Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk Хаўмеа (карлікавая планета) 0 452 5142596 5102656 2026-05-17T09:31:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142596 wikitext text/x-wiki {{Малая планета|name=Хаўмеа}} '''Хаўме́а''' (сімвал: [[File:Haumea symbol (bold).svg|16px|🝻]]),<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> ці '''Хаўме́я''' ('''136108 Haumea''' паводле каталога [[Цэнтр малых планет|ЦМП]]<ref>{{cite web|url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPNames.html|title=Minor Planet Names: Alphabetical List|publisher=IAU Minor Planet Center|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65NczpVj3?url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPNames.html|archivedate=11 лютага 2012|accessdate=12 снежня 2017|url-status=live}}</ref>; старое абазначэнне '''{{mp|2003 EL|61}}''') — чацвёртая па велічыні [[карлікавая планета]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]. Класіфікуецца як [[плутоід]], [[транснептунавы аб’ект]] (ТНА)<ref>[http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0807/ News Release — IAU0807: IAU names fifth dwarf planet Haumea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120413174518/http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0807/ |date=13 красавіка 2012 }}{{ref-en}}</ref>. Паводле даных астраномаў з [[Паламарская абсерваторыя|Паламарскай абсерваторыі]] ([[Каліфорнія]]), мае памер, параўнальны з памерам [[Плутон (карлікавая планета)|Плутона]], моцна выцягнутую форму і перыяд кручэння вакол сваёй восі каля 4 гадзін. Мае 2 спадарожнікі з перыядамі абароту 18 і 49 сутак. Названа ў гонар [[Гаваі|гавайскай]] багіні ўрадлівасці і дзетараджэння<ref>[http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136108;orb=0;cov=0;log=0;cad=0#discovery 136108 Haumea (2003 EL61)]{{ref-en}} // JPL Small-Body Database Browser, California Institute of Technology</ref>. У 2017 годзе ў Хаўмеі былі выяўлены [[кольцы планет|кольцы]]<ref name="Ortiz2017">{{cite journal|display-authors= 3|last1= Ortiz|first1=J. L.|last2= Santos-Sanz|first2=P.|last3= Sicardy|first3= B.|last4= Benedetti-Rossi|first4= G.|last5= Bérard|first5= D.|last6= Morales|first6= N.|last7= Duffard|first7= R.|last8= Braga-Ribas|first8=F.|last9= Hopp|first9=U.|last10= Ries|first10=C.|last11= Nascimbeni|first11=V.|last12= Marzari|first12=F.|last13= Granata|first13=V.|last14= Pál|first14=A.|last15= Kiss|first15=C.|last16= Pribulla|first16=T.|last17=Komžík|first17=R.|last18= Hornoch|first18=K.|last19=Pravec|first19=P.|last20= Bacci|first20=P.|last21= Maestripieri|first21= M.|last22= Nerli|first22=L.|last23=Mazzei|first23=L.|last24= Bachini|first24=M.|last25=Martinelli|first25= F.|last26=Succi|first26= G.|last27=Ciabattari|first27=F.|last28= Mikuz|first28=H.|last29=Carbognani|first29= A.|last30=Gaehrken|first30=B.|last31= Mottola|first31=S.|last32= Hellmich|first32=S.|last33=Rommel|first33=F. L.|last34=Fernández-Valenzuela|first34=E.|last35= Bagatin|first35=A. Campo|last36=Cikota|first36= S.|last37=Cikota|first37=A.|last38=Lecacheux|first38=J.|last39=Vieira-Martins|first39=R.|last40=Camargo|first40=J. I. B.|last41=Assafin|first41=M.|last42= Colas|first42=F.|last43=Behrend|first43= R.|last44=Desmars|first44=J.|last45=Meza|first45=E.|last46=Alvarez-Candal|first46=A.|last47=Beisker|first47=W.|last48= Gomes-Junior|first48=A. R.|last49= Morgado|first49=B. E.|last50=Roques|first50=F.|last51= Vachier|first51=F.|last52=Berthier|first52= J.|last53=Mueller|first53=T. G.|last54=Madiedo|first54=J. M.|last55=Unsalan|first55=O.|last56= Sonbas|first56=E.|last57=Karaman|first57= N.|last58=Erece|first58=O.|last59=Koseoglu|first59=D. T.|last60=Ozisik|first60=T.|last61= Kalkan|first61=S.|last62= Guney|first62=Y.|last63=Niaei|first63=M. S.|last64=Satir|first64=O.|last65= Yesilyaprak|first65=C.|last66= Puskullu|first66=C.|last67=Kabas|first67= A.|last68=Demircan|first68= O.|last69=Alikakos|first69=J.|last70= Charmandaris|first70=V.|last71=Leto|first71=G.|last72=Ohlert|first72=J.|last73=Christille|first73=J. M.|last74=Szakáts|first74=R.|last75=Farkas|first75=A. Takácsné|last76=Varga-Verebélyi|first76=E.|last77= Marton|first77=G.|last78=Marciniak|first78= A.|last79=Bartczak|first79=P.|last80=Santana-Ros|first80=T.|last81=Butkiewicz-Bąk|first81=M.|last82=Dudziński|first82=G.|last83=Alí-Lagoa|first83=V.|last84= Gazeas|first84=K.|last85= Tzouganatos|first85=L.|last86=Paschalis|first86=N.|last87=Tsamis|first87=V.|last88=Sánchez-Lavega|first88=A.|last89=Pérez-Hoyos|first89=S.|last90= Hueso|first90=R.|last91=Guirado|first91=J. C.|last92=Peris|first92=V.|last93=Iglesias-Marzoa|first93=R.|title=The size, shape, density and ring of the dwarf planet Haumea from a stellar occultation|journal= Nature|volume= 550|issue= 7675|year= 2017|pages= 219–223|doi= 10.1038/nature24051 | issn=0028-0836}}</ref><ref>[http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring Surprise! Dwarf Planet Haumea Has a Ring], Sky and Telescope, October 13, 2017.</ref>. == Гісторыя == Аб’ект быў адкрыты ў 2005 годзе<ref>Дакладней, Хаўмеа была адкрыта групай даследчыкаў Калтэха ў Паламарскай абсерваторыі 28 снежня 2004, і ў ліпені 2005 года групай з іспанскай абсерваторыі Сьера Невада. Аб палеміцы з нагоды даты і прыярытэту адкрыцця гл. {{нп5|спрэчка вакол адкрыцця Хаўмеа||en|Controversy over the discovery of Haumea}}.</ref>, 29 ліпеня 2005 года яму быў прысвоены папярэдні парадкавы нумар {{mp|2003 EL|61}} («2003» азначала дату адкрыцця іспанскімі даследчыкамі<ref>[http://www.cfa.harvard.edu/iauc/08500/08577.html IAUC 8577: 2003 EL_61, 2003 UB_313, 2005 FY_9; C/2005 N6]{{ref-en}}</ref>). 7 верасня 2006 года аб’ект быў занесены ў афіцыйны каталог малых планет як (136108) {{mp|2003 EL|61}}. На званне першаадкрывальнікаў гэтага аб’екта прэтэндавалі дзве групы астраномаў: з Іспаніі і ЗША. Міжнародны астранамічны саюз абраў імя, прапанаванае амерыканцамі. [[17 верасня]] было абвешчана аб прысваенні аб’екту імені Хаўмеа і прысваенні яму статусу карлікавай планеты<ref>[http://astro.uni-altai.ru/pub/article.html?id=2903 Хаумеа из внешней части Солнечной системы]{{ref-ru}}</ref>. == Характарыстыкі == [[Файл:TheKuiperBelt Orbits 2003EL61-ru.svg|left|thumb|300px|Арбіта Хаўмеі (жоўтая), супастаўленне з арбітай [[Плутон (карлікавая планета)|Плутона]] (чырвоная) і экліптыкі (шэрая). [[Перыгелій]] (q) і [[афелій]] (Q) акрэсленыя датамі праходжання. Становішча планет на май 2009 года адзначанае сферамі, якія ілюструюць адносны памер і розніцу ў [[альбеда]] і колеры]] ; Форма і памеры Першыя ж фотаметрычныя назіранні, зробленыя групай Браўна ў 2005 годзе праз телескоп у [[Абсерваторыя Кека|Абсерваторыі Кека]], выявілі, што Хаўмеа верціцца вельмі хутка — яе перыяд абароту вакол уласнай восі складае 3,9155±0,0002 гадзіны<ref name="Rabinowitz2005" /> Вельмі хуткае вярчэнне Хаўмеі павінна скажаць яе форму. Гэта ўскосна пацвярджаецца тым, што ў яе назіраюцца вялікія [[крывая бляску|ваганні яркасці]] — іх амплітуда дасягае (0,28±0,04){{sup|m}}.