {{ДН|20|07|2000}}) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар’ера == == Дасягненні == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/eduard-yarosh Эдуард Ярош] {{DEFAULTSORT:Яраш Эдуард Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] tpyom0b7tjm403rrae2klwpo2hsbngj 5142208 5142203 2026-05-16T06:20:52Z Паўлюк Шапецька 37440 5142208 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Яраш}} {{цёзкі2|Эдуард Яраш}} '''Эдуард Аляксандравіч Яраш''' (нар. {{ДН|20|07|2000}}) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар’ера == Пяць год правёў у «[[ГК Гомель]]». У сезоне-2021/22 быў прызнаны лепшым гульцом свайго амплуа ў чэмпіянаце Беларусі. Летам 2022 года падпісаў кантракт на тры гады з «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]]». Неаднаразовае выклікаўся ў нацыйную зборную, у тым ліку на Кубак Белгазпрамбанка-2022, дзе ў трох матчах закінуў сем мячоў і стаў пераможцам турніру. == Дасягненні == * Пераможац Кубка Белгазпрамбанка-2022, 2023, 2024. * Уладальнік [[Суперкубак Беларусі па гандболе |Суперкубка Беларусі]] 2022—2024. * Чэмпіён Беларусі 2023, 2024. * Уладальнік Кубка Беларусі 2024, 2025. * Пераможац SEHA — Gazprom League 2023, 2024. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/eduard-yarosh Эдуард Ярош] * [https://rushandball.ru/players/27414 Ярош Эдуард Александрович] {{DEFAULTSORT:Яраш Эдуард Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] iplfumeplx6pn4be8x43n1mjqjns6lx 0 807895 5142211 2026-05-16T06:35:39Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Салікаў}} '''Максім Салікаў''' ({{lang-ru|Максим Саликов}}; нар. {{ДН|4|10|1992}}, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]) — [[Расія|расійскі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар’ера == Выхаванец краснадарскага СКІФА, апроч роднага клуба, выступаў за СДАУ-Саратаў, шэ...» 5142211 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Салікаў}} '''Максім Салікаў''' ({{lang-ru|Максим Саликов}}; нар. {{ДН|4|10|1992}}, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]) — [[Расія|расійскі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар’ера == Выхаванец краснадарскага СКІФА, апроч роднага клуба, выступаў за СДАУ-Саратаў, шэсць сезонаў правёў у Пермі за «Пермскія мядзведзі» . У 2023 годзе заваяваў з камандай срэбныя медалі чэмпіянату і быў прызнаны лепшым левым крайнім Суперлігі. А таксама згуляў у «Фінале чатырох» SEHA — Gazprom League і ўвайшоў у сімвалічную зборную турніру. У 2024 годзе падпісаў кантракт з [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/maksim-salikov-%E2%80%94-igrok-bgk! Максим Саликов — игрок БГК!] * [https://rushandball.ru/players/2917 Саликов Максим Алексеевич] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Салікаў Максім}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Расіі]] t55c5k53o6fjiux8u7vv0v6ej5sxb3d 5142213 5142211 2026-05-16T06:36:43Z Паўлюк Шапецька 37440 5142213 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Салікаў}} '''Максім Салікаў''' ({{lang-ru|Максим Саликов}}; нар. {{ДН|4|10|1992}}) — [[Расія|расійскі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар’ера == Выхаванец краснадарскага СКІФА, апроч роднага клуба, выступаў за СДАУ-Саратаў, шэсць сезонаў правёў у Пермі за «Пермскія мядзведзі» . У 2023 годзе заваяваў з камандай срэбныя медалі чэмпіянату і быў прызнаны лепшым левым крайнім Суперлігі. А таксама згуляў у «Фінале чатырох» SEHA — Gazprom League і ўвайшоў у сімвалічную зборную турніру. У 2024 годзе падпісаў кантракт з [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/maksim-salikov-%E2%80%94-igrok-bgk! Максим Саликов — игрок БГК!] * [https://rushandball.ru/players/2917 Саликов Максим Алексеевич] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Салікаў Максім}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Расіі]] 6a7k53mrx2jsiaqvciq1mk249le1fa1 5142216 5142213 2026-05-16T06:39:55Z Паўлюк Шапецька 37440 5142216 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Салікаў}} '''Максім Салікаў''' ({{lang-ru|Максим Саликов}}; нар. {{ДН|4|10|1992}}, [[Краснадар]], [[Расія]]) — [[Расія|расійскі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар’ера == Выхаванец краснадарскага СКІФА, апроч роднага клуба, выступаў за СДАУ-Саратаў, шэсць сезонаў правёў у Пермі за «Пермскія мядзведзі» . У 2023 годзе заваяваў з камандай срэбныя медалі чэмпіянату і быў прызнаны лепшым левым крайнім Суперлігі. А таксама згуляў у «Фінале чатырох» SEHA — Gazprom League і ўвайшоў у сімвалічную зборную турніру. У 2024 годзе падпісаў кантракт з [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/maksim-salikov-%E2%80%94-igrok-bgk! Максим Саликов — игрок БГК!] * [https://rushandball.ru/players/2917 Саликов Максим Алексеевич] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2011-12/player/547731/MaximSalikov Maxim Salikov] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Салікаў Максім}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Расіі]] s3qiyzsivh8hjm24i9m3oxmgs1d30t1 5142219 5142216 2026-05-16T06:51:09Z Паўлюк Шапецька 37440 5142219 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Салікаў}} '''Максім Салікаў''' ({{lang-ru|Максим Саликов}}; нар. {{ДН|4|10|1992}}, [[Краснадар]], [[Расія]]) — [[Расія|расійскі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар’ера == Выхаванец краснадарскага СКІФА, апроч роднага клуба, выступаў за СДАУ-Саратаў, шэсць сезонаў правёў у Пермі за «Пермскія мядзведзі» . У 2023 годзе заваяваў з камандай срэбныя медалі чэмпіянату і быў прызнаны лепшым левым крайнім Суперлігі. А таксама згуляў у «Фінале чатырох» SEHA — Gazprom League і ўвайшоў у сімвалічную зборную турніру. У 2024 годзе падпісаў кантракт з [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/maksim-salikov-%E2%80%94-igrok-bgk! Максим Саликов — игрок БГК!] * [https://rushandball.ru/players/2917 Саликов Максим Алексеевич] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2011-12/player/547731/MaximSalikov Maxim Salikov] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Салікаў Максім}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Расіі]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Зілант Казань]] lc9rd0skwmz8m3qn7hsz46swisa2vur 1 807896 5142215 2026-05-16T06:39:30Z ~2026-29427-42 168208 /* топоним */ новы падраздзел 5142215 wikitext text/x-wiki == топоним == рака Украины и гора Кмчатки [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-29427-42|&#126;2026-29427-42]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-29427-42|размова]]) 09:39, 16 мая 2026 (+03) n7j24hjjjgbpryymwovges5j2xme4ra 14 807897 5142220 2026-05-16T06:51:29Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Расіі|Зілант Казань]] [[Катэгорыя:Постаці Казані]]» 5142220 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Расіі|Зілант Казань]] [[Катэгорыя:Постаці Казані]] 0r9g7y8ck1lpds5eg1b3ovs4ni67r94 0 807899 5142222 2026-05-16T07:07:06Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Эдуард Сцяпанавіч Каляда''' ({{ДН|12|9|1922}} — {{ДС|||2003}}) — работнік сельскай гаспадаркі ў БССР, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Панямонь]] на Навагрудчыне. У перыяд Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны...» 5142222 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эдуард Сцяпанавіч Каляда''' ({{ДН|12|9|1922}} — {{ДС|||2003}}) — работнік сельскай гаспадаркі ў БССР, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Панямонь]] на Навагрудчыне. У перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] быў партызанам атрада імя Жданава партызанскай брыгады імя Дзяржынскага. У ліпені 1944 г. стаў чырвонаармейцам, у кастрычніку гэта ж года трапіў на фронт. Кулямётчык Каляда асабліва вызначыўся ў баях на [[Одэр (рака)|Одэры]] ў лютым 1945 г. Пасля цяжкага ранення Эдуард Каляда быў дэмабілізаваны і вярнуўся ў роднае сяло. Працаваў бібліятэкарам, рахункаводам паляводчай брыгады калгаса імя Шчорса. Праз некаторы час стаў брыгадзірам паляводаў, актыўна ўкараняў перадавыя агранамічныя прыёмы. У 1965 г. брыгада Каляды атрымала па 30 цэнтнераў [[збожжа]], 217 цэнтнераў [[бульба|бульбы]], 414 цэнтнераў [[цукровы бурак|цукровых буракоў]], 12 цэнтнераў [[ільновалакно|ільновалакна]] з гектара. Грашовы даход з кожнага гектара склаў 5000 рублёў. Эдуард Каляда працаваў брыгадзірам, загадчыкам вытворчага ўчастка гаспадаркі, завочна скончыў сельскагаспадарчы інстытут. У [[Дзясятая пяцігодка Беларускай ССР|дзясятай пяцігодцы]] на яго ўчастку было атрымана па 37,3 цэнтнера збожжавых, 636,8 цэнтнераў караняплодаў з гектара. У 1976 г. было сабрана 46,4 цэнтнера збожжа, 220 цэнтнераў бульбы, 7,4 цэнтнера насення [[лён|льну]], 8,5 цэнтнераў ільновалакна з гектара. З 1976 г. да выхаду на пенсію Эдуард Каляда працаваў аграномам-лугаводам калгаса. == Узнагароды == Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 23 чэрвеня 1966 г. за поспехі, дасягнутыя ў павелічэнні вытворчасці і нарыхтоўкі [[жыта]], [[пшаніца|пшаніцы]], [[грэчка|грэчкі]] і іншых збожжавых і кармавых культур, Эдуарду Сцяпанавічу Калядзе было прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і Молат». Узнагароджаны ордэнамі Леніна (1966), Айчыннай вайны ІІ-й ступені (1945), медалямі. == Літаратура == * Беларуская ССР: кароткая энцыклапедыя: у 5 т. — Мінск, 1981. — Т. 5. — С. 277. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|173654}} {{DEFAULTSORT:Каляда Эдуард Сцяпанавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудскім раёне]] [[Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы]] 3w9m0urubq7ajm988x5youbki0gdfxf 5142250 5142222 2026-05-16T08:51:59Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5142250 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эдуард Сцяпанавіч Каляда''' ({{ДН|12|9|1922}} — {{ДС|||2003}}) — работнік сельскай гаспадаркі ў БССР, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Панямонь]] на Навагрудчыне. У перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] быў партызанам атрада імя Жданава [[партызанская брыгада імя Ф. Э. Дзяржынскага (К. Ф. Шашкін)|партызанскай брыгады імя Дзяржынскага]]. У ліпені 1944 г. стаў чырвонаармейцам, у кастрычніку гэта ж года трапіў на фронт. Кулямётчык Каляда асабліва вызначыўся ў баях на [[Одэр (рака)|Одэры]] ў лютым 1945 г. Пасля цяжкага ранення Эдуард Каляда быў дэмабілізаваны і вярнуўся ў роднае сяло. Працаваў бібліятэкарам, рахункаводам паляводчай брыгады калгаса імя Шчорса. Праз некаторы час стаў брыгадзірам паляводаў, актыўна ўкараняў перадавыя агранамічныя прыёмы. У 1965 г. брыгада Каляды атрымала па 30 цэнтнераў [[збожжа]], 217 цэнтнераў [[бульба|бульбы]], 414 цэнтнераў [[цукровы бурак|цукровых буракоў]], 12 цэнтнераў [[ільновалакно|ільновалакна]] з гектара. Грашовы даход з кожнага гектара склаў 5000 рублёў. Эдуард Каляда працаваў брыгадзірам, загадчыкам вытворчага ўчастка гаспадаркі, завочна скончыў сельскагаспадарчы інстытут. У [[Дзясятая пяцігодка Беларускай ССР|дзясятай пяцігодцы]] на яго ўчастку было атрымана па 37,3 цэнтнера збожжавых, 636,8 цэнтнераў караняплодаў з гектара. У 1976 г. было сабрана 46,4 цэнтнера збожжа, 220 цэнтнераў бульбы, 7,4 цэнтнера насення [[лён|льну]], 8,5 цэнтнераў ільновалакна з гектара. З 1976 г. да выхаду на пенсію Эдуард Каляда працаваў аграномам-лугаводам калгаса. == Узнагароды == Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 23 чэрвеня 1966 г. за поспехі, дасягнутыя ў павелічэнні вытворчасці і нарыхтоўкі [[жыта]], [[пшаніца|пшаніцы]], [[грэчка|грэчкі]] і іншых збожжавых і кармавых культур, Эдуарду Сцяпанавічу Калядзе было прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і Молат». Узнагароджаны ордэнамі Леніна (1966), Айчыннай вайны ІІ-й ступені (1945), медалямі. == Літаратура == * Беларуская ССР: кароткая энцыклапедыя: у 5 т. — Мінск, 1981. — Т. 5. — С. 277. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|173654}} {{DEFAULTSORT:Каляда Эдуард Сцяпанавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудскім раёне]] [[Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы]] 7uw7we406nqas92co2jspttucy1pqc4 0 807900 5142223 2026-05-16T07:18:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Эжэн Віяле-ле-Дзюк]] 5142223 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эжэн Віяле-ле-Дзюк]] m423p40eeluvk85l90k8hm7b6rvcthp 0 807901 5142226 2026-05-16T07:21:24Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «У сезоне 2024/2025 гандбольны клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў]]» з горада [[Брэст]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]] ({{Ср}}'''Срэбраны прызёр'''), * Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Бел...» 5142226 wikitext text/x-wiki У сезоне 2024/2025 гандбольны клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў]]» з горада [[Брэст]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]] ({{Ср}}'''Срэбраны прызёр'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] ({{Зл}}'''Уладальнік'''), * [[Суперкубак Беларусі па гандболе|Суперкубак Беларусі]] [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2024|2024]] ({{Зл}}'''Уладальнік '''). == Склад каманды == * [[Дзяніс Забалоцін|Забалоцін]] * [[Іван Міхайлавіч Мацкевіч|Мацкевіч]] * [[Ягор Будэйка|Будэйка]] * [[Арсеній Драгашэвіч|Драгашэвіч]] * [[Вук Лазовіч|Лазовіч]] * [[Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|Шкурынскі]] * [[Невен Сцяпанавіч|Сцяпанавіч]] * Жыла * [[Марка Маціяшэвіч|Маціяшэвіч]] * [[Вячаслаў Віталевіч Шумак|Вячаслаў Шумак]] * [[Максім Салікаў|Салікаў]] * [[Максім Сяргеевіч Баранаў|Баранаў]] * [[Данііл Вяргейчык|Вяргейчык]] * [[Эдуард Аляксандравіч Яраш|Яраш]] * [[Валянцін Куран]] * [[Павел Аляксандравіч Андрэеў|Павел Андрэеў]] == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Расіі}} [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў|Эдуард Какшароў]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2023/2024 ГК Мяшкоў Брэст]] * [[Сезон 2025/2026 ГК Мяшкоў Брэст]] == Спасылкі == * [https://handball.by/bgk-meshkov-brest-stal-obladatelem-betera-superkubka-belarusi-2024/ БГК «Мешков Брест» стал обладателем Betera Суперкубка Беларуси-2024] [[Катэгорыя:Сезоны БГК імя Мяшкова|2024/2025]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2024/2025|БГК імя Мяшкова]] [[Катэгорыя:2024 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:2025 год у Брэсце]] lvpxjxjyq5h52v1laosl3544bvau28o 0 807902 5142230 2026-05-16T07:28:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Епіскапальная сістэма царкоўнага кіравання]] 5142230 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Епіскапальная сістэма царкоўнага кіравання]] 14w9nog8y03t25ex4pnj3gym33qnsnu 0 807903 5142232 2026-05-16T07:36:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 крыніца — [[:uk:Єпископальна система церковного управління ]], [[:ru:Епископальная система церковного управления]], [[:en:Episcopal polity ]] 5142232 wikitext text/x-wiki [[Файл:Roma-san giovanni03.jpg|міні|Крэсла ([[Кафедра (хрысціянства)|кафедра]]) біскупа Рыма ([[Папа Рымскі|Папы]]) [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]] ў [[Латэранская базіліка|базіліцы Святога Яна Латэранскага]] ў [[Рым]]е прадстаўляе яго епіскапскую ўладу.]] [[Файл:Chartres 1.jpg|міні|апраў|Улада епіскапа звычайна сімвалізуецца кафедральным саборам, такім як епіскапская кафедра ў [[Шартрскі сабор|Шартрскім саборы]].]] [[Файл:G.P.A.Healy, Portrait of Pope Pius IX (1871).jpg|міні|апраў|Папа [[Пій IX]] склікаў [[Першы Ватыканскі сабор]], які зацвердзіў дагмат аб Папе як бачным кіраўніку царквы, галоўным епіскапе над іерархіяй духавенства і вернікаў.]] '''Епіскапа́льная сістэ́ма царко́ўнага кірава́ння''', таксама вядомая як '''епіскапалізм''' — іерархічная форма арганізацыі і кіравання хрысціянскай царквы, заснаваная на іерархіі і ў якой галоўныя мясцовыя органы ўлады называюцца [[Епіскап|епіскапамі]] (біскупамі). Слова «епіскап» паходзіць праз вульгарную латынь ад грэчаскага тэрміна «епіскапас» (ад {{lang-el|ἐπίσκοπος}} — «наглядчык»). Епіскапальная сістэма супрацьстаіць [[Прэсвітэрыянская сістэма царкоўнага кіравання|прэсвітэрыянскай сістэме]], у якой уладныя паўнамоцтвы прадстаўлены калегіяльным органам (сходам выбраных старэйшын), і [[Кангрэгацыяналізм|кангрэгацыяналісцкім]] канфесіям, у якіх кожны царкоўны прыход з’яўляецца цалкам незалежным і самакіравальным ад якіх-небудзь вышэйшых святароў ці рэлігійных арганізацый. Епіскапальная структура выкарыстоўваецца многімі асноўнымі хрысціянскімі цэрквамі і дэнамінацыямі, такімі як Каталіцкая, Праваслаўная, [[Старажытныя ўсходнія цэрквы|Старажытныя ўсходнія (дахалкідонскія)]], [[Асірыйская царква Усходу]], анабаптысцкія, лютэранскія, англіканскія цэрквы, а таксама іншымі цэрквамі, заснаванымі незалежна ад гэтых ліній. Многія метадысцкія дэнамінацыі маюць спецыфічную форму епіскапальнага ўладкавання, вядомую як канексіяналізм. Для большасці епіскапальных цэркваў уласціва тое, што епіскапы ажыццяўляюць свае паўнамоцтвы ў епархіях (дыяцэзіях), канферэнцыях або сінодах. Іх лідарства з’яўляецца як сакраментальным, так і канстытуцыйным; акрамя здзяйснення пасвячэнняў і канфірмацый, епіскап кіруе духавенствам у межах мясцовай юрысдыкцыі і з’яўляецца прадстаўніком як у свецкіх структурах, так і ўнутры іерархіі царквы. == Гісторыя і тэалагічнае абгрунтаванне == Цэрквы з такім тыпам кіравання звычайна вераць, што Царква патрабуе епіскапальнага кіравання, як гэта апісана ў [[Новы Запавет|Новым Запавеце]]. Гістарычна, да [[Вялікі раскол 1054 года|Вялікага расколу 1054 года]], рымская і візантыйская цэрквы былі часткамі адзінай хрысціянскай царкоўнай арганізацыі з агульнай епіскапальнай сістэмай. Пасля падзелу цэркваў на каталіцкую і праваслаўную асновы епіскапальнай арганізацыі абедзвюх канфесій засталіся ранейшымі. У дактрынальнай сферы абедзве царквы прызнаюць палажэнне аб тым, што ўладныя паўнамоцтвы ў рэлігійнай арганізацыі і юрыдычны нагляд за Царквой паходзяць не ад чалавека, а строга ад улады Хрыста, якая была дадзена Яго дванаццаці [[апостал]]ам. Гэта адзіная крыніца царкоўнай улады, якая перадаецца ад аднаго пакалення да іншага сілай [[Святы Дух|Святога Духа]] праз ускладанне рук у таінстве [[Рукапалажэнне|рукапалажэння]] (пасвячэння). [[Ісус Хрыстос]] прысвяціў у святарскі сан дванаццаць апосталаў, якія ў сваю чаргу перадалі благадаць епіскапам, а тыя — святарам. Епіскапы, якія валодаюць такой уладай, прадстаўляюць гістарычны епіскапат або [[Апостальская пераемнасць|апостальскае пераемства]]. [[Апостал Павел]] у Пасланні да Філіпянаў, [[Клімент I (Папа Рымскі)|Клімент Рымскі]] і «[[Дыдахэ]]», гаворачы аб сістэме царкоўнага кіравання, згадваюць «епіскапаў і дыяканаў» без слова «прэсвітар», што, на думку некаторых даследчыкаў, паказвае на тое, што ў першым стагоддзі яшчэ не было адрознення паміж прэсвітарам і епіскапам<ref name="Schaff2">{{cite web |title=Philip Schaff: History of the Christian Church, Volume II: Ante-Nicene Christianity. A.D. 100–325 – Christian Classics Ethereal Library |url=https://ccel.org/ccel/schaff/hcc2/hcc2.v.vi.v.html |accessdate=7 сакавіка 2022 |website=ccel.org |lang=en}}</ref>. Першым хрысціянскім багасловам, які акрэсліў агульныя прынцыпы епіскапальнай арганізацыі, быў Святы [[Ігнацій Антыяхійскі]] (ужо ў пачатку другога стагоддзя), які выразна адрозніваў епіскапаў і прэсвітараў. Ён усталяваў неабходнасць прызначэння ў кожны горад аднаго епіскапа, якому павінны падпарадкоўвацца іншыя свяшчэннаслужыцелі. Багаслоў [[Барт Эрман]] лічыць паказальным, што Ігнацій ніколі не згадваў епіскапа ў Рыме<ref>{{кніга |аўтар=Ehrman Bart D |загаловак=Peter, Paul, and Mary Magdalene: The Followers of Jesus in History and Legend |выдавецтва=Oxford University Press |год=2008 |isbn=978-0-19-534350-2 |старонкі=83 |url=https://archive.org/details/peterpaulmarymag00ehrm_0/page/83 |lang=en}}</ref>. Пазней [[Тэртуліян]] таксама вельмі выразна адрозніваў прэсвітараў і епіскапаў як асобныя пасады, а [[Ірэней Ліёнскі]] складаў спісы пераемнасці епіскапаў, хоць такія спісы ранніх Айцоў Царквы з’яўляюцца вельмі супярэчлівымі. Да другога стагоддзя епіскапальная сістэма стала ўніверсальным поглядам сярод хрысціян<ref name="Schaff2"/>. У перыяд ранняга хрысціянства прызнаваліся чатыры галоўныя цэнтры апостальскай улады: [[Іерусалім]], [[Антыёхія]], [[Александрыя]] і [[Рым]], чые епіскапы падтрымлівалі святарскую пераемнасць непасрэдна ад апосталаў Хрыста. Паняцце апостальскага пераемства як крыніцы царкоўнай улады і спосабу захавання дагматаў і абрадаў у тым выглядзе, у якім яны прапаведаваліся апосталамі, стала адной з цэнтральных дактрын. Нават раскольніцкія секты, такія як навацыяне і данатысты, выкарыстоўвалі епіскапальную структуру. Выключэннем быў Аэрый Севастыйскі ў IV стагоддзі, які аспрэчваў гэтую сістэму і заснаваў уласную секту<ref name="Schaff3">{{cite web |title=Philip Schaff: History of the Christian Church, Volume III: Nicene and Post-Nicene Christianity. A.D. 311–600 – Christian Classics Ethereal Library |url=https://ccel.org/ccel/schaff/hcc3/hcc3.iii.vii.xx.html |accessdate=21 снежня 2021 |website=ccel.org |lang=en}}</ref>. [[Еранім Стрыдонскі]] сцвярджаў, што цэрквы першапачаткова кіраваліся групай прэсвітараў, і толькі пазней пачалі выбіраць епіскапаў для падаўлення расколаў<ref name="Schaff2"/>. Інстытут епіскапа адыгрываў адну з вядучых роляў у сістэме царкоўна-кананічнага права [[Візантыя|Візантыі]]. Гэта было абумоўлена яго ўплывам як у адміністрацыйна-кіраўнічай сістэме Візантыйскай праваслаўнай царквы, так і значэннем у працэсе дзяржаўнага кіравання рамеяў. Епіскапы ажыццяўлялі як сута рэлігійныя, так і важныя юрыдычныя функцыі, ператвараючыся ў праваабарончы і судовы орган і атрымліваючы паўнамоцтвы кантролю за дзяржаўнымі чыноўнікамі і пенітэнцыярнымі ўстановамі на месцах<ref>{{артыкул |аўтар=Омельчук В. |загаловак=Інстытут єпископа у системі церковно-канонічного права Візантії: судові та правозахисні функції |выданне=Юридичний вісник |год=2013 |старонкі=34 |спасылка=http://law.nau.edu.ua/images/Nauka/Naukovij_jurnal/2013/statji_n126_2013/Omelchuk_34.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181017001911/http://law.nau.edu.ua/images/Nauka/Naukovij_jurnal/2013/statji_n126_2013/Omelchuk_34.pdf |archivedate=17 кастрычніка 2018 |lang=uk}}</ref>. [[Першы Канстанцінопальскі сабор]] 381 года і [[Халкідонскі сабор]] 451 года зацвердзілі вярхоўную ўладу ў хрысціянскай царкве [[Канстанцінопальскі патрыярх|патрыярха Канстанцінопаля]]. Рымскі епіскап (Папа), грунтуючыся на сваёй пераемнасці ад апостала Пятра, не прызнаў вяршынства Канстанцінопаля, што ў далейшым стала адной з прычын Вялікага расколу 1054 года. На працягу большай часткі пісьмовай гісторыі інстытуцыйнага хрысціянства епіскапальнае кіраванне было адзінай вядомай формай царкоўнай арганізацыі. Гэта змянілася падчас Рэфармацыі, калі многія пратэстанцкія цэрквы пачалі арганізоўвацца па кангрэгацыяналісцкім або прэсвітэрыянскім прынцыпам (абодва паходзяць з прац [[Жан Кальвін|Жана Кальвіна]]). == Каталіцкая царква == У [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царкве]] дагмат аб вярхоўнай уладзе Папы Рымскага стаў асновай фарміравання строгай іерархіі епіскапаў, падпарадкаваных Святому Прастолу. Каталіцкая царква мае епіскапат, на чале якога стаіць Папа, які з’яўляецца епіскапам Рыма. Сучасная царква прытрымліваецца вучэння аб тым, што Папа Рымскі з’яўляецца вікарыем Ісуса Хрыста на Зямлі, а кожны з епіскапаў — вікарыем Хрыста для сваёй епархіі (дыяцэзіі). Рымскі Прастол, як бесперапынная лінія апостальскай улады, што паходзіць ад Святога [[Апостал Пётр|Пятра]] («Князя і Главы Апосталаў»), з’яўляецца бачным знакам і месцам поўных зносін сярод Калегіі епіскапаў, а таксама мясцовых цэркваў па ўсім свеце. У еднасці з гэтымі цэрквамі і іх епіскапамі Папа мае ўсю законную юрыдычную і беспамылковую настаўніцкую ўладу ([[Магістэрыум]]) над усёй Царквой. Традыцыйна існуюць наступныя катэгорыі епіскапаў у каталіцтве: епіскап-каад’ютар (памочнік епіскапа з правам пераемнасці пасля смерці апошняга), тытулярны епіскап (які мае толькі тытул епіскапа неіснуючага біскупства ці дыяцэзіі, але не мае ўласнай юрысдыкцыі), епіскап-суфраган (епіскап-памочнік), а таксама місіянерскі епіскап, пасвячоны для ажыццяўлення місіянерскай дзейнасці сярод пэўнага народа або пашырэння каталіцтва на пэўнай тэрыторыі, прычым ён падпарадкоўваўся непасрэдна Папу. == Праваслаўная царква == [[Праваслаўная царква]] выпрацавала ўласную дактрыну аб вяршэнстве царкоўных сабораў, захаваўшы пры гэтым епіскапальную арганізацыю, падпарадкаваную патрыярху (Канстанцінопальскаму, а пазней — патрыярхам нацыянальных цэркваў)<ref>{{cite web |title=The Synodal Structure of the Orthodox Church |url=https://www.goarch.org/-/the-synodal-structure-of-the-orthodox-church |accessdate=25 кастрычніка 2025 |website=Greek Orthodox Archdiocese of America |publisher=Greek Orthodox Archdiocese of America |lang=en}}</ref>. У праваслаўных цэрквах прыняты прынцып аўтакефальнасці (аўтакефальныя прадстаяцелі разглядаюцца як калектыўна сабраныя вакол Хрыста), аднак кожная з пятнаццаці аўтакефальных цэркваў, а таксама аўтаномныя праваслаўныя цэрквы, кіруюцца іерархіяй епіскапаў і архіепіскапаў, падпарадкаваных кіраўніку царквы (звычайна, патрыярху або мітрапаліту)<ref>{{кніга |аўтар=Ware Kallistos |загаловак=The Orthodox Church |выдавецтва=Penguin / Oxford University Press |год=1993 |isbn=9780140135299 |старонкі=214—217 |lang=en}}</ref>. У адрозненне ад каталіцтва, у праваслаўі няма адзінага прадстаяцеля з эксклюзіўнай уладай, параўнальнай з Папам у Рыме<ref>{{cite web |title=The structure of the Church |url=https://www.britannica.com/topic/Eastern-Orthodoxy/The-structure-of-the-church |accessdate=25 кастрычніка 2025 |website=Encyclopædia Britannica |lang=en}}</ref>. Прынята дактрына «саборнай іерархіі», згодна з якой кожная з цэркваў, а таксама і пятнаццаць іх кіраўнікоў, прыпадабняюцца сходу апосталаў каля трона Хрыста ў «[[Адкрыццё Яна Багаслова|Адкрыцці Яна Багаслова]]». Канстанцінопальскі патрыярх разглядаецца толькі як першы сярод роўных ({{lang-la|primus inter pares}}) сярод аўтакефальных цэркваў<ref>{{cite web |title=The Ecumenical Patriarchate of Constantinople: A Ministry of the Ecumenical Patriarchate |url=https://ec-patr.org/en/the-ecumenical-patriarchate-of-constantinople-a-ministry-of/ |accessdate=25 кастрычніка 2025 |website=Ecumenical Patriarchate |publisher=Ecumenical Patriarchate |lang=en}}</ref>. == Старажытныя ўсходнія цэрквы і Царква Усходу == Старажытныя ўсходнія (дахалкідонскія) цэрквы сцвярджаюць ідэі апостальскай пераемнасці і епіскапальнага кіравання. Унутры кожнай нацыянальнай царквы епіскапы ўтвараюць святы сінод, якому падпарадкоўваецца нават Патрыярх. Сірыйская праваслаўная царква прасочвае сваю апостальскую пераемнасць да Святога Пятра і прызнае [[Антыёхія|Антыёхію]] як першапачатковую кафедру Пятра. Армянская апостальская царква прасочвае сваю лінію да апостала [[Апостал Варфаламей|Варфаламея]], а Індыйская праваслаўная царква — да апостала [[Апостал Фама|Тамаша]] (Фамы). Эфіопская праваслаўная царква атрымала свае лініі пераемнасці праз Копцкую праваслаўную царкву ў пятым стагоддзі (праз [[Фруменцый Аксуміцкі|Фруменцыя]]). Як Грэчаская праваслаўная царква Александрыі, так і Копцкая праваслаўная царква прызнаюць свайго ўласнага Папу Александрыі, абодва з якіх прасочваюць сваю апостальскую пераемнасць ад [[Евангеліст Марк|Марка Евангеліста]]<ref>{{кніга |аўтар=Meinardus Otto F.A. |загаловак=Two Thousand Years of Coptic Christianity |старонкі=28 |lang=en}}</ref>. У апошні час працягваюцца афіцыйныя намаганні па пераадоленні гэтага старажытнага расколу (яны ўжо ўзаемна прызнаюць хрышчэнні, мірапамазанні і шлюбы адзін аднаго). Гістарычна [[Царква Усходу]] прасочвала сваю епіскапскую пераемнасць да апостала Тамаша. У цяперашні час епіскапы Асірыйскай царквы Усходу працягваюць падтрымліваць гэтую апостальскую пераемнасць. == Інстытут епіскапату ў Польшчы і на Русі == Гістарычна інстытут епіскапату меў вялікае значэнне на тэрыторыі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], [[Каралеўства Польскае|Польшчы]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У прыватнасці, для Русі быў пасвечаны [[Бруна Кверфурцкі]], які займаўся місіянерскай дзейнасцю сярод русаў і печанегаў (1006—1009), а таксама [[Лібурцый]], [[Адальберт Магдэбургскі]] (X ст.), Баніфацый і Герард (у 1234 годзе быў пасвечаны на епіскапа ўсёй Русі). У 1375 годзе было створана каталіцкае архіепіскапства ў [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|Галічы]], якое пазней перанеслі ў [[Львоў]] (1412). Былі прызначаны епіскапы для такіх гарадоў як Львоў, [[Перамышль]], [[Холм]], [[Уладзімір (горад, Украіна)|Уладзімір]] (спачатку тытулярныя, а з 1370-х гадоў — сапраўдныя). На поўначы [[Віленскае біскупства]] ахоплівала практычна ўсе беларускія землі, а [[Луцка-Уладзімірскае біскупства|Луцка-Уладзімірскае]] — [[Валынь]], частку [[Палессе|Палесся]] і [[Падляшша]]. У Польшчы інстытут епіскапства з’явіўся з увядзеннем хрысціянства ў 966 годзе. Першымі біскупамі былі [[Ёрдан (біскуп)|Ёрдан]] і Унгер. Біскупы мелі права пасвячаць дыяканаў і святароў, кіравалі значнымі тэрыторыямі і падзялялі іх на дэканаты. Першапачаткова яны прызначаліся польскім князем (каралём), а ў XIII—XIV стагоддзях выбіраліся з духавенства. З часоў [[Казімір III Вялікі|Казіміра III Вялікага]] каралі прызначалі на епіскапскія пасады асоб, якія займалі важнае месца ў каралеўскай радзе. У 1430—1433 гадах было ўхвалена, што епіскапам можа стаць толькі шляхціц. У 1589 годзе Папа [[Сікст V]] пагадзіўся з правам каралёў намінаваць епіскапаў. Самае высокае месца па традыцыі належала архіепіскапу Гнезненскаму (тытул [[Прымас Польшчы|прымаса]] ён атрымаў у 1417 годзе), які рэпрэзентаваў каталіцкую царкву ў Польшчы, меў права каранаваць каралёў і займаў першае месца ў каралеўскай радзе. Пасля смерці [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] прымас станавіўся правіцелем Рэчы Паспалітай у часы бескаралеўя (напрыклад, [[Мацей Лубенскі]] ў 1648 годзе). Пасля падзелаў Польшчы дзейнасць епіскапаў абмежавалася сута царкоўнымі справамі, і стала магчымым пасвячаць у епіскапы святароў з усіх саслоўяў. Канкардат 1925 года пацвердзіў прывілеяванае становішча каталіцкай царквы, але пасля Другой сусветнай вайны яна была аддзелена ад дзяржавы. == Пратэстанцкія цэрквы == [[Файл:The Most Reverend Paul Kwong.JPG|міні|апраў|[[Пол Квонг]], англіканскі архіепіскап і прымас Ганконга.]] === Англіканства === Сістэма кіравання [[Англіканства|Англіканскай царквы]] таксама грунтуецца на прынцыпе апостальскай пераемнасці епіскапаў Англіі ад [[Аўгусцін Кентэрберыйскі|Аўгусціна Кентэрберыйскага]] і да рымскай правінцыі Брытанія першага стагоддзя. Захаваўшы абрад пасвячэння, а таксама сістэму епіскапаў, падпарадкаваных архіепіскапу Кентэрберыйскаму і манарху Англіі, англіканская царква засталася ў арганізацыйным плане найбольш блізкай да рымскай каталіцкай царквы<ref>{{кніга |аўтар=Marcus Holden, Andrew Pinsent |загаловак=The Catholic Gift to Civilisation |выдавецтва=CTS |месца=London |старонкі=13 |lang=en}}</ref>. Заканадаўства [[Генрых VIII|Генрыха VIII]] фактычна ўсталявала незалежнасць Царквы Англіі ад Рыма, але не змяніла яе канстытуцыйных структур. Уплыў Рычарда Хукера быў вырашальным у эвалюцыі разумення епіскапату: епіскапы сталі разглядацца ў сваёй больш традыцыйнай ролі як тыя, хто дэлегуе паўнамоцтвы прэсвітарам, дзейнічае як пастыр і выконвае асаблівую настаўніцкую функцыю. Англіканскія погляды разыходзіліся адносна таго, ці з’яўляецца епіскапальнае кіраванне строга чароўным правам. Джон Козін лічыў, што епіскапская ўлада паходзіць ад «апостальскай практыкі і звычаяў Царквы… [а не] абсалютнага прадпісання, якое даў Хрыстос або Яго Апосталы на гэты конт»<ref>{{кніга |аўтар=Cosin |загаловак=Works |том=IV |месца=Oxford |год=1855 |старонкі=402 |lang=en}}</ref>. У адрозненне ад яго, Ланселот Эндрус сцвярджаў, што епіскапальнае кіраванне паходзіць ад Хрыста праз апосталаў. Гэтая фармулёўка заклала аснову для незалежнага погляду на царкву як на «свяшчэннае грамадства» ({{lang-pl|a sacred society}}). Функцыянальна англіканская епіскапская ўлада выяўляецца сінадальна. Сіноды, саборы або канвенцыі праходзяць пад старшынствам епіскапаў. Англікане часта называюць «епіскапа-ў-сінодзе» ({{lang-pl|the bishop-in-synod}}) сілай і аўтарытэтам епіскапальнага кіравання. У артыкуле XXI [[Трыццаць дзевяць артыкулаў|Трыццаці дзевяці артыкулаў]] рэлігіі (1571) сцвярджаецца, што «Усеагульныя саборы… могуць памыляцца, і часам памыляліся… таму тое, што яны ўстанавілі як неабходнае для выратавання, не мае ні сілы, ні аўтарытэту, калі не можа быць даказана, што яно ўзята са Свяшчэннага Пісання». З 1867 года праводзяцца Ламбецкія канферэнцыі епіскапаў Англіканскай супольнасці, якія маюць выключна кансультатыўны характар. Шатландская епіскапальная царква прасочвае сваю гісторыю да вытокаў хрысціянства ў Шатландыі і пасля 1711 года сфарміравалася як незалежная. Распаўсюджванне дэмакратычных форм прадстаўнічага кіравання бярэ пачатак з фарміравання першых Генеральных канвенцый Амерыканскай епіскапальнай царквы ў 1780-х гадах, якія стварылі «Палату епіскапаў» ({{lang-pl|House of Bishops}}) і «Палату дэпутатаў» ({{lang-pl|House of Deputies}}). === Лютэранства === [[Лютэранства|Лютэранскія]] цэрквы ў розных краінах маюць адрозненні. Напрыклад, Царква Швецыі, Батакская хрысціянская пратэстанцкая царква і Евангелічная лютэранская царква ў Кеніі захоўваюць апостальскую пераемнасць<ref name="Obare">{{cite web |author=Walter Obare |title=Choose Life! |url=https://media.ctsfw.edu/Item/GetFullText/498 |publisher=Concordia Theological Seminary |lang=en}}</ref>. У такіх краінах, як Швецыя, каталіцкія епіскапы сталі лютэранскімі епіскапамі падчас Рэфармацыі, працягваючы старажытныя лініі пераемнасці<ref name="Goeckel2018">{{кніга |аўтар=Goeckel Robert F. |загаловак=Soviet Religious Policy in Estonia and Latvia: Playing Harmony in the Singing Revolution |выдавецтва=Indiana University Press |год=2018 |isbn=978-0-253-03612-4 |lang=en}}</ref>. Дзякуючы шведскай місіянерскай дзейнасці, епіскапальная структура распаўсюдзілася на лютэранскія цэрквы ў Танзаніі, Паўднёвай Афрыцы, Малайзіі і Зімбабвэ<ref name="Obare"/>. Некаторыя амерыканскія лютэранскія цэрквы таксама захоўваюць епіскапальнае кіраванне і лініі апостальскай пераемнасці<ref>{{cite web |title=News from the LC-I |url=http://www.lutheranchurchinternational.org/ |publisher=Lutheran Church-International |year=2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916165918/http://www.lutheranchurchinternational.org/ |archivedate=16 верасня 2011 |lang=en}}</ref>. У той жа час лютэранскія цэрквы Германіі ці Прыбалтыкі, а таксама рэфармацкія цэрквы Францыі і Венгрыі, нягледзячы на наяўнасць епіскапаў, падпарадкоўваюцца вярхоўнай уладзе сінодаў. === Метадызм і іншыя дэнамінацыі === Шэраг [[Метадызм|метадысцкіх]] цэркваў выкарыстоўвае епіскапальнае кіраванне (канексіяналізм). Паколькі ўсе яны бяруць пачатак ад пасвячэнняў англіканскага святара [[Джон Уэслі|Джона Уэслі]], звычайна лічыцца, што іх епіскапы не ўдзельнічаюць у прамой апостальскай пераемнасці (хаця Аб’яднаныя метадысты сцвярджаюць адваротнае). У Свабоднай метадысцкай царкве епіскапы выбіраюцца<ref>{{cite web |last1=Finley |first1=Jeff |title=Cowart, Martin, Kolde to Lead FMCUSA as Bishops |url=https://www.gc23.org/news/cowart-martin-kolde-to-lead-fmcusa-as-bishops |publisher=Free Methodist Church |accessdate=21 мая 2024 |date=26 ліпеня 2023 |lang=en}}</ref>. У Аб’яднанай метадысцкай царкве епіскапы выбіраюцца пажыццёва, кіруюць прызначэннем духавенства і старшынствуюць на канферэнцыях. Большасць [[Анабаптызм|анабаптысцкіх]] цэркваў традыцыі простага адзення ідуць епіскапальнай сістэме хаця б намінальна. Моцна падкрэсліваецца кангрэгацыйнае кіраванне, але епіскапы забяспечваюць міжцаркоўнае адзінства і могуць дысцыплінаваць пастараў за парушэнне традыцыйных нормаў. Рэфармацкая царква Венгрыі і некаторыя іншыя таксама выкарыстоўваюць епіскапальныя элементы. [[Царква Езуса Хрыста Святых апошніх дзён]] (мармоны), хоць і не выкарыстоўвае гэты тэрмін, фактычна з’яўляецца епіскапальнай. Яна мае строгую іерархію кіраўніцтва ад мясцовага епіскапа да адзінага прарока/прэзідэнта, які, як лічыцца, асабіста ўпаўнаважаны Ісусам Хрыстом. Гэтая сістэма паступова развілася ў перыяд Наву (1839—1846) пад кіраўніцтвам Джозэфа Сміта. == Гл. таксама == * [[Прэсвітэрыянская сістэма царкоўнага кіравання]] * [[Кангрэгацыяналізм]] * [[Епіскап]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Bannerman James |загаловак=The church of Christ: a treatise on the nature, powers, ordinances, discipline, and government of the Christian church |том=1 |выдавецтва=T. T. Clark |месца=Edinburgh |год=1868 |url=https://archive.org/stream/churchofchristtr01bann |lang=en}} * {{кніга |аўтар=Bannerman James |загаловак=The church of Christ: a treatise on the nature, powers, ordinances, discipline, and government of the Christian church |том=2 |выдавецтва=T. T. Clark |месца=Edinburgh |год=1868 |url=https://archive.org/stream/churchofchristtr02bann |lang=en}} * {{кніга |аўтар=Fairweather E. R., Hettlinger R. F. |загаловак=Episcopacy and Reunion |месца=London |выдавецтва=A.R. Mowbray & Co. |год=1953 |старонак=118 |lang=en}} * {{кніга |аўтар=Swete H. B. |загаловак=Essays on the Early History of the Church and the Ministry |месца=London |выдавецтва=Macmillan and Co. |год=1918 |lang=en}} * {{артыкул |аўтар=[[Мікалай Аляксандравіч Заазёрскі|Заозёрский Н. А.]] |загаловак=Власть церковная |выданне=[[Праваслаўная багаслоўская энцыклапедыя|Православная богословская энциклопедия]] |том=3 |месца=Петраград |год=1902 |lang=ru}} * {{артыкул |аўтар=Мицик Ю. А. |загаловак=Єпископства інститут у католицькій церкві |выданне=Енциклопедія історії України |том=3 |lang=uk}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Царкоўнае кіраванне]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія тэрміны]] [[Катэгорыя:Каталіцтва]] [[Катэгорыя:Праваслаўе]] [[Катэгорыя:Англіканства]] [[Катэгорыя:Лютэранства]] n4qrgu61s749n3kili3y409u9momcmf 5142234 5142232 2026-05-16T07:38:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5142234 wikitext text/x-wiki [[Файл:Roma-san giovanni03.jpg|міні|Крэсла ([[Кафедра (хрысціянства)|кафедра]]) біскупа Рыма ([[Папа Рымскі|Папы]]) [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]] ў [[Латэранская базіліка|базіліцы Святога Яна Латэранскага]] ў [[Рым]]е прадстаўляе яго епіскапскую ўладу.]] [[Файл:Chartres 1.jpg|міні|апраў|Улада епіскапа звычайна сімвалізуецца кафедральным саборам, такім як епіскапская кафедра ў [[Шартрскі сабор|Шартрскім саборы]].]] [[Файл:G.P.A.Healy, Portrait of Pope Pius IX (1871).jpg|міні|апраў|Папа [[Пій IX]] склікаў [[Першы Ватыканскі сабор]], які зацвердзіў дагмат аб Папе як бачным кіраўніку царквы, галоўным епіскапе над іерархіяй духавенства і вернікаў.]] '''Епіскапа́льная сістэ́ма царко́ўнага кірава́ння''', таксама вядомая як '''епіскапалізм''' — іерархічная форма арганізацыі і кіравання хрысціянскай царквы, заснаваная на іерархіі і ў якой галоўныя мясцовыя органы ўлады называюцца [[Епіскап|епіскапамі]] (біскупамі). Слова «епіскап» паходзіць праз вульгарную латынь ад грэчаскага тэрміна «епіскапас» (ад {{lang-el|ἐπίσκοπος}} — «наглядчык»). Епіскапальная сістэма супрацьстаіць [[Прэсвітэрыянская сістэма царкоўнага кіравання|прэсвітэрыянскай сістэме]], у якой уладныя паўнамоцтвы прадстаўлены калегіяльным органам (сходам выбраных старэйшын), і [[Кангрэгацыяналізм|кангрэгацыяналісцкім]] канфесіям, у якіх кожны царкоўны прыход з’яўляецца цалкам незалежным і самакіравальным ад якіх-небудзь вышэйшых святароў ці рэлігійных арганізацый. Епіскапальная структура выкарыстоўваецца многімі асноўнымі хрысціянскімі цэрквамі і дэнамінацыямі, такімі як Каталіцкая, Праваслаўная, [[Старажытныя ўсходнія цэрквы|Старажытныя ўсходнія (дахалкідонскія)]], [[Асірыйская царква Усходу]], анабаптысцкія, лютэранскія, англіканскія цэрквы, а таксама іншымі цэрквамі, заснаванымі незалежна ад гэтых ліній. Многія метадысцкія дэнамінацыі маюць спецыфічную форму епіскапальнага ўладкавання, вядомую як канексіяналізм. Для большасці епіскапальных цэркваў уласціва тое, што епіскапы ажыццяўляюць свае паўнамоцтвы ў епархіях (дыяцэзіях), канферэнцыях або сінодах. Іх лідарства з’яўляецца як сакраментальным, так і канстытуцыйным; акрамя здзяйснення пасвячэнняў і канфірмацый, епіскап кіруе духавенствам у межах мясцовай юрысдыкцыі і з’яўляецца прадстаўніком як у свецкіх структурах, так і ўнутры іерархіі царквы. == Гісторыя і тэалагічнае абгрунтаванне == Цэрквы з такім тыпам кіравання звычайна вераць, што Царква патрабуе епіскапальнага кіравання, як гэта апісана ў [[Новы Запавет|Новым Запавеце]]. Гістарычна, да [[Вялікі раскол 1054 года|Вялікага расколу 1054 года]], рымская і візантыйская цэрквы былі часткамі адзінай хрысціянскай царкоўнай арганізацыі з агульнай епіскапальнай сістэмай. Пасля падзелу цэркваў на каталіцкую і праваслаўную асновы епіскапальнай арганізацыі абедзвюх канфесій засталіся ранейшымі. У дактрынальнай сферы абедзве царквы прызнаюць палажэнне аб тым, што ўладныя паўнамоцтвы ў рэлігійнай арганізацыі і юрыдычны нагляд за Царквой паходзяць не ад чалавека, а строга ад улады Хрыста, якая была дадзена Яго дванаццаці [[апостал]]ам. Гэта адзіная крыніца царкоўнай улады, якая перадаецца ад аднаго пакалення да іншага сілай [[Святы Дух|Святога Духа]] праз ускладанне рук у таінстве [[Рукапалажэнне|рукапалажэння]] (пасвячэння). [[Ісус Хрыстос]] прысвяціў у святарскі сан дванаццаць апосталаў, якія ў сваю чаргу перадалі благадаць епіскапам, а тыя — святарам. Епіскапы, якія валодаюць такой уладай, прадстаўляюць гістарычны епіскапат або [[Апостальская пераемнасць|апостальскае пераемства]]. [[Апостал Павел]] у Пасланні да Філіпянаў, [[Клімент I (Папа Рымскі)|Клімент Рымскі]] і «[[Дыдахэ]]», гаворачы аб сістэме царкоўнага кіравання, згадваюць «епіскапаў і дыяканаў» без слова «прэсвітар», што, на думку некаторых даследчыкаў, паказвае на тое, што ў першым стагоддзі яшчэ не было адрознення паміж прэсвітарам і епіскапам<ref name="Schaff2">{{cite web |title=Philip Schaff: History of the Christian Church, Volume II: Ante-Nicene Christianity. A.D. 100–325 – Christian Classics Ethereal Library |url=https://ccel.org/ccel/schaff/hcc2/hcc2.v.vi.v.html |accessdate=7 сакавіка 2022 |website=ccel.org |lang=en}}</ref>. Першым хрысціянскім багасловам, які акрэсліў агульныя прынцыпы епіскапальнай арганізацыі, быў Святы [[Ігнацій Антыяхійскі]] (ужо ў пачатку другога стагоддзя), які выразна адрозніваў епіскапаў і прэсвітараў. Ён усталяваў неабходнасць прызначэння ў кожны горад аднаго епіскапа, якому павінны падпарадкоўвацца іншыя свяшчэннаслужыцелі. Багаслоў [[Барт Эрман]] лічыць паказальным, што Ігнацій ніколі не згадваў епіскапа ў Рыме<ref>{{кніга |аўтар=Ehrman Bart D |загаловак=Peter, Paul, and Mary Magdalene: The Followers of Jesus in History and Legend |выдавецтва=Oxford University Press |год=2008 |isbn=978-0-19-534350-2 |старонкі=83 |url=https://archive.org/details/peterpaulmarymag00ehrm_0/page/83 |lang=en}}</ref>. Пазней [[Тэртуліян]] таксама вельмі выразна адрозніваў прэсвітараў і епіскапаў як асобныя пасады, а [[Ірэней Ліёнскі]] складаў спісы пераемнасці епіскапаў, хоць такія спісы ранніх Айцоў Царквы з’яўляюцца вельмі супярэчлівымі. Да другога стагоддзя епіскапальная сістэма стала ўніверсальным поглядам сярод хрысціян<ref name="Schaff2"/>. У перыяд ранняга хрысціянства прызнаваліся чатыры галоўныя цэнтры апостальскай улады: [[Іерусалім]], [[Антыёхія]], [[Александрыя]] і [[Рым]], чые епіскапы падтрымлівалі святарскую пераемнасць непасрэдна ад апосталаў Хрыста. Паняцце апостальскага пераемства як крыніцы царкоўнай улады і спосабу захавання дагматаў і абрадаў у тым выглядзе, у якім яны прапаведаваліся апосталамі, стала адной з цэнтральных дактрын. Нават раскольніцкія секты, такія як навацыяне і данатысты, выкарыстоўвалі епіскапальную структуру. Выключэннем быў Аэрый Севастыйскі ў IV стагоддзі, які аспрэчваў гэтую сістэму і заснаваў уласную секту<ref name="Schaff3">{{cite web |title=Philip Schaff: History of the Christian Church, Volume III: Nicene and Post-Nicene Christianity. A.D. 311–600 – Christian Classics Ethereal Library |url=https://ccel.org/ccel/schaff/hcc3/hcc3.iii.vii.xx.html |accessdate=21 снежня 2021 |website=ccel.org |lang=en}}</ref>. [[Еранім Стрыдонскі]] сцвярджаў, што цэрквы першапачаткова кіраваліся групай прэсвітараў, і толькі пазней пачалі выбіраць епіскапаў для падаўлення расколаў<ref name="Schaff2"/>. Інстытут епіскапа адыгрываў адну з вядучых роляў у сістэме царкоўна-кананічнага права [[Візантыя|Візантыі]]. Гэта было абумоўлена яго ўплывам як у адміністрацыйна-кіраўнічай сістэме Візантыйскай праваслаўнай царквы, так і значэннем у працэсе дзяржаўнага кіравання рамеяў. Епіскапы ажыццяўлялі як сута рэлігійныя, так і важныя юрыдычныя функцыі, ператвараючыся ў праваабарончы і судовы орган і атрымліваючы паўнамоцтвы кантролю за дзяржаўнымі чыноўнікамі і пенітэнцыярнымі ўстановамі на месцах<ref>{{артыкул |аўтар=Омельчук В. |загаловак=Інстытут єпископа у системі церковно-канонічного права Візантії: судові та правозахисні функції |выданне=Юридичний вісник |год=2013 |старонкі=34 |спасылка=http://law.nau.edu.ua/images/Nauka/Naukovij_jurnal/2013/statji_n126_2013/Omelchuk_34.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181017001911/http://law.nau.edu.ua/images/Nauka/Naukovij_jurnal/2013/statji_n126_2013/Omelchuk_34.pdf |archivedate=17 кастрычніка 2018 |lang=uk}}</ref>. [[Першы Канстанцінопальскі сабор]] 381 года і [[Халкідонскі сабор]] 451 года зацвердзілі вярхоўную ўладу ў хрысціянскай царкве [[Канстанцінопальскі патрыярх|патрыярха Канстанцінопаля]]. Рымскі епіскап (Папа), грунтуючыся на сваёй пераемнасці ад апостала Пятра, не прызнаў вяршынства Канстанцінопаля, што ў далейшым стала адной з прычын Вялікага расколу 1054 года. На працягу большай часткі пісьмовай гісторыі інстытуцыйнага хрысціянства епіскапальнае кіраванне было адзінай вядомай формай царкоўнай арганізацыі. Гэта змянілася падчас Рэфармацыі, калі многія пратэстанцкія цэрквы пачалі арганізоўвацца па кангрэгацыяналісцкім або прэсвітэрыянскім прынцыпам (абодва паходзяць з прац [[Жан Кальвін|Жана Кальвіна]]). == Каталіцкая царква == У [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царкве]] дагмат аб вярхоўнай уладзе Папы Рымскага стаў асновай фарміравання строгай іерархіі епіскапаў, падпарадкаваных Святому Прастолу. Каталіцкая царква мае епіскапат, на чале якога стаіць Папа, які з’яўляецца епіскапам Рыма. Сучасная царква прытрымліваецца вучэння аб тым, што Папа Рымскі з’яўляецца вікарыем Ісуса Хрыста на Зямлі, а кожны з епіскапаў — вікарыем Хрыста для сваёй епархіі (дыяцэзіі). Рымскі Прастол, як бесперапынная лінія апостальскай улады, што паходзіць ад Святога [[Апостал Пётр|Пятра]] («Князя і Главы Апосталаў»), з’яўляецца бачным знакам і месцам поўных зносін сярод Калегіі епіскапаў, а таксама мясцовых цэркваў па ўсім свеце. У еднасці з гэтымі цэрквамі і іх епіскапамі Папа мае ўсю законную юрыдычную і беспамылковую настаўніцкую ўладу ([[Магістэрыум]]) над усёй Царквой. Традыцыйна існуюць наступныя катэгорыі епіскапаў у каталіцтве: епіскап-каад’ютар (памочнік епіскапа з правам пераемнасці пасля смерці апошняга), тытулярны епіскап (які мае толькі тытул епіскапа неіснуючага біскупства ці дыяцэзіі, але не мае ўласнай юрысдыкцыі), епіскап-суфраган (епіскап-памочнік), а таксама місіянерскі епіскап, пасвячоны для ажыццяўлення місіянерскай дзейнасці сярод пэўнага народа або пашырэння каталіцтва на пэўнай тэрыторыі, прычым ён падпарадкоўваўся непасрэдна Папу. == Праваслаўная царква == [[Праваслаўная царква]] выпрацавала ўласную дактрыну аб вяршэнстве царкоўных сабораў, захаваўшы пры гэтым епіскапальную арганізацыю, падпарадкаваную патрыярху (Канстанцінопальскаму, а пазней — патрыярхам нацыянальных цэркваў)<ref>{{cite web |title=The Synodal Structure of the Orthodox Church |url=https://www.goarch.org/-/the-synodal-structure-of-the-orthodox-church |accessdate=25 кастрычніка 2025 |website=Greek Orthodox Archdiocese of America |publisher=Greek Orthodox Archdiocese of America |lang=en}}</ref>. У праваслаўных цэрквах прыняты прынцып аўтакефальнасці (аўтакефальныя прадстаяцелі разглядаюцца як калектыўна сабраныя вакол Хрыста), аднак кожная з пятнаццаці аўтакефальных цэркваў, а таксама аўтаномныя праваслаўныя цэрквы, кіруюцца іерархіяй епіскапаў і архіепіскапаў, падпарадкаваных кіраўніку царквы (звычайна, патрыярху або мітрапаліту)<ref>{{кніга |аўтар=Ware Kallistos |загаловак=The Orthodox Church |выдавецтва=Penguin / Oxford University Press |год=1993 |isbn=9780140135299 |старонкі=214—217 |lang=en}}</ref>. У адрозненне ад каталіцтва, у праваслаўі няма адзінага прадстаяцеля з эксклюзіўнай уладай, параўнальнай з Папам у Рыме<ref>{{cite web |title=The structure of the Church |url=https://www.britannica.com/topic/Eastern-Orthodoxy/The-structure-of-the-church |accessdate=25 кастрычніка 2025 |website=Encyclopædia Britannica |lang=en}}</ref>. Прынята дактрына «саборнай іерархіі», згодна з якой кожная з цэркваў, а таксама і пятнаццаць іх кіраўнікоў, прыпадабняюцца сходу апосталаў каля трона Хрыста ў «[[Адкрыццё Яна Багаслова|Адкрыцці Яна Багаслова]]». Канстанцінопальскі патрыярх разглядаецца толькі як першы сярод роўных ({{lang-la|primus inter pares}}) сярод аўтакефальных цэркваў<ref>{{cite web |title=The Ecumenical Patriarchate of Constantinople: A Ministry of the Ecumenical Patriarchate |url=https://ec-patr.org/en/the-ecumenical-patriarchate-of-constantinople-a-ministry-of/ |accessdate=25 кастрычніка 2025 |website=Ecumenical Patriarchate |publisher=Ecumenical Patriarchate |lang=en}}</ref>. == Старажытныя ўсходнія цэрквы і Царква Усходу == Старажытныя ўсходнія (дахалкідонскія) цэрквы сцвярджаюць ідэі апостальскай пераемнасці і епіскапальнага кіравання. Унутры кожнай нацыянальнай царквы епіскапы ўтвараюць святы сінод, якому падпарадкоўваецца нават Патрыярх. Сірыйская праваслаўная царква прасочвае сваю апостальскую пераемнасць да Святога Пятра і прызнае [[Антыёхія|Антыёхію]] як першапачатковую кафедру Пятра. Армянская апостальская царква прасочвае сваю лінію да апостала [[Апостал Варфаламей|Варфаламея]], а Індыйская праваслаўная царква — да апостала [[Апостал Фама|Тамаша]] (Фамы). Эфіопская праваслаўная царква атрымала свае лініі пераемнасці праз Копцкую праваслаўную царкву ў пятым стагоддзі (праз [[Фруменцый Аксуміцкі|Фруменцыя]]). Як Грэчаская праваслаўная царква Александрыі, так і Копцкая праваслаўная царква прызнаюць свайго ўласнага Папу Александрыі, абодва з якіх прасочваюць сваю апостальскую пераемнасць ад [[Евангеліст Марк|Марка Евангеліста]]<ref>{{кніга |аўтар=Meinardus Otto F.A. |загаловак=Two Thousand Years of Coptic Christianity |старонкі=28 |lang=en}}</ref>. У апошні час працягваюцца афіцыйныя намаганні па пераадоленні гэтага старажытнага расколу (яны ўжо ўзаемна прызнаюць хрышчэнні, мірапамазанні і шлюбы адзін аднаго). Гістарычна [[Царква Усходу]] прасочвала сваю епіскапскую пераемнасць да апостала Тамаша. У цяперашні час епіскапы Асірыйскай царквы Усходу працягваюць падтрымліваць гэтую апостальскую пераемнасць. == Інстытут епіскапату ў Польшчы і на Русі == Гістарычна інстытут епіскапату меў вялікае значэнне на тэрыторыі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], [[Каралеўства Польскае|Польшчы]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У прыватнасці, для Русі быў пасвечаны [[Бруна Кверфурцкі]], які займаўся місіянерскай дзейнасцю сярод русаў і печанегаў (1006—1009), а таксама [[Лібурцый]], [[Адальберт Магдэбургскі]] (X ст.), Баніфацый і Герард (у 1234 годзе быў пасвечаны на епіскапа ўсёй Русі). У 1375 годзе было створана каталіцкае архіепіскапства ў [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|Галічы]], якое пазней перанеслі ў [[Львоў]] (1412). Былі прызначаны епіскапы для такіх гарадоў як Львоў, [[Перамышль]], [[Холм]], [[Уладзімір (горад, Украіна)|Уладзімір]] (спачатку тытулярныя, а з 1370-х гадоў — сапраўдныя). На поўначы [[Віленскае біскупства]] ахоплівала практычна ўсе беларускія землі, а [[Луцка-Уладзімірскае біскупства|Луцка-Уладзімірскае]] — [[Валынь]], частку [[Палессе|Палесся]] і [[Падляшша]]. У Польшчы