<ref name="Rabinowitz2005" /> Хоць прычынай гэтых ваганняў можа быць неаднароднасць паверхні (як у Плутона, у якога адхіленні ў яркасці дасягаюць 35%), для Хаўмеа прычынай змянення яркасці з'яўляецца, хутчэй за ўсё, яе выцягнутая форма<ref name="компьюлента">{{cite news | author = Дмитрий Целиков | title = Представлено описание карликовой планеты Хаумеа | url = http://science.compulenta.ru/458914/ | work = [[Компьюлента]] | date = 2009-09-16 | accessdate = 2012-02-21 | language = ru | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228053122/http://science.compulenta.ru/458914 | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. Даследчыкі прамадэліравалі форму аб'екта і ўстанавілі, што найлепшую адпаведнасць дае мадэль у выглядзе {{нп5|эліпсоід Якобі|эліпсоіда Якобі|en|Jacobi ellipsoid}} з памерамі 1960×1518×996 км і [[альбеда]] 0,73<ref name="Rabinowitz2005">{{артыкул | аўтар = D. L. Rabinowitz, et al. | спасылка = http://iopscience.iop.org/article/10.1086/499575/pdf | загаловак = Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of {{mp|2003&nbsp;EL|61}}, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt | выданне = [[Astrophysical Journal]] | год = 2006 | volume = 639 | нумар = 2 | pages = 1238–1251 | doi = 10.1086/499575 |bibcode=2006ApJ...639.1238R |arxiv=astro-ph/0509401 }}</ref>. У гэтым выпадку памеры Хаўмеі — каля дыяметра Плутона «ўздоўж» і ў два разы менш — «папярок», і Хаўмеа займае трэцяе або чацвёртае месца сярод транснептунавых аб’ектаў пасля [[Эрыда (карлікавая планета)|Эрыды]], [[Плутон (карлікавая планета)|Плутона]] і, магчыма, [[Макемаке (карлікавая планета)|Макемаке]]. У 2007 годзе былі апублікаваны вынікі вымярэння дыяметра і [[альбеда]] Хаўмеі, зробленыя пры дапамозе інфрачырвонага [[Спітцэр (касмічны тэлескоп)|касмічнага тэлескопа Спітцэр]]. Згодна з гэтымі вымярэннямі, сярэдні дыяметр Хаўмеі аказаўся ровен 1150{{±|250|100}} км, а альбеда — 0,84{{±|0,10|0,20}}<ref name="Stansberry2007">{{артыкул |аўтар = J. Stansberry, W. Grundy, M. Brown, et al. |загаловак=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |спасылка=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538 |выданне = The Solar System beyond Neptune |выдавецтва = University of Arizona Press |год = February 2007 |bibcode=2008ssbn.book..161S }}</ref>. Вымярэнні памераў аб'екта, праведзеныя ў 2009 годзе пры дапамозе інфрачырвонай [[Гершэль (касмічная абсерваторыя)|касмічнай абсерваторыі Гершэль]], паказалі, што яе сярэдні дыяметр ляжыць у дыяпазоне 1212—1491 км<ref name="Lellouch2010">{{артыкул |аўтар=E. Lellouch, et al. |загаловак="TNOs are cool": A survey of the trans-Neptunian region II. The thermal lightcurve of (136108) Haumea |выданне=[[Astronomy and Astrophysics]] |спасылка=http://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2010/10/aa14648-10.pdf |год=2010 |volume=518 |pages=L147 |doi=10.1051/0004-6361/201014648 |bibcode=2010A&A...518L.147L |arxiv=1006.0095 }} (гл. табліцу 1)</ref>. ; Маса Маса Хаўмеі вызначана па арбітах спадарожнікаў і роўная (4,004±0,040){{e|21}} кг, што складае 24 % ад масы Эрыды і 32 % масы Плутона<ref name="rb2009" />. Зыходзячы з разліковай формы аб'екта, яго сярэдняя шчыльнасць у 2006 годзе ацэньвалася ў 2,6—3,34 г/см³.<ref name="Rabinowitz2005" /> Такім чынам, шчыльнасць Хаўмеі вышэй, чым у яе суседзяў па поясу Койпера. У 2007, 2010 і 2014 гадах шчыльнасць Хаўмеі была ацэнена ў {{s|2,5—2,6 г/см³}}<ref name="Lellouch2010" /><ref name="Lacerda2007"/><ref name="Lockwood2014">[http://arxiv.org/abs/1402.4456v1 ''Alexandra C. Lockwood'', ''Michael E. Brown'', ''John Stansberry'' (2014). The size and shape of the oblong dwarf planet Haumea]</ref>. ; Паверхня Спектр Хаўмеа паказвае, што яе паверхня, як і паверхня [[Харон (спадарожнік Плутона)|Харона]], пакрыта пераважна вадзяным лёдам. У [[2009]] годзе доктар Педра Ласерда (''Pedro Lacerda'') з Каралеўскага ўніверсітэта ў Белфасце паведаміў аб выяўленні на паверхні Хаўмеа каляровай анамаліі — вялікай плямы, якая мае чырвонае адценне ў бачным дыяпазоне. Прырода і паходжанне дадзенага аб’екта дакладна не ўстаноўлены. Меркавана гэта можа быць вобласць акладанняў нейкіх мінералаў ці арганічных злучэнняў<ref name="компьюлента"/><ref name="Lacerda2009">{{артыкул | аўтар = P. Lacerda | год = 2009 | загаловак = Time-Resolved Near-Infrared Photometry of Extreme Kuiper Belt Object Haumea | выданне = [[Astronomical Journal]] | volume = 137 | нумар = 2 | pages = 3404–3413 | doi = 10.1088/0004-6256/137/2/3404 |bibcode=2009AJ....137.3404L }}</ref>. Па іншай гіпотэзе «чырвоная пляма» ўяўляе сабой след ад сутыкнення Хаўмеа з іншым нябесным целам<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?9643 На планете Хаумеа открыто большое красное пятно] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100816032257/http://www.membrana.ru/lenta/?9643 |date=16 жніўня 2010 }}{{ref-ru}} // Мембрана</ref><ref name="AFP2009">{{cite web |publisher = News Limited |title = Astronomers get lock on diamond-shaped Haumea |work = European Planetary Science Congress in Potsdam |date = 2009-09-16 |url = http://www.news.com.au/story/0,27574,26081101-23109,00.html |accessdate = 2009-09-16 |author = Agence France-Presse |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090923170519/http://www.news.com.au/story/0%2C27574%2C26081101-23109%2C00.html |archivedate = 23 верасня 2009 |url-status = dead }}</ref>. == Кольцы == У кастрычніку 2017 года стала вядома аб выяўленні [[кольцы планет|кольцаў]] у Хаўмеі<ref name="Ortiz2017"/>. Іх радыус складае прыкладна 2287 км, з шырынёю ў 70 км і празрыстасцю 0,5. == Спадарожнікі == {{main|Спадарожнікі Хаўмеа}} Дыяметр большага спадарожніка ([[Хііяка (спадарожнік)|Хііяка]]) — каля 350 км, перыяд абарачэння — 48,9 сутак, радыус арбіты — 49,9 тыс. км. Другі спадарожнік ([[Намака (спадарожнік)|Намака]]) прыкладна ўдвая менш першага, верціцца вакол Хаўмеа па арбіце з вялікай паўвоссю 25,6 тыс. км з перыядам 18 сутак<ref name="rb2009"> {{артыкул | аўтар = Ragozzine D., Brown, M.E. | загаловак = Орбиты и массы спутников карликовой планеты Хаумеа | арыгінал = Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61 | спасылка = http://www.iop.org/EJ/abstract/1538-3881/137/6/4766 | выданне = The Astronomical Journal | год = 2009 | нумар = 6 | pages = 4766—4776 |bibcode=2009AJ....137.4766R}} {{arXiv|0903.4213}} </ref>. == Асколкі == Магчыма, Хаўмеа ўтварылася ў выніку сутыкнення двух нябесных цел. Большая частка лёгкіх кампанентаў ([[метан]] і [[вадзяны лёд]]) пасля ўдару часткова знікла, часткова была выкінута ў навакольную прастору і пасля ўтварыла два спадарожнікі (магчыма, будуць адкрыты яшчэ спадарожнікі). Гіпотэза сутыкнення ўскосна пацвярджаецца тым, што на падобных арбітах абарочваюцца яшчэ як мінімум тры [[Транснептунавы аб’ект|ТНА]] меншага памеру з аналагічнымі Хаўмеа спектрамі — магчыма, «асколкі» Хаўмеа і разбітага ўдарам аб’екта дыяметрам каля 1600 км. Два іншыя ТНА-спадарожнікі, якія раней лічыліся «асколкамі», маюць чырвоны колер і таму не адносяцца да ўдзельнікаў гэтага катаклізму<ref>[http://arxiv.org/abs/0807.2670 Visible spectroscopy in the neighborhood of 2003 EL61] {{ref-en}}</ref>. Пошук «асколкаў» працягваецца<ref>[http://www.boulder.swri.edu/ekonews/issues/past/n060/html/index.html Detection of Additional Members of the 2003 EL61 Collisional Family via Infrared Spectroscopy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180303130930/http://www.boulder.swri.edu/ekonews/issues/past/n060/html/index.html |date=3 сакавіка 2018 }} {{ref-en}}</ref>. == Гл. таксама == * {{нп5|Сямейства Хаўмеа||ru|Семейство Хаумеа}} * [[Пояс Койпера]] == Зноскі == {{reflist|2|refs= <ref name="Lacerda2007">{{cite journal |author =Lacerda, Pedro; Jewitt, David C. |title =Densities of Solar System Objects from Their Rotational Light Curves |date =2007 |journal=The Astronomical Journal |volume =133 |issue =4 |pages =1393–1408 |doi =10.1086/511772 |bibcode=2007AJ....133.1393L |url =http://iopscience.iop.org/article/10.1086/511772/pdf }}</ref>}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ТНА}} {{Сонечная