інстытут епіскапства з’явіўся з увядзеннем хрысціянства ў 966 годзе. Першымі біскупамі былі [[Ёрдан (біскуп)|Ёрдан]] і Унгер. Біскупы мелі права пасвячаць дыяканаў і святароў, кіравалі значнымі тэрыторыямі і падзялялі іх на дэканаты. Першапачаткова яны прызначаліся польскім князем (каралём), а ў XIII—XIV стагоддзях выбіраліся з духавенства. З часоў [[Казімір III Вялікі|Казіміра III Вялікага]] каралі прызначалі на епіскапскія пасады асоб, якія займалі важнае месца ў каралеўскай радзе. У 1430—1433 гадах было ўхвалена, што епіскапам можа стаць толькі шляхціц. У 1589 годзе Папа [[Сікст V]] пагадзіўся з правам каралёў намінаваць епіскапаў. Самае высокае месца па традыцыі належала архіепіскапу Гнезненскаму (тытул [[Прымас Польшчы|прымаса]] ён атрымаў у 1417 годзе), які рэпрэзентаваў каталіцкую царкву ў Польшчы, меў права каранаваць каралёў і займаў першае месца ў каралеўскай радзе. Пасля смерці [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] прымас станавіўся правіцелем Рэчы Паспалітай у часы бескаралеўя (напрыклад, [[Мацей Лубенскі]] ў 1648 годзе). Пасля падзелаў Польшчы дзейнасць епіскапаў абмежавалася сута царкоўнымі справамі, і стала магчымым пасвячаць у епіскапы святароў з усіх саслоўяў. Канкардат 1925 года пацвердзіў прывілеяванае становішча каталіцкай царквы, але пасля Другой сусветнай вайны яна была аддзелена ад дзяржавы. == Пратэстанцкія цэрквы == [[Файл:The Most Reverend Paul Kwong.JPG|міні|апраў|[[Пол Квонг]], англіканскі архіепіскап і прымас Ганконга.]] === Англіканства === Сістэма кіравання [[Англіканства|Англіканскай царквы]] таксама грунтуецца на прынцыпе апостальскай пераемнасці епіскапаў Англіі ад [[Аўгусцін Кентэрберыйскі|Аўгусціна Кентэрберыйскага]] і да рымскай правінцыі Брытанія першага стагоддзя. Захаваўшы абрад пасвячэння, а таксама сістэму епіскапаў, падпарадкаваных архіепіскапу Кентэрберыйскаму і манарху Англіі, англіканская царква засталася ў арганізацыйным плане найбольш блізкай да рымскай каталіцкай царквы<ref>{{кніга |аўтар=Marcus Holden, Andrew Pinsent |загаловак=The Catholic Gift to Civilisation |выдавецтва=CTS |месца=London |старонкі=13 |lang=en}}</ref>. Заканадаўства [[Генрых VIII|Генрыха VIII]] фактычна ўсталявала незалежнасць Царквы Англіі ад Рыма, але не змяніла яе канстытуцыйных структур. Уплыў Рычарда Хукера быў вырашальным у эвалюцыі разумення епіскапату: епіскапы сталі разглядацца ў сваёй больш традыцыйнай ролі як тыя, хто дэлегуе паўнамоцтвы прэсвітарам, дзейнічае як пастыр і выконвае асаблівую настаўніцкую функцыю. Англіканскія погляды разыходзіліся адносна таго, ці з’яўляецца епіскапальнае кіраванне строга чароўным правам. Джон Козін лічыў, што епіскапская ўлада паходзіць ад «апостальскай практыкі і звычаяў Царквы… [а не] абсалютнага прадпісання, якое даў Хрыстос або Яго Апосталы на гэты конт»<ref>{{кніга |аўтар=Cosin |загаловак=Works |том=IV |месца=Oxford |год=1855 |старонкі=402 |lang=en}}</ref>. У адрозненне ад яго, Ланселот Эндрус сцвярджаў, што епіскапальнае кіраванне паходзіць ад Хрыста праз апосталаў. Гэтая фармулёўка заклала аснову для незалежнага погляду на царкву як на «свяшчэннае грамадства» ({{lang-pl|a sacred society}}). Функцыянальна англіканская епіскапская ўлада выяўляецца сінадальна. Сіноды, саборы або канвенцыі праходзяць пад старшынствам епіскапаў. Англікане часта называюць «епіскапа-ў-сінодзе» ({{lang-pl|the bishop-in-synod}}) сілай і аўтарытэтам епіскапальнага кіравання. У артыкуле XXI [[Трыццаць дзевяць артыкулаў|Трыццаці дзевяці артыкулаў]] рэлігіі (1571) сцвярджаецца, што «Усеагульныя саборы… могуць памыляцца, і часам памыляліся… таму тое, што яны ўстанавілі як неабходнае для выратавання, не мае ні сілы, ні аўтарытэту, калі не можа быць даказана, што яно ўзята са Свяшчэннага Пісання». З 1867 года праводзяцца Ламбецкія канферэнцыі епіскапаў Англіканскай супольнасці, якія маюць выключна кансультатыўны характар. Шатландская епіскапальная царква прасочвае сваю гісторыю да вытокаў хрысціянства ў Шатландыі і пасля 1711 года сфарміравалася як незалежная. Распаўсюджванне дэмакратычных форм прадстаўнічага кіравання бярэ пачатак з фарміравання першых Генеральных канвенцый Амерыканскай епіскапальнай царквы ў 1780-х гадах, якія стварылі «Палату епіскапаў» ({{lang-pl|House of Bishops}}) і «Палату дэпутатаў» ({{lang-pl|House of Deputies}}). === Лютэранства === [[Лютэранства|Лютэранскія]] цэрквы ў розных краінах маюць адрозненні. Напрыклад, Царква Швецыі, Батакская хрысціянская пратэстанцкая царква і Евангелічная лютэранская царква ў Кеніі захоўваюць апостальскую пераемнасць<ref name="Obare">{{cite web |author=Walter Obare |title=Choose Life! |url=https://media.ctsfw.edu/Item/GetFullText/498 |publisher=Concordia Theological Seminary |lang=en}}</ref>. У такіх краінах, як Швецыя, каталіцкія епіскапы сталі лютэранскімі епіскапамі падчас Рэфармацыі, працягваючы старажытныя лініі пераемнасці<ref name="Goeckel2018">{{кніга |аўтар=Goeckel Robert F. |загаловак=Soviet Religious Policy in Estonia and Latvia: Playing Harmony in the Singing Revolution |выдавецтва=Indiana University Press |год=2018 |isbn=978-0-253-03612-4 |lang=en}}</ref>. Дзякуючы шведскай місіянерскай дзейнасці, епіскапальная структура распаўсюдзілася на лютэранскія цэрквы ў Танзаніі, Паўднёвай Афрыцы, Малайзіі і Зімбабвэ<ref name="Obare"/>. Некаторыя амерыканскія лютэранскія цэрквы таксама захоўваюць епіскапальнае кіраванне і лініі апостальскай пераемнасці<ref>{{cite web |title=News from the LC-I |url=http://www.lutheranchurchinternational.org/ |publisher=Lutheran Church-International |year=2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916165918/http://www.lutheranchurchinternational.org/ |archivedate=16 верасня 2011 |lang=en}}</ref>. У той жа час лютэранскія цэрквы Германіі ці Прыбалтыкі, а таксама рэфармацкія цэрквы Францыі і Венгрыі, нягледзячы на наяўнасць епіскапаў, падпарадкоўваюцца вярхоўнай уладзе сінодаў. === Метадызм і іншыя дэнамінацыі === Шэраг [[Метадызм|метадысцкіх]] цэркваў выкарыстоўвае епіскапальнае кіраванне (канексіяналізм). Паколькі ўсе яны бяруць пачатак ад пасвячэнняў англіканскага святара [[Джон Уэслі|Джона Уэслі]], звычайна лічыцца, што іх епіскапы не ўдзельнічаюць у прамой апостальскай пераемнасці (хаця Аб’яднаныя метадысты сцвярджаюць адваротнае). У Свабоднай метадысцкай царкве епіскапы выбіраюцца<ref>{{cite web |last1=Finley |first1=Jeff |title=Cowart, Martin, Kolde to Lead FMCUSA as Bishops |url=https://www.gc23.org/news/cowart-martin-kolde-to-lead-fmcusa-as-bishops |publisher=Free Methodist Church |accessdate=21 мая 2024 |date=26 ліпеня 2023 |lang=en}}</ref>. У Аб’яднанай метадысцкай царкве епіскапы выбіраюцца пажыццёва, кіруюць прызначэннем духавенства і старшынствуюць на канферэнцыях. Большасць [[Анабаптызм|анабаптысцкіх]] цэркваў традыцыі простага адзення ідуць епіскапальнай сістэме хаця б намінальна. Моцна падкрэсліваецца кангрэгацыйнае кіраванне, але епіскапы забяспечваюць міжцаркоўнае адзінства і могуць дысцыплінаваць пастараў за парушэнне традыцыйных нормаў. Рэфармацкая царква Венгрыі і некаторыя іншыя таксама выкарыстоўваюць епіскапальныя элементы. [[Царква Езуса Хрыста Святых апошніх дзён]] (мармоны), хоць і не выкарыстоўвае гэты тэрмін, фактычна з’яўляецца епіскапальнай. Яна мае строгую іерархію кіраўніцтва ад мясцовага епіскапа да адзінага прарока/прэзідэнта, які, як лічыцца, асабіста ўпаўнаважаны Ісусам Хрыстом. Гэтая сістэма паступова развілася ў перыяд Наву (1839—1846) пад кіраўніцтвам Джозэфа Сміта. == Гл. таксама == * [[Прэсвітэрыянская сістэма царкоўнага кіравання]] * [[Кангрэгацыяналізм]] * [[Епіскап]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Bannerman James |загаловак=The church of Christ: a treatise on the nature, powers, ordinances, discipline, and government of the Christian church |том=1 |выдавецтва=T. T. Clark |месца=Edinburgh |год=1868 |url=https://archive.org/stream/churchofchristtr01bann |lang=en}} * {{кніга |аўтар=Bannerman James |загаловак=The church of Christ: a treatise on the nature, powers, ordinances, discipline, and government of the Christian church |том=2 |выдавецтва=T. T. Clark |месца=Edinburgh |год=1868 |url=https://archive.org/stream/churchofchristtr02bann |lang=en}} * {{кніга |аўтар=Fairweather E. R., Hettlinger R. F. |загаловак=Episcopacy and Reunion |месца=London |выдавецтва=A.R. Mowbray & Co. |год=1953 |старонак=118 |lang=en}} * {{кніга |аўтар=Swete H. B. |загаловак=Essays on the Early History of the Church and the Ministry |месца=London |выдавецтва=Macmillan and Co. |год=1918 |lang=en}} * {{артыкул |аўтар=[[Мікалай Аляксандравіч Заазёрскі|Заозёрский Н. А.]] |загаловак=Власть церковная |выданне=[[Праваслаўная багаслоўская энцыклапедыя|Православная богословская энциклопедия]] |том=3 |месца=Петраград |год=1902 |lang=ru}} * {{артыкул |аўтар=Мицик Ю. А. |загаловак=Єпископства інститут у католицькій церкві |выданне=Енциклопедія історії України |том=3 |lang=uk}} {{Каталіцкая іерархія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Царкоўнае кіраванне]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія тэрміны]] [[Катэгорыя:Каталіцтва]] [[Катэгорыя:Праваслаўе]] [[Катэгорыя:Англіканства]] [[Катэгорыя:Лютэранства]] bvfqa8gudydbcjmrxsynbp23z9mwblc 0 807904 5142233 2026-05-16T07:37:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Епіскапальная сістэма царкоўнага кіравання]] 5142233 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Епіскапальная сістэма царкоўнага кіравання]] 14w9nog8y03t25ex4pnj3gym33qnsnu 0 807905 5142236 2026-05-16T07:49:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 крыніца — [[:ru:Экуменизм]], [[:en:Ecumenism]] 5142236 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ecumenism symbol.jpg|міні|апраў|Сімвал экуменізму з мемарыяльнай дошкі ў царкве [[Царква Святой Ганны (Аўгсбург)|Святой Ганны]] ў [[Аўгсбург]]у ([[Германія]]). Ён паказвае [[Хрысціянства|хрысціянства]] як лодку ў моры з [[Крыж|крыжам]], які служыць [[Мачта|мачтай]]<ref>{{cite web |title=Logo |url=https://www.oikoumene.org/en/resources/logo |publisher=World Council of Churches |accessdate=6 жніўня 2016 |lang=en}}</ref>.]] '''Экумені́зм''' (ад [[Грэчаская мова|грэч.]] {{lang-grc|οἰκουμένη}}&nbsp;— «заселены свет, [[Сусвет|сусвет]]»{{sfn|Новиков|1987|с=265}}), таксама вядомы як '''міждэнамінацыяналізм''' — [[Ідэалогія|ідэалогія]] ўсехрысціянскага адзінства, канцэпцыя і прынцып, згодна з якімі [[Хрысціянства|хрысціяне]], якія належаць да розных хрысціянскіх [[Хрысціянская канфесія|канфесій]] і [[Тэалогія|тэалагічных]] традыцый, павінны працаваць разам для развіцця больш цесных адносін паміж сваімі [[Царква (арганізацыя)|цэрквамі]]. '''Экумені́чны рух'''&nbsp;— гэта рух за збліжэнне і аб'яднанне розных хрысціянскіх канфесій, адзін з механізмаў міжхрысціянскіх адносін<ref>{{кніга |загаловак=Новая философская энциклопедия: В 4 тт. |часть=Экуменизм |год=2001 |адказны=Под редакцией В. С. Стёпина |месца=М. |выдавецтва=Мысль |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |title=What are Ecumenical Relations? |url=https://eia.archchicago.org/ecumenical-relations/what-are-ecumenical-relations |publisher=Roman Catholic Archdiocese of Chicago |accessdate=24 верасня 2020 |lang=en}}</ref>. Прыметнік ''экуменічны'' прымяняецца да любой міждэнамінацыйнай ініцыятывы, якая заахвочвае большае супрацоўніцтва паміж хрысціянамі<ref name="Chitando">{{кніга |аўтар=Chitando Ezra, Gunda Masiiwa Ragies, Kügler Joachim |загаловак=Multiplying in the Spirit: African Initiated Churches in Zimbabwe |год=2014 |выдавецтва=University of Bamberg Press |isbn=978-3-86309-254-2 |lang=en}}</ref>. Пераважная роля ў гісторыі развіцця руху належыць [[Пратэстанцтва|пратэстанцкім]] арганізацыям, а само паняцце «экуменізм» было прапанавана ў 1937 годзе тэолагамі [[Прынстанская тэалагічная семінарыя|Прынстанскай тэалагічнай семінарыі]]{{sfn|Смирнов|2005}}. Прыняцце [[Таінства|таінства]] [[Хрышчэнне|хрышчэння]] і [[Вера|вера]] ў [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] разглядаюцца як аснова экуменізму. Прыхільнікі руху часта спасылаюцца на [[Евангелле паводле Яна]] (17:20—23) як на біблейскую аснову імкнення да царкоўнага адзінства, дзе Ісус моліцца, «каб усе былі адно», каб «свет пазнаў» і паверыў у [[Евангелле|евангельскае]] пасланне<ref name="Pizzey2019">{{кніга |аўтар=Pizzey Antonia |загаловак=Receptive Ecumenism and the Renewal of the Ecumenical Movement: The Path of Ecclesial Conversion |год=2019 |выдавецтва=Brill Academic Publishers |старонкі=131 |isbn=978-90-04-39780-4 |lang=en}}</ref><ref name="WCC1997">{{cite web |title=Becoming a Christian: The Ecumenical Implications of Our Common Baptism |url=https://www.oikoumene.org/en/resources/documents/commissions/faith-and-order/ii-worship-and-baptism/becoming-a-christian-the-ecumenical-implications-of-our-common-baptism |publisher=World Council of Churches |accessdate=13 верасня 2020 |lang=en |date=24 студзеня 1997}}</ref>. Хрысціянскі экуменізм звычайна апісваецца ў кантэксце трох найбуйнейшых галін хрысціянства: [[каталіцтва]], [[Праваслаўе|праваслаўя]] і пратэстантызму. Галоўнай арганізацыяй руху з'яўляецца [[Сусветны савет цэркваў]] (ССЦ), утвораны ў [[1948]] годзе{{sfn|Новиков|1987|с=265}}. == Гісторыя == === Агульныя палажэнні і прычыны ўзнікнення === Экуменічныя тэндэнцыі праяўляліся яшчэ на сярэднявечным хрысціянскім [[Усход|Усходзе]]. Гэтыя з'явы былі ў значнай ступені абумоўлены росквітам [[Культура|культуры]] [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]]<ref>{{артыкул |аўтар=Селезнев Н. Н. |загаловак=«Послание о единстве» багдадского мелькита в составе энциклопедического «Свода» арабоязычного копта XIII века |выданне=Государство, религия, Церковь в России и за рубежом |месца=М. |выдавецтва=РАГС |год=2010 |нумар=3 |старонкі=151—156 |lang=ru}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Селезнев Н. Н. |загаловак=Западносирийский книжник из Арфāда и иерусалимский митрополит Церкви Востока: «Книга общности веры» и её рукописная редакция на каршуни |выданне=Символ 58: Syriaca & Arabica |месца=Париж-Москва |год=2010 |старонкі=34—87 |lang=ru}}</ref>. У перыяд [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] на тэрыторыі [[Германія|Германіі]] атрымалі распаўсюджванне сумесныя цэрквы (сімультанеумы), дзе [[Набажэнства|службы]] праводзілі па чарзе прадстаўнікі розных канфесій. Рэлігійнай талерантнасці спрыяў і прыняты па выніках [[Аўгсбургскі рэлігійны мір|Аўгсбургскага міру]] прынцып «[[Cuius regio, eius religio|чыя ўлада, таго і вера]]» ({{lang-la|cuius regio, eius religio}}). Першапачаткова ідэя экуменізму базіравалася ў асяроддзі пратэстантаў на «[[Тэорыя галін|тэорыі галін]]», сутнасць якой заключаецца ў тым, што хрысціянскія канфесіі з'яўляюцца адзінай [[Царква Хрыстова|Хрыстовай Царквой]], нягледзячы на адрозненні ў [[Дагмат|дагматах]]. Паколькі ўсе вераць у аднаго Хрыста, то маюць агульныя таінствы (хрышчэнне, [[Еўхарыстыя|еўхарыстыю]], [[Святарства|святарства]]), якія не паўтараюцца, а ўзаемна прызнаюцца рознымі галінамі. Таму прыхільнікі экуменізму лічылі карысным працэс збліжэння праз сумесныя [[Малітва|малітвы]] і еўхарыстычныя зносіны{{sfn|Смирнов|2005}}<ref>{{cite web |url=http://www.ortho-hetero.ru/index.php/theology-aecum/1418 |title=Почему православному христианину нельзя быть экуменистом |аўтар=Архим. Серафим (Алексиев), архим. Сергий (Язаджиев) |archiveurl=http://www.ortho-hetero.ru/index.php/theology-aecum/1418 |archivedate=24 верасня 2015 |lang=ru}}</ref>. У [[Заходняе хрысціянства|заходнім хрысціянстве]] існавала некалькі ізаляваных рухаў, якія папярэднічалі пратэстанцкай Рэфармацыі (напрыклад, [[Катары|катары]] і [[Вальдэнсы|вальдэнсы]]). Сама Рэфармацыя, распачатая [[Марцін Лютэр|Марцінам Лютэрам]] у [[1517]] годзе, а таксама працы [[Ульрых Цвінглі|Ульрыха Цвінглі]] і [[Жан Кальвін|Жана Кальвіна]], прывяла да расколу ў заходнім хрысціянстве і стварэння асноўных пратэстанцкіх цэркваў ([[Лютэранства|лютэранскай]] і [[Кальвінізм|рэфармацкай]]). [[Радыкальная Рэфармацыя|Радыкальная рэфармацыя]] спарадзіла рухі [[Анабаптызм|анабаптыстаў]], [[Менаніцтва|менанітаў]] і [[Гутэрыты|гутэрытаў]]. [[Англійская Рэфармацыя|Англійская рэфармацыя]] стварыла [[Англіканская супольнасць|Англіканскую супольнасць]], з якой пазней вылучыліся [[Пурытане|пурытане]], [[Баптызм|баптысты]], [[Квакеры|квакеры]] і [[Метадызм|метадысты]]. Пачатак сучаснаму экуменічнаму руху быў пакладзены ў XIX стагоддзі пад уплывам палітычных пераваротаў і [[Секулярызацыя (сацыялогія)|секулярызацыі]] грамадства. У [[1795]] годзе было створана [[Лонданскае місіянерскае таварыства]] рознымі [[Евангельскія хрысціяне|евангельскімі дэнамінацыямі]]. Гэта развілося з заснаваннем [[Евангельскі альянс|Евангельскага альянсу]] ў [[1846]] годзе ў [[Лондан]]е 52 евангельскімі дэнамінацыямі. Значны ўклад у рух зрабілі хрысціянскія моладзевыя рухі: [[Хрысціянская асацыяцыя маладых людзей|YMCA]] (1844), YWCA (1855) і [[Сусветная студэнцкая хрысціянская федэрацыя]] (1895). Пераломным момантам стала [[Сусветная місіянерская канферэнцыя (1910)|Сусветная місіянерская канферэнцыя ў Эдынбургу]] ў [[1910]] годзе, якая заснавала Міжнародны місіянерскі савет ([[1921]]). Былі таксама створаны два міжнародныя таварыствы — «Жыццё і дзейнасць» ([[1925]] год, рашэнне пытанняў узаемаадносін хрысціянства з грамадска-палітычнымі з'явамі) і «Вера і парадак» ([[1927]] год, мэтай якога было ўз'яднанне разрозненых дэнамінацый){{sfn|Смирнов|2005}}. [[Файл:Second Vatican Council by Lothar Wolleh 007.jpg|міні|апраў|240px|[[Другі Ватыканскі сабор]].]] Архітэктарам экуменічнага руху XX стагоддзя лічыцца [[Натан Сёдэрблюм]], архіепіскап [[Упсала|Упсалы]] і кіраўнік [[Царква Швецыі|Царквы Швецыі]]. Ён старшынстваваў на Сусветнай канферэнцыі «Жыццё і дзейнасць» у [[Стакгольм]]е ў 1925 годзе і ў [[1930]] годзе атрымаў [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]] за садзейнічанне хрысціянскаму адзінству<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1930/soderblom-bio.html|title=Nathan Söderblom, Nobel Prize Winner |publisher=www.nobelprize.org|accessdate=1 лютага 2015 |lang=en}}</ref>. У 1948 годзе ў [[Амстэрдам]]е адбылося I Генеральная асамблея, у якой прынялі ўдзел прадстаўнікі 147 цэркваў (351 дэлегат, пераважна з пратэстанцкіх і [[Старажытныя ўсходнія цэрквы|старажытнаўсходніх цэркваў]] з 44 краін)<ref>W.A. Visser't Hooft, ''The Genesis of the World Council of Churches'', w: ''A History of The Ecumenical Movement 1517–1948'', red. R. Rose, S. C. Neill, s. 719.</ref>. Вынікам з'езда стала стварэнне Сусветнага савета цэркваў (ССЦ). У сустрэчы не ўдзельнічалі [[Руская праваслаўная царква]] і [[Каталіцкая царква]]. Пералом адбыўся падчас III Генеральнай асамблеі ССЦ у [[Нью-Дэлі]] ў [[1961]] годзе, калі да савета далучыліся ўсе праваслаўныя цэрквы Цэнтральнай і Усходняй Еўропы{{sfn|Rawicz|2005|с=244}}. Сёння ССЦ не ставіць мэтай стварэнне «звыш-Царквы», а імкнецца да больш глыбокіх зносін хрысціянскіх супольнасцей, сумеснага вызнання веры і супрацоўніцтва<ref name="eshatologia">{{cite web |url=http://www.eshatologia.org/883-ekumenizm-doklad-arhiereyskomu-soboru-v-1967-g.html |title=Экуменизм (Доклад Архиерейскому Собору в 1967 г.) |аўтар=[[Віталь (Усцінаў)|Мітрапаліт Віталь (Усцінаў)]] |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=http://wcc-coe.org/wcc/who/service-r.html |title=Всемирный Совет Церквей |accessdate=19 сакавіка 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928101747/http://wcc-coe.org/wcc/who/service-r.html |archivedate=28 верасня 2016 |lang=ru}}</ref>. == Тры падыходы да хрысціянскага адзінства == Для некаторых пратэстантаў дастаткова духоўнага адзінства і згоды ў цэнтральных пытаннях вучэння. Паводле лютэранскага тэолага Эдмунда Шлінка, галоўнае ў экуменізме — сканцэнтравацца на Хрысце, а не на асобных царкоўных арганізацыях. Хрысціяне, якія бачаць уваскрослага Хрыста ў жыцці іншых вернікаў, разумеюць, што адзінства Царквы ніколі не гублялася, а толькі было скажона гістарычным вопытам. Для іншай значнай часткі хрысціянскага свету адной з галоўных мэт з'яўляецца прымірэнне розных дэнамінацый шляхам пераадолення гістарычных рознагалоссяў. Пратэстанты часта бачаць дасягненне гэтай мэты ў агульных пагадненнях па цэнтральных пытаннях веры з узаемнай пастырскай адказнасцю паміж цэрквамі. Для католікаў і праваслаўных сапраўднае адзінства хрысціянства разглядаецца ў адпаведнасці з іх сакраментальным разуменнем [[Цела Хрыстова|Цела Хрыстовага]]. Гэтае царкоўнае пытанне цесна звязана з ключавымі тэалагічнымі аспектамі (напрыклад, Еўхарыстыяй і гістарычным епіскапатам) і патрабуе поўнай дагматычнай згоды з пастырскім аўтарытэтам Царквы для таго, каб поўныя зносіны лічыліся сапраўднымі. Працэс збліжэння паміж Каталіцкай і Праваслаўнай цэрквамі часта апісваецца як падзелены на два паслядоўныя этапы: «дыялог любові» і «дыялог ісціны». == Стаўленне хрысціянскіх канфесій да экуменізму == === Каталіцкая царква === На ранніх этапах развіцця экуменічнага руху Каталіцкая царква стаяла на пазіцыі, што адзіны шлях да адзінства — гэта вяртанне ў яе лона. У [[1928]] годзе папа [[Пій XI]] у [[Энцыкліка|энцыкліцы]] «Mortalium animos» абвясціў, што экуменізм негатыўна ўплывае на веру, паказваючы на памылкі, якія б'юць па дактрыне аб адзінстве Царквы Хрыстовай і вядуць да панхрысціянства<ref>Pius XI, [http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/pius_xi/encykliki/mortalium_animos_06011928.html ''Encyklika „Mortalium animos”''], Fundacja „Opoka”.</ref>{{sfn|Rawicz|2005|с=244}}. Стаўленне Каталіцкай царквы да экуменічнага руху змянілася ў часы пантыфікату [[Ян XXIII|Яна XXIII]] і пасля [[Другі Ватыканскі сабор|Другога Ватыканскага сабору]] (1962—1965). Быў прыняты [[Дэкрэт|дэкрэт]] аб экуменізме «[[Unitatis Redintegratio]]», у якім заяўлялася, што па-за межамі адзінай Каталіцкай царквы існуюць элементы праўды і асвячэння, якія вядуць да адзінства з ёй. Пры гэтым каталіцкі экуменізм не прадугледжвае скасавання міжканфесійных адрозненняў шляхам стварэння кампраміснага веравучэння, паколькі Царква зыходзіць з таго, што «ўся паўната ісціны знаходзіцца ў Каталіцкай царквы»<ref>{{cite web |url=http://www.unavoce.ru/library/dominus_iesus.html |title=Декларация Dominus Iesus |accessdate=28 лютага 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090125001715/http://www.unavoce.ru/library/dominus_iesus.html |archivedate=25 студзеня 2009 |lang=ru}}</ref>. Дыкларацыя «[[Dominus Iesus]]» (2000) падкрэслівае, што Царква Хрыстова «знаходзіцца ў Каталіцкай царквы», якая кіруецца пераемнікам Пятра<ref name="dominus-iesus">Декларация [http://www.unavoce.ru/library/dominus_iesus.html Dominus Iesus] на сайте unavoce.ru</ref>. Дэкрэт «Unitatis Redintegratio» асабліва адзначае блізкасць да каталіцтва праваслаўных цэркваў, якія прызнаюцца сапраўднымі памеснымі цэрквамі з сапраўднымі таінствамі і святарствам. Больш аддаленымі прызнаюцца пратэстанцкія дэнамінацыі. Каталіцкая царква не з'яўляецца членам ССЦ, але прысутнічае там у якасці назіральніка. У [[1995]] годзе папа [[Ян Павел II]] выдаў энцыкліку «[[Ut unum sint]]» («Каб былі адно»), якая падсумавала дзейнасць Царквы на карысць экуменізму{{sfn|Rawicz|2005|с=245–246}}. === Праваслаўныя цэрквы === Ідэі экуменізму ў праваслаўі абмяркоўваліся яшчэ на [[Ферара-Фларэнційскі сабор|Ферара-Фларэнційскім саборы]] ў 1438—1445 гадах. Нягледзячы на тое, што Руская царква асудзіла [[Уніяцтва|ўнію]], сярод духавенства пад грэчаскімі патрыярхамі ідэя прыналежнасці праваслаўных і католікаў да адзінай Царквы мела распаўсюджванне<ref>{{cite web |url=http://www.holytrinitymission.org/books/english/church_in_captivity_s_runciman.htm |title=The Great Church in Captivity |аўтар=Steven Runciman |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509185431/http://www.holytrinitymission.org/books/english/church_in_captivity_s_runciman.htm |archivedate=9 мая 2021 |lang=en}}</ref>. У студзені [[1920]] года [[Канстанцінопальскі патрыярхат]] выдаў энцыкліку «Да Хрыстовых цэркваў усяго свету», прапанаваўшы заснаваць «Таварыства цэркваў»<ref>{{cite web |url=http://www.orthedu.ru/ch_hist/20-vek/okr_poslan_1920.htm |title=Окружное послание Вселенского патриархата 1920 г. «Церквам Христа, везде сущим» |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120520094829/http://www.orthedu.ru/ch_hist/20-vek/okr_poslan_1920.htm |archivedate=20 мая 2012 |lang=ru}}</ref>. У [[1923]] годзе адбыўся [[Усеправаслаўны кангрэс]] у [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]], які прыняў шэраг рашэнняў па збліжэнні (увядзенне новага календара і інш.)<ref>{{cite web |url=http://www.holyrussia.narod.ru/Kongress.html |title=Деяния и Решения «Всеправославного» Конгресса 1923 года в Константинополе |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140311152409/http://www.holyrussia.narod.ru/Kongress.html |archivedate=11 сакавіка 2014 |lang=ru}}</ref>. [[Усеправаслаўная нарада 1948 года|Маскоўскае ўсеправаслаўнае нараданне 1948 года]] першапачаткова пастанавіла адмовіцца ад удзелу ў экуменічным руху<ref>{{cite web |url=http://www.krotov.info/history/20/1940/1948_09.htm |title=Деяния совещания Глав и Представителей автокефальных Православных Церквей в связи с празднованием 500-летия автокефалии РПЦ МП |accessdate=27 ліпеня 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090812142910/http://www.krotov.info/history/20/1940/1948_09.htm |archivedate=12 жніўня 2009 |lang=ru}}</ref>. Аднак у 1961 годзе пад уплывам мітрапаліта [[Нікадзім (Ротаў)|Нікадзіма (Ротава)]] Руская праваслаўная царква ўступіла ў ССЦ. У [[1969]] годзе Сінод РПЦ нават дазволіў выкладаць [[Прычасце|прычасце]] католікам і прадстаўнікам [[Стараабрадніцтва|старавераў]] у выпадках крайняй духоўнай неабходнасці<ref name="ПС971">{{артыкул |аўтар=Васильева О. Ю. |загаловак=Поместный собор 1971 г.: Вопросы и размышления… |выданне=Альфа и Омега |год=2006 |нумар=1/45 |спасылка=http://krotov.info/history/20/1970/1971vas.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402183231/http://krotov.info/history/20/1970/1971vas.htm |archivedate=2 красавіка 2015 |lang=ru}}</ref>, што выклікала рэзкую крытыку. На [[Архіерэйскі сабор|Архіерэйскім саборы]] РПЦ 2000 года былі прыняты «Асноўныя прынцыпы стаўлення да інаслаўя», дзе было заяўлена пра непрымальнасць пратэстанцкай «тэорыі галін» і «роўнасці дэнамінацый», а сапраўднае адзінства магчыма толькі ў лоне Праваслаўнай царквы. === Пратэстантызм === Пратэстанты ўдзельнічаюць у розных экуменічных групах. Напрыклад, [[Лютэранская сусветная федэрацыя]] вядзе дыялогі з [[Англіканства|англіканамі]], менанітамі, праваслаўнымі, рэфарматарамі і католікамі. У [[1999]] годзе прадстаўнікі каталікоў і лютэран падпісалі Сумесную дэкларацыю аб дактрыне апраўдання. У [[2016]] годзе папа [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск]] прыняў удзел у экуменічным набажэнстве ў [[Швецыя|Швецыі]] з нагоды 500-годдзя Рэфармацыі<ref name="HSPO2016">{{cite web|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/en/bollettino/pubblico/2016/06/01/160601e.html|title=Preparations to commemorate 500 years since the Reformation|date=1 чэрвеня 2016|publisher=Holy See Press Office|language=en|accessdate=22 лютага 2017}}</ref>. [[Порваская супольнасць]] ўстанавіла поўныя зносіны паміж шэрагам еўрапейскіх англіканскіх і лютэранскіх цэркваў. Англіканская царква стаіць на паслядоўна экуменичных пазіцыях і практыкуе «адкрытае прычасце» ({{lang-en|open communion}}) для ўсіх крэшчаных хрысціян, якія прызнаюць [[Тройца|Тройцу]]. [[Адвентысты сёмага дня|Царква адвентыстаў сёмага дня]] падтрымлівае экуменізм як рух да адкрытага дыялогу, але застаецца толькі назіральнікам пры ССЦ<ref>{{кніга |загаловак=Основы социального учения Церкви Христиан Адвентистов Седьмого Дня России |месца=М. |год=2009 |старонкі=240—253 |старонак=288 |isbn=978-5-86847-666-2 |lang=ru}}</ref>. У іх [[Тайная вячэра|Вечары Гасподняй]] можа прыняць удзел любы чалавек, які спавядае Хрыста [[Збавіцель|Збавіцелем]]. [[Файл:Arcada0123.jpg|міні|240px|Увекавечанне знака міру, перададзенага папам [[Павел VI|Паўлам VI]] і патрыярхам Канстанцінопальскім [[Афінагор I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Афінагорам]]. Базіліка Благавешчання ў [[Назарэт|Назарэ]]це.]] == Асноўныя дыялогі == === Каталіцка-праваслаўны дыялог === У 1965 годзе папа Павел VI і патрыярх Канстанцінопальскі Афінагор скасавалі ўзаемныя [[Анафема|анафемы]] 1054 года. З 1980 года праходзяць сустрэчы Змяшанай багаслоўскай праваслаўна-каталіцкай камісіі па дыялогу. У 1993 годзе [[Баламандская дэкларацыя]] асудзіла ўніяцтва і [[Празелітызм|празелітызм]] як метады пошуку адзінства. У 2007 годзе Равенская дэкларацыя прызнала [[Папа Рымскі|епіскапа Рыма]] як «першага сярод роўных» патрыярхаў, хоць гэты дакумент быў аспрэчаны Рускай праваслаўнай царквой<ref>{{cite web |url=https://zenit.org/articles/ravenna-was-breakthrough-in-orthodox-catholic-ties/ |title=Ravenna Was "Breakthrough" in Orthodox-Catholic Ties. Cardinal Kasper Looks Ahead |publisher=Agencja Informacyjna Zenit |date=18 лютага 2008 |accessdate=26 жніўня 2010 |lang=en}}</ref>. Значнай падзеяй стала сустрэча [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|Патрыярха Кірыла]] і Папы Францыска ў [[Гавана|Гаване]] ў 2016 годзе. === Іншыя дыялогі === Каталіцкая царква вядзе афіцыйны тэалагічны дыялог са Старажытнымі ўсходнімі цэрквамі (прыняты дакументы па хрысталогіі і сакрамантах). Таксама ў Польшчы вядзецца дыялог Каталіцкай царквы са [[Каталіцкая царква марыявітаў|Старакаталіцкай царквой марыявітаў]] і [[Польскакаталіцкая царква|Польскакаталіцкай царквой]]. [[Файл:Mk Frère Roger.jpg|міні|апраў|240px|[[Брат Ражэ]] пашыраў ідэю экуменізму, запрашаючы моладзь розных хрысціянскіх канфесій на Еўрапейскія сустрэчы моладзі ([[Будапешт]], 1991/1992).]] == Абшчына Тэзэ == Адной з асоб, якія ў XX стагоддзі садзейнічалі прапагандзе ідэі экуменізму, асабліва сярод моладзі, быў [[Брат Ражэ|брат Ражэ (Шуц)]], заснавальнік экуменічнай [[Тэзэ (абшчына)|Абшчыны Тэзэ]] ў [[Францыя|Францыі]]. Яго бачанне адзінства вынікала з пераканання, што Ісус прыйшоў не дзеля таго, каб стварыць яшчэ адну рэлігію, але каб аб'явіць любоў Бога і прымірыць людзей паміж сабой. Сёння ў абшчыну ўваходзяць браты з каталіцкай, праваслаўнай і розных пратэстанцкіх традыцый<ref>{{кніга |аўтар=Брат Roger, przeor Taizé |загаловак=Niech twoje święto trwa bez końca : zapiski (1969-1974) |адказны=тлум. Adam Szymanowski |выдавецтва=IW "PAX" |месца=Warszawa |год=1982 |isbn=8321103324 |lang=pl}}</ref>. == Сімволіка == [[Файл:Christian Flag.svg|міні|апраў|Хрысціянскі сцяг.]] Сімвал экуменізму з'явіўся яшчэ да стварэння Сусветнага савета цэркваў, але быў уключаны ў яго афіцыйны лагатып. Царква малюецца як лодка на хвалях жыццёвага мора, дзе мачтай служыць крыж. Сімвал лодкі паходзіць з евангельскага апавядання пра пакліканне вучняў Ісусам і супакаенне буры на [[Тыверыядскае возера|Галілейскім моры]]. Экуменічнай сімволікай валодае таксама Хрысціянскі сцяг, які першапачаткова паўстаў у пратэстанцкім асяроддзі і абазначае хрысціянства ў цэлым. Белы колер на ім сімвалізуе мір і чысціню, сіні — неба і веру, а чырвоны крыж — кроў Хрыста. У 1942 годзе Федэральны савет цэркваў ([[ЗША]]) афіцыйна прыняў гэты сцяг як экуменічны сімвал<ref name="CA1909">{{артыкул |загаловак=Christian Flag |выданне=The Christians Advocate |месца=New York |выдавецтва=T. Carlton & J. Porter |год=1909 |том=84 |lang=en}}</ref>. == Крытыка экуменізму == === У Праваслаўнай царкве === Рэзкая крытыка экуменізму гучыць з боку многіх праваслаўных манахаў, іерархаў і свецкіх. Аўтарытэтны цэнтр праваслаўя — гара [[Афон]] — неаднаразова выказваў занепакоенасць экуменічнымі кантактамі, лічачы, што сучасны экуменізм ідзе на кампраміс з ерэтыкамі<ref>{{cite web|title= Memorandum on the Participation of the Orthodox Church in the World Council of Churches|date=18 лютага 2007 |accessdate=1 лістапада 2008 |url= http://www.orthodoxinfo.com/ecumenism/memorandum-on-the-participation-of-the-orthodox-church-in-the-world-council-of-churches.aspx|author= The Theological Committee of the Sacred Community of Mount Athos|publisher= orthodoxinfo.com |lang=en}}</ref>. Радыкальную пазіцыю заняў [[Эсфігмен|манастыр Эсфігмен]] на Афоне, які ў 1972 годзе пад лозунгам «Праваслаўе або смерць!» разарваў адносіны з Канстанцінопальскім патрыярхам з-за яго сустрэч з Папам Рымскім<ref name="tygodnik">[http://tygodnik.onet.pl/1,9551,druk.html P. Maciejewski, ''Prawosławie albo śmierć'']</ref>. [[Руская праваслаўная царква за мяжой]] (РПЦЗ) у 1938 годзе забараніла сваім вернікам удзельнічаць у экуменічным руху, а ў [[1983]] годзе пад кіраўніцтвам мітрапаліта [[Філарэт (Вазнясенскі)|Філарэта (Вазнясенскага)]] абвясціла анафему экуменізму<ref>{{cite web |url=http://www.ortho-hetero.ru/index.php/doc-aecum/1071 |title=Анафема на экуменизм Архиерейского собора РПЦЗ 1983 года |accessdate=20 сакавіка 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308072857/http://ortho-hetero.ru/index.php/doc-aecum/1071 |archivedate=8 сакавіка 2016 |lang=ru}}</ref>: {{Цытата|Тым... хто абараняе іх новую ерась экуменизму, пад падставай братняй любові і аб'яднання падзеленых хрысціян — анафема. {{арыгінальны тэкст|ru|защищают их новую ересь экуменизма, под предлогом братской любви и объединения разделённых христиан — анафема}} }} Анафема экуменізму была абвешчана і [[Руская праваслаўная стараабрадніцкая царква|Рускай праваслаўнай стараабрадніцкай царквой]] у 2007 годзе. Шэраг Ісцінна-праваслаўных і [[Старастыльныя цэрквы|старастыльных цэркваў]] адкалоліся ад сусветнага праваслаўя менавіта з-за ўдзелу апошняга ў экуменічным дыялогу. Вядомы архіепіскап [[Аверкій (Таўшаў)]] і многія сучасныя святыя (напрыклад, [[Паісій Святагорац]] і Яфрэм Катунацкі) таксама рэзка асуджалі экуменізм<ref name="taushev_sovremennost">{{кніга |аўтар=Архиеп. Аверкий (Таушев) |загаловак=Современность в свете Слова Божия |месца=М |выдавецтва=Институт русской цивилизации |год=2012 |lang=ru}}</ref>. === У Каталіцкай царкве === [[Каталікі-традыцыяналісты|Традыцыяналістычныя каталіцкія групы]] (напрыклад, [[Святарскае брацтва Святога Пія X]]) адпрэчваюць сучасны экуменізм, абапіраючыся на дасаборнае вучэнне (у прыватнасці, на энцыкліку «Mortalium animos» і строгае разуменне дагмату «Па-за Царквой няма выратавання»). З іншага боку, ліберальныя каталіцкія тэолагі, такія як швейцарац [[Ганс Кюнг]], крытыкавалі іерархію Царквы (у тым ліку [[Бенедыкт XVI|Бенедыкта XVI]]) за недастатковы экуменізм і нежаданне прызнаваць пратэстанцкія супольнасці і іх [[Сакрамент|сакраманты]] нароўні з каталіцкімі<ref>{{cite web |url=http://tygodnik.onet.pl/32,0,45563,kryzys_w_kosciele,artykul.html |title=Kryzys w Kościele |accessdate=25 жніўня 2010 |publisher=Tygodnik Powszechny |date=27 красавіка 2010 |lang=pl}}</ref>. Гэтую крытыку аспрэчваў каталіцкі публіцыст [[Джордж Вейгель]]. === Сярод пратэстантаў і іншых плыняў === Кансерватыўныя лютэране (напрыклад, [[Лютэранская царква — Місурыйскі сінод]]) катэгарычна супраць экуменічнай малітвы з іншымі канфесіямі; у гісторыі былі выпадкі адхілення пастараў за ўдзел у міжрэлігійных чуваннях. Кансерватыўныя кальвіністы і евангелісты таксама часта крытыкуюць экуменізм за размыванне тэалагічных адрозненняў дзеля адзінства. Прадстаўнікі кансерватыўнага метадызму (напрыклад, Евангельская ўэсліянская царква) перасцерагаюць ад супрацоўніцтва з дэнамінацыямі, якія скажаюць вучэнне. [[Сведкі Іеговы]] цалкам адмаўляюцца ад удзелу ў экуменічным руху, лічачы, што іншыя канфесіі былі зведзены [[Сатана|Сатаной]], і атаясамліваюць усе іншыя рэлігіі з «[[Вавілонская блудніца|блудніцай Вавілонам Вялікім]]» з [[Адкрыццё Яна Багаслова|кнігі Адкрыцця]]<ref>{{cite web |url=https://www.jw.org/pl/%C5%9Bwiadkowie-jehowy/faq/wspolpraca-miedzywyznaniowa/ |title=Czy Świadkowie Jehowy nawiązują współpracę międzywyznaniową? |аўтар=Watchtower |publisher=jw.org |accessdate=7 снежня 2019 |lang=pl}}</ref>. == Асноўныя экуменічныя арганізацыі == * [[Сусветны савет цэркваў]] * [[Блізкаўсходні савет цэркваў]] * [[Сусветны альянс рэфармацкіх цэркваў]] * [[Сусветная лютэранская федэрацыя]] * [[Сусветны метадысцкі савет]] * [[Сусветны саюз баптыстаў]] * [[Сусветная студэнцкая хрысціянская федэрацыя]] * [[Канферэнцыя еўрапейскіх цэркваў]] * [[Парламент сусветных рэлігій]] * [[Тэзэ (абшчына)|Абшчына Тэзэ]] * [[Факаляры]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Карманный словарь атеиста |часть=Экуменическое движение |адказны=Ю. А. Бахныкин, М. С. Беленький, А. В. Белов и др.; Под. ред. М. П. Новикова |выданне=7-е изд |месца=М. |выдавецтва=Политиздат |год=1987 |старонкі=265—266 |старонак=271 |ref=Новиков}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=Смирнов М. Ю. |часть=Экуменизм |загаловак=Реформация и протестантизм: Словарь |месца=СПб. |выдавецтва=Изд-во С.-Петерб. ун-та |год=2005 |старонак=197 |ref=Смирнов}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=Edward Ozorowski |загаловак=Słownik podstawowych pojęć teologicznych |год=2007 |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego |isbn=978-83-7072-443-6 |ref=Ozorowski}} {{ref-pl}} * {{кніга |загаловак=Religie świata. Encyklopedia |адказны=redaktor Juliusz Rawicz |месца=Kraków, Madryt |выдавецтва=Mediasat |год=2005 |isbn=83-89651-96-3 |ref=Rawicz}} {{ref-pl}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=A History of the Ecumenical Movement, 1517-1948. Vol I: 1517-1948 |адказны=edited by Ruth Rouse and Stephen Charles Neill |месца=Geneva |выдавецтва=WCC Publications |год=1993 |старонак=868 |isbn=978-2825408711 |ref=Rouse}} {{ref-en}} * {{артыкул|аўтар=Шишков Андрей|загаловак=Два экуменизма: консервативные христианские альянсы как новая форма экуменического взаимодействия|заглавие=|выданне=Государство, религия, церковь в России и за рубежом|год=2017|нумар=1 (35)|старонкі=269—300|ref=Шишков}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=Kasper Walter |загаловак=Harvesting the Fruits: Aspects of Christian Faith in Ecumenical Dialogue |месца=New York |выдавецтва=Continuum |год=2009 |ref=Kasper}} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Экклезіялогія]] [[Катэгорыя:Хрысціянскі экуменізм]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія тэалагічныя рухі]] [[Катэгорыя:Рэлігійны плюралізм]] 8xwlzv5sr797vg8p1cgrmuayfa0zbm4 5142239 5142236 2026-05-16T07:53:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Агульныя палажэнні і прычыны ўзнікнення */ 5142239 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ecumenism symbol.jpg|міні|Сімвал экуменізму з мемарыяльнай дошкі ў [[Царква Святой Ганны (Аўгсбург)|царкве Святой Ганны]] ў [[Аўгсбург]]у ([[Германія]]). Ён паказвае [[Хрысціянства|хрысціянства]] як лодку ў моры з [[Крыж|крыжам]], які служыць [[Мачта|мачтай]]<ref>{{cite web |title=Logo |url=https://www.oikoumene.org/en/resources/logo |publisher=World Council of Churches |accessdate=6 жніўня 2016 |lang=en}}</ref>.]] '''Экумені́зм''' (ад {{lang-grc|οἰκουμένη}}&nbsp;— «заселены свет, [[Сусвет|сусвет]]»{{sfn|Новиков|1987|с=265}}), таксама вядомы як '''міждэнамінацыяналізм''' — [[Ідэалогія|ідэалогія]] ўсехрысціянскага адзінства, канцэпцыя і прынцып, згодна з якімі [[Хрысціянства|хрысціяне]], якія належаць да розных хрысціянскіх [[Хрысціянская канфесія|канфесій]] і [[Тэалогія|тэалагічных]] традыцый, павінны працаваць разам для развіцця больш цесных адносін паміж сваімі [[Царква (арганізацыя)|цэрквамі]]. '''Экумені́чны рух'''&nbsp;— гэта рух за збліжэнне і аб'яднанне розных хрысціянскіх канфесій, адзін з механізмаў міжхрысціянскіх адносін<ref>{{кніга |загаловак=Новая философская энциклопедия: В 4 тт. |часть=Экуменизм |год=2001 |адказны=Под редакцией В. С. Стёпина |месца=М. |выдавецтва=Мысль |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |title=What are Ecumenical Relations? |url=https://eia.archchicago.org/ecumenical-relations/what-are-ecumenical-relations |publisher=Roman Catholic Archdiocese of Chicago |accessdate=24 верасня 2020 |lang=en}}</ref>. Прыметнік ''экуменічны'' прымяняецца да любой міждэнамінацыйнай ініцыятывы, якая заахвочвае большае супрацоўніцтва паміж хрысціянамі<ref name="Chitando">{{кніга |аўтар=Chitando Ezra, Gunda Masiiwa Ragies, Kügler Joachim |загаловак=Multiplying in the Spirit: African Initiated Churches in Zimbabwe |год=2014 |выдавецтва=University of Bamberg Press |isbn=978-3-86309-254-2 |lang=en}}</ref>. Пераважная роля ў гісторыі развіцця руху належыць [[Пратэстанцтва|пратэстанцкім]] арганізацыям, а само паняцце «экуменізм» было прапанавана ў 1937 годзе тэолагамі [[Прынстанская тэалагічная семінарыя|Прынстанскай тэалагічнай семінарыі]]{{sfn|Смирнов|2005}}. Прыняцце [[Таінства|таінства]] [[Хрышчэнне|хрышчэння]] і [[Вера|вера]] ў [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] разглядаюцца як аснова экуменізму. Прыхільнікі руху часта спасылаюцца на [[Евангелле паводле Яна]] (17:20—23) як на біблейскую аснову імкнення да царкоўнага адзінства, дзе Ісус моліцца, «каб усе былі адно», каб «свет пазнаў» і паверыў у [[Евангелле|евангельскае]] пасланне<ref name="Pizzey2019">{{кніга |аўтар=Pizzey Antonia |загаловак=Receptive Ecumenism and the Renewal of the Ecumenical Movement: The Path of Ecclesial Conversion |год=2019 |выдавецтва=Brill Academic Publishers |старонкі=131 |isbn=978-90-04-39780-4 |lang=en}}</ref><ref name="WCC1997">{{cite web |title=Becoming a Christian: The Ecumenical Implications of Our Common Baptism |url=https://www.oikoumene.org/en/resources/documents/commissions/faith-and-order/ii-worship-and-baptism/becoming-a-christian-the-ecumenical-implications-of-our-common-baptism |publisher=World Council of Churches |accessdate=13 верасня 2020 |lang=en |date=24 студзеня 1997}}</ref>. Хрысціянскі экуменізм звычайна апісваецца ў кантэксце трох найбуйнейшых галін хрысціянства: [[каталіцтва]], [[Праваслаўе|праваслаўя]] і пратэстантызму. Галоўнай арганізацыяй руху з'яўляецца [[Сусветны савет цэркваў]] (ССЦ), утвораны ў 1948 годзе{{sfn|Новиков|1987|с=265}}. == Гісторыя == === Агульныя палажэнні і прычыны ўзнікнення === Экуменічныя тэндэнцыі праяўляліся яшчэ на сярэднявечным хрысціянскім [[Усход|Усходзе]]. Гэтыя з'явы былі ў значнай ступені абумоўлены росквітам [[Культура|культуры]] [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]]<ref>{{артыкул |аўтар=Селезнев Н. Н. |загаловак=«Послание о единстве» багдадского мелькита в составе энциклопедического «Свода» арабоязычного копта XIII века |выданне=Государство, религия, Церковь в России и за рубежом |месца=М. |выдавецтва=РАГС |год=2010 |нумар=3 |старонкі=151—156 |lang=ru}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Селезнев Н. Н. |загаловак=Западносирийский книжник из Арфāда и иерусалимский митрополит Церкви Востока: «Книга общности веры» и её рукописная редакция на каршуни |выданне=Символ 58: Syriaca & Arabica |месца=Париж-Москва |год=2010 |старонкі=34—87 |lang=ru}}</ref>. У перыяд [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] на тэрыторыі [[Германія|Германіі]] атрымалі распаўсюджванне сумесныя цэрквы (сімультанеумы), дзе [[Набажэнства|службы]] праводзілі па чарзе прадстаўнікі розных канфесій. Рэлігійнай талерантнасці спрыяў і прыняты па выніках [[Аўгсбургскі рэлігійны мір|Аўгсбургскага міру]] прынцып «[[Cuius regio, eius religio|чыя ўлада, таго і вера]]» ({{lang-la|cuius regio, eius religio}}). Першапачаткова ідэя экуменізму базіравалася ў асяроддзі пратэстантаў на «[[Тэорыя галін|тэорыі галін]]», сутнасць якой заключаецца ў тым, што хрысціянскія канфесіі з'яўляюцца адзінай [[Царква Хрыстова|Хрыстовай Царквой]], нягледзячы на адрозненні ў [[Дагмат|дагматах]]. Паколькі ўсе вераць у аднаго Хрыста, то маюць агульныя таінствы ([[хрышчэнне]], [[Еўхарыстыя|еўхарыстыю]], [[Святарства|святарства]]), якія не паўтараюцца, а ўзаемна прызнаюцца рознымі галінамі. Таму прыхільнікі экуменізму лічылі карысным працэс збліжэння праз сумесныя [[Малітва|малітвы]] і еўхарыстычныя зносіны{{sfn|Смирнов|2005}}<ref>{{cite web |url=http://www.ortho-hetero.ru/index.php/theology-aecum/1418 |title=Почему православному христианину нельзя быть экуменистом |аўтар=Архим. Серафим (Алексиев), архим. Сергий (Язаджиев) |archiveurl=http://www.ortho-hetero.ru/index.php/theology-aecum/1418 |archivedate=24 верасня 2015 |lang=ru}}</ref>. У [[Заходняе хрысціянства|заходнім хрысціянстве]] існавала некалькі ізаляваных рухаў, якія папярэднічалі пратэстанцкай Рэфармацыі (напрыклад, [[Катары|катары]] і [[Вальдэнсы|вальдэнсы]]). Сама Рэфармацыя, распачатая [[Марцін Лютэр|Марцінам Лютэрам]] у 1517 годзе, а таксама працы [[Ульрых Цвінглі|Ульрыха Цвінглі]] і [[Жан Кальвін|Жана Кальвіна]], прывяла да расколу ў заходнім хрысціянстве і стварэння асноўных пратэстанцкіх цэркваў ([[Лютэранства|лютэранскай]] і [[Кальвінізм|рэфармацкай]]). [[Радыкальная Рэфармацыя|Радыкальная рэфармацыя]] спарадзіла рухі [[Анабаптызм|анабаптыстаў]], [[Менаніцтва|менанітаў]] і [[Гутэрыты|гутэрытаў]]. [[Англійская Рэфармацыя|Англійская рэфармацыя]] стварыла [[Англіканская супольнасць|Англіканскую супольнасць]], з якой пазней вылучыліся [[Пурытане|пурытане]], [[Баптызм|баптысты]], [[Квакеры|квакеры]] і [[Метадызм|метадысты]]. Пачатак сучаснаму экуменічнаму руху быў пакладзены ў XIX стагоддзі пад уплывам палітычных пераваротаў і [[Секулярызацыя (сацыялогія)|секулярызацыі]] грамадства. У 1795 годзе было створана [[Лонданскае місіянерскае таварыства]] рознымі [[Евангельскія хрысціяне|евангельскімі дэнамінацыямі]]. Гэта развілося з заснаваннем [[Евангельскі альянс|Евангельскага альянсу]] ў 1846 годзе ў [[Лондан]]е 52 евангельскімі дэнамінацыямі. Значны ўклад у рух зрабілі хрысціянскія моладзевыя рухі: [[Хрысціянская асацыяцыя маладых людзей|YMCA]] (1844), YWCA (1855) і [[Сусветная студэнцкая хрысціянская федэрацыя]] (1895). Пераломным момантам стала [[Сусветная місіянерская канферэнцыя (1910)|Сусветная місіянерская канферэнцыя ў Эдынбургу]] ў 1910 годзе, якая заснавала Міжнародны місіянерскі савет (1921). Былі таксама створаны два міжнародныя таварыствы — «Жыццё і дзейнасць» (1925 год, рашэнне пытанняў узаемаадносін хрысціянства з грамадска-палітычнымі з'явамі) і «Вера і парадак» (1927 год, мэтай якога было ўз'яднанне разрозненых дэнамінацый){{sfn|Смирнов|2005}}. [[Файл:Second Vatican Council by Lothar Wolleh 007.jpg|міні|апраў|240px|[[Другі Ватыканскі сабор]].]] Архітэктарам экуменічнага руху XX стагоддзя лічыцца [[Натан Сёдэрблюм]], архіепіскап [[Упсала|Упсалы]] і кіраўнік [[Царква Швецыі|Царквы Швецыі]]. Ён старшынстваваў на Сусветнай канферэнцыі «Жыццё і дзейнасць» у [[Стакгольм]]е ў 1925 годзе і ў 1930 годзе атрымаў [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]] за садзейнічанне хрысціянскаму адзінству<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1930/soderblom-bio.html|title=Nathan Söderblom, Nobel Prize Winner |publisher=www.nobelprize.org|accessdate=1 лютага 2015 |lang=en}}</ref>. У 1948 годзе ў [[Амстэрдам]]е адбылося I Генеральная асамблея, у якой прынялі ўдзел прадстаўнікі 147 цэркваў (351 дэлегат, пераважна з пратэстанцкіх і [[Старажытныя ўсходнія цэрквы|старажытнаўсходніх цэркваў]] з 44 краін)<ref>W.A. Visser't Hooft, ''The Genesis of the World Council of Churches'', w: ''A History of The Ecumenical Movement 1517–1948'', red. R. Rose, S. C. Neill, s. 719.</ref>. Вынікам з'езда стала стварэнне Сусветнага савета цэркваў (ССЦ). У сустрэчы не ўдзельнічалі [[Руская праваслаўная царква]] і [[Каталіцкая царква]]. Пералом адбыўся падчас III Генеральнай асамблеі ССЦ у [[Нью-Дэлі]] ў 1961 годзе, калі да савета далучыліся ўсе праваслаўныя цэрквы Цэнтральнай і Усходняй Еўропы{{sfn|Rawicz|2005|с=244}}. Сёння ССЦ не ставіць мэтай стварэнне «звыш-Царквы», а імкнецца да больш глыбокіх зносін хрысціянскіх супольнасцей, сумеснага вызнання веры і супрацоўніцтва<ref name="eshatologia">{{cite web |url=http://www.eshatologia.org/883-ekumenizm-doklad-arhiereyskomu-soboru-v-1967-g.html |title=Экуменизм (Доклад Архиерейскому Собору в 1967 г.) |аўтар=[[Віталь (Усцінаў)|Мітрапаліт Віталь (Усцінаў)]] |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=http://wcc-coe.org/wcc/who/service-r.html |title=Всемирный Совет Церквей |accessdate=19 сакавіка 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928101747/http://wcc-coe.org/wcc/who/service-r.html |archivedate=28 верасня 2016 |lang=ru}}</ref>. == Тры падыходы да хрысціянскага адзінства == Для некаторых пратэстантаў дастаткова духоўнага адзінства і згоды ў цэнтральных пытаннях вучэння. Паводле лютэранскага тэолага Эдмунда Шлінка, галоўнае ў экуменізме — сканцэнтравацца на Хрысце, а не на асобных царкоўных арганізацыях. Хрысціяне, якія бачаць уваскрослага Хрыста ў жыцці іншых вернікаў, разумеюць, што адзінства Царквы ніколі не гублялася, а толькі было скажона гістарычным вопытам. Для іншай значнай часткі хрысціянскага свету адной з галоўных мэт з'яўляецца прымірэнне розных дэнамінацый шляхам пераадолення гістарычных рознагалоссяў. Пратэстанты часта бачаць дасягненне гэтай мэты ў агульных пагадненнях па цэнтральных пытаннях веры з узаемнай пастырскай адказнасцю паміж цэрквамі. Для католікаў і праваслаўных сапраўднае адзінства хрысціянства разглядаецца ў адпаведнасці з іх сакраментальным разуменнем [[Цела Хрыстова|Цела Хрыстовага]]. Гэтае царкоўнае пытанне цесна звязана з ключавымі тэалагічнымі аспектамі (напрыклад, Еўхарыстыяй і гістарычным епіскапатам) і патрабуе поўнай дагматычнай згоды з пастырскім аўтарытэтам Царквы для таго, каб поўныя зносіны лічыліся сапраўднымі. Працэс збліжэння паміж Каталіцкай і Праваслаўнай цэрквамі часта апісваецца як падзелены на два паслядоўныя этапы: «дыялог любові» і «дыялог ісціны». == Стаўленне хрысціянскіх канфесій да экуменізму == === Каталіцкая царква === На ранніх этапах развіцця экуменічнага руху Каталіцкая царква стаяла на пазіцыі, што адзіны шлях да адзінства — гэта вяртанне ў яе лона. У 1928 годзе папа [[Пій XI]] у [[Энцыкліка|энцыкліцы]] «Mortalium animos» абвясціў, што экуменізм негатыўна ўплывае на веру, паказваючы на памылкі, якія б'юць па дактрыне аб адзінстве Царквы Хрыстовай і вядуць да панхрысціянства<ref>Pius XI, [http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/pius_xi/encykliki/mortalium_animos_06011928.html ''Encyklika „Mortalium animos”''], Fundacja „Opoka”.</ref>{{sfn|Rawicz|2005|с=244}}. Стаўленне Каталіцкай царквы да экуменічнага руху змянілася ў часы пантыфікату [[Ян XXIII|Яна XXIII]] і пасля [[Другі Ватыканскі сабор|Другога Ватыканскага сабору]] (1962—1965). Быў прыняты [[Дэкрэт|дэкрэт]] аб экуменізме «[[Unitatis Redintegratio]]», у якім заяўлялася, што па-за межамі адзінай Каталіцкай царквы існуюць элементы праўды і асвячэння, якія вядуць да адзінства з ёй. Пры гэтым каталіцкі экуменізм не прадугледжвае скасавання міжканфесійных адрозненняў шляхам стварэння кампраміснага веравучэння, паколькі Царква зыходзіць з таго, што «ўся паўната ісціны знаходзіцца ў Каталіцкай царквы»<ref>{{cite web |url=http://www.unavoce.ru/library/dominus_iesus.html |title=Декларация Dominus Iesus |accessdate=28 лютага 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090125001715/http://www.unavoce.ru/library/dominus_iesus.html |archivedate=25 студзеня 2009 |lang=ru}}</ref>. Дыкларацыя «[[Dominus Iesus]]» (2000) падкрэслівае, што Царква Хрыстова «знаходзіцца ў Каталіцкай царквы», якая кіруецца пераемнікам Пятра<ref name="dominus-iesus">Декларация [http://www.unavoce.ru/library/dominus_iesus.html Dominus Iesus] на сайте unavoce.ru</ref>. Дэкрэт «Unitatis Redintegratio» асабліва адзначае блізкасць да каталіцтва праваслаўных цэркваў, якія прызнаюцца сапраўднымі памеснымі цэрквамі з сапраўднымі таінствамі і святарствам. Больш аддаленымі прызнаюцца пратэстанцкія дэнамінацыі. Каталіцкая царква не з'яўляецца членам ССЦ, але прысутнічае там у якасці назіральніка. У 1995 годзе папа [[Ян Павел II]] выдаў энцыкліку «[[Ut unum sint]]» («Каб былі адно»), якая падсумавала дзейнасць Царквы на карысць экуменізму{{sfn|Rawicz|2005|с=245–246}}. === Праваслаўныя цэрквы === Ідэі экуменізму ў праваслаўі абмяркоўваліся яшчэ на [[Ферара-Фларэнційскі сабор|Ферара-Фларэнційскім саборы]] ў 1438—1445 гадах. Нягледзячы на тое, што Руская царква асудзіла [[Уніяцтва|ўнію]], сярод духавенства пад грэчаскімі патрыярхамі ідэя прыналежнасці праваслаўных і католікаў да адзінай Царквы мела распаўсюджванне<ref>{{cite web |url=http://www.holytrinitymission.org/books/english/church_in_captivity_s_runciman.htm |title=The Great Church in Captivity |аўтар=Steven Runciman |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509185431/http://www.holytrinitymission.org/books/english/church_in_captivity_s_runciman.htm |archivedate=9 мая 2021 |lang=en}}</ref>. У студзені 1920 года [[Канстанцінопальскі патрыярхат]] выдаў энцыкліку «Да Хрыстовых цэркваў усяго свету», прапанаваўшы заснаваць «Таварыства цэркваў»<ref>{{cite web |url=http://www.orthedu.ru/ch_hist/20-vek/okr_poslan_1920.htm |title=Окружное послание Вселенского патриархата 1920 г. «Церквам Христа, везде сущим» |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120520094829/http://www.orthedu.ru/ch_hist/20-vek/okr_poslan_1920.htm |archivedate=20 мая 2012 |lang=ru}}</ref>. У 1923 годзе адбыўся [[Усеправаслаўны кангрэс]] у [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]], які прыняў шэраг рашэнняў па збліжэнні (увядзенне новага календара і інш.)