сістэма}} {{DEFAULTSORT:Хаўмеа}} [[Катэгорыя:Плутоіды]] [[Катэгорыя:Карлікавыя планеты]] [[Катэгорыя:Пояс Койпера]] mlx3k265evl5olym9m7myiba9vdtnr8 1921 0 9137 5142348 5105488 2026-05-16T12:04:21Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5142348 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Peace treaty of Riga 1921.png|thumb|Рыжскі мірны дагавор, апошняя старонка.]] * [[16 студзеня]]: Падпісаны саюзны дагавор паміж [[БССР]] і [[РСФСР]]. * [[18 студзеня]]: Заснавана [[Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]]. * [[1 лютага]]: Спыніла дзейнасць [[Ваенна-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі]], якую ўзначальваў [[Кастусь Езавітаў]] (адкрытая ў верасні 1919). * [[10 лютага]]: У складзе Наркамата асветы [[БССР]] створана [[Навукова-тэрміналагічная камісія]] з мэтай распрацоўкі тэрміналогіі на [[беларуская мова|беларускай мове]]. * [[25 лютага]]: Часці [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] захапілі [[Тбілісі]]. * [[28 лютага]]: Падпісаны [[Савецка-афганскі дагавор (1921)|савецка-афганскі дагавор]] аб дружбе. * [[13 сакавіка]]: Абвешчана незалежнасць [[Манголія|Манголіі]] ад [[Кітай|Кітая]]. * [[17 сакавіка]]: [[Канстытуцыя Польшчы]] ўсталявала ў краіне парламенцкую рэспубліку. * [[18 сакавіка]]: Падпісаны [[Рыжскі мірны дагавор]] паміж Польшчай з аднаго боку, РСФСР і УССР з другога боку. * [[21 сакавіка]]: Пачатак [[НЭП|новай эканамічнай палітыкі]] ў Савецкай Расіі. * [[1 ліпеня]]: Зацверджаны статут [[Таварыства беларускай школы]], створанага ў [[Вільня|Вільні]]. * [[9 ліпеня]]: [[Кангрэс ЗША]] зацвердзіў закон аб стварэнні хоўмлендаў для [[гавайцы|гавайцаў]] ([[англійская мова|англ.]] ''Hawaiian Homes Commission Act''). * [[14 верасня]]: У [[Вільня|Вільні]] выйшаў першы нумар штотыднёвіка «[[Беларускія ведамасці (1921)|Беларускія ведамасці]]». * [[17 верасня]]: [[Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта]] адплыла з [[Англія|Англіі]] ў [[Антарктыка|Антарктыку]]. * [[28 верасня]]: У [[Прага|Празе]] скончылася [[Першая Усебеларуская канферэнцыя]] — сход прадстаўнікоў беларускіх арганізацый з Заходняй Беларусі, Латвіі, Літвы, Германіі, Чэхаславакіі, на якім быў ухвалены прынцып незалежнасці і непадзельнасці Беларусі і названы ворагамі беларускага народа ўсе хто прызнае [[Рыжскі мірны дагавор]] (пач. 25.9.1921). * [[30 кастрычніка]]: Афіцыйна адкрыўся [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. * [[7 снежня]]: Па ініцыятыве [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] ў [[Радашковічы|Радашковічах]] заснавана Таварыства беларускай школы. == Нарадзіліся == * [[1 студзеня]]: [[Антоніа Пеліча]], італьянскі ваенны дзеяч, гісторык і пісьменнік * [[5 студзеня]]: [[Фрыдрых Дзюрэнмат]], швейцарскі драматург * [[26 студзеня]]: [[Акіо Морыта]], японскі бізнесмен, заснавальнік кампаніі [[Sony]] * [[30 студзеня]]: [[Іван Шамякін]], народны пісьменнік [[Беларусь|Беларусі]] (пам. 14.11.2004) * [[10 лютага]]: [[Сямён Пустэльнікаў]], [[Герой Савецкага Саюза]], ураджэнец [[Беларусь|Беларусі]] (пам. 5.2.1945) * [[22 лютага]]: [[Жан-Бедэль Бакаса]], прэзідэнт [[ЦАР]] * [[6 сакавіка]]: [[Фахд ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]], 5-ы кароль [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] * [[29 красавіка]]: [[Мікола Ермаловіч]], беларускі гісторык і [[пісьменнік]] (пам. 5.3.2000) * [[12 мая]]: [[Іозеф Бойс]], нямецкі мастак * [[4 ліпеня]]: [[Жэрар Дэбро]], амерыканскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (1983) * [[14 ліпеня]]: [[Сікста Дуран-Бальен]], эквадорскі палітык * [[19 ліпеня]]: [[Разалін Сасмэн Ялаў]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] (1977) * [[11 жніўня]]: [[Алекс Хейлі]], амерыканскі пісьменнік * [[12 верасня]]: [[Станіслаў Лем]], польскі пісьменнік-фантаст (пам. 27.3.2006) * [[30 верасня]]: [[Дэбора Кер]], брытанская актрыса * [[16 кастрычніка]]: [[Анджэй Мунк]], польскі кінарэжысёр * [[25 кастрычніка]]: [[Міхай I]], апошні кароль Румыніі (пам. 5.12.2017) * [[21 лістапада]]: [[Янка Юхнавец]], беларускі паэт (пам. 6.1.2004) * [[23 лістапада]]: [[Атамар Крэйча]], чэшскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]] * [[15 снежня]]: [[Сцяпан Александровіч]], беларускі літаратуразнавец, доктар філалагічных навук (пам. 1.5.1986) == Памерлі == * [[2 студзеня]]: [[Франц фон Дэфрэгер]], аўстрыйскі мастак * [[17 сакавіка]]: [[Мікалай Жукоўскі]], рускі навуковец (нар. [[17 студзеня|17.1]].[[1847]]) * [[8 лютага]]: [[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|П. А. Крапоткін]], рускі географ, гісторык, тэарэтык анархізму * [[4 ліпеня]]: [[Антоні Грабоўскі]], польскі інжынер-хімік, адзін з першых паэтаў на [[эсперанта]] * [[16 снежня]]: [[Каміль Сен-Санс]], французскі [[кампазітар]] і дырыжор {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1921| ]] buv458s3jp54ya25l2d5czza51ybqm4 1922 0 9138 5142346 5043017 2026-05-16T12:00:56Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5142346 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Інбелкульт, навуковая камісія.jpg|міні|Навуковая камісія [[Інбелкульт]]у.]] [[Файл:Soviet Union (1922).svg|міні|[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] на карце.]] * [[29 студзеня]]: У [[Мінск]]у створаны [[Інстытут беларускай культуры]], пазней рэарганізаваны ў [[Беларуская акадэмія навук|Беларускую акадэмію навук]]. * [[2 лютага]]: Упершыню цалкам апублікаваны раман [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Уліс (раман)|Уліс]]». * [[12 лютага]]: [[Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта]] дасягнула самага паўднёвага пункту. * [[20 лютага]]: Сейм [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] прыняў рашэнне пра далучэнне яе да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. * [[28 лютага]]: [[Вялікабрытанія]] прызнала незалежнасць [[Егіпет|Егіпта]]. * [[12 сакавіка]]: [[Грузія]], [[Арменія]] і [[Азербайджан]] ўтварылі [[Закаўказская Сацыялістычная Федэратыўная Савецкая Рэспубліка|Закаўказскую Сацыялістычную Федэратыўную Савецкую Рэспубліку]]. * [[3 красавіка]]: Генеральным сакратаром [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК]] [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] зацверджаны [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]]. * [[4 красавіка]]: Закладзены першы камень [[Статуя Хрыста Збавіцеля|статуі Хрыста Збавіцеля]] побач [[Рыа-дэ-Жанейра]]. * [[20 красавіка]]: У [[Парыж]]ы на стадыёне «Першынг» адкрыліся першыя сусветныя жаночыя гульні. * [[3 мая]]: Старшыня [[урад БНР|ўрада БНР]] [[В. Ластоўскі]] і міністр замежных спраў уручылі старшыні [[Генуэзская канферэнцыя|Генуэзскай канферэнцыі]] ноту, у якой прызналі права Літоўскай Рэспублікі на [[Вільня|Вільню]]. * [[23 ліпеня]]: У кафедральным праваслаўным [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|саборы Святых апосталаў Пятра і Паўла]] ў [[Мінск|Менску]] адбыўся царкоўны [[сінод]], які вырашыў стварыць аўтаномную беларускую мітраполію. * [[27 ліпеня]]: У [[Брусель|Бруселі]] заснаваны [[Міжнародны геаграфічны саюз]]. * [[13 верасня]]: У [[Лівійская пустыня|Лівійскай пустыні]] зарэгістраваны тэмпературны рэкорд (+57.7 °C у ценю). * [[11 кастрычніка]]: Замест Рады міністраў утворана [[Дзяржаўная калегія БНР]] на чале з [[П. Крачэўскі]]м. * [[3 снежня]]: Адкрыта [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] ў [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. * [[30 снежня]]: Утвораны [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. == Нарадзіліся == * [[12 лютага]]: [[Васіль Палійчук]], беларускі скульптар * [[18 лютага]]: [[Міхаіл Савіцкі]], беларускі мастак-жывапісец, народны мастак СССР і Беларусі * [[20 лютага]]: [[Міхаіл Цікоцкі]], беларускі мовазнавец і журналіст * [[22 лютага]]: [[Іван Ціханаў]], беларускі жывапісец, заслужаны дзеяч мастацтваў * [[28 лютага]]: [[Юрый Міхайлавіч Лотман]], савецкі літаратуразнавец * [[30 сакавіка]]: [[Герман Галынін]], рускі кампазітар * [[29 мая]]: [[Яніс Ксенакіс]], французскі кампазітар * [[10 чэрвеня]]: [[Джудзі Гарленд]], амерыканская актрыса * [[28 ліпеня]]: [[Жак Пікар]], французскі акіянолаг * [[13 верасня]]: [[Іма Сумак]], перуанская спявачка * [[17 верасня]]: [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзімір Калеснік]], беларускі літаратуразнавец і крытык * [[17 лістапада]]: [[Стэнлі Коэн]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1986) * [[24 снежня]]: [[Ава Гарднер]], амерыканская актрыса == Памерлі == * [[18 мая]]: [[Шарль Лаверан]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1907 (нар. 18.6.1845) * [[12 ліпеня]]: [[Джон Морсбі]], брытанскі контр-адмірал, даследчык {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1922| ]] h5041o7017atzygt1c4cxprien6s9ox 5142347 5142346 2026-05-16T12:02:34Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5142347 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Інбелкульт, навуковая камісія.jpg|міні|Навуковая камісія [[Інбелкульт]]у.]] [[Файл:Soviet Union (1922).svg|міні|[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] на карце.]] * [[29 студзеня]]: У [[Мінск]]у створаны [[Інстытут беларускай культуры]], пазней рэарганізаваны ў [[Беларуская акадэмія навук|Беларускую акадэмію навук]]. * [[2 лютага]]: Упершыню цалкам апублікаваны раман [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Уліс (раман)|Уліс]]». * [[12 лютага]]: [[Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта]] дасягнула самага паўднёвага пункту. * [[20 лютага]]: Сейм [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] прыняў рашэнне пра далучэнне яе да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. * [[28 лютага]]: [[Вялікабрытанія]] прызнала незалежнасць [[Егіпет|Егіпта]]. * [[12 сакавіка]]: [[Грузія]], [[Арменія]] і [[Азербайджан]] ўтварылі [[Закаўказская Сацыялістычная Федэратыўная Савецкая Рэспубліка|Закаўказскую Сацыялістычную Федэратыўную Савецкую Рэспубліку]]. * [[3 красавіка]]: Генеральным сакратаром [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК]] [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] зацверджаны [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]]. * [[4 красавіка]]: Закладзены першы камень [[Статуя Хрыста Збавіцеля|статуі Хрыста Збавіцеля]] побач [[Рыа-дэ-Жанейра]]. * [[20 красавіка]]: У [[Парыж]]ы на стадыёне «Першынг» адкрыліся першыя сусветныя жаночыя гульні. * [[3 мая]]: Старшыня [[урад БНР|ўрада БНР]] [[В. Ластоўскі]] і міністр замежных спраў уручылі старшыні [[Генуэзская канферэнцыя|Генуэзскай канферэнцыі]] ноту, у якой прызналі права Літоўскай Рэспублікі на [[Вільня|Вільню]]. * [[23 ліпеня]]: У кафедральным праваслаўным [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|саборы Святых апосталаў Пятра і Паўла]] ў [[Мінск|Менску]] адбыўся царкоўны [[сінод]], які вырашыў стварыць аўтаномную беларускую мітраполію. * [[27 ліпеня]]: У [[Брусель|Бруселі]] заснаваны [[Міжнародны геаграфічны саюз]]. * [[13 верасня]]: У [[Лівійская пустыня|Лівійскай пустыні]] зарэгістраваны тэмпературны рэкорд (+57.7 °C у ценю). * [[16 верасня]]: [[Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта]] вярнулася ў [[Плімут]]. * [[11 кастрычніка]]: Замест Рады міністраў утворана [[Дзяржаўная калегія БНР]] на чале з [[П. Крачэўскі]]м. * [[3 снежня]]: Адкрыта [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] ў [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. * [[30 снежня]]: Утвораны [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. == Нарадзіліся == * [[12 лютага]]: [[Васіль Палійчук]], беларускі скульптар * [[18 лютага]]: [[Міхаіл Савіцкі]], беларускі мастак-жывапісец, народны мастак СССР і Беларусі * [[20 лютага]]: [[Міхаіл Цікоцкі]], беларускі мовазнавец і журналіст * [[22 лютага]]: [[Іван Ціханаў]], беларускі жывапісец, заслужаны дзеяч мастацтваў * [[28 лютага]]: [[Юрый Міхайлавіч Лотман]], савецкі літаратуразнавец * [[30 сакавіка]]: [[Герман Галынін]], рускі кампазітар * [[29 мая]]: [[Яніс Ксенакіс]], французскі кампазітар * [[10 чэрвеня]]: [[Джудзі Гарленд]], амерыканская актрыса * [[28 ліпеня]]: [[Жак Пікар]], французскі акіянолаг * [[13 верасня]]: [[Іма Сумак]], перуанская спявачка * [[17 верасня]]: [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзімір Калеснік]], беларускі літаратуразнавец і крытык * [[17 лістапада]]: [[Стэнлі Коэн]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1986) * [[24 снежня]]: [[Ава Гарднер]], амерыканская актрыса == Памерлі == * [[18 мая]]: [[Шарль Лаверан]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1907 (нар. 18.6.1845) * [[12 ліпеня]]: [[Джон Морсбі]], брытанскі контр-адмірал, даследчык {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1922| ]] c98cu13qf2mjjgfc8qg7d65g2ahvf70 5142349 5142347 2026-05-16T12:04:53Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5142349 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Інбелкульт, навуковая камісія.jpg|міні|Навуковая камісія [[Інбелкульт]]у.]] [[Файл:Soviet Union (1922).svg|міні|[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] на карце.]] * [[29 студзеня]]: У [[Мінск]]у створаны [[Інстытут беларускай культуры]], пазней рэарганізаваны ў [[Беларуская акадэмія навук|Беларускую акадэмію навук]]. * [[2 лютага]]: Упершыню цалкам апублікаваны раман [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Уліс (раман)|Уліс]]». * [[12 лютага]]: [[Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта]] дасягнула самага паўднёвага пункту. * [[20 лютага]]: Сейм [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] прыняў рашэнне пра далучэнне яе да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. * [[28 лютага]]: [[Вялікабрытанія]] прызнала незалежнасць [[Егіпет|Егіпта]]. * [[12 сакавіка]]: [[Грузія]], [[Арменія]] і [[Азербайджан]] ўтварылі [[Закаўказская Сацыялістычная Федэратыўная Савецкая Рэспубліка|Закаўказскую Сацыялістычную Федэратыўную Савецкую Рэспубліку]]. * [[3 красавіка]]: Генеральным сакратаром [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК]] [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] зацверджаны [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]]. * [[4 красавіка]]: Закладзены першы камень [[Статуя Хрыста Збавіцеля|статуі Хрыста Збавіцеля]] побач [[Рыа-дэ-Жанейра]]. * [[20 красавіка]]: У [[Парыж]]ы на стадыёне «Першынг» адкрыліся першыя сусветныя жаночыя гульні. * [[3 мая]]: Старшыня [[урад БНР|ўрада БНР]] [[В. Ластоўскі]] і міністр замежных спраў уручылі старшыні [[Генуэзская канферэнцыя|Генуэзскай канферэнцыі]] ноту, у якой прызналі права Літоўскай Рэспублікі на [[Вільня|Вільню]]. * [[23 ліпеня]]: У кафедральным праваслаўным [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|саборы Святых апосталаў Пятра і Паўла]] ў [[Мінск|Менску]] адбыўся царкоўны [[сінод]], які вырашыў стварыць аўтаномную беларускую мітраполію. * [[27 ліпеня]]: У [[Брусель|Бруселі]] заснаваны [[Міжнародны геаграфічны саюз]]. * [[13 верасня]]: У [[Лівійская пустыня|Лівійскай пустыні]] зарэгістраваны тэмпературны рэкорд (+57.7 °C у ценю). * [[16 верасня]]: [[Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта]] вярнулася ў [[Англія|Англію]]. * [[11 кастрычніка]]: Замест Рады міністраў утворана [[Дзяржаўная калегія БНР]] на чале з [[П. Крачэўскі]]м. * [[3 снежня]]: Адкрыта [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] ў [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. * [[30 снежня]]: Утвораны [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. == Нарадзіліся == * [[12 лютага]]: [[Васіль Палійчук]], беларускі скульптар * [[18 лютага]]: [[Міхаіл Савіцкі]], беларускі мастак-жывапісец, народны мастак СССР і Беларусі * [[20 лютага]]: [[Міхаіл Цікоцкі]], беларускі мовазнавец і журналіст * [[22 лютага]]: [[Іван Ціханаў]], беларускі жывапісец, заслужаны дзеяч мастацтваў * [[28 лютага]]: [[Юрый Міхайлавіч Лотман]], савецкі літаратуразнавец * [[30 сакавіка]]: [[Герман Галынін]], рускі кампазітар * [[29 мая]]: [[Яніс Ксенакіс]], французскі кампазітар * [[10 чэрвеня]]: [[Джудзі Гарленд]], амерыканская актрыса * [[28 ліпеня]]: [[Жак Пікар]], французскі акіянолаг * [[13 верасня]]: [[Іма Сумак]], перуанская спявачка * [[17 верасня]]: [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзімір Калеснік]], беларускі літаратуразнавец і крытык * [[17 лістапада]]: [[Стэнлі Коэн]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1986) * [[24 снежня]]: [[Ава Гарднер]], амерыканская актрыса == Памерлі == * [[18 мая]]: [[Шарль Лаверан]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1907 (нар. 18.6.1845) * [[12 ліпеня]]: [[Джон Морсбі]], брытанскі контр-адмірал, даследчык {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1922| ]] ahvap84laoxtk1ki2i8bnzetmwulrll 5142373 5142349 2026-05-16T12:38:58Z JerzyKundrat 174 /* Памерлі */ 5142373 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Інбелкульт, навуковая камісія.jpg|міні|Навуковая камісія [[Інбелкульт]]у.]] [[Файл:Soviet Union (1922).svg|міні|[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] на карце.]] * [[29 студзеня]]: У [[Мінск]]у створаны [[Інстытут беларускай культуры]], пазней рэарганізаваны ў [[Беларуская акадэмія навук|Беларускую акадэмію навук]]. * [[2 лютага]]: Упершыню цалкам апублікаваны раман [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Уліс (раман)|Уліс]]». * [[12 лютага]]: [[Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта]] дасягнула самага паўднёвага пункту. * [[20 лютага]]: Сейм [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] прыняў рашэнне пра далучэнне яе да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. * [[28 лютага]]: [[Вялікабрытанія]] прызнала незалежнасць [[Егіпет|Егіпта]]. * [[12 сакавіка]]: [[Грузія]], [[Арменія]] і [[Азербайджан]] ўтварылі [[Закаўказская Сацыялістычная Федэратыўная Савецкая Рэспубліка|Закаўказскую Сацыялістычную Федэратыўную Савецкую Рэспубліку]]. * [[3 красавіка]]: Генеральным сакратаром [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК]] [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] зацверджаны [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]]. * [[4 красавіка]]: Закладзены першы камень [[Статуя Хрыста Збавіцеля|статуі Хрыста Збавіцеля]] побач [[Рыа-дэ-Жанейра]]. * [[20 красавіка]]: У [[Парыж]]ы на стадыёне «Першынг» адкрыліся першыя сусветныя жаночыя гульні. * [[3 мая]]: Старшыня [[урад БНР|ўрада БНР]] [[В. Ластоўскі]] і міністр замежных спраў уручылі старшыні [[Генуэзская канферэнцыя|Генуэзскай канферэнцыі]] ноту, у якой прызналі права Літоўскай Рэспублікі на [[Вільня|Вільню]]. * [[23 ліпеня]]: У кафедральным праваслаўным [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|саборы Святых апосталаў Пятра і Паўла]] ў [[Мінск|Менску]] адбыўся царкоўны [[сінод]], які вырашыў стварыць аўтаномную беларускую мітраполію. * [[27 ліпеня]]: У [[Брусель|Бруселі]] заснаваны [[Міжнародны геаграфічны саюз]]. * [[13 верасня]]: У [[Лівійская пустыня|Лівійскай пустыні]] зарэгістраваны тэмпературны рэкорд (+57.7 °C у ценю). * [[16 верасня]]: [[Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта]] вярнулася ў [[Англія|Англію]]. * [[11 кастрычніка]]: Замест Рады міністраў утворана [[Дзяржаўная калегія БНР]] на чале з [[П. Крачэўскі]]м. * [[3 снежня]]: Адкрыта [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] ў [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. * [[30 снежня]]: Утвораны [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. == Нарадзіліся == * [[12 лютага]]: [[Васіль Палійчук]], беларускі скульптар * [[18 лютага]]: [[Міхаіл Савіцкі]], беларускі мастак-жывапісец, народны мастак СССР і Беларусі * [[20 лютага]]: [[Міхаіл Цікоцкі]], беларускі мовазнавец і журналіст * [[22 лютага]]: [[Іван Ціханаў]], беларускі жывапісец, заслужаны дзеяч мастацтваў * [[28 лютага]]: [[Юрый Міхайлавіч Лотман]], савецкі літаратуразнавец * [[30 сакавіка]]: [[Герман Галынін]], рускі кампазітар * [[29 мая]]: [[Яніс Ксенакіс]], французскі кампазітар * [[10 чэрвеня]]: [[Джудзі Гарленд]], амерыканская актрыса * [[28 ліпеня]]: [[Жак Пікар]], французскі акіянолаг * [[13 верасня]]: [[Іма Сумак]], перуанская спявачка * [[17 верасня]]: [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзімір Калеснік]], беларускі літаратуразнавец і крытык * [[17 лістапада]]: [[Стэнлі Коэн]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1986) * [[24 снежня]]: [[Ава Гарднер]], амерыканская актрыса == Памерлі == * [[5 студзеня]]: [[Эрнэст Генры Шэклтан]], англа-ірландскі даследчык Антарктыкі (нар. 15.2.1874). * [[18 мая]]: [[Шарль Лаверан]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1907 (нар. 18.6.1845). * [[12 ліпеня]]: [[Джон Морсбі]], брытанскі контр-адмірал, даследчык (нар. 15.3.1830). {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1922| ]] rezvwjx9wcmjt2du89a5nb9z3ad6ue3 Хомскі сельсавет 0 10997 5142638 4888473 2026-05-17T11:45:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142638 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хомскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Драгічынскі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Хомск]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1555 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Хо́мскі сельсавет''' ({{lang-ru|Хомский сельсовет}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Драгічынскі раён|Драгічынскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2008 года вёска) [[Хомск]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Драгічынскага раёна [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Жаберскі сельсавет|Жаберскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>, 31 сакавіка 1959 года — тэрыторыя скасаванага [[Гошаўскі сельсавет|Гошаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>. 21 студзеня 1961 года ў склад [[Немяржанскі сельсавет|Немяржанскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Маркавічы (Драгічынскі раён)|Маркавічы]] і [[Чарнеевічы (Драгічынскі раён)|Чарнеевічы]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 студзеня 1961 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 18 (938).</ref>, якія 16 мая 1988 года вернуты ў склад Хомскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 5 мая 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 16 (1930).