<ref>{{cite web |url=http://www.holyrussia.narod.ru/Kongress.html |title=Деяния и Решения «Всеправославного» Конгресса 1923 года в Константинополе |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140311152409/http://www.holyrussia.narod.ru/Kongress.html |archivedate=11 сакавіка 2014 |lang=ru}}</ref>. [[Усеправаслаўная нарада 1948 года|Маскоўскае ўсеправаслаўнае нараданне 1948 года]] першапачаткова пастанавіла адмовіцца ад удзелу ў экуменічным руху<ref>{{cite web |url=http://www.krotov.info/history/20/1940/1948_09.htm |title=Деяния совещания Глав и Представителей автокефальных Православных Церквей в связи с празднованием 500-летия автокефалии РПЦ МП |accessdate=27 ліпеня 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090812142910/http://www.krotov.info/history/20/1940/1948_09.htm |archivedate=12 жніўня 2009 |lang=ru}}</ref>. Аднак у 1961 годзе пад уплывам мітрапаліта [[Нікадзім (Ротаў)|Нікадзіма (Ротава)]] Руская праваслаўная царква ўступіла ў ССЦ. У 1969 годзе Сінод РПЦ нават дазволіў выкладаць [[Прычасце|прычасце]] католікам і прадстаўнікам [[Стараабрадніцтва|старавераў]] у выпадках крайняй духоўнай неабходнасці<ref name="ПС971">{{артыкул |аўтар=Васильева О. Ю. |загаловак=Поместный собор 1971 г.: Вопросы и размышления… |выданне=Альфа и Омега |год=2006 |нумар=1/45 |спасылка=http://krotov.info/history/20/1970/1971vas.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402183231/http://krotov.info/history/20/1970/1971vas.htm |archivedate=2 красавіка 2015 |lang=ru}}</ref>, што выклікала рэзкую крытыку. На [[Архіерэйскі сабор|Архіерэйскім саборы]] РПЦ 2000 года былі прыняты «Асноўныя прынцыпы стаўлення да інаслаўя», дзе было заяўлена пра непрымальнасць пратэстанцкай «тэорыі галін» і «роўнасці дэнамінацый», а сапраўднае адзінства магчыма толькі ў лоне Праваслаўнай царквы. === Пратэстантызм === Пратэстанты ўдзельнічаюць у розных экуменічных групах. Напрыклад, [[Лютэранская сусветная федэрацыя]] вядзе дыялогі з [[Англіканства|англіканамі]], менанітамі, праваслаўнымі, рэфарматарамі і католікамі. У 1999 годзе прадстаўнікі каталікоў і лютэран падпісалі Сумесную дэкларацыю аб дактрыне апраўдання. У 2016 годзе папа [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск]] прыняў удзел у экуменічным набажэнстве ў [[Швецыя|Швецыі]] з нагоды 500-годдзя Рэфармацыі<ref name="HSPO2016">{{cite web|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/en/bollettino/pubblico/2016/06/01/160601e.html|title=Preparations to commemorate 500 years since the Reformation|date=1 чэрвеня 2016|publisher=Holy See Press Office|language=en|accessdate=22 лютага 2017}}</ref>. [[Порваская супольнасць]] ўстанавіла поўныя зносіны паміж шэрагам еўрапейскіх англіканскіх і лютэранскіх цэркваў. Англіканская царква стаіць на паслядоўна экуменичных пазіцыях і практыкуе «адкрытае прычасце» ({{lang-en|open communion}}) для ўсіх крэшчаных хрысціян, якія прызнаюць [[Тройца|Тройцу]]. [[Адвентысты сёмага дня|Царква адвентыстаў сёмага дня]] падтрымлівае экуменізм як рух да адкрытага дыялогу, але застаецца толькі назіральнікам пры ССЦ<ref>{{кніга |загаловак=Основы социального учения Церкви Христиан Адвентистов Седьмого Дня России |месца=М. |год=2009 |старонкі=240—253 |старонак=288 |isbn=978-5-86847-666-2 |lang=ru}}</ref>. У іх [[Тайная вячэра|Вечары Гасподняй]] можа прыняць удзел любы чалавек, які спавядае Хрыста [[Збавіцель|Збавіцелем]]. [[Файл:Arcada0123.jpg|міні|240px|Увекавечанне знака міру, перададзенага папам [[Павел VI|Паўлам VI]] і патрыярхам Канстанцінопальскім [[Афінагор I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Афінагорам]]. Базіліка Благавешчання ў [[Назарэт|Назарэ]]це.]] == Асноўныя дыялогі == === Каталіцка-праваслаўны дыялог === У 1965 годзе папа Павел VI і патрыярх Канстанцінопальскі Афінагор скасавалі ўзаемныя [[Анафема|анафемы]] 1054 года. З 1980 года праходзяць сустрэчы Змяшанай багаслоўскай праваслаўна-каталіцкай камісіі па дыялогу. У 1993 годзе [[Баламандская дэкларацыя]] асудзіла ўніяцтва і [[Празелітызм|празелітызм]] як метады пошуку адзінства. У 2007 годзе Равенская дэкларацыя прызнала [[Папа Рымскі|епіскапа Рыма]] як «першага сярод роўных» патрыярхаў, хоць гэты дакумент быў аспрэчаны Рускай праваслаўнай царквой<ref>{{cite web |url=https://zenit.org/articles/ravenna-was-breakthrough-in-orthodox-catholic-ties/ |title=Ravenna Was "Breakthrough" in Orthodox-Catholic Ties. Cardinal Kasper Looks Ahead |publisher=Agencja Informacyjna Zenit |date=18 лютага 2008 |accessdate=26 жніўня 2010 |lang=en}}</ref>. Значнай падзеяй стала сустрэча [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|Патрыярха Кірыла]] і Папы Францыска ў [[Гавана|Гаване]] ў 2016 годзе. === Іншыя дыялогі === Каталіцкая царква вядзе афіцыйны тэалагічны дыялог са Старажытнымі ўсходнімі цэрквамі (прыняты дакументы па хрысталогіі і сакрамантах). Таксама ў Польшчы вядзецца дыялог Каталіцкай царквы са [[Каталіцкая царква марыявітаў|Старакаталіцкай царквой марыявітаў]] і [[Польскакаталіцкая царква|Польскакаталіцкай царквой]]. [[Файл:Mk Frère Roger.jpg|міні|апраў|240px|[[Брат Ражэ]] пашыраў ідэю экуменізму, запрашаючы моладзь розных хрысціянскіх канфесій на Еўрапейскія сустрэчы моладзі ([[Будапешт]], 1991/1992).]] == Абшчына Тэзэ == Адной з асоб, якія ў XX стагоддзі садзейнічалі прапагандзе ідэі экуменізму, асабліва сярод моладзі, быў [[Брат Ражэ|брат Ражэ (Шуц)]], заснавальнік экуменічнай [[Тэзэ (абшчына)|Абшчыны Тэзэ]] ў [[Францыя|Францыі]]. Яго бачанне адзінства вынікала з пераканання, што Ісус прыйшоў не дзеля таго, каб стварыць яшчэ адну рэлігію, але каб аб'явіць любоў Бога і прымірыць людзей паміж сабой. Сёння ў абшчыну ўваходзяць браты з каталіцкай, праваслаўнай і розных пратэстанцкіх традыцый<ref>{{кніга |аўтар=Брат Roger, przeor Taizé |загаловак=Niech twoje święto trwa bez końca : zapiski (1969-1974) |адказны=тлум. Adam Szymanowski |выдавецтва=IW "PAX" |месца=Warszawa |год=1982 |isbn=8321103324 |lang=pl}}</ref>. == Сімволіка == [[Файл:Christian Flag.svg|міні|апраў|Хрысціянскі сцяг.]] Сімвал экуменізму з'явіўся яшчэ да стварэння Сусветнага савета цэркваў, але быў уключаны ў яго афіцыйны лагатып. Царква малюецца як лодка на хвалях жыццёвага мора, дзе мачтай служыць крыж. Сімвал лодкі паходзіць з евангельскага апавядання пра пакліканне вучняў Ісусам і супакаенне буры на [[Тыверыядскае возера|Галілейскім моры]]. Экуменічнай сімволікай валодае таксама Хрысціянскі сцяг, які першапачаткова паўстаў у пратэстанцкім асяроддзі і абазначае хрысціянства ў цэлым. Белы колер на ім сімвалізуе мір і чысціню, сіні — неба і веру, а чырвоны крыж — кроў Хрыста. У 1942 годзе Федэральны савет цэркваў ([[ЗША]]) афіцыйна прыняў гэты сцяг як экуменічны сімвал<ref name="CA1909">{{артыкул |загаловак=Christian Flag |выданне=The Christians Advocate |месца=New York |выдавецтва=T. Carlton & J. Porter |год=1909 |том=84 |lang=en}}</ref>. == Крытыка экуменізму == === У Праваслаўнай царкве === Рэзкая крытыка экуменізму гучыць з боку многіх праваслаўных манахаў, іерархаў і свецкіх. Аўтарытэтны цэнтр праваслаўя — гара [[Афон]] — неаднаразова выказваў занепакоенасць экуменічнымі кантактамі, лічачы, што сучасны экуменізм ідзе на кампраміс з ерэтыкамі<ref>{{cite web|title= Memorandum on the Participation of the Orthodox Church in the World Council of Churches|date=18 лютага 2007 |accessdate=1 лістапада 2008 |url= http://www.orthodoxinfo.com/ecumenism/memorandum-on-the-participation-of-the-orthodox-church-in-the-world-council-of-churches.aspx|author= The Theological Committee of the Sacred Community of Mount Athos|publisher= orthodoxinfo.com |lang=en}}</ref>. Радыкальную пазіцыю заняў [[Эсфігмен|манастыр Эсфігмен]] на Афоне, які ў 1972 годзе пад лозунгам «Праваслаўе або смерць!» разарваў адносіны з Канстанцінопальскім патрыярхам з-за яго сустрэч з Папам Рымскім<ref name="tygodnik">[http://tygodnik.onet.pl/1,9551,druk.html P. Maciejewski, ''Prawosławie albo śmierć'']</ref>. [[Руская праваслаўная царква за мяжой]] (РПЦЗ) у 1938 годзе забараніла сваім вернікам удзельнічаць у экуменічным руху, а ў [[1983]] годзе пад кіраўніцтвам мітрапаліта [[Філарэт (Вазнясенскі)|Філарэта (Вазнясенскага)]] абвясціла анафему экуменізму<ref>{{cite web |url=http://www.ortho-hetero.ru/index.php/doc-aecum/1071 |title=Анафема на экуменизм Архиерейского собора РПЦЗ 1983 года |accessdate=20 сакавіка 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308072857/http://ortho-hetero.ru/index.php/doc-aecum/1071 |archivedate=8 сакавіка 2016 |lang=ru}}</ref>: {{Цытата|Тым... хто абараняе іх новую ерась экуменізму, пад маркай братняй любові і аб'яднання падзеленых хрысціян — анафема. {{арыгінальны тэкст|ru|защищают их новую ересь экуменизма, под предлогом братской любви и объединения разделённых христиан — анафема}} }} Анафема экуменізму была абвешчана і [[Руская праваслаўная стараабрадніцкая царква|Рускай праваслаўнай стараабрадніцкай царквой]] у 2007 годзе. Шэраг Ісцінна-праваслаўных і [[Старастыльныя цэрквы|старастыльных цэркваў]] адкалоліся ад сусветнага праваслаўя менавіта з-за ўдзелу апошняга ў экуменічным дыялогу. Вядомы архіепіскап [[Аверкій (Таўшаў)]] і многія сучасныя святыя, напрыклад, [[Паісій Святагорац]] і [[Яфрэм Катунацкі]], таксама рэзка асуджалі экуменізм<ref name="taushev_sovremennost">{{кніга |аўтар=Архиеп. Аверкий (Таушев) |загаловак=Современность в свете Слова Божия |месца=М |выдавецтва=Институт русской цивилизации |год=2012 |lang=ru}}</ref>. === У Каталіцкай царкве === [[Каталікі-традыцыяналісты|Традыцыяналістычныя каталіцкія групы]], напрыклад, [[Святарскае брацтва Святога Пія X]], адпрэчваюць сучасны экуменізм, абапіраючыся на дасаборнае вучэнне (у прыватнасці, на энцыкліку «Mortalium animos» і строгае разуменне дагмату «Па-за Царквой няма выратавання»). З іншага боку, ліберальныя каталіцкія тэолагі, такія як швейцарац [[Ганс Кюнг]], крытыкавалі іерархію Царквы (у тым ліку [[Бенедыкт XVI|Бенедыкта XVI]]) за недастатковы экуменізм і нежаданне прызнаваць пратэстанцкія супольнасці і іх [[Сакрамент|сакраманты]] нароўні з каталіцкімі<ref>{{cite web |url=http://tygodnik.onet.pl/32,0,45563,kryzys_w_kosciele,artykul.html |title=Kryzys w Kościele |accessdate=25 жніўня 2010 |publisher=Tygodnik Powszechny |date=27 красавіка 2010 |lang=pl}}</ref>. Гэтую крытыку аспрэчваў каталіцкі публіцыст [[Джордж Вейгель]]. === Сярод пратэстантаў і іншых плыняў === Кансерватыўныя лютэране, напрыклад, [[Лютэранская царква — Місурыйскі сінод]], катэгарычна супраць экуменічнай малітвы з іншымі канфесіямі; у гісторыі былі выпадкі адхілення пастараў за ўдзел у міжрэлігійных чуваннях. Кансерватыўныя кальвіністы і евангелісты таксама часта крытыкуюць экуменізм за размыванне тэалагічных адрозненняў дзеля адзінства. Прадстаўнікі кансерватыўнага метадызм, напрыклад, [[Евангельская ўэсліянская царква]], перасцерагаюць ад супрацоўніцтва з дэнамінацыямі, якія скажаюць вучэнне. [[Сведкі Іеговы]] цалкам адмаўляюцца ад удзелу ў экуменічным руху, лічачы, што іншыя канфесіі былі зведзены [[Сатана|Сатаной]], і атаясамліваюць усе іншыя рэлігіі з «[[Вавілонская блудніца|блудніцай Вавілонам Вялікім]]» з [[Адкрыццё Яна Багаслова|кнігі Адкрыцця]]<ref>{{cite web |url=https://www.jw.org/pl/%C5%9Bwiadkowie-jehowy/faq/wspolpraca-miedzywyznaniowa/ |title=Czy Świadkowie Jehowy nawiązują współpracę międzywyznaniową? |аўтар=Watchtower |publisher=jw.org |accessdate=7 снежня 2019 |lang=pl}}</ref>. == Асноўныя экуменічныя арганізацыі == * [[Сусветны савет цэркваў]] * [[Блізкаўсходні савет цэркваў]] * [[Сусветны альянс рэфармацкіх цэркваў]] * [[Сусветная лютэранская федэрацыя]] * [[Сусветны метадысцкі савет]] * [[Сусветны саюз баптыстаў]] * [[Сусветная студэнцкая хрысціянская федэрацыя]] * [[Канферэнцыя еўрапейскіх цэркваў]] * [[Парламент сусветных рэлігій]] * [[Тэзэ (абшчына)|Абшчына Тэзэ]] * [[Факаляры]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Карманный словарь атеиста |часть=Экуменическое движение |адказны=Ю. А. Бахныкин, М. С. Беленький, А. В. Белов и др.; Под. ред. М. П. Новикова |выданне=7-е изд |месца=М. |выдавецтва=Политиздат |год=1987 |старонкі=265—266 |старонак=271 |ref=Новиков}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=Смирнов М. Ю. |часть=Экуменизм |загаловак=Реформация и протестантизм: Словарь |месца=СПб. |выдавецтва=Изд-во С.-Петерб. ун-та |год=2005 |старонак=197 |ref=Смирнов}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=Edward Ozorowski |загаловак=Słownik podstawowych pojęć teologicznych |год=2007 |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego |isbn=978-83-7072-443-6 |ref=Ozorowski}} {{ref-pl}} * {{кніга |загаловак=Religie świata. Encyklopedia |адказны=redaktor Juliusz Rawicz |месца=Kraków, Madryt |выдавецтва=Mediasat |год=2005 |isbn=83-89651-96-3 |ref=Rawicz}} {{ref-pl}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=A History of the Ecumenical Movement, 1517-1948. Vol I: 1517-1948 |адказны=edited by Ruth Rouse and Stephen Charles Neill |месца=Geneva |выдавецтва=WCC Publications |год=1993 |старонак=868 |isbn=978-2825408711 |ref=Rouse}} {{ref-en}} * {{артыкул|аўтар=Шишков Андрей|загаловак=Два экуменизма: консервативные христианские альянсы как новая форма экуменического взаимодействия|заглавие=|выданне=Государство, религия, церковь в России и за рубежом|год=2017|нумар=1 (35)|старонкі=269—300|ref=Шишков}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=Kasper Walter |загаловак=Harvesting the Fruits: Aspects of Christian Faith in Ecumenical Dialogue |месца=New York |выдавецтва=Continuum |год=2009 |ref=Kasper}} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Экклезіялогія]] [[Катэгорыя:Хрысціянскі экуменізм]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія тэалагічныя рухі]] [[Катэгорыя:Рэлігійны плюралізм]] pyf7obe6cjnaaxvy7q6dfu9yknt3egt 0 807906 5142237 2026-05-16T07:50:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Экуменізм]] 5142237 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Экуменізм]] 29txe8uz5g0r9o7ygkhf1eb5twibwdr 0 807907 5142238 2026-05-16T07:50:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Экуменізм]] 5142238 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Экуменізм]] 29txe8uz5g0r9o7ygkhf1eb5twibwdr 0 807908 5142240 2026-05-16T07:54:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Экуменізм]] 5142240 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Экуменізм]] 29txe8uz5g0r9o7ygkhf1eb5twibwdr 0 807909 5142242 2026-05-16T08:06:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Файл:Strakonice-casle-Rumpal.JPG|міні|апраў|258px|[[Замак Страканіцы]] (Чэхія). Раней быў цэнтрам аднаго з комтурстваў.]] [[Файл:Chapelle-Notre-Dame-Commanderie-du-Temple-de-Chanu-Villiers-en-Desoeuvre-Eure.jpg|міні|Інтэр'ер капліцы Нотр-Дам у былым тампліерскім комтурстве Шану ([[дэпартамент Эр]], [[Францыя]])....» 5142242 wikitext text/x-wiki [[Файл:Strakonice-casle-Rumpal.JPG|міні|апраў|258px|[[Замак Страканіцы]] (Чэхія). Раней быў цэнтрам аднаго з комтурстваў.]] [[Файл:Chapelle-Notre-Dame-Commanderie-du-Temple-de-Chanu-Villiers-en-Desoeuvre-Eure.jpg|міні|Інтэр'ер капліцы Нотр-Дам у былым тампліерскім комтурстве Шану ([[дэпартамент Эр]], [[Францыя]]).]] '''Ко́мтурства''' (таксама '''камандо́рства''', '''каме́нда''') — мінімальная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе еўрапейскіх зямельных уладанняў [[Рыцарскі ордэн|ваенна-манаскіх (рыцарскіх) ордэнаў]] у [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]. Тэрмін таксама прымяняецца непасрэдна да маёнтка або [[Замак|замка]], у якім пражывалі рыцары комтурства<ref name="Luttrell">{{cite book |last=Luttrell |first=Anthony |last2=O'Malley |first2=Greg |title=The Countryside Of Hospitaller Rhodes 1306–1423: Original Texts And English Summaries |publisher=Routledge |year=2019 |page=27 |lang=en}}</ref>, і да даходаў (эмалюментаў), якія надаваліся яго кіраўніку{{sfn|Chisholm|1911|с=765}}. На чале комтурства стаяў [[Комтур|комтур]] (камандор). Тэрмін найчасцей ужываецца ў адносінах да [[Гаспітальеры|Ордэна Святога Іаана Іерусалімскага]] (дзе ўпершыню была ўведзена падобная сістэма) або да [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. У [[Тампліеры|Ордэне тампліераў]] комтурствам адпавядалі прэцэпторыі. == Этымалогія == Слова паходзіць ад французскага тэрміна {{lang-fr|commanderie}} або ''commenderie'', якое ўтварылася ад сярэднявечнага лацінскага ''commendaria'' або ''commenda'' (што азначала «даручэнне» або «апеку», маёмасць, якая перадавалася ў часовае кіраванне — ''[[in commendam]]'')<ref name="auto">{{cite web |title=commandery, commandry, n. |url=https://www.oed.com/view/Entry/36962 |publisher=OED Online, Oxford University Press |date=December 2018 |accessdate=9 снежня 2018 |lang=en}}</ref>. У [[Ордэн гаспітальераў|Ордэне гаспітальераў]] слова «комтурства» (''commanderie'') пачало афіцыйна выкарыстоўвацца пасля рэформы 1267 года. Гісторыкі захоўваюць гэтую назву ў перавагу тэрміну «прэцэпторыя», які з'яўляецца памылковай франкізацыяй лацінскага ''praeceptoria'', гэтак жа як ''praeceptor'' (прэцэптар) пазначаў кіраўніка дома<ref name="Demurgerp153">{{sfn|Demurger|2008|с=153}}</ref>. У Тэўтонскім ордэне выкарыстоўваліся нямецкія тэрміны ''Komturei'' або ''Kommende'', а кіраўнік называўся ''Komtur''. == Гісторыя і паходжанне == З'явіўшыся ў XII стагоддзі, комтурствы існавалі да таго часу, пакуль існавалі самі ваенныя ордэны. Іх вытокі варта шукаць у дарэнні, зробленым у 1099 годзе [[Готфрыд Бульёнскі|Готфрыдам Бульёнскім]] Ордэну Святога Іаана Іерусалімскага ў знак падзякі за аказаныя паслугі. Ён перадаў «чорным манахам» брата [[Жэрар Тэн|Жэрара]] ўмацаваную вёску Эсілія ў [[Палесціна (гістарычная вобласць)|Палесціне]] і свой феод Манбон у [[Брабант (герцагства)|Брабанце]], а таксама дзве грамадскія печы<ref name="Flavigny19">{{cite book |author=Galimard Flavigny, Bertrand |title=Histoire de l'ordre de Malte |publisher=Perrin |year=2006 |page=19 |note=Актуальны дакумент захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы Мальты |lang=fr}}</ref>. Гэтая практыка атрымання ахвяраванняў дазволіла ордэнам стварыць велізарныя тэрытарыяльныя імперыі ў Еўропе. Да [[1300]] года толькі ў Тэўтонскім ордэне налічвалася каля 300 комтурстваў, размешчаных па ўсім кантыненце: ад [[Сіцылія|Сіцыліі]] да [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]]. == Іерархія і структура == <gallery mode="packed" heights="180"> Файл:Commanderie Coulommiers.jpg|Комтурства Кулам'е: дом комтура, капліца, зала капітула. Файл:Commanderie Coulommiers cour grange aux dimes.jpg|Комтурства Кулам'е: свіран для дзесяціны і гаспадарчыя пабудовы. Файл:Arville - Commanderie 02.jpg|Уваход у комтурства Арвіль (Луар і Шэр). Файл:Commanderie du Temple de Chanu Villiers-en-Désoeuvre-Eure.jpg|Капліца Нотр-Дам-дзю-Тампль комтурства Шану (XII ст.) і прылеглы дом комтура (XV ст.). Файл:Commanderie hôspitalière de Lavaufranche.jpg|Шпітальнае комтурства Лавафранш (XII ст.). Комтурам тут быў Гі дэ Бланшфор. </gallery> Звычайна зямельная маёмасць ордэнаў мела дакладную іерархічную структуру. Уладанні дзяліліся на прыяраты, якія падзяляліся на балеі (правінцыі), а тыя, у сваю чаргу, складаліся з комтурстваў{{sfn|Chisholm|1911|с=765}}. На чале кожнага комтурства стаяў камандор або комтур. Памер і магутнасць такіх адзінак моцна вар'іраваліся: найменшыя і самыя бедныя комтурствы маглі выставіць толькі па дзясятку ўзброеных воінаў, у той час як найбуйнейшыя і самыя ўплывовыя — больш за тысячу. Тэрмін абазначаў не проста адзінкавы будынак, а цэлую тэрытарыяльную акругу, якая складалася з «мацярынскага» дома і некалькіх падпарадкаваных гаспадарак і зямель. Як правіла, комтурства ўключала адзін цэнтральны замак або галоўны маёнтак з прылеглымі тэрыторыямі. У комплексе абавязкова прысутнічала [[Капліца|капліца]] і будынкі, неабходныя для паўсядзённага жыцця: жылыя памяшканні для братоў і рыцараў, [[Трапезная|трапезная]], [[Стайня|стайні]], [[Зала капітула|зала капітула]] і інш. Звычайна комтурства ўключала ад 1 да 3 ферм ці дамоў (лац.: domus), але іх колькасць магла дасягаць і дзясятка. Яны мелі падабенства з [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянскімі]] манастырскімі мызамі (гранжамі), але адрозніваліся тым, што ў ''domus'' заўсёды пражывалі людзі на пастаяннай аснове<ref>{{cite web |author=Alain Demurger |title=Les Templiers |work=La Marche de l'Histoire |publisher=France Inter |date=29 жніўня 2012 |lang=fr}}</ref>. == Функцыі і эканоміка == Комтурствы маглі быць сельскімі (размешчанымі на прыбытковых землях), гарадскімі ці нават партовымі, асабліва калі рыцары атрымлівалі манаполію або прывілеі на гандаль ці транспарціроўку [[Пілігрымства|пілігрымаў]]. У зонах баявых дзеянняў, напрыклад, у [[Святая зямля|Святой зямлі]], комтурствы ўяўлялі сабой [[Фартыфікацыя|фартыфікацыйныя збудаванні]] або ўмацаваныя сельскія маёнткі. Паводле аналізу гісторыка [[Ален Дэмуржэ|Алена Дэмуржэ]], уладанні ў «тыле», на прыбытковых землях Еўропы, дазвалялі фінансава забяспечваць ваенныя патрэбы «фронту». На землях комтурстваў актыўна вялася сельскагаспадарчая дзейнасць і вырошчваліся коні для ваенных экспедыцый. Яны выконвалі важную эканамічную ролю ў сваіх рэгіёнах, рэалізуючы лішкі прадукцыі на кірмашах і рынках. Праводзіліся маштабныя працы па асваенні тэрыторый: высечка лясоў, асушэнне балот, стварэнне сажалак для [[Рыбаводства|рыбаводства]]. Кожнае комтурства магло спецыялізавацца на пэўным тыпе вытворчасці. На ордэн працавалі сем'і свабодных сялян, [[Прыгоннае права|прыгонныя]], а таксама шматлікія рамеснікі. Даходы фармаваліся за кошт [[Дзесяціна|дзесяціны]], разнастайных падаткаў і прыватных ахвяраванняў. Некаторыя ваенныя ордэны таксама выконвалі шпітальныя функцыі. На шляхах пілігрымак (напрыклад, у [[Іерусалім]] або па [[Шлях Святога Якава|Шляху Святога Якава]]) пры комтурствах ствараліся адмысловыя ўстановы — ''xenodochium'' (напаўгасцініцы-напаўшпіталі), дзе вандроўнікі і паломнікі маглі атрымаць прытулак, догляд і дапамогу. <gallery mode="packed" heights="180"> Файл:Johanniterorden in Europa 1300.png|Гаспітальерскія комтурствы каля 1300 года. Файл:Templerorden in Europa 1300.png|Тампліерскія комтурствы каля 1300 года. Файл:Deutscher Orden in Europa 1300.png|Тэўтонскія комтурствы каля 1300 года. </gallery> == Заняпад і сучаснае выкарыстанне == У [[Англія|Англіі]] ў 1540 годзе ўсе ўладанні рыцараў-гаспітальераў (да якіх у англійскай мове першапачаткова і адносіўся тэрмін ''commandery'') былі канфіскаваныя ў карысць кароны падчас працэсу [[Роспуск манастыроў у Англіі|роспуску манастыроў]]<ref name="auto"/>. З часам, па меры знікнення або трансфармацыі ваенна-манаскіх ордэнаў, класічныя комтурствы перасталі існаваць як самастойныя феадальныя адзінкі. У сучасным свеце тэрмін «комтурства» або «камандорства» выкарыстоўваецца пераважна ў гістарычным кантэксце, а таксама ў структуры некаторых сучасных брацтваў і арганізацый. У прыватнасці, так называюцца тэрытарыяльныя аддзяленні Брытанскага Ордэна Святога Іаана. Тэрмін таксама прыжыўся ў [[Масонства|масонстве]]: так называюцца падраздзяленні Рыцараў-Тампліераў у межах Ёркскага статуту, а таксама аддзяленні Ваеннага ордэна замежных войнаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Chisholm, Hugh |загаловак=Encyclopædia Britannica |том=6 |выданне=11th ed. |месца=Cambridge |выдавецтва=Cambridge University Press |год=1911 |старонак=765 |частка=Commandery |ref=Chisholm |lang=en}} * {{кніга |аўтар=Demurger, Alain |загаловак=Les Templiers, une chevalerie chrétienne au Moyen Âge |месца=Paris |выдавецтва=Seuil |год=2008 |ref=Demurger |lang=fr}} * {{кніга |аўтар=Galimard Flavigny, Bertrand |загаловак=Histoire de l'ordre de Malte |месца=Paris |выдавецтва=Librairie Académique Perrin |год=2006 |старонак=334 |isbn=978-2-262-02115-3 |ref=Flavigny |lang=fr}} * {{кніга |аўтар=Koper, Sławomir |загаловак=Wędrówki po Polsce Piastowskiej |месца=Warszawa |выдавецтва=Świat Książki |год=2007 |старонак=189 |isbn=978-83-247-0230-5 |ref=Koper |lang=pl}} * {{кніга |аўтар=Dailliez, Laurent |загаловак=Guide de la France templière |месца=Paris |выдавецтва=Table d'Emeraude |год=1990 |старонак=190 |isbn=978-2-903965-23-5 |ref=Dailliez |lang=fr}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рыцарскія ордэны]] [[Катэгорыя:Гісторыя феадалізму]] [[Катэгорыя:Сярэднявечча]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі]] or9gvh321d5i1ozuyfbe98tcyg2xzrd 0 807910 5142243 2026-05-16T08:06:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Комтурства]] 5142243 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Комтурства]] krcy9ur2jva409qpsbp9aztvsaexm4h 0 807911 5142244 2026-05-16T08:06:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Комтурства]] 5142244 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Комтурства]] krcy9ur2jva409qpsbp9aztvsaexm4h 0 807912 5142245 2026-05-16T08:06:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Комтурства]] 5142245 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Комтурства]] krcy9ur2jva409qpsbp9aztvsaexm4h 0 807914 5142284 2026-05-16T10:00:21Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Храм |Выява = Orthodox_church_in_Kamenyuki.jpg }} '''Свята-Георгіеўская царква''' — праваслаўны драўляны храм у [[Камянюкі]] Камянецкага раёна. Стаіць ён ля трасы на [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]], пабудаваны ў гонар велікамучаніка Георгій Пераможца|Георгія Пер...» 5142284 wikitext text/x-wiki {{Храм |Выява = Orthodox_church_in_Kamenyuki.jpg }} '''Свята-Георгіеўская царква''' — праваслаўны драўляны храм у [[Камянюкі]] Камянецкага раёна. Стаіць ён ля трасы на [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]], пабудаваны ў гонар велікамучаніка [[Георгій Пераможца|Георгія Перамоганосца]]. == Гісторыя == Заклад каменя пад будаўніцтва храма быў асвечаны ў лістападзе 1998 г. епіскапам Брэсцкім і Кобрынскім [[Канстанцін (Хоміч)|Канстанцінам (Хомічам)]]. Стараннямі настаяцеля царквы аг. [[Дзмітравічы]] протаіерэя Іаана Антонавіча Пашкевіча, на сродкі ДПУ «[[Нацыянальны парк „Белавежская пушча“»]], на ахвяраванні прыхаджан вясной 1999 г. пачалося будаўніцтва храма. Да пачатку 2006 г. былі ўзведзены сцены, а ў лютым 2007 г. узняты цэнтральны купал вагой 6,5 т з усталяваным на ім крыжам. З восені 2007 г. у склепе храма сталі праводзіцца набажэнствы, чытанні акафістаў. 1 кастрычніка 2009 г., напярэдадні святкавання 600-годдзя ўстанаўлення запаведнага рэжыму ў Белавежскай пушчы, храм быў урачыста асвечаны епіскапам Брэсцкім і Кобрынскім [[Іаан (Хама)|Іаанам (Хамой)]]. == Архітэктура == Пабудаваны храм у старажытнарускім стылі з драўлянага бруса, з вонкавага боку абабіты блок-хаўсам, унутры — вагонкай. Вышыня храма — 37 м. Завяршаюць яго 5 купалаў, пакрытых бляхай. Інтэр’ер упрыгожваюць трох’ярусны драўляны іканастас і шматлікія абразы. == Літаратура == * Свята-Георгіеўская царква, в. Камянюкі // Праваслаўныя храмы Камянеччыны. — Брэст: РИА «Вечерний Брест», 2013. — С. 56-57. == Спасылкі == {{Commonscat|Saint George Orthodox church in Kamieniuki}} * [https://www.kb.brl.by/index.php/heritage/item/3357-1-kastrychnika-2024-g-15-gadou-z-dnya-asvyachennya-tsarkvy-vyalikamuchanika-georgiya-peramoganostsa-u-ag-kamyanyuki-kamyanetski-r-n-2009/3357-1-kastrychnika-2024-g-15-gadou-z-dnya-asvyachennya-tsarkvy-vyalikamuchanika-georgiya-peramoganostsa-u-ag-kamyanyuki-kamyanetski-r-n-2009 Краязнаўства Берасцейшчыны] [[Катэгорыя:Камянюкі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Камянецкага раёна]] sr5htnek6bafanh70mpe1p5py0v3m0e 5142285 5142284 2026-05-16T10:02:43Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5142285 wikitext text/x-wiki {{Храм |Выява = Orthodox_church_in_Kamenyuki.jpg }} '''Свята-Георгіеўская царква''' — праваслаўны драўляны храм у [[Камянюкі]] Камянецкага раёна. Стаіць ён ля трасы на [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]], пабудаваны ў гонар велікамучаніка [[Георгій Пераможца|Георгія Перамоганосца]]. == Гісторыя == Заклад каменя пад будаўніцтва храма быў асвечаны ў лістападзе 1998 г. епіскапам Брэсцкім і Кобрынскім [[Канстанцін (Хоміч)|Канстанцінам (Хомічам)]]. Стараннямі настаяцеля царквы аг. [[Дзмітравічы]] протаіерэя Іаана Антонавіча Пашкевіча, на сродкі ДПУ «[[Нацыянальны парк „Белавежская пушча“»]], на ахвяраванні прыхаджан вясной 1999 г. пачалося будаўніцтва храма. Да пачатку 2006 г. былі ўзведзены сцены, а ў лютым 2007 г. узняты цэнтральны купал вагой 6,5 т з усталяваным на ім крыжам. З восені 2007 г. у склепе храма сталі праводзіцца набажэнствы, чытанні акафістаў. 1 кастрычніка 2009 г., напярэдадні святкавання 600-годдзя ўстанаўлення запаведнага рэжыму ў Белавежскай пушчы, храм быў урачыста асвечаны епіскапам Брэсцкім і Кобрынскім [[Іаан (Хама)|Іаанам (Хамой)]]. == Архітэктура == Пабудаваны храм у старажытнарускім стылі з драўлянага бруса, з вонкавага боку абабіты блок-хаўсам, унутры — вагонкай. Вышыня храма — 37 м. Завяршаюць яго 5 купалаў, пакрытых бляхай. Інтэр’ер упрыгожваюць трох’ярусны драўляны іканастас і шматлікія абразы. == Літаратура == * Свята-Георгіеўская царква, в. Камянюкі // Праваслаўныя храмы Камянеччыны. — Брэст: РИА «Вечерний Брест», 2013. — С. 56-57. == Спасылкі == {{Commonscat|Saint George Orthodox church in Kamieniuki}} * [https://www.kb.brl.by/index.php/heritage/item/3357-1-kastrychnika-2024-g-15-gadou-z-dnya-asvyachennya-tsarkvy-vyalikamuchanika-georgiya-peramoganostsa-u-ag-kamyanyuki-kamyanetski-r-n-2009/3357-1-kastrychnika-2024-g-15-gadou-z-dnya-asvyachennya-tsarkvy-vyalikamuchanika-georgiya-peramoganostsa-u-ag-kamyanyuki-kamyanetski-r-n-2009 Краязнаўства Берасцейшчыны] [[Катэгорыя:Каменюкі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Камянецкага раёна]] kb5o55taoku9o5w549y68xzy6wq051w 5142291 5142285 2026-05-16T10:16:16Z JerzyKundrat 174 5142291 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Свята-Георгіеўская царква}} {{Храм |Выява = Orthodox_church_in_Kamenyuki.jpg }} '''Свята-Георгіеўская царква''' — праваслаўны драўляны храм у [[Каменюкі]] Камянецкага раёна. Стаіць ён ля трасы на [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]], пабудаваны ў гонар велікамучаніка [[Георгій Пераможца|Георгія Перамоганосца]]. == Гісторыя == Заклад каменя пад будаўніцтва храма быў асвечаны ў лістападзе 1998 г. епіскапам Брэсцкім і Кобрынскім [[Канстанцін (Хоміч)|Канстанцінам (Хомічам)]]. Стараннямі настаяцеля царквы аг. [[Дзмітравічы]] протаіерэя Іаана Антонавіча Пашкевіча, на сродкі ДПУ «[[Нацыянальны парк „Белавежская пушча“»]], на ахвяраванні прыхаджан вясной 1999 г. пачалося будаўніцтва храма. Да пачатку 2006 г. былі ўзведзены сцены, а ў лютым 2007 г. узняты цэнтральны купал вагой 6,5 т з усталяваным на ім крыжам. З восені 2007 г. у склепе храма сталі праводзіцца набажэнствы, чытанні акафістаў. 1 кастрычніка 2009 г., напярэдадні святкавання 600-годдзя ўстанаўлення запаведнага рэжыму ў Белавежскай пушчы, храм быў урачыста асвечаны епіскапам Брэсцкім і Кобрынскім [[Іаан (Хама)|Іаанам (Хамой)]]. == Архітэктура == Пабудаваны храм у старажытнарускім стылі з драўлянага бруса, з вонкавага боку абабіты блок-хаўсам, унутры — вагонкай. Вышыня храма — 37 м. Завяршаюць яго 5 купалаў, пакрытых бляхай. Інтэр’ер упрыгожваюць трох’ярусны драўляны іканастас і шматлікія абразы. == Літаратура == * Свята-Георгіеўская царква, в. Камянюкі // Праваслаўныя храмы Камянеччыны. — Брэст: РИА «Вечерний Брест», 2013. — С. 56-57. == Спасылкі == {{Commonscat|Saint George Orthodox church in Kamieniuki}} * [https://www.kb.brl.by/index.php/heritage/item/3357-1-kastrychnika-2024-g-15-gadou-z-dnya-asvyachennya-tsarkvy-vyalikamuchanika-georgiya-peramoganostsa-u-ag-kamyanyuki-kamyanetski-r-n-2009/3357-1-kastrychnika-2024-g-15-gadou-z-dnya-asvyachennya-tsarkvy-vyalikamuchanika-georgiya-peramoganostsa-u-ag-kamyanyuki-kamyanetski-r-n-2009 Краязнаўства Берасцейшчыны] [[Катэгорыя:Каменюкі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Камянецкага раёна]] ik09fx2zfh5msb9e9b30915bsrt58hw 5142295 5142291 2026-05-16T10:34:56Z JerzyKundrat 174 5142295 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Свята-Георгіеўская царква}} {{Храм |Выява = Orthodox_church_in_Kamenyuki.jpg }} '''Свята-Георгіеўская царква''' — праваслаўны драўляны храм у в. [[Каменюкі]] Камянецкага раёна. Стаіць ля трасы на [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]], пабудаваны ў гонар велікамучаніка [[Георгій Пераможца|Георгія Перамоганосца]]. == Гісторыя == Заклад каменя пад будаўніцтва храма быў асвечаны ў лістападзе 1998 г. епіскапам Брэсцкім і Кобрынскім [[Канстанцін (Хоміч)|Канстанцінам (Хомічам)]]. Стараннямі настаяцеля царквы аг. [[Дзмітравічы]] протаіерэя Іаана Антонавіча Пашкевіча, на сродкі ДПУ "[[Нацыянальны парк „Белавежская пушча“»]], на ахвяраванні прыхаджан вясной 1999 г. пачалося будаўніцтва храма. Да пачатку 2006 г. былі ўзведзены сцены, а ў лютым 2007 г. узняты цэнтральны купал вагой 6,5 т з усталяваным на ім крыжам. З восені 2007 г. у склепе храма сталі праводзіцца набажэнствы, чытанні акафістаў. 1 кастрычніка 2009 г., напярэдадні святкавання 600-годдзя ўстанаўлення запаведнага рэжыму ў Белавежскай пушчы, храм быў урачыста асвечаны епіскапам Брэсцкім і Кобрынскім [[Іаан (Хама)|Іаанам (Хамой)]]. == Архітэктура == Пабудаваны храм у старажытнарускім стылі з драўлянага бруса, з вонкавага боку абабіты блок-хаўсам, унутры — вагонкай. Вышыня храма — 37 м. Завяршаюць яго 5 купалаў, пакрытых бляхай. У інтэр’еры трох’ярусны драўляны іканастас і шматлікія абразы. == Літаратура == * Свята-Георгіеўская царква, в. Камянюкі // Праваслаўныя храмы Камянеччыны. — Брэст: РИА «Вечерний Брест», 2013. — С. 56-57. == Спасылкі == {{Commonscat|Saint George Orthodox church in Kamieniuki}} * [https://www.kb.brl.by/index.php/heritage/item/3357-1-kastrychnika-2024-g-15-gadou-z-dnya-asvyachennya-tsarkvy-vyalikamuchanika-georgiya-peramoganostsa-u-ag-kamyanyuki-kamyanetski-r-n-2009/3357-1-kastrychnika-2024-g-15-gadou-z-dnya-asvyachennya-tsarkvy-vyalikamuchanika-georgiya-peramoganostsa-u-ag-kamyanyuki-kamyanetski-r-n-2009 Краязнаўства Берасцейшчыны] [[Катэгорыя:Каменюкі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Камянецкага раёна]] f8yar8od586202ddixj326d55u9ibgv 5142297 5142295 2026-05-16T10:35:45Z JerzyKundrat 174 5142297 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Свята-Георгіеўская царква}} {{Храм |Выява = Orthodox_church_in_Kamenyuki.jpg }} '''Свята-Георгіеўская царква''' — праваслаўны драўляны храм у в. [[Каменюкі]] Камянецкага раёна. Стаіць ля трасы на [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]], пабудаваны ў гонар велікамучаніка [[Георгій Пераможца|Георгія Перамоганосца]]. == Гісторыя == Заклад каменя пад будаўніцтва храма быў асвечаны ў лістападзе 1998 г. епіскапам Брэсцкім і Кобрынскім [[Канстанцін (Хоміч)|Канстанцінам (Хомічам)]]. Стараннямі настаяцеля царквы аг. [[Дзмітравічы]] протаіерэя Іаана Антонавіча Пашкевіча, на сродкі ДПУ «[[Нацыянальны парк „Белавежская пушча“]]», на ахвяраванні прыхаджан вясной 1999 г. пачалося будаўніцтва храма. Да пачатку 2006 г. былі ўзведзены сцены, а ў лютым 2007 г. узняты цэнтральны купал вагой 6,5 т з усталяваным на ім крыжам. З восені 2007 г. у склепе храма сталі праводзіцца набажэнствы, чытанні акафістаў. 1 кастрычніка 2009 г., напярэдадні святкавання 600-годдзя ўстанаўлення запаведнага рэжыму ў Белавежскай пушчы, храм быў урачыста асвечаны епіскапам Брэсцкім і Кобрынскім [[Іаан (Хама)|Іаанам (Хамой)]]. == Архітэктура == Пабудаваны храм у старажытнарускім стылі з драўлянага бруса, з вонкавага боку абабіты блок-хаўсам, унутры — вагонкай. Вышыня храма — 37 м. Завяршаюць яго 5 купалаў, пакрытых бляхай. У інтэр’еры трох’ярусны драўляны іканастас і шматлікія абразы. == Літаратура == * Свята-Георгіеўская царква, в. Камянюкі // Праваслаўныя храмы Камянеччыны. — Брэст: РИА «Вечерний Брест», 2013. — С. 56-57. == Спасылкі == {{Commonscat|Saint George Orthodox church in Kamieniuki}} * [https://www.kb.brl.by/index.php/heritage/item/3357-1-kastrychnika-2024-g-15-gadou-z-dnya-asvyachennya-tsarkvy-vyalikamuchanika-georgiya-peramoganostsa-u-ag-kamyanyuki-kamyanetski-r-n-2009/3357-1-kastrychnika-2024-g-15-gadou-z-dnya-asvyachennya-tsarkvy-vyalikamuchanika-georgiya-peramoganostsa-u-ag-kamyanyuki-kamyanetski-r-n-2009 Краязнаўства Берасцейшчыны] [[Катэгорыя:Каменюкі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Камянецкага раёна]] imb1tab2fep1i420fy1xh1yvlsuwio3 0 807915 5142299 2026-05-16T10:36:26Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Белавежская пушча (нацыянальны парк)]] 5142299 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Белавежская пушча (нацыянальны парк)]] af8rkp32l5mbdprsua2n90u9iz4ezvj 0 807916 5142305 2026-05-16T10:51:59Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Газета}} '''''The Christian Science Monitor''''' — амерыканская [[газета]], публікуемая [[штотыднёвік|штотыдзень]] у друкаваным выглядзе і штодня (з панядзелка па пятніцу) [[інтэрнэт-выданне|у Інтэрнэце]]. Была заснавана ў 1908 годзе [[Мэры Бэйкер-Эдзі]], заснавальніцай Царкв...» 5142305 wikitext text/x-wiki {{Газета}} '''''The Christian Science Monitor''''' — амерыканская [[газета]], публікуемая [[штотыднёвік|штотыдзень]] у друкаваным выглядзе і штодня (з панядзелка па пятніцу) [[інтэрнэт-выданне|у Інтэрнэце]]. Была заснавана ў 1908 годзе [[Мэры Бэйкер-Эдзі]], заснавальніцай [[Царква Хрыста-вучонага|Царквы хрысціянскай навукі]]. == Апісанне == Асвятляе міжнародныя навіны і бягучыя падзеі з жыцця [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў]]. Нягледзячы на сваю назву, не з’яўляецца газетай на [[Рэлігія|рэлігійныя]] тэматыкі і не прапагандуе дактрыну сваёй царквы-заступніка. Аднак, па просьбе яе заснавальніка Эдзі штодзённыя рэлігійныя артыкулы з’яўляюцца ў кожным выпуску. Эдзі таксама запатрабавала ўключэння «хрысціянскай навукі» ў назву газеты, што першапачаткова сустрэла пярэчанні з боку некаторых яе саветнікаў, якія лічылі, што спасылка на рэлігійную прыналежнасць можа адштурхнуць свецкую аўдыторыю. Эдзі абвясціла, што місія The Christian Science Monitor у тым, каб «не нашкодзіць ніводнаму чалавеку і [[благаслаўленне|блаславіць]] усё чалавецтва»<ref name="AboutCSM">{{cite web|title=About the Monitor|publisher=The Christian Science Monitor|url=http://www.csmonitor.com/aboutus/about_the_monitor.html|access-date=2007-02-05|archive-url=https://www.webcitation.org/6AJLS7Mkd?url=http://www.csmonitor.com/About/The-Monitor-difference|archive-date=2012-08-30|url-status=dead}}</ref>. Выданне вядомае тым, што пазбягае [[Сенсацыяналізм|сенсацыйнасці]]<ref>{{Cite news | author=Alex Beam | author-link=Alex Beam | publisher=[[The Boston Globe]] | title=Appealing to a higher authority | date=2005-06-09 | url=http://www.boston.com/ae/media/articles/2005/06/09/appealing_to_a_higher_authority/ | postscript=<!--None--> | access-date=2011-10-05 | archive-date=2008-09-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080908040220/http://www.boston.com/ae/media/articles/2005/06/09/appealing_to_a_higher_authority/ }}</ref><ref>Carnegie Reporter, Vol. 3 No. 3, [http://carnegie.org/publications/carnegie-reporter/single/view/article/item/138/ Nonprofit Journalism: Removing the Pressure of the Bottom Line] // [[Карнеги]] / {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150311110221/http://carnegie.org/publications/carnegie-reporter/single/view/article/item/138/ |date=2015-03-11 }}</ref>. У 1997 годзе ў часопісе ''Washington Report on Middle East Affairs'', які крытычна ставіцца да палітыкі ЗША на Блізкім Усходзе, з’явіўся хвалебны артыкул пра Christian Science Monitor за аб’ектыўнае і інфарматыўнае асвятленне ісламу і Блізкага Усходу<ref>[http://www.wrmea.com/backissues/1297/9712060.html As U.S. Media Ownership Shrinks, Who Covers Islam?] // {{iw|Washington Report on Middle East Affairs}}, December 1997 / {{Архивировано|url=http://webarchive.loc.gov/all/20050421165328/http://www.wrmea.com/backissues/1297/9712060.html |date=2005-04-21 }}</ref>. У 2006 годзе Джыл Кэрал, пазаштатны рэпарцёр газеты, была выкрадзена ў [[Багдад]]зе, а праз 82 дні вызвалена цэлай<ref>[http://wireservice.wired.com/wired/story.asp?section=Breaking&storyId=1505775 "Carroll Reunited with Family in Boston] // Associated Press, April 2, 2006 / {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060524044049/http://wireservice.wired.com/wired/story.asp?section=Breaking |date=2006-05-24 }} </ref>. У кастрычніку 2008 года, спасылаючыся на чыстыя страты ў памеры 18,9 млн долараў ЗША ў год пры гадавой выручцы ў 12,5 млн, газета абвясціла аб спыненні штодзённай друку і пераходзе на штотыднёвыя выпускі.<ref name="fine">{{cite web |last=Fine |first=Jon |date=October 28, 2008 |title=The Christian Science Monitor to Become a Weekly |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2008-10-28/the-christian-science-monitor-to-become-a-weeklybusinessweek-business-news-stock-market-and-financial-advice |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310234601/http://www.bloomberg.com/news/articles/2008-10-28/the-christian-science-monitor-to-become-a-weeklybusinessweek-business-news-stock-market-and-financial-advice |archive-date=March 10, 2016 |access-date=January 31, 2013 |work=[[Bloomberg BusinessWeek]] |df=mdy-all}}</ref><ref name="clifford">{{cite news |last=Clifford |first=Stephanie |date=October 28, 2008 |title=Christian Science Paper to End Daily Print Edition |page=B8 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2008/10/29/business/media/29paper.html?bl&ex=1225425600&en=63df0ce22e52f090&ei=5087%0A |url-status=live |access-date=October 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417082329/http://www.nytimes.com/2008/10/29/business/media/29paper.html?bl&ex=1225425600&en=63df0ce22e52f090&ei=5087%0A |archive-date=April 17, 2009 |df=mdy-all}}</ref> == Узнагароды == Журналісты «Christian Science Monitor» былі ўзнагароджаны сям’ю [[Пулітцэраўская прэмія|Пулітцэраўскімі прэміямі]]<ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1950 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1950 winners |publisher = Pulitzer.org |date = |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLSvVQw?url=http://www.pulitzer.org/awards/1950 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1967 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1967 winners |publisher = Pulitzer.org |date = |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLTOpGO?url=http://www.pulitzer.org/awards/1967 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1968 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1968 winners |publisher = Pulitzer.org |date = 1967-05-26 |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLTqQlX?url=http://www.pulitzer.org/awards/1968 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1969 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1969 winners |publisher = Pulitzer.org |date = 1968-10-14 |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLUHp0V?url=http://www.pulitzer.org/awards/1969 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1978 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1978 winners |publisher = Pulitzer.org |date = 1977-10-20 |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLUitUI?url=http://www.pulitzer.org/awards/1978 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1996 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1996 winners |publisher = Pulitzer.org |date = |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLVASeN?url=http://www.pulitzer.org/awards/1996 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/citation/2002-Editorial-Cartooning |title = The Pulitzer Prizes &#124; Editorial cartooning - Citation |publisher = Pulitzer.org |date = |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLVcPzi?url=http://www.pulitzer.org/citation/2002-Editorial-Cartooning |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Газеты ЗША]] h4om2u0rkjo4ksdmb8m07lpdhptw18o 5142306 5142305 2026-05-16T10:54:01Z DBatura 73587 /* Апісанне */ 5142306 wikitext text/x-wiki {{Газета}} '''''The Christian Science Monitor''''' — амерыканская [[газета]], публікуемая [[штотыднёвік|штотыдзень]] у друкаваным выглядзе і штодня (з панядзелка па пятніцу) [[інтэрнэт-выданне|у Інтэрнэце]]. Была заснавана ў 1908 годзе [[Мэры Бэйкер-Эдзі]], заснавальніцай [[Царква Хрыста-вучонага|Царквы хрысціянскай навукі]]. == Апісанне == Асвятляе міжнародныя навіны і бягучыя падзеі з жыцця [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў]]. Нягледзячы на сваю назву, не з’яўляецца газетай на [[Рэлігія|рэлігійныя]] тэматыкі і не прапагандуе дактрыну сваёй царквы-заступніка. Аднак, па просьбе яе заснавальніка Эдзі штодзённыя рэлігійныя артыкулы з’яўляюцца ў кожным выпуску. Эдзі таксама запатрабавала ўключэння «хрысціянскай навукі» ў назву газеты, што першапачаткова сустрэла пярэчанні з боку некаторых яе саветнікаў, якія лічылі, што спасылка на рэлігійную прыналежнасць можа адштурхнуць свецкую аўдыторыю. Эдзі абвясціла, што місія The Christian Science Monitor у тым, каб «не нашкодзіць ніводнаму чалавеку і [[благаслаўленне|блаславіць]] усё чалавецтва»<ref name="AboutCSM">{{cite web|title=About the Monitor|publisher=The Christian Science Monitor|url=http://www.csmonitor.com/aboutus/about_the_monitor.html|access-date=2007-02-05|archive-url=https://www.webcitation.org/6AJLS7Mkd?url=http://www.csmonitor.com/About/The-Monitor-difference|archive-date=2012-08-30|url-status=dead}}</ref>. Выданне вядомае тым, што пазбягае [[Сенсацыяналізм|сенсацыйнасці]]<ref>{{Cite news | author=Alex Beam | author-link=Alex Beam | publisher=[[The Boston Globe]] | title=Appealing to a higher authority | date=2005-06-09 | url=http://www.boston.com/ae/media/articles/2005/06/09/appealing_to_a_higher_authority/ | postscript=<!--None--> | access-date=2011-10-05 | archive-date=2008-09-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080908040220/http://www.boston.com/ae/media/articles/2005/06/09/appealing_to_a_higher_authority/ }}</ref><ref>Carnegie Reporter, Vol. 3 No. 3, [http://carnegie.org/publications/carnegie-reporter/single/view/article/item/138/ Nonprofit Journalism: Removing the Pressure of the Bottom Line] // [[Карнеги]] / {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150311110221/http://carnegie.org/publications/carnegie-reporter/single/view/article/item/138/ |date=2015-03-11 }}</ref>. У 1997 годзе ў часопісе ''Washington Report on Middle East Affairs'', які крытычна ставіцца да палітыкі ЗША на Блізкім Усходзе, з’явіўся хвалебны артыкул пра Christian Science Monitor за аб’ектыўнае і інфарматыўнае асвятленне ісламу і Блізкага Усходу<ref>[http://www.wrmea.com/backissues/1297/9712060.html As U.S. Media Ownership Shrinks, Who Covers Islam?] // Washington Report on Middle East Affairs, December 1997 / {{Архивировано|url=http://webarchive.loc.gov/all/20050421165328/http://www.wrmea.com/backissues/1297/9712060.html |date=2005-04-21 }}</ref>. У 2006 годзе Джыл Кэрал, пазаштатны рэпарцёр газеты, была выкрадзена ў [[Багдад]]зе, а праз 82 дні вызвалена<ref>[http://wireservice.wired.com/wired/story.asp?section=Breaking&storyId=1505775 "Carroll Reunited with Family in Boston] // Associated Press, April 2, 2006 / {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060524044049/http://wireservice.wired.com/wired/story.asp?section=Breaking |date=2006-05-24 }} </ref>. У кастрычніку 2008 года, спасылаючыся на чыстыя страты ў памеры 18,9 млн долараў ЗША ў год пры гадавой выручцы ў 12,5 млн, газета абвясціла аб спыненні штодзённай друку і пераходзе на штотыднёвыя выпускі.<ref name="fine">{{cite web |last=Fine |first=Jon |date=October 28, 2008 |title=The Christian Science Monitor to Become a Weekly |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2008-10-28/the-christian-science-monitor-to-become-a-weeklybusinessweek-business-news-stock-market-and-financial-advice |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310234601/http://www.bloomberg.com/news/articles/2008-10-28/the-christian-science-monitor-to-become-a-weeklybusinessweek-business-news-stock-market-and-financial-advice |archive-date=March 10, 2016 |access-date=January 31, 2013 |work=[[Bloomberg BusinessWeek]] |df=mdy-all}}</ref><ref name="clifford">{{cite news |last=Clifford |first=Stephanie |date=October 28, 2008 |title=Christian Science Paper to End Daily Print Edition |page=B8 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2008/10/29/business/media/29paper.html?bl&ex=1225425600&en=63df0ce22e52f090&ei=5087%0A |url-status=live |access-date=October 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417082329/http://www.nytimes.com/2008/10/29/business/media/29paper.html?bl&ex=1225425600&en=63df0ce22e52f090&ei=5087%0A |archive-date=April 17, 2009 |df=mdy-all}}</ref> == Узнагароды == Журналісты «Christian Science Monitor» былі ўзнагароджаны сям’ю [[Пулітцэраўская прэмія|Пулітцэраўскімі прэміямі]]<ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1950 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1950 winners |publisher = Pulitzer.org |date = |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLSvVQw?url=http://www.pulitzer.org/awards/1950 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1967 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1967 winners |publisher = Pulitzer.org |date = |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLTOpGO?url=http://www.pulitzer.org/awards/1967 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1968 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1968 winners |publisher = Pulitzer.org |date = 1967-05-26 |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLTqQlX?url=http://www.pulitzer.org/awards/1968 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1969 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1969 winners |publisher = Pulitzer.org |date = 1968-10-14 |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLUHp0V?url=http://www.pulitzer.org/awards/1969 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1978 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1978 winners |publisher = Pulitzer.org |date = 1977-10-20 |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLUitUI?url=http://www.pulitzer.org/awards/1978 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1996 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1996 winners |publisher = Pulitzer.org |date = |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLVASeN?url=http://www.pulitzer.org/awards/1996 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/citation/2002-Editorial-Cartooning |title = The Pulitzer Prizes &#124; Editorial cartooning - Citation |publisher = Pulitzer.org |date = |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLVcPzi?url=http://www.pulitzer.org/citation/2002-Editorial-Cartooning |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Газеты ЗША]] nceyvla5tx70y17lzxnadqdtj2syza0 5142309 5142306 2026-05-16T10:54:58Z DBatura 73587 /* Апісанне */ 5142309 wikitext text/x-wiki {{Газета}} '''''The Christian Science Monitor''''' — амерыканская [[газета]], публікуемая [[штотыднёвік|штотыдзень]] у друкаваным выглядзе і штодня (з панядзелка па пятніцу) [[інтэрнэт-выданне|у Інтэрнэце]]. Была заснавана ў 1908 годзе [[Мэры Бэйкер-Эдзі]], заснавальніцай [[Царква Хрыста-вучонага|Царквы хрысціянскай навукі]]. == Апісанне == Асвятляе міжнародныя навіны і бягучыя падзеі з жыцця [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў]]. Нягледзячы на сваю назву, не з’яўляецца газетай на [[Рэлігія|рэлігійныя]] тэматыкі і не прапагандуе дактрыну сваёй царквы-заступніка. Аднак, па просьбе яе заснавальніка Эдзі штодзённыя рэлігійныя артыкулы з’яўляюцца ў кожным выпуску. Эдзі таксама запатрабавала ўключэння «хрысціянскай навукі» ў назву газеты, што першапачаткова сустрэла пярэчанні з боку некаторых яе саветнікаў, якія лічылі, што спасылка на рэлігійную прыналежнасць можа адштурхнуць свецкую аўдыторыю. Эдзі абвясціла, што місія The Christian Science Monitor у тым, каб «не нашкодзіць ніводнаму чалавеку і [[благаслаўленне|блаславіць]] усё чалавецтва»<ref name="AboutCSM">{{cite web|title=About the Monitor|publisher=The Christian Science Monitor|url=http://www.csmonitor.com/aboutus/about_the_monitor.html|access-date=2007-02-05|archive-url=https://www.webcitation.org/6AJLS7Mkd?url=http://www.csmonitor.com/About/The-Monitor-difference|archive-date=2012-08-30|url-status=dead}}</ref>. Выданне вядомае тым, што пазбягае [[Сенсацыяналізм|сенсацыйнасці]]<ref>{{Cite news | author=Alex Beam | author-link=Alex Beam | publisher=[[The Boston Globe]] | title=Appealing to a higher authority | date=2005-06-09 | url=http://www.boston.com/ae/media/articles/2005/06/09/appealing_to_a_higher_authority/ | postscript=<!--None--> | access-date=2011-10-05 | archive-date=2008-09-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080908040220/http://www.boston.com/ae/media/articles/2005/06/09/appealing_to_a_higher_authority/ }}</ref><ref>Carnegie Reporter, Vol. 3 No. 3, [http://carnegie.org/publications/carnegie-reporter/single/view/article/item/138/ Nonprofit Journalism: Removing the Pressure of the Bottom Line] // [[Карнеги]] / {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150311110221/http://carnegie.org/publications/carnegie-reporter/single/view/article/item/138/ |date=2015-03-11 }}</ref>. У 1997 годзе ў часопісе ''Washington Report on Middle East Affairs'', які крытычна ставіцца да палітыкі ЗША на Блізкім Усходзе, з’явіўся хвалебны артыкул пра Christian Science Monitor за аб’ектыўнае і інфарматыўнае асвятленне ісламу і Блізкага Усходу<ref>[http://www.wrmea.com/backissues/1297/9712060.html As U.S. Media Ownership Shrinks, Who Covers Islam?] // Washington Report on Middle East Affairs, December 1997</ref>. У 2006 годзе Джыл Кэрал, пазаштатны рэпарцёр газеты, была выкрадзена ў [[Багдад]]зе, а праз 82 дні вызвалена<ref>[http://wireservice.wired.com/wired/story.asp?section=Breaking&storyId=1505775 "Carroll Reunited with Family in Boston] // Associated Press, April 2, 2006 / {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060524044049/http://wireservice.wired.com/wired/story.asp?section=Breaking |date=2006-05-24 }} </ref>. У кастрычніку 2008 года, спасылаючыся на чыстыя страты ў памеры 18,9 млн долараў ЗША ў год пры гадавой выручцы ў 12,5 млн, газета абвясціла аб спыненні штодзённай друку і пераходзе на штотыднёвыя выпускі.<ref name="fine">{{cite web |last=Fine |first=Jon |date=October 28, 2008 |title=The Christian Science Monitor to Become a Weekly |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2008-10-28/the-christian-science-monitor-to-become-a-weeklybusinessweek-business-news-stock-market-and-financial-advice |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310234601/http://www.bloomberg.com/news/articles/2008-10-28/the-christian-science-monitor-to-become-a-weeklybusinessweek-business-news-stock-market-and-financial-advice |archive-date=March 10, 2016 |access-date=January 31, 2013 |work=[[Bloomberg BusinessWeek]] |df=mdy-all}}</ref><ref name="clifford">{{cite news |last=Clifford |first=Stephanie |date=October 28, 2008 |title=Christian Science Paper to End Daily Print Edition |page=B8 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2008/10/29/business/media/29paper.html?bl&ex=1225425600&en=63df0ce22e52f090&ei=5087%0A |url-status=live |access-date=October 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417082329/http://www.nytimes.com/2008/10/29/business/media/29paper.html?bl&ex=1225425600&en=63df0ce22e52f090&ei=5087%0A |archive-date=April 17, 2009 |df=mdy-all}}</ref> == Узнагароды == Журналісты «Christian Science Monitor» былі ўзнагароджаны сям’ю [[Пулітцэраўская прэмія|Пулітцэраўскімі прэміямі]]<ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1950 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1950 winners |publisher = Pulitzer.org |date = |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLSvVQw?url=http://www.pulitzer.org/awards/1950 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1967 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1967 winners |publisher = Pulitzer.org |date = |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLTOpGO?url=http://www.pulitzer.org/awards/1967 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1968 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1968 winners |publisher = Pulitzer.org |date = 1967-05-26 |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLTqQlX?url=http://www.pulitzer.org/awards/1968 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1969 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1969 winners |publisher = Pulitzer.org |date = 1968-10-14 |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLUHp0V?url=http://www.pulitzer.org/awards/1969 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1978 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1978 winners |publisher = Pulitzer.org |date = 1977-10-20 |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLUitUI?url=http://www.pulitzer.org/awards/1978 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1996 |title = The Pulitzer Prizes &#124; 1996 winners |publisher = Pulitzer.org |date = |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLVASeN?url=http://www.pulitzer.org/awards/1996 |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/citation/2002-Editorial-Cartooning |title = The Pulitzer Prizes &#124; Editorial cartooning - Citation |publisher = Pulitzer.org |date = |access-date = 2010-04-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AJLVcPzi?url=http://www.pulitzer.org/citation/2002-Editorial-Cartooning |archive-date = 2012-08-30 |url-status = dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Газеты ЗША]] 8l8au09siynrao4uf1wtg3gkxa5ls7t 0 807917 5142308 2026-05-16T10:54:26Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79504866|Stanisław Cywiński (dziennikarz)]]» 5142308 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Stanisław Cywiński }}'''Станіслаў Цывінскі''' (29 жніўня 1887, [[Магілёў]] - [[30 сакавіка]] [[1941]], [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраў]]) — польскі гісторык літаратуры, доктар філасофіі, дацэнт [[Віленскі ўніверсітэт|Універсітэта Стэфана Баторыя]], журналіст і рэдактар віленскага [[Польская нацыянал-дэмакратыя|нацыянал-дэмакратычнага]] выдання[[Dziennik Wileński|«Dziennik Wileński»]]. Знаўца творчасці [[Цыпрыян Каміль Норвід|Цыпрыяна Каміля Норвіда]].<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/2116896.pdf|аўтар=Buś, Marek|загаловак=Uczeń i znawca. Stanisław Cywiński wobec Norwida|год=1995|выданне=Studia Norwidiana|том=12/13|старонкі=91-136}}</ref> == Біяграфія == Сын лекара Мар'яна і Юліі, народжанай Гінтаўт. У 1906 годзе скончыў магілёўскую гімназію. У 1910 годзе скончыў філасофскі факультэт Ягелонскага ўніверсітэта. Там ён патрапіў пад уплыў ідэй Вінцэнта Лютаслаўскага, далучыўся да арганізацыі "Элеўсін" і стаў адным з піянераў польскага харцэрскага руху. Па сканчэнні ўніверсітэта працаваў настаўнікам польскай мовы ў віленскіх школах. З 1914 года працаваў дырэктарам Першай польскай гімназіі ў Вільні. [[Чэслаў Мілаш]] пазней згадваў: З паэзіяй Норвіда мяне пазнаёміў яшчэ ў віленскай гімназіі адзін з найвядомейшых даследчыкаў паэзіі Норвіда, паважаны эндэк старой школы Станіслаў Цывінскі. Праўда, мы смяяліся з яго, бо ён плакаў падчас дэкламацыі. Але павалока юнацкіх кпінаў і смеху часта хавае ганебную адчувальнасць. Я ўдзячны яму за тое, што ён так адкрыта прызнаўся ў сваёй любові. У сакавіку 1924 года ён падаў заяву дэкану факультэта гуманітарных навук Універсітэта Стэфана Баторыя з просьбай аб дапушчэнні да доктарскага экзамену па філасофіі на аснове крытычнага аналізу выбранай паэзіі Цыпрыяна Каміля Норвіда. Адным з рэцэнзентаў быў прафесар [[Станіслаў Пігань]]. Арыгінальнасць і інавацыйны характар ​​доктарскай дысертацыі Цывінскага абумовілі яе высокую адзнаку. У 1928 годзе ён абараніў хабілітацыю на аснове дысертацыі пра Самуэля Збароўскага [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]] пад назвай «Таямніца Быцця пра Польшчу». З 1930/31 навучальнага года Станіслаў Цывінскі працаваў выкладчыкам польскай літаратуры XIX і XX стагоддзяў. Быў сябрам Таварыства сяброў навук у Вільні. Канфлікт з Тувімам Даволі гучны канфлікт з [[Юліян Тувім|Юліянам Тувімам]] адлюстраваўся ў ''вершы «Верш», у якім аўтар ветліва, але цвёрда заклікае шматлікіх суайчыннікаў пацалаваць яму задніцу'' асабіста накіраванымі радкамі: ''«Item profesor Cy...'' ''wileński <nowiki>» [«Вы ўжо ведаеце за што, прафесар!»]</nowiki>'', дзе імя Цывінскага (даволі відавочнае для яго сучаснікаў) згадваецца амаль непасрэдна. Гэты канфлікт тычыўся таго, што пасля таго, як Тувім атрымаў Лодзьскую літаратурную прэмію ў 1928 годзе, Цывінскі ў тэксце « ''Занадта...'' ''лаўрэат»'' прыпісаў Юліяну Тувіму, магчыма, па палітычных і ксенафобскіх прычынах, нянавісць да [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і ''[[Пан Тадэвуш|Пана Тадэвуша]]'' . Тувім доўга чакаў і толькі ў 1936 годзе ў «Wiadomości Literackie» (№ 13) апублікаваў палемічны тэкст ''пад назвай «Słeczko o p.'' ''Stanisławie Cywiński»'' [Слова пра пана Станіслава Цывінскага], дзе ён распавядае пра свайго антаганіста, які, паводле слоў паэта, раней, крытыкуючы «Вялікую імправізацыю», прыйшоў да высновы, што Міцкевіч блюзнірыў супраць Бога і нацыі, і, напісаўшы ''«Wiersz...»'' [Верш...] '','' Тувім у пэўным сэнсе паўтарыў яго пазіцыю . Судовая справа пра абразу гонара Пілсудскага На пачатку 1938 года апублікаваў у «Дзённіку Віленскім» рэцэнзію на кнігу [[Мельхіёр Ваньковіч (1892)|Мельхіёра Ваньковіча]] пра Цэнтральны прамысловы рэгіён (''C.O.P.)'', у якой напісаў, што ''Ваньковіч'' «абвяргае словы нейкага блазна, які казаў пра Польшчу, што яна падобная да абаранка: варта толькі тое, што па краях, а сярэдзіна пустая», спасылаючыся на месца ў кнізе, дзе Ваньковіч спасылаўся на выказванне [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. Праз два тыдні пасля публікацыі ананімны аўтар (Ваньковіч атаясамлівае яго з Баляславам Сроцкім ) напісаў у органе Саюза за аднаўленне Рэспублікі «[[Naród i Państwo|Нацыя і дзяржава]] », што словы пра абаранак належаць маршалу Пілсудскаму, і асудзіў Цывінскага. Выданне было дастаўлена вайсковаму інспектару ў Вільні, генералу Стэфану Дуб-Бярнацкаму, які загадаў падначаленым афіцэрам гарнізона абараніць гонар маршалка. Ён таксама запатрабаваў, каб кіраўнік губернскага ўпраўлення па наглядзе за цэнзурай Мар'ян Ясінскі пасадзіў Цывінскага ў турму ў [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|Бярозе Картускай]] і закрыў газету. Дуб-Бярнацкі загадаў збіць Цывінскага, рэдактара газеты Аляксандра Звяжынскага і яго намесніка Зыгмунта Федаровіча. Групы афіцэраў у форме з узнагародамі, узброеныя пісталетамі і шаблямі, чакалі іх каля дамоў. Цывінскага жорстка збілі ў яго кватэры, на вачах у жонкі і дачкі-падлетка. Паколькі двух іншых журналістаў у кватэры не было, афіцэры пайшлі ў рэдакцыю «Дзённіка». Звяржынскі і Федаровіч, а таксама супрацоўніца рэдакцыі Зоф'я Коўнацкая, вартаўнік і студэнт, які знаходзіўся ў офісе ў якасці заяўніка, таксама былі збітыя. Цывінскі, які прыйшоў у офіс з намерам падаць артыкул пра збіццё, таксама быў збіты. Рэктар Універсітэта Стэфана Баторыя Аляксандр Вайціцкі, адхіліў Цывінскага ад выканання выкладчыцкіх абавязкаў і перадаў яго справу на разгляд дысцыплінарнай камісіі. Студэнты спрабавалі абаранілі выкладчыка. У лісце ад 16 лютага Арганізацыя польскай акадэмічнай моладзі запатрабавала, «каб вінаватыя ў нападзе былі выяўлены і прыцягнуты да адказнасці»; і ў знак пратэсту абвясціла аднадзённы страйк пратэсту. Каб прадухіліць непажаданую канфрантацыю паміж студэнтамі і вайскоўцамі, рэктар дазволіў склікаць канферэнцыю акадэмічнай супольнасці. 19 лютага на пасяджэнні праўлення Асацыяцыі брацкай дапамогі польскай моладзі была выказана падтрымка студэнтам, якія страйкавалі. Толькі прафесар [[Станіслаў Касцялкоўскі]] ў лісце да дэкана гуманітарнага факультэта ўніверсітэта, прафесара [[Станіслаў Заянчкоўскі|Станіслава Заянчкоўскага]], абараняў прафесара Цывінскага, заявіўшы, што Сенат не разгледзеў належным чынам справу прафесара, тым самым праігнараваўшы сур'ёзнасць фізічнага нападу на навукоўца, здзейсненага вайскоўцамі.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.tu-kultura.pl/portrety/stanislaw-cywinski-literaturoznawca-i-filozof/|title=Stanisław Cywiński – norwidolog i filozof – TU-KULTURA|access-date=2026-05-16}}</ref> 9 красавіка 1938 года Цывінскі разам з рэдактарам Звярхоўскім, які знаходзіўся пад закладам, быў дастаўлены ў Варшаўскі акруговы суд па абвінавачванні ў абразе польскай нацыі. На судзе над доктарам Цывінскім выступілі прафесары Станіслаў Касцялкоўскі, Станіслаў Пігань і [[Марыян Здзяхоўскі]]. Сведкі рабілі ўсё магчымае, каб падкрэсліць уклад абвінавачанага ў гуманітарную супольнасць Вільні, яго навуковыя дасягненні і поспехі ў выкладанні, а таксама яго ўклад у аднаўленне польскай адукацыі. Суд прыгаварыў Цывінскага да максімальна магчымага пакарання — трох гадоў пазбаўлення волі. Пазней Вярхоўны суд скараціў пакаранне ў два разы, і Цывінскі правёў у турме ў агульнай складанасці 5 месяцаў. Адначасова вайскоўцы, адказныя за збіццё Цывінскага і іншых, так і не былі прыцягнуты да адказнасці; пад ціскам уладаў суддзя, які старшынстваваў на працэсе, палічыў збіццё справай іншай юрысдыкцыі, а Генеральны інспектар Узброеных Сіл [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдвард Сміглы-Рыдз]] афіцыйна забараніў разгляд гэтай справы. У сувязі з гэтай справай падчас судовага разбору [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сейм]] паспешліва прыняў крымінальны закон аб абароне імя Я. Пілсудскага, які прадугледжваў пакаранне да 5 гадоў пазбаўлення волі. Урад прадставіў законапраект у Сейм 15 сакавіка, Юрыдычны камітэт Сената аднагалосна прыняў яго 17 сакавіка, а Сенат — 23 сакавіка. 7 красавіка прэзідэнт Ігнацы Мосціцкі падпісаў закон, і ён быў апублікаваны ў «Дзенніку законаў» 13 красавіка 1938 года. Нягледзячы на ціск, Даб-Бернацкі не змог судзіць Цывінскага паводле закона, які ўступіў у сілу толькі пасля пачатку судовага разбору. Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|ўварвання савецкіх войскаў у Польшчу]] і акупацыі [[Вільня|Вільні]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] у кастрычніку 1939 года быў арыштаваны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] (разам з 350 прадстаўнікамі польскай эліты Вільні) і дэпартаваны ў [[ГУЛАГ|працоўны лагер]] у комплексе Вятлаг — у [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраўскай]] вобласці, дзе і памёр. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Журналісты Польшчы]] 4s5syjb3s8uwz3iyx5ye0qtpx015vxv 5142312 5142308 2026-05-16T11:01:37Z Aliaksei Lastouski 75892 5142312 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Stanisław Cywiński }}'''Станіслаў Цывінскі''' (29 жніўня 1887, [[Магілёў]] - [[30 сакавіка]] [[1941]], [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраў]]) — польскі гісторык літаратуры, доктар філасофіі, дацэнт [[Віленскі ўніверсітэт|Універсітэта Стэфана Баторыя]], журналіст і рэдактар віленскага [[Польская нацыянал-дэмакратыя|нацыянал-дэмакратычнага]] выдання[[Dziennik Wileński|«Dziennik Wileński»]]. Знаўца творчасці [[Цыпрыян Каміль Норвід|Цыпрыяна Каміля Норвіда]].<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/2116896.pdf|аўтар=Buś, Marek|загаловак=Uczeń i znawca. Stanisław Cywiński wobec Norwida|год=1995|выданне=Studia Norwidiana|том=12/13|старонкі=91-136}}</ref> == Біяграфія == Сын лекара Мар'яна і Юліі, народжанай Гінтаўт. У 1906 годзе скончыў магілёўскую гімназію. У 1910 годзе скончыў філасофскі факультэт Ягелонскага ўніверсітэта. Там ён патрапіў пад уплыў ідэй Вінцэнта Лютаслаўскага, далучыўся да арганізацыі "Элеўсін" і стаў адным з піянераў польскага харцэрскага руху. Па сканчэнні ўніверсітэта працаваў настаўнікам польскай мовы ў віленскіх школах. З 1914 года працаваў дырэктарам Першай польскай гімназіі ў Вільні. [[Чэслаў Мілаш]] пазней згадваў:<blockquote>З паэзіяй Норвіда мяне пазнаёміў яшчэ ў віленскай гімназіі адзін з найвядомейшых даследчыкаў паэзіі Норвіда, паважаны эндэк старой школы Станіслаў Цывінскі. Праўда, мы смяяліся з яго, бо ён плакаў падчас дэкламацыі. Але павалока юнацкіх кпінаў і смеху часта хавае ганебную адчувальнасць. Я ўдзячны яму за тое, што ён так адкрыта прызнаўся ў сваёй любові.</blockquote> У сакавіку 1924 года ён падаў заяву дэкану факультэта гуманітарных навук Універсітэта Стэфана Баторыя з просьбай аб дапушчэнні да доктарскага экзамену па філасофіі на аснове крытычнага аналізу выбранай паэзіі Цыпрыяна Каміля Норвіда. Адным з рэцэнзентаў быў прафесар [[Станіслаў Пігань]]. Арыгінальнасць і інавацыйны характар ​​доктарскай дысертацыі Цывінскага абумовілі яе высокую адзнаку. У 1928 годзе ён абараніў хабілітацыю на аснове дысертацыі пра "Самуэля Збароўскага" [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]] пад назвай «Таямніца Быцця пра Польшчу». З 1930/31 навучальнага года Станіслаў Цывінскі працаваў выкладчыкам польскай літаратуры XIX і XX стагоддзяў. Быў сябрам [[Віленскае таварыства сяброў навук|Таварыства сяброў навук у Вільні]]. === Канфлікт з Тувімам === Даволі гучны канфлікт з [[Юліян Тувім|Юліянам Тувімам]] адлюстраваўся ў вершы, у якім Тувім заклікае шматлікіх суайчыннікаў "''пацалаваць яму сраку"'' асабіста накіраванымі радкамі: ''«Item profesor Cy...'' ''wileński »'', дзе імя Цывінскага (даволі відавочнае для яго сучаснікаў) згадваецца амаль непасрэдна. Пасля таго, як Тувім атрымаў Лодзьскую літаратурную прэмію ў 1928 годзе, Цывінскі ў тэксце «''Занадта...'' ''лаўрэат»'' прыпісаў Юліяну Тувіму, магчыма, па палітычных і ксенафобскіх прычынах, нянавісць да [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і ''[[Пан Тадэвуш|"Пана Тадэвуша]]"''. Тувім доўга чакаў і толькі ў 1936 годзе ў «''Wiadomości Literackie''» (№ 13) апублікаваў палемічны тэкст пад назвай ''«''Слова пра пана Станіслава Цывінскага''».'' === Судовая справа пра абразу гонара Пілсудскага === На пачатку 1938 года апублікаваў у «Дзённіку Віленскім» рэцэнзію на кнігу [[Мельхіёр Ваньковіч (1892)|Мельхіёра Ваньковіча]] пра Цэнтральны прамысловы рэгіён (''C.O.P.)'', у якой напісаў, што ''Ваньковіч'' «абвяргае словы нейкага блазна, які казаў пра Польшчу, што яна падобная да абаранка: варта толькі тое, што па краях, а сярэдзіна пустая», спасылаючыся на месца ў кнізе, дзе Ваньковіч спасылаўся на выказванне [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. Праз два тыдні пасля публікацыі ананімны аўтар (Ваньковіч атаясамлівае яго з Баляславам Сроцкім ) напісаў у органе Саюза за аднаўленне Рэспублікі «[[Naród i Państwo|Нацыя і дзяржава]] », што словы пра абаранак належаць маршалу Пілсудскаму, і асудзіў Цывінскага. Выданне было дастаўлена вайсковаму інспектару ў Вільні, генералу Стэфану Дуб-Бярнацкаму, які загадаў падначаленым афіцэрам гарнізона абараніць гонар маршалка. Ён таксама запатрабаваў, каб кіраўнік губернскага ўпраўлення па наглядзе за цэнзурай Мар'ян Ясінскі пасадзіў Цывінскага ў турму ў [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|Бярозе Картускай]] і закрыў газету. Дуб-Бярнацкі загадаў збіць Цывінскага, рэдактара газеты Аляксандра Звяжынскага і яго намесніка Зыгмунта Федаровіча. Групы афіцэраў у форме з узнагародамі, узброеныя пісталетамі і шаблямі, чакалі іх каля дамоў. Цывінскага жорстка збілі ў яго кватэры, на вачах у жонкі і дачкі-падлетка. Паколькі двух іншых журналістаў у кватэры не было, афіцэры пайшлі ў рэдакцыю «Дзённіка». Звяржынскі і Федаровіч, а таксама супрацоўніца рэдакцыі Зоф'я Коўнацкая, вартаўнік і студэнт, які знаходзіўся ў офісе ў якасці заяўніка, таксама былі збітыя. Цывінскі, які прыйшоў у офіс з намерам падаць артыкул пра збіццё, таксама быў збіты. Рэктар Універсітэта Стэфана Баторыя Аляксандр Вайціцкі, адхіліў Цывінскага ад выканання выкладчыцкіх абавязкаў і перадаў яго справу на разгляд дысцыплінарнай камісіі. Студэнты спрабавалі абаранілі выкладчыка. У лісце ад 16 лютага Арганізацыя польскай акадэмічнай моладзі запатрабавала, «каб вінаватыя ў нападзе былі выяўлены і прыцягнуты да адказнасці»; і ў знак пратэсту абвясціла аднадзённы страйк пратэсту. Каб прадухіліць непажаданую канфрантацыю паміж студэнтамі і вайскоўцамі, рэктар дазволіў склікаць канферэнцыю акадэмічнай супольнасці. 19 лютага на пасяджэнні праўлення Асацыяцыі брацкай дапамогі польскай моладзі была выказана падтрымка студэнтам, якія страйкавалі. Толькі прафесар [[Станіслаў Касцялкоўскі]] ў лісце да дэкана гуманітарнага факультэта ўніверсітэта, прафесара [[Станіслаў Заянчкоўскі|Станіслава Заянчкоўскага]], абараняў прафесара Цывінскага, заявіўшы, што Сенат не разгледзеў належным чынам справу прафесара, тым самым праігнараваўшы сур'ёзнасць фізічнага нападу на навукоўца, здзейсненага вайскоўцамі.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.tu-kultura.pl/portrety/stanislaw-cywinski-literaturoznawca-i-filozof/|title=Stanisław Cywiński – norwidolog i filozof – TU-KULTURA|access-date=2026-05-16}}</ref> 9 красавіка 1938 года Цывінскі разам з рэдактарам Звярхоўскім, які знаходзіўся пад закладам, быў дастаўлены ў Варшаўскі акруговы суд па абвінавачванні ў абразе польскай нацыі. На судзе над доктарам Цывінскім выступілі прафесары Станіслаў Касцялкоўскі, Станіслаў Пігань і [[Марыян Здзяхоўскі]]. Сведкі рабілі ўсё магчымае, каб падкрэсліць уклад абвінавачанага ў гуманітарную супольнасць Вільні, яго навуковыя дасягненні і поспехі ў выкладанні, а таксама яго ўклад у аднаўленне польскай адукацыі.Суд прыгаварыў Цывінскага да максімальна магчымага пакарання — трох гадоў пазбаўлення волі. Пазней Вярхоўны суд скараціў пакаранне ў два разы, і Цывінскі правёў у турме ў агульнай складанасці 5 месяцаў. Адначасова вайскоўцы, адказныя за збіццё Цывінскага і іншых, так і не былі прыцягнуты да адказнасці; пад ціскам уладаў суддзя, які старшынстваваў на працэсе, палічыў збіццё справай іншай юрысдыкцыі, а Генеральны інспектар Узброеных Сіл [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдвард Сміглы-Рыдз]] афіцыйна забараніў разгляд гэтай справы. У сувязі з гэтай справай падчас судовага разбору [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сейм]] паспешліва прыняў крымінальны закон аб абароне імя Я. Пілсудскага, які прадугледжваў пакаранне да 5 гадоў пазбаўлення волі. Урад прадставіў законапраект у Сейм 15 сакавіка, Юрыдычны камітэт Сената аднагалосна прыняў яго 17 сакавіка, а Сенат — 23 сакавіка. 7 красавіка прэзідэнт Ігнацы Мосціцкі падпісаў закон, і ён быў апублікаваны ў «Дзенніку законаў» 13 красавіка 1938 года. Нягледзячы на ціск, Даб-Бернацкі не змог судзіць Цывінскага паводле закона, які ўступіў у сілу толькі пасля пачатку судовага разбору. Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|ўварвання савецкіх войскаў у Польшчу]] і акупацыі [[Вільня|Вільні]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] у кастрычніку 1939 года быў арыштаваны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] (разам з 350 прадстаўнікамі польскай эліты Вільні) і дэпартаваны ў [[ГУЛАГ|працоўны лагер]] у комплексе Вятлаг — у [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраўскай]] вобласці, дзе і памёр. === Спасылкі === [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Журналісты Польшчы]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Кіраве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Польская нацыянал-дэмакратыя]] k0p4daj3p9m83nk29pxkax79nu3fvh9 5142318 5142312 2026-05-16T11:14:26Z Aliaksei Lastouski 75892 5142318 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Stanisław Cywiński }}'''Станіслаў Цывінскі''' (29 жніўня 1887, [[Магілёў]] - [[30 сакавіка]] [[1941]], [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраў]]) — польскі гісторык літаратуры, доктар філасофіі, дацэнт [[Віленскі ўніверсітэт|Універсітэта Стэфана Баторыя]], журналіст і рэдактар віленскага [[Польская нацыянал-дэмакратыя|нацыянал-дэмакратычнага]] выдання [[Dziennik Wileński|«Dziennik Wileński»]]. Знаўца творчасці [[Цыпрыян Каміль Норвід|Цыпрыяна Каміля Норвіда]].<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/2116896.pdf|аўтар=Buś, Marek|загаловак=Uczeń i znawca. Stanisław Cywiński wobec Norwida|год=1995|выданне=Studia Norwidiana|том=12/13|старонкі=91-136}}</ref><ref>''Górski Konrad''. Stanisław Cywiński, ''Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej, 1946,'' 36/1-2, 90-95.</ref> == Біяграфія == Сын лекара Мар'яна і Юліі, народжанай Гінтаўт. У 1906 годзе скончыў магілёўскую гімназію. У 1910 годзе скончыў філасофскі факультэт [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]]. Там ён патрапіў пад уплыў ідэй [[Вінцэнт Лютаслаўскі|Вінцэнта Лютаслаўскага]], далучыўся да арганізацыі "Элеўсін" і стаў адным з піянераў польскага харцэрскага (скаўцкага) руху. Па сканчэнні ўніверсітэта працаваў настаўнікам польскай мовы ў віленскіх школах. З 1914 года працаваў дырэктарам Першай польскай гімназіі ў Вільні. [[Чэслаў Мілаш]] пазней згадваў:<blockquote>З паэзіяй Норвіда мяне пазнаёміў яшчэ ў віленскай гімназіі адзін з найвядомейшых даследчыкаў паэзіі Норвіда, паважаны эндэк старой школы Станіслаў Цывінскі. Праўда, мы смяяліся з яго, бо ён плакаў падчас дэкламацыі. Але павалока юнацкіх кпінаў і смеху часта хавае ганебную адчувальнасць. Я ўдзячны яму за тое, што ён так адкрыта прызнаўся ў сваёй любові.<ref>''Cz. Miłosz.'' Norwid. „Kultura” (Paryz˙) 1952 nr 12 s. 38-40.</ref></blockquote> У сакавіку 1924 года ён падаў заяву дэкану факультэта гуманітарных навук Універсітэта Стэфана Баторыя з просьбай аб дапушчэнні да доктарскага экзамену па філасофіі на аснове крытычнага аналізу выбранай паэзіі Цыпрыяна Каміля Норвіда. Адным з рэцэнзентаў быў прафесар [[Станіслаў Пігань]]. Арыгінальнасць і інавацыйны характар ​​доктарскай дысертацыі Цывінскага абумовілі яе высокую адзнаку. У 1928 годзе ён абараніў хабілітацыю на аснове дысертацыі пра "Самуэля Збароўскага" [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]] пад назвай «Таямніца Быцця пра Польшчу». З 1930/31 навучальнага года Станіслаў Цывінскі працаваў выкладчыкам польскай літаратуры XIX і XX стагоддзяў. Быў сябрам [[Віленскае таварыства сяброў навук|Таварыства сяброў навук у Вільні]]. === Канфлікт з Тувімам === Даволі гучны канфлікт з [[Юліян Тувім|Юліянам Тувімам]] адлюстраваўся ў вершы, у якім Тувім заклікае шматлікіх суайчыннікаў "''пацалаваць яму сраку"'' асабіста накіраванымі радкамі: ''«Item profesor Cy...'' ''wileński»'', дзе імя Цывінскага (даволі відавочнае для яго сучаснікаў) згадваецца амаль непасрэдна. Пасля таго, як Тувім атрымаў Лодзьскую літаратурную прэмію ў 1928 годзе, Цывінскі ў тэксце «''Занадта...'' ''лаўрэат»'' прыпісаў Юліяну Тувіму, магчыма, па палітычных і ксенафобскіх прычынах, нянавісць да [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і ''[[Пан Тадэвуш|"Пана Тадэвуша]]"''. Тувім доўга чакаў і толькі ў 1936 годзе ў «''Wiadomości Literackie''» (№ 13) апублікаваў палемічны тэкст пад назвай ''«''Слова пра пана Станіслава Цывінскага''».'' === Судовая справа пра абразу гонара Пілсудскага === На пачатку 1938 года апублікаваў у «Дзённіку Віленскім» рэцэнзію на кнігу [[Мельхіёр Ваньковіч (1892)|Мельхіёра Ваньковіча]] пра Цэнтральны прамысловы рэгіён (''C.O.P.)'', у якой напісаў, што ''Ваньковіч'' «абвяргае словы нейкага блазна, які казаў пра Польшчу, што яна падобная да абаранка: варта толькі тое, што па краях, а сярэдзіна пустая», спасылаючыся на месца ў кнізе, дзе Ваньковіч спасылаўся на выказванне [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. Праз два тыдні пасля публікацыі ананімны аўтар (Ваньковіч атаясамлівае яго з Баляславам Сроцкім) напісаў у органе Саюза за аднаўленне Рэспублікі «[[Naród i Państwo|Нацыя і дзяржава]]», што словы пра абаранак належаць маршалу Пілсудскаму, і асудзіў Цывінскага.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://wielkahistoria.pl/sprawa-stanislawa-cywinskiego-za-jedno-zle-slowo-o-pilsudskim-zostal-skatowany-i-postawiony-przed-sadem/|title=Ośmielił się obrazić Józefa Piłsudskiego. Za to jedno słowo skatowano go, aresztowano i skazano na najwyższą możliwą karę|first=Rafał|last=Kuzak|website=WielkaHistoria|date=2021-05-11|access-date=2026-05-16}}</ref> Выданне было дастаўлена вайсковаму інспектару ў Вільні, генералу Стэфану Дуб-Бярнацкаму, які загадаў падначаленым афіцэрам гарнізона абараніць гонар маршалка. Ён таксама запатрабаваў, каб кіраўнік губернскага ўпраўлення па наглядзе за цэнзурай Мар'ян Ясінскі пасадзіў Цывінскага ў турму ў [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|Бярозе Картускай]] і закрыў газету. Дуб-Бярнацкі загадаў збіць Цывінскага, рэдактара газеты Аляксандра Звяжынскага і яго намесніка Зыгмунта Федаровіча. Групы афіцэраў у форме з узнагародамі, узброеныя пісталетамі і шаблямі, чакалі іх каля дамоў. Цывінскага жорстка збілі ў яго кватэры, на вачах у жонкі і дачкі-падлетка. Паколькі двух іншых журналістаў у кватэры не было, афіцэры пайшлі ў рэдакцыю «Дзённіка». Звяржынскі і Федаровіч, а таксама супрацоўніца рэдакцыі Зоф'я Коўнацкая, вартаўнік і студэнт, які знаходзіўся ў офісе ў якасці заяўніка, таксама былі збітыя. Цывінскі, які прыйшоў у офіс з намерам падаць артыкул пра збіццё, таксама быў збіты. Рэктар Універсітэта Стэфана Баторыя Аляксандр Вайціцкі, адхіліў Цывінскага ад выканання выкладчыцкіх абавязкаў і перадаў яго справу на разгляд дысцыплінарнай камісіі. Студэнты спрабавалі абаранілі выкладчыка. У лісце ад 16 лютага Арганізацыя польскай акадэмічнай моладзі запатрабавала, «каб вінаватыя ў нападзе былі выяўлены і прыцягнуты да адказнасці»; і ў знак пратэсту абвясціла аднадзённы страйк пратэсту. Каб прадухіліць непажаданую канфрантацыю паміж студэнтамі і вайскоўцамі, рэктар дазволіў склікаць канферэнцыю акадэмічнай супольнасці. 19 лютага на пасяджэнні праўлення Асацыяцыі брацкай дапамогі польскай моладзі была выказана падтрымка студэнтам, якія страйкавалі. Толькі прафесар [[Станіслаў Касцялкоўскі]] ў лісце да дэкана гуманітарнага факультэта ўніверсітэта, прафесара [[Станіслаў Заянчкоўскі|Станіслава Заянчкоўскага]], абараняў прафесара Цывінскага, заявіўшы, што Сенат не разгледзеў належным чынам справу прафесара, тым самым праігнараваўшы сур'ёзнасць фізічнага нападу на навукоўца, здзейсненага вайскоўцамі.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.tu-kultura.pl/portrety/stanislaw-cywinski-literaturoznawca-i-filozof/|title=Stanisław Cywiński – norwidolog i filozof – TU-KULTURA|access-date=2026-05-16}}</ref> 9 красавіка 1938 года Цывінскі разам з рэдактарам Звярхоўскім, які знаходзіўся пад закладам, быў дастаўлены ў Варшаўскі акруговы суд па абвінавачванні ў абразе польскай нацыі. На судзе над доктарам Цывінскім выступілі прафесары Станіслаў Касцялкоўскі, Станіслаў Пігань і [[Марыян Здзяхоўскі]]. Сведкі рабілі ўсё магчымае, каб падкрэсліць уклад абвінавачанага ў гуманітарную супольнасць Вільні, яго навуковыя дасягненні і поспехі ў выкладанні, а таксама яго ўклад у аднаўленне польскай адукацыі.Суд прыгаварыў Цывінскага да максімальна магчымага пакарання — трох гадоў пазбаўлення волі. Пазней Вярхоўны суд скараціў пакаранне ў два разы, і Цывінскі правёў у турме ў агульнай складанасці 5 месяцаў. Адначасова вайскоўцы, адказныя за збіццё Цывінскага і іншых, так і не былі прыцягнуты да адказнасці; пад ціскам уладаў суддзя, які старшынстваваў на працэсе, палічыў збіццё справай іншай юрысдыкцыі, а Генеральны інспектар Узброеных Сіл [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдвард Сміглы-Рыдз]] афіцыйна забараніў разгляд гэтай справы. У сувязі з гэтай справай падчас судовага разбору [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сейм]] паспешліва прыняў крымінальны закон аб абароне імя Я. Пілсудскага, які прадугледжваў пакаранне да 5 гадоў пазбаўлення волі. Урад прадставіў законапраект у Сейм 15 сакавіка, Юрыдычны камітэт Сената аднагалосна прыняў яго 17 сакавіка, а Сенат — 23 сакавіка. 7 красавіка прэзідэнт Ігнацы Мосціцкі падпісаў закон, і ён быў апублікаваны ў «Дзенніку законаў» 13 красавіка 1938 года. Нягледзячы на ціск, Дуб-Бярнацкі не змог судзіць Цывінскага паводле закона, які ўступіў у сілу толькі пасля пачатку судовага разбору. Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|ўварвання савецкіх войскаў у Польшчу]] і акупацыі [[Вільня|Вільні]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] у кастрычніку 1939 года быў арыштаваны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] (разам з 350 прадстаўнікамі польскай эліты Вільні) і дэпартаваны ў [[ГУЛАГ|працоўны лагер]] у комплексе Вятлаг — у [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраўскай]] вобласці, дзе і памёр. === Спасылкі === [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Журналісты Польшчы]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Кіраве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Польская нацыянал-дэмакратыя]] bzntjcgokiswadl5civlqookf6g0zny 10 807918 5142313 2026-05-16T11:03:47Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «[[Выява:Витебск._Успенский_собор..JPG|справа|150px|Віцебск]] '''[[Віцебск]]''' — [[горад]] абласнога падпарадкавання ў [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Стаіць на рацэ [[Дзвіна|Дзвіне]] пры ўпадзенні ў яе рэк Віц...» 5142313 wikitext text/x-wiki [[Выява:Витебск._Успенский_собор..JPG|справа|150px|Віцебск]] '''[[Віцебск]]''' — [[горад]] абласнога падпарадкавання ў [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Стаіць на рацэ [[Дзвіна|Дзвіне]] пры ўпадзенні ў яе рэк [[Віцьба|Віцьбы]] і [[Лучоса|Лучосы]]. Вузел чыгунак на [[Масква|Маскву]], [[Санкт-Пецярбург]], [[Орша|Оршу]] і [[Полацк]] і аўтамабільных дарог {{таблічка-by|М|8}}/{{таблічка-eu|95}} і {{таблічка-by|М|3}}. Ёсць [[порт]] на Дзвіне, [[Аэрапорт Віцебск|аэрапорт]]. Адлегласць ад Віцебска да [[Мінск]]а — 300 км, да мяжы з [[Расія]]й — 53 км. Паводле падання з [[Віцебскі летапіс|Віцебскага летапісу]], заснаваны [[Вольга (княгіня Кіеўская)|вялікай княгіняй Вольгай]] у [[974]] годзе. Упершыню згадваецца ў [[1021]] годзе, калі разам з [[Усвят]]ам быў перададзены вялікім князем кіеўскім [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраславам Уладзіміравічам]] полацкаму князю [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыславу Ізяславічу]]. Горад атрымаў назву ад ракі Віцьбы, на беразе якой узнік ''([[Віцебск|далей…]])''. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|Віцебск]] </noinclude> k9mg0xwq7eh0tr12rsl2k4wub362s21 0 807919 5142314 2026-05-16T11:07:44Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Міхаіл Міхайлавіч Сацкоў''' ({{lang-ru|Михаил Михайлович Соцков}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[СССР|савецкі]] [[военачальнік]]. Удзельнічаў у падаўленні [[Венгерскае паўстанне (1956)|венгерскага паўстання 1956 года]] і [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. Група...» 5142314 wikitext text/x-wiki '''Міхаіл Міхайлавіч Сацкоў''' ({{lang-ru|Михаил Михайлович Соцков}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[СССР|савецкі]] [[военачальнік]]. Удзельнічаў у падаўленні [[Венгерскае паўстанне (1956)|венгерскага паўстання 1956 года]] і [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|Галоўны ваенны саветнік]] у [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|Дэмакратычнай Рэспубліцы Афганістан]], [[генерал-палкоўнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Мяшчоўск]] (цяпер — [[Калужская вобласць]]). У 1951 годзе скончыў [[Яраслаўскае пяхотнае вучылішча]]. Камандаваў узводам, ротай. У 1956 годзе ўдзельнічаў у [[Венгерскае паўстанне (1956)|падаўленні Венгерскага паўстання]] — камандаваў штурмавой групай. У адным з баёў быў кантужаны. Скончыў у 1964 годзе [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя Фрунзэ]]. Пасля заканчэння акадэміі служыў у [[Запаляр’е|Запаляр’і]] і [[Карэлія|Карэліі]] — камандаваў батальёнам, быў афіцэрам штаба арміі, намеснікам камандзіра палка, камандзірам палка, начальнікам штаба дывізіі. Скончыў у 1974 годзе Ваенную акадэмію Генеральнага штаба з залатым медалём. Служыў у [[Група савецкіх войск у Германіі|ГСВГ]], у 1974—1975 годзе камандаваў [[6-я гвардзейская мотастралковая дывізія|6-й гвардзейскай мотастралковай дывізіяй]]. Быў начальнікам штаба [[2-я гвардзейская танкавая армія|2-й танкавай арміі]], камандуючым [[3-я агульнавайсковая армія|3-й агульнавайсковай арміяй]]. [[Генерал-лейтэнант]] (16.02.1979). У снежні 1979 годзе прызначаны начальнікам аператыўнага кіравання ГАУ [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба]]. Далей: 1-ы намеснік камандуючага войскамі [[Закаўказская ваенная акруга|Закаўказскай ваеннай акругі]], намеснік начальніка Галоўнага ўпраўлення баявой падрыхтоўкі Сухапутных войск, генерал-інспектар Сухапутных войскаў. У маі 1988 года прызначаны галоўным ваенным саветнікам у Афганістане. Пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду войск]] сумесна з камандаваннем афганскай арміі прымаў удзел у [[Бітва за Джалалабад (1989)|Джалалабадскай бітве]], у абароне [[Хост (правінцыя)|Хоста]] і баявых дзеяннях на [[Саланг|Саланзе]]. У жніўні 1989 года з’ехаў з Афганістана. У 1990 годзе зольнены ў адстаўку. Жыў і працаваў у [[Падмаскоўе|Падмаскоўі]]. Памёр 18 сакавіка 2013 года пасля цяжкай і працяглай хваробы<ref>{{Cite web |url=http://5d.webio.ru/content.php?id=246# |title=архив 2013 года : Архив новостей : 5 гвардейская Зимовниковская Краснознаменная орденов Кутузова II степени мотострелковая дивизия имени 60-летия СССР<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009095742/http://5d.webio.ru/content.php?id=246# |archive-date=2014-10-09 |url-status=dead }}</ref>. Пахаваны на [[Траякураўскіх могілках|Траякураўскіх могілках]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Соцков М. М. Долг и совесть. Закрытые страницы афганской войны. — Санкт-Петербург: Профессионал, 2007. ISBN 5-91259-019-4. {{ВС}} [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі СССР]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]][[Катэгорыя:Члены КПСС]][[Катэгорыя:Удзельнікі падаўлення Венгерскага паўстання 1956 года]] e5qzl2w9c1miqc83k1cjj0a0qkdpcuh 5142315 5142314 2026-05-16T11:10:28Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5142315 wikitext text/x-wiki '''Міхаіл Міхайлавіч Сацкоў''' ({{lang-ru|Михаил Михайлович Соцков}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[СССР|савецкі]] [[военачальнік]]. Удзельнічаў у падаўленні [[Венгерскае паўстанне (1956)|венгерскага паўстання 1956 года]] і [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|Галоўны ваенны саветнік]] у [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|Дэмакратычнай Рэспубліцы Афганістан]], [[генерал-палкоўнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Мяшчоўск]] (цяпер — [[Калужская вобласць]]). У 1951 годзе скончыў [[Яраслаўскае пяхотнае вучылішча]]. Камандаваў узводам, ротай. У 1956 годзе ўдзельнічаў у [[Венгерскае паўстанне (1956)|падаўленні Венгерскага паўстання]] — камандаваў штурмавой групай. У адным з баёў быў кантужаны. Скончыў у 1964 годзе [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя Фрунзэ]]. Пасля заканчэння акадэміі служыў у [[Арктыка|Запаляр’і]] і [[Карэлія|Карэліі]] — камандаваў батальёнам, быў афіцэрам штаба арміі, намеснікам камандзіра палка, камандзірам палка, начальнікам штаба дывізіі. Скончыў у 1974 годзе Ваенную акадэмію Генеральнага штаба з залатым медалём. Служыў у [[Група савецкіх войск у Германіі|ГСВГ]], у 1974—1975 годзе камандаваў [[6-я гвардзейская мотастралковая дывізія|6-й гвардзейскай мотастралковай дывізіяй]]. Быў начальнікам штаба [[2-я гвардзейская танкавая армія|2-й танкавай арміі]], камандуючым [[3-я агульнавайсковая армія|3-й агульнавайсковай арміяй]]. [[Генерал-лейтэнант]] (16.02.1979). У снежні 1979 годзе прызначаны начальнікам аператыўнага ўпраўлення ГАУ [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба]]. Далей: 1-ы намеснік камандуючага войскамі [[Закаўказская ваенная акруга|Закаўказскай ваеннай акругі]], намеснік начальніка Галоўнага ўпраўлення баявой падрыхтоўкі Сухапутных войск, генерал-інспектар Сухапутных войскаў. У маі 1988 года прызначаны галоўным ваенным саветнікам у Афганістане. Пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду войск]] сумесна з камандаваннем афганскай арміі прымаў удзел у [[Бітва за Джалалабад (1989)|Джалалабадскай бітве]], у абароне [[Хост (правінцыя)|Хоста]] і баявых дзеяннях на [[Саланг|Саланзе]]. У жніўні 1989 года з’ехаў з Афганістана. У 1990 годзе зольнены ў адстаўку. Жыў і працаваў у [[Падмаскоўе|Падмаскоўі]]. Памёр 18 сакавіка 2013 года пасля цяжкай і працяглай хваробы<ref>{{Cite web |url=http://5d.webio.ru/content.php?id=246# |title=архив 2013 года : Архив новостей : 5 гвардейская Зимовниковская Краснознаменная орденов Кутузова II степени мотострелковая дивизия имени 60-летия СССР<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009095742/http://5d.webio.ru/content.php?id=246# |archive-date=2014-10-09 |url-status=dead }}</ref>. Пахаваны на [[Траякураўскіх могілках|Траякураўскіх могілках]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Соцков М. М. Долг и совесть. Закрытые страницы афганской войны. — Санкт-Петербург: Профессионал, 2007. ISBN 5-91259-019-4. {{ВС}} [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі СССР]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]][[Катэгорыя:Члены КПСС]][[Катэгорыя:Удзельнікі падаўлення Венгерскага паўстання 1956 года]] k140hamejee9cg7t9xapv5wk2gkesuu 5142316 5142315 2026-05-16T11:10:52Z DBatura 73587 5142316 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Міхаіл Міхайлавіч Сацкоў''' ({{lang-ru|Михаил Михайлович Соцков}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[СССР|савецкі]] [[военачальнік]]. Удзельнічаў у падаўленні [[Венгерскае паўстанне (1956)|венгерскага паўстання 1956 года]] і [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|Галоўны ваенны саветнік]] у [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|Дэмакратычнай Рэспубліцы Афганістан]], [[генерал-палкоўнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Мяшчоўск]] (цяпер — [[Калужская вобласць]]). У 1951 годзе скончыў [[Яраслаўскае пяхотнае вучылішча]]. Камандаваў узводам, ротай. У 1956 годзе ўдзельнічаў у [[Венгерскае паўстанне (1956)|падаўленні Венгерскага паўстання]] — камандаваў штурмавой групай. У адным з баёў быў кантужаны. Скончыў у 1964 годзе [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя Фрунзэ]]. Пасля заканчэння акадэміі служыў у [[Арктыка|Запаляр’і]] і [[Карэлія|Карэліі]] — камандаваў батальёнам, быў афіцэрам штаба арміі, намеснікам камандзіра палка, камандзірам палка, начальнікам штаба дывізіі. Скончыў у 1974 годзе Ваенную акадэмію Генеральнага штаба з залатым медалём. Служыў у [[Група савецкіх войск у Германіі|ГСВГ]], у 1974—1975 годзе камандаваў [[6-я гвардзейская мотастралковая дывізія|6-й гвардзейскай мотастралковай дывізіяй]]. Быў начальнікам штаба [[2-я гвардзейская танкавая армія|2-й танкавай арміі]], камандуючым [[3-я агульнавайсковая армія|3-й агульнавайсковай арміяй]]. [[Генерал-лейтэнант]] (16.02.1979). У снежні 1979 годзе прызначаны начальнікам аператыўнага ўпраўлення ГАУ [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба]]. Далей: 1-ы намеснік камандуючага войскамі [[Закаўказская ваенная акруга|Закаўказскай ваеннай акругі]], намеснік начальніка Галоўнага ўпраўлення баявой падрыхтоўкі Сухапутных войск, генерал-інспектар Сухапутных войскаў. У маі 1988 года прызначаны галоўным ваенным саветнікам у Афганістане. Пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду войск]] сумесна з камандаваннем афганскай арміі прымаў удзел у [[Бітва за Джалалабад (1989)|Джалалабадскай бітве]], у абароне [[Хост (правінцыя)|Хоста]] і баявых дзеяннях на [[Саланг|Саланзе]]. У жніўні 1989 года з’ехаў з Афганістана. У 1990 годзе зольнены ў адстаўку. Жыў і працаваў у [[Падмаскоўе|Падмаскоўі]]. Памёр 18 сакавіка 2013 года пасля цяжкай і працяглай хваробы<ref>{{Cite web |url=http://5d.webio.ru/content.php?id=246# |title=архив 2013 года : Архив новостей : 5 гвардейская Зимовниковская Краснознаменная орденов Кутузова II степени мотострелковая дивизия имени 60-летия СССР<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009095742/http://5d.webio.ru/content.php?id=246# |archive-date=2014-10-09 |url-status=dead }}</ref>. Пахаваны на [[Траякураўскіх могілках|Траякураўскіх могілках]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Соцков М. М. Долг и совесть. Закрытые страницы афганской войны. — Санкт-Петербург: Профессионал, 2007. ISBN 5-91259-019-4. {{ВС}} [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі СССР]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]][[Катэгорыя:Члены КПСС]][[Катэгорыя:Удзельнікі падаўлення Венгерскага паўстання 1956 года]] ay7q7ad0lfs4v9kec9n4qg3ih693sd5 0 807920 5142328 2026-05-16T11:28:29Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Севастопальская ваенна-марская база''' — галоўная ваенна-марская база Чарнаморскага флоту<ref>Коряковцев А. А. [https://bigenc.ru/c/chernomorskii-flot-c92733 Черноморский флот] // Большая российская энциклопедия, 27 марта 2024</ref> [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], СССР|С...» 5142328 wikitext text/x-wiki '''Севастопальская ваенна-марская база''' — галоўная ваенна-марская база Чарнаморскага флоту<ref>Коряковцев А. А. [https://bigenc.ru/c/chernomorskii-flot-c92733 Черноморский флот] // Большая российская энциклопедия, 27 марта 2024</ref> [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], [[СССР|Савецкага Саюза]], [[Украіна|Украіны]] і [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. Станаўленне базы адбылося пры імператрыцы [[Кацярына Вялікая|Кацярыны II]], калі 13 мая 1783 года ў бухту ў сяла Ахтыар (пасля горад [[Севастопаль]]) увайшлі караблі Азоўскай і Дняпроўскай флатылій<ref name="аиф">[https://aif.ru/dontknows/infographics/sostav_chernomorskogo_flota_vmf_rossii_infografika Состав Черноморского флота ВМФ России. Инфографика]</ref>. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] Севастопаль быў падзелены паміж расійскіх і украінскім флатамі. Адпаведнае пагадненне падпісалі 3 жніўня 1992 года прэзідэнты дзвюх краін [[Барыс Ельцын]] і [[Леанід Краўчук]]. 9 чэрвеня 1995 года лідары краін падпісалі Пагадненне аб асобным базаванні расійскага Чарнаморскага флоту і Ваенна-марскіх сіл Украіны.<ref name="аиф"/> У сакавіку 2014 года з пачаткам [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскага канфлікту]] і [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыма]] база цалкам перайшла пад юрысдыкцыю Расіі.<ref name="аиф"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Чарнаморскі флот]][[Катэгорыя:Севастопаль]] 74opaaje1cnsjjr74pyf51xof4hylnc 5142329 5142328 2026-05-16T11:29:30Z DBatura 73587 5142329 wikitext text/x-wiki '''Севастопальская ваенна-марская база''' — галоўная ваенна-марская база Чарнаморскага флоту<ref>Коряковцев А. А. [https://bigenc.ru/c/chernomorskii-flot-c92733 Черноморский флот] // Большая российская энциклопедия, 27 марта 2024</ref> [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], [[СССР|Савецкага Саюза]], [[Украіна|Украіны]] і [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. Станаўленне базы адбылося пры імператрыцы [[Кацярына Вялікая|Кацярыны II]], калі 13 мая 1783 года ў бухту ў сяла Ахтыар (пасля горад [[Севастопаль]]) увайшлі караблі Азоўскай і Дняпроўскай флатылій<ref name="аиф">[https://aif.ru/dontknows/infographics/sostav_chernomorskogo_flota_vmf_rossii_infografika Состав Черноморского флота ВМФ России. Инфографика]</ref>. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] Севастопаль быў падзелены паміж расійскім і ўкраінскім флатамі. Адпаведнае пагадненне падпісалі 3 жніўня 1992 года прэзідэнты дзвюх краін [[Барыс Ельцын]] і [[Леанід Краўчук]]. 9 чэрвеня 1995 года лідары краін падпісалі Пагадненне аб асобным базаванні расійскага Чарнаморскага флоту і Ваенна-марскіх сіл Украіны.<ref name="аиф"/> У сакавіку 2014 года з пачаткам [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскага канфлікту]] і [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыма]] база цалкам перайшла пад юрысдыкцыю Расіі.<ref name="аиф"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Чарнаморскі флот]][[Катэгорыя:Севастопаль]] ezwvcwn2l7psl5kgrsuawyy5dsp78b4 5142330 5142329 2026-05-16T11:30:01Z DBatura 73587 5142330 wikitext text/x-wiki '''Севастопальская ваенна-марская база''' — галоўная ваенна-марская база Чарнаморскага флоту<ref>Коряковцев А. А. [https://bigenc.ru/c/chernomorskii-flot-c92733 Черноморский флот] // Большая российская энциклопедия, 27 марта 2024</ref> [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], [[СССР|Савецкага Саюза]], [[Украіна|Украіны]] і [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. Станаўленне базы адбылося пры імператрыцы [[Кацярына Вялікая|Кацярыны II]], калі 13 мая 1783 года ў бухту ў сяла Ахтыар (пасля горад [[Севастопаль]]) увайшлі караблі Азоўскай і Дняпроўскай флатылій<ref name="аиф">[https://aif.ru/dontknows/infographics/sostav_chernomorskogo_flota_vmf_rossii_infografika Состав Черноморского флота ВМФ России. Инфографика]</ref>. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] Севастопаль быў падзелены паміж расійскім і ўкраінскім флатамі. Адпаведнае пагадненне падпісалі 3 жніўня 1992 года прэзідэнты дзвюх краін [[Барыс Ельцын]] і [[Леанід Краўчук]]. 9 чэрвеня 1995 года лідары краін падпісалі Пагадненне аб асобным базаванні расійскага Чарнаморскага флоту і Ваенна-марскіх сіл Украіны.<ref name="аиф"/> У сакавіку 2014 года з пачаткам [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскага канфлікту]] і [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыма]] база цалкам перайшла пад юрысдыкцыю Расіі.<ref name="аиф"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Чарнаморскі флот]][[Катэгорыя:Севастопаль]] [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]] a91hibhm5wp3e9yqi42h49mv8rel6ho 2 807921 5142335 2026-05-16T11:38:04Z Личное пространство 168099 Новая старонка: «{{Дзяржаўны дзеяч|імя=Билли Васильевич Китаев|беларускае імя=Білі Васільевіч Кітаеў|арыгінал імя=Китаев, Билли Васильевич|пасада=губернатор|тытул=отсутствует|краіна=Расiя|перыяд кіравання=с 1964 года|пачатак паўнамоцтваў=4 июня 1964 года|дэвіз=НЕТ|манарх=...» 5142335 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч|імя=Билли Васильевич Китаев|беларускае імя=Білі Васільевіч Кітаеў|арыгінал імя=Китаев, Билли Васильевич|пасада=губернатор|тытул=отсутствует|краіна=Расiя|перыяд кіравання=с 1964 года|пачатак паўнамоцтваў=4 июня 1964 года|дэвіз=НЕТ|манарх=Шлёпа Синий III|віцэ-губернатар=Сергей Васильевич Китаев|губернатар=Билли Васильевич Китаев|папярэднік=не создан|загаловак1=Друзья|тэкст1=много|загаловак2=Враги|тэкст2=много|загаловак3=Характер|тэкст3=нет|дата нараджэння=23 февраля 1945 года|месца нараджэння=Краснодар|род=-|імя пры нараджэнні=Китаев Билли Васильевич|бацька=Василий Алексеевич Китаев|жонка=Виктория Китаева (нарожданная - Сергеева)|маці=Жанна Рудольфовна|дзеці=*Сема *Борька *Женя|нацыянальнасць=русский (большей частью)|грамадзянства=СССР|веравызнанне=православный|рэлігія=христианство|партыя=КПСС|адукацыя=10 классов|прафесія=бизнес|дзейнасць=нет|гады службы=19??|прыналежнасць=ВС СССР|род войскаў=Мотострелковые войска|камандаваў=324-й полк|бітвы=нет|званне=полковник}} avfuga6lxys7lns2xu0a55my0kyh89s 3 807922 5142336 2026-05-16T11:39:23Z Plaga med 116903 Вітаем! 5142336 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:39, 16 мая 2026 (+03) qtchalh0kgn5h43wf46sm4mbvbeumar