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Хомскага сельсавета было 8 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|19}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1936 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 96,9 % — [[беларусы]], 1,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1555 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. У складзе сельсавета 10 населеных пунктаў: [[Гнілец]], [[Гошава]], [[Дубраўкі (Драгічынскі раён)|Дубраўкі]], [[Жабер]], [[Заточча (Драгічынскі раён)|Заточча]], [[Заяленне]], [[Маркавічы (Драгічынскі раён)|Маркавічы]], [[Старамлыны]], [[Хомск]], [[Чарнеевічы (Драгічынскі раён)|Чарнеевічы]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://drogichin.brest-region.by/content/art-160.html Сельскія выканаўчыя камітэты Драгічынскага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080924023725/http://drogichin.brest-region.by/content/art-160.html|date=24 верасня 2008}} {{Хомскі сельсавет}} {{Драгічынскі раён}} [[Катэгорыя:Хомскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 2pnmohk9r4f9d9anagzwydf0pdt9z74 ФК БАТЭ 0 12443 5142403 4984772 2026-05-16T15:20:24Z JerzyKundrat 174 5142403 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = БАТЭ | Лагатып = ФК БАТЭ (2020).gif | ШырыняЛагатыпа = 190px | ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб БАТЭ» | Мянушкі = | Горад = [[Барысаў]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1996]]<ref>{{cite web|title=История развития футбола в Борисове|url=http://fcbate.by/ru/history/historical-information|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|access-date=2023-12-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803052409/http://fcbate.by/ru/history/historical-information |archive-date=2017-08-03|url-status=dead}}</ref> | Стадыён = [[Барысаў-Арэна]] | Умяшчальнасць = 13400 | Кіраўнік = [[Андрэй Капскі]] | ПасадаКіраўніка = Старшыня праўлення | Трэнер = [[Ігар Крывушэнка]] | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] | Месца = 5 месца | Сайт = https://www.fcbate.by/ <!-- Форма --> | pattern_la1 = _bate21h | pattern_b1 = _bate21h | pattern_ra1 = _bate21h | pattern_sh1 = _adidasblue | pattern_so1 = _3_stripes_blue | leftarm1 = FFEE00 | body1 = FFEE00 | rightarm1 = FFEE00 | shorts1 = FFEE00 | socks1 = FFEE00 | pattern_la2 = _bate21a | pattern_b2 = _bate21a | pattern_ra2 = _bate21a | pattern_sh2 = _adidasyellow | pattern_so2 = _3_stripes_yellow | leftarm2 = 0000BB | body2 = 0000BB | rightarm2 = 0000BB | shorts2 = 0000BB | socks2 = 0000BB }} '''БАТЭ''' — беларускі футбольны клуб з горада [[Барысаў]]. Хатні стадыён — [[Барысаў-Арэна]]. Каманда была заснавана ў 1996 годзе. Першы беларускі клуб, які прайшоў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]] і [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]. == Гісторыя == === 1973—1981 === У год стварэння БАТЭ (футбольны клуб [[Барысаўскі завод аўтатрактарнага электраабсталявання|Барысаўскага завода аўтатрактарнага электраабсталявання]]) выступаў ва ўсходняй зоне другой групы (Д2) чэмпіянату БССР. Ужо першы сезон склаўся для БАТЭ ўдала. Па яго выніках каманда дасягнула магчымасці на наступны год выступаць у чэмпіянаце рэспублікі. У 1974 годзе БАТЭ дасягнуў першага поспеху — стаў чэмпіёнам БССР, выйграўшы за сезон 15 матчаў з 18 праведзеных. Аднак у наступным, 1975 годзе, БАТЭ прыйшлося задавальняцца толькі пятым месцам. У 1976 годзе БАТЭ аформіў своеасаблівы дубль, выйграўшы чэмпіянат і Кубак БССР. У далейшым БАТЭ яшчэ раз станавіўся чэмпіёнам (1979), срэбным прызёрам (1978) чэмпіянату БССР і двойчы займаў чацвёртае месца (1977, 1981). У 1981 годзе каманда была расфарміравана. === 1996—2006 === ==== 1996—1998 гады ==== У [[1996]] годзе ініцыятыўная група вырашыла адрадзіць клуб. Прэзідэнтам футбольнага клуба БАТЭ быў абраны [[Анатоль Капскі]], галоўным трэнерам стаў [[Юрый Іосіфавіч Пунтус|Юрый Пунтус]]. За два першых гады сваёй новай гісторыі клуб выйграў першынства [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі]] і, фінішаваўшы другім у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай]], выйшаў у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]], дзе ў [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1998|1998]] годзе адразу заваяваў срэбныя медалі. ==== 1999 год ==== У [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1999|1999 годзе]] БАТЭ захапіў лідарства з першых тураў і, так і не аддаўшы яго нікому, упершыню ў сваёй гісторыі стаў чэмпіёнам Рэспублікі Беларусь. 1999 год таксама стаў для клуба дэбютным у еўракубках. За БАТЭ тады выступалі пазнейшыя лідары зборнай Беларусі [[Аляксандр Глеб]], [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]], а таксама будучы галоўны трэнер [[Віктар Міхайлавіч Ганчарэнка|Віктар Ганчарэнка]]. ==== 2000—2001 гады ==== [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2000|2000]] год ізноў стаў для БАТЭ «срэбным». Чэмпіянат [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2001|2001]] года прынёс клубу бронзавыя ўзнагароды. ==== 2002 год ==== Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] годзе стаў для БАТЭ неадназначным. Барысаўчане ўпершыню прабіліся ў фінал [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], але з лікам 0:2 саступілі «[[ФК Гомель|Гомелю]]». Удала склаўся сезон на еўрапейскай арэне. Выступаючы ў [[Кубак Інтэртота|Кубку Інтэртота]], БАТЭ атрымаў упэўненую перамогу над прадстаўніком нямецкай [[Чэмпіянат Германіі па футболе|Бундэслігі]], клубам «[[ФК Мюнхен-1860|Мюнхен-1860]]», а затым практычна на роўных згуляў з італьянскай «[[ФК Балоння|Балонняй]]». На фінішы чэмпіянату БАТЭ ў адчайнай барацьбе дагнаў «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]», які лідыраваў. У «залатым» матчы чэмпіянату атрымаў у дадатковы час перамогу з лікам 1:0, дзякуючы голу Валерыя Тарасенкі. ==== 2003 год ==== У чэмпіянаце [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] года БАТЭ, нягледзячы на ўпэўненую гульню, да канца сезона заставаўся на пятым месцы. У апошнім туры чэмпіянату яму належала сустракацца на выездзе з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». Гэта сустрэча павінна была даць адказ на пытанне, на якім месцы апынецца БАТЭ: на другім ці пятым. Але матч завяршыўся ўпэўненай перамогай БАТЭ 4:0, і каманда зноў заваявала срэбныя медалі. ==== 2004 год ==== У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004 годзе]] БАТЭ, які няўдала выступіў у [[Кубак УЕФА|Кубку УЕФА]], на фінішы чэмпіянату зноў прэтэндаваў на самыя высокія месцы. Перад апошнім турам ён адставаў ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» на два ачкі. І зноў апошняя сустрэча чэмпіянату мела быць з лідарам на выездзе. Аднак гэтым разам леташняму трыўмфу не наканавана было паўтарыцца. Саступіўшы 0:2, БАТЭ заняў другое месца. ==== 2005 год ==== Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] года стаў самым цяжкім у гісторыі БАТЭ. Па-першае, у канцы папярэдняга сезона каманду пакінуў яе нязменны трэнер Юрый Пунтус, якога на трэнерскім мастку БАТЭ змяніў [[Ігар Крывушэнка]]. Па-другое, у новы клуб Пунтуса перайшлі шэраг маладых гульцоў, на якіх у гэтым сезоне ўскладаліся вялікія надзеі. БАТЭ саступіў у фінале [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка]] [[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА]], а па выніках чэмпіянату апынуўся на пятым месцы, упершыню ў найноўшай гісторыі застаўшыся без медалёў. ==== 2006 год ==== У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006 годзе]] адзначаўся дзесяцігадовы юбілей узнаўлення клуба. І БАТЭ годна адзначыў гэту дату. Барысаўчане ўпершыню сталі ўладальнікамі [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. У фінале ў дадатковы час яны з лікам 3:1 перамаглі салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». У чэмпіянаце БАТЭ таксама фінішаваў першым, такім чынам, зрабіўшы своеасаблівы дубль. Але на еўрапейскай арэне клуб выступіў не ўдала, саступіўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе Кубка УЕФА казанскаму «Рубіну» ў абедзвюх сустрэчах з агульным лікам 0:5. === 2007—2011 === ==== 2007 год ==== У 2007 годзе БАТЭ выйшаў у трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ прайграў у гасцях кіпрскаму [[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛу]] 0:2, аднак у хатнім матчы пераламіць вынік двухраундавага супрацьстаяння на сваю карысць, перайграўшы праціўніка з лікам 3:0. У другім матчы быў упэўнена перайграны ісландскі «[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]» — 3:1 на выездзе, 1:1 у хатнім матчы. У трэцім раўндзе праціўнікам БАТЭ быў румынскі клуб «[[ФК Сцяўа|Сцяўа]]». Першы матч у Барысаве завяршыўся з лікам 2:2, у другім матчы мацней былі румыны — 2:0. Выбыўшы з розыгрышу Лігі чэмпіёнаў, БАТЭ ў першым раўндзе Кубка УЕФА сустракаўся з іспанскім «[[ФК Вільярэал|Вільярэалам]]» — самым рэйтынгавым клубам розыгрышу — і атрымаў дзве паразы: 1:4 на выездзе і 0:2 на мінскім стадыёне «[[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]]». У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|чэмпіянаце Беларусі]] БАТЭ датэрмінова, за чатыры тура да фінішу, заваяваў чэмпіёнскі тытул. У розыгрышы [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] БАТЭ зноў дайшоў да фіналу, дзе ў серыі пасляматчавых пенальці саступіў брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]». У канцы года [[Ігар Крывушэнка]] нечакана сышоў на пост галоўнага трэнера мінскага «Дынама», галоўнага суперніка барысаўчан. Яго месца заняў [[Віктар Ганчарэнка]], які ўзначальваў дубль БАТЭ. ==== 2008 год ==== [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] год стаў асаблівым як у гісторыі БАТЭ, так і ўсяго беларускага футбола. БАТЭ пераадолеў трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] і стаў першым у гісторыі беларускага футбола клубам, які здолеў прабіцца ў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009#Групавы раўнд#Група H|групавы этап Лігі чэмпіёнаў]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе ў супернікі БАТЭ дастаўся [[Ісландыя|ісландскі]] «[[ФК Валюр|Валюр]]», які быў пераможаны з агульным лікам 3:0 (2:0 дома і 1:0 у гасцях). У другім кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ па суме дзвюх сустрэч сенсацыйна адолеў [[Бельгія|бельгійскі]] «[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт]]»: 2:1 у гасцях і 2:2 у хатняй сустрэчы. У трэцім кваліфікацыйным раўндзе супернікам БАТЭ быў [[Балгарыя|балгарскі]] «[[ФК Леўскі|Леўскі]]». Матч у [[Сафія|Сафіі]] скончыўся з лікам 1:0 у карысць БАТЭ, а ў адказнай гульні ў Барысаве каманда забяспечыла неабходную нічыю 1:1. У групавой стадыі БАТЭ патрапіў у групу H, разам з «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэалам]]» (Мадрыд), «[[ФК Ювентус|Ювентусам]]» (Турын), «[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зенітам]]» (Санкт-Пецярбург). У першай гульні на выездзе БАТЭ саступіў «Рэалу» з лікам 0:2. У другой сваёй гульні з «Ювентусам» (2:2) БАТЭ стаў першым беларускім футбольным клубам, які набраў ачкі ў групавым этапе самага прэстыжнага еўрапейскага турніру. У трэцяй гульні на выездзе БАТЭ згуляў унічыю 1:1 з «Зенітам» з Санкт-Пецярбурга, а ў чацвёртай прайграў яму ў [[Мінск]]у з лікам 0:2. У апошняй гульні групавога турніру БАТЭ згуляў з «Ювентусам» у нічыю з лікам 0:0, і ў выніку набраўшы 3 ачка ў 6 гульнях, клуб заняў апошняе месца ў групе і скончыў свой выступ у еўракубках. 31 кастрычніка 2008 года БАТЭ стаў пяцікратным чэмпіёнам Беларусі. У гэты дзень быў згуляны перанесены матч 17-га тура, у ім падапечныя [[Віктар Ганчарэнка|Віктара Ганчарэнкі]] перамаглі жодзінскае «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» з лікам 2:1 і за два тура да фінішу сталі недасягальнымі для іншых камандаў. ==== 2009 год ==== У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009 годзе]] барысаўчанам не атрымалася паўтарыць поспех 2008-га ў Еўропе. У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|Лізе чэмпіёнаў УЕФА]] БАТЭ дайшоў да трэцяга раўнда (у другім перайграўшы 2 разы з лікам 2:0 македонскі клуб «[[ФК Македонія|Македонія]]» са Скоп’я), дзе саступіў па суме двух матчаў латвійскаму «[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілсу]]» (0:1 і 2:1, [[Гол на выездзе|па галах на выездзе]]). Пасля гэтага каманда патрапіла ў плэй-оф [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы УЕФА]], дзе сустрэлася з балгарскім «[[ФК Літэкс|Літэксам]]» (Ловеч). У першым матчы на сваім стадыёне беларусы прайгралі 0:1. Аднак у матчы ў адказ барысаўчане здолелі ў асноўны час адквітаць гэты дэфіцыт, а ў дадатковае — ўпэўнена развіць гэты поспех, у выніку — перамога 4:0 і пуцёўка ў [[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010#.D0.93.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D0.B0 I|групавы этап Лігі Еўропы УЕФА]]. Розыгрыш у групавым этапе БАТЭ пачаў з дзвюх параз: ад «Бенфікі» — 0:2 і «Эвертана» — 1:2 (гол на рахунку Дзмітрыя Ліхтаровіча). У наступным матчы была атрымана валявая перамога над грэчаскім [[ФК АЕК|АЕКам]] 2:1 (Паўлаў, Алумона). У Грэцыі праціўнікі разышліся мірам — 2:2 (Радзівонаў, Валадзько), а пасля хатняй паразы ад «Бенфікі» 1:2 (Сасноўскі) барысаўчане страцілі шанцы на працяг барацьбы ў Лізе Еўропы. У заключным матчы групавога турніру барысаўчане на выездзе абгулялі «Эвертан» з лікам 1:0 (Юрэвіч) і з 7 ачкамі занялі 3 месца. 5 кастрычніка 2009 года, атрымаўшы перамогу над наваполацкім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» на полі барысаўскага гарадскога стадыёна, БАТЭ ў чацвёрты раз запар і шосты раз у найноўшай гісторыі стаў чэмпіёнам Беларусі. Яшчэ ў першым тайме ў вароты гасцей былі забіты чатыры безадказных мяча. ==== 2010 год ==== Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] стартаваў для БАТЭ 8 сакавіка, калі ў матчы c уладальнікам Кубка Беларусі 2008/09 [[наваполацк]]ім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» быў разыграны першы ў гісторыі [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]]. Перамогшы ў серыі пасляматчавых пенальці, барысаўчане сталі першымі ўладальнікамі трафея. 23 мая [[2010]] года ў [[Фінал Кубка Беларусі па футболе 2009—2010|фінальным матчы]] за [[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Кубак Беларусі]] на мінскім стадыёне «Дынама», БАТЭ з лікам 5:0 разграміў [[Жодзіна|жодзінскае]] «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» і ў другі раз у сваёй гісторыі стаў уладальнікам Кубка. 26 жніўня 2010 года заваяваў права гуляць у групавым этапе Лігі Еўропы. Папярэдне быў абыграны ісландскі «Хабнафіёрдур» (5:1 дома, 1:0 у гасцях), затым параза па суме 2 матчаў ад дацкага «Капенгагена» (0:0 дома і 2:3 у гасцях) у Лізе чэмпіёнаў. Затым у кваліфікацыі Лігі Еўропы быў двойчы абыграны партугальскі «Марыціму» (3:0 дома і 2:1 у гасцях). Па выніках лёсавання супернікамі БАТЭ сталі нідэрландскі АЗ (перамога 4:1 дома, параза 0:3 у гасцях), «Дынама» (Кіеў; 2:2 у гасцях, параза 1:4 дома), «Шэрыф» (Ціраспаль; перамога 1:0 у гасцях; перамога 3:1 дома). Па выніках групавога турніру барысаўчане ўпершыню выйшлі ў 1/16 фіналу еўрапейскага кубка, дзе па суме дзвюх сустрэч саступілі французскаму «[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]» (2:2 дома і 0:0 на выездзе). 13 лістапада 2010, абыграўшы ў гасцявым матчы клуб [[ФК Белшына|«Белшына» (Бабруйск)]], БАТЭ датэрмінова стаў чэмпіёнам Беларусі сезона 2010 года. ==== 2011 год ==== 2 жніўня 2011 гады клуб атрымаў права гуляць у раўндзе плэй-оф чэмпіёнскай кваліфікацыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Лігі чэмпіёнаў]], абыграўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе «[[ФК Лінфілд|Лінфілд]]» (1:1 у гасцях, 2:0 хаты), а ў трэцім — «[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас]]» (0:0 у гасцях, 3:1 хаты). 24 жніўня БАТЭ абыграў аўстрыйскі «Штурм» у гасцях 0:2 (1:1 дома) і другі раз у сваёй гісторыі выйшаў у групавы этап Лігі чэмпіёнаў, атрымаўшы, пры гэтым, месца ў трэцім кошыку. Па выніках лёсавання БАТЭ адправіўся ў групу H разам з «[[ФК Барселона|Барселонай]]», «[[ФК Мілан|Міланам]]» і «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]). [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Ліга чэмпіёнаў]] далася БАТЭ цяжка. Першы матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) быў згуляны з лікам 1:1. У другім матчы БАТЭ саступіў «[[ФК Барселона|Барселоне]]» з лікам 0:5. У трэцім матчы саступіў «[[ФК Мілан|Мілану]]» 0:2. Чацвёрты матч быў, мабыць, лепшым у гэтай Лізе чэмпіёнаў. БАТЭ згуляў унічыю з «[[ФК Мілан|Міланам]]» 1:1. Пяты матч быў важны: у ім вырашаўся далейшы ўдзел у Лізе Еўропы. БАТЭ прайграў матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) і амаль страціў шанцы на трэцяе месца ў групе. Апошні матч у Барселоне быў прайграны з лікам 4:0, і БАТЭ завяршыў удзел у турнірах. У гэтым жа годзе клуб у шосты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі. === 2012 год === У 2012 годзе БАТЭ ў другі раз запар выйшаў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]. У першых двух матчах барысаўчане сенсацыйна перамаглі французскі «[[ФК Ліль|Ліль]]» (3:1) і нямецкую «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыю]]» (3:1). Але ў двух наступных прайгралі іспанскай «[[ФК Валенсія|Валенсіі]]» (0:3 і 2:4). Пасля чаго БАТЭ саступіў «Ліля» (0:2) і «Баварыі» (1:4) і, заняўшы трэцяе месца ў групе, перайшоў у Лігу Еўропы. Дарэчы, «Баварыя» ў тым сезоне атрымала ўпэўненую перамогу ў Лізе чэмпіёнаў, а БАТЭ стаў адзіным клубам, які змог забіць мюнхенцам больш за два мячы ў адным матчы. 11 лістапада перамог з лікам 5:1 клуб «[[ФК Мінск|Мінск]]» і датэрмінова ў сёмы раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі. === 2013 год === У пачатку 2013 БАТЭ гуляў у матчах 1/16 Лігі Еўропы супраць турэцкага «[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ]]». У сувязі з рэканструкцыяй мінскага стадыёна «Дынама», дзе БАТЭ звычайна праводзіў міжнародныя сустрэчы, клуб быў вымушаны шукаць іншую пляцоўку. У выніку матч прайшоў у Гродна. Нягледзячы на тое, што «Фенербахчэ» амаль увесь матч было ў меншасці, матч скончыўся ўнічыю 0:0. У адказным матчы БАТЭ прапусціў з пенальці (0:1) і скончыў выступленне ў турніры. У чэмпіянаце 2013 БАТЭ стартаваў не вельмі ўпэўнена, у выніку чаго лідарства ў табліцы перахапіў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». Улетку барысаўчане наладзілі гульню, і, атрымоўваючы перамогу за перамогай, пачалі даганяць салігорскі клуб. Расчараваннем для аматараў клуба стала выступленне БАТЭ ў Лізе чэмпіёнаў. На першай жа стадыі (2-і кваліфікацыйны раўнд) барысаўскі клуб саступіў казахстанскаму «[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёру]]» з Караганды (0:1 дома і 0:1 у гасцях) і выбыў з розыгрышу еўракубкаў. 21 верасня 2013 БАТЭ ў гасцях перайграў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» (3:0) і ўпершыню ў сезоне выйшаў на першае месца турнірнай табліцы. Дзякуючы чарзе няўдач салігорцаў БАТЭ хутка замацаваўся на першым радку. 12 кастрычніка 2013 было абвешчана аб тым, што Віктар Ганчарэнка пакідае пасаду галоўнага трэнера. Новым галоўным трэнерам быў прызначаны [[Аляксандр Ермаковіч]]. 9 лістапада 2013, атрымаўшы перамогу ў 30-м туры над «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», БАТЭ стаў дзесяціразовым чэмпіёнам Беларусі. === 2014 год === У сезоне 2014 БАТЭ быў вымушаны доўгі час змагацца за лідарства ў чэмпіянаце з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». У выніку, барысаўчанам пасля перамогі над мінчанамі ў матчы 29 тура (1 лістапада) удалося адарвацца і пасля наступнага тура датэрмінова ўзяць чарговае золата. Пры гэтым, БАТЭ паставіў рэкорд: каманда не прайгравала на працягу 31 матча чэмпіянату (ранейшы рэкорд — 29 матчаў — належаў віцебскай «[[ФК Віцебск|Дзвіне]]» у сезоне 1994/95). У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ ўдалося чарговы, ужо чацвёрты, раз прабіцца ў групавы этап: хоць і з праблемамі, але былі пройдзеныя албанскі «[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]]», венгерскі «[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]» і славацкі «[[ФК Слован Браціслава|Слован]]». Але ў групавым этапе барысаўчане пацярпелі па два разгромных паражэння ад «[[ФК Порту|Порту]]» і данецкага «[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёра]]». Адна перамога над «[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетыкам]]» з [[Більбаа]] не дазволіла барысаўчанам узняцца вышэй за апошняе месца ў групе. Пры гэтым па колькасці прапушчаных у групавым этапе галоў (24) БАТЭ паставіў новы антырэкорд у гісторыі Лігі чэмпіёнаў. === 2015 год === У сезоне 2015 БАТЭ здолеў трэці раз стаць уладальнікам [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], у фінале перайграўшы салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» з лікам 4:1. У чэмпіянаце клуб таксама не меў праблем, амаль ад пачатку сезона значна адарваўшыся ад канкурэнтаў і за чатыры туры да фінішу гарантаваўшы чарговае чэмпіёнства. Барысаўская серыя без паражэнняў у чэмпіянаце, якая была пачата ў папярэднім сезоне, была спынена толькі ў 15-м туры мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:1), такім чынам склала 45 матчаў. У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ зноў выйшаў групавы этап, па чарзе пераадолеўшы ірландскі «[[ФК Дандалк|Дандалк]]», венгерскі «[[ФК Відэатон|Відэатон]]» і сербскі «[[ФК Партызан Бялград|Партызан]]». Супернікамі на групавым этапе сталі «[[ФК Барселона|Барселона]]», «[[ФК Рома|Рома]]» і «[[ФК Баер Леверкузен|Баер]]», сярод якіх БАТЭ лічыўся аўтсайдэрам. Аднак у другім туры групавога этапу барысаўчане нечакана нанеслі паражэнне «Роме» (3:2). У выніку барысаўчане набралі 5 ачкоў і апынуліся апошнімі ў групе. === 2016 год === Сезон 2016 атрымаўся для БАТЭ няўдалым. Каманда другі раз запар дайшла да фіналу Кубка Беларусі, але не змагла захаваць тытул, саступіўшы ў серыі пенальці жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]». У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе фінскі [[ФК СІК Сейняёкі|СІК]], але ў трэцім саступіў ірландскаму «[[ФК Дандалк|Дандалку]]» (1:0, 0:3) і выбыў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|Лігу Еўропы]], дзе таксама не выйшаў у групавы этап, прайграўшы ў плэй-оф кваліфікацыі па суме дзвюх сустрэч «[[ФК Астана|Астане]]» з Казахстана (0:2, 2:2). У выніку БАТЭ ў другі раз з 2008 года застаўся без еўракубкаў восенню. Адзіным адносным поспехам стаў упэўнены выступ у чэмпіянаце, дзе БАТЭ адразу захапіў лідарства, а асноўныя канкурэнты — мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» — у пачатку турніру страцілі шмат ачкоў. [[14 кастрычніка]] 2016 года ў матчы 25-га тура БАТЭ перамог мікашэвіцкі «[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]» у [[Лунінец|Лунінцы]] (радзіме галоўнага трэнера барысаўчан [[Аляксандр Ермаковіч|Аляксандра Ермаковіча]]) з лікам 1:0 і заўчасна стаў чэмпіёнам. === 2017 год === У пачатку сезона 2017 БАТЭ прайграў ў паўфінале Кубка Беларусі брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (0:2, 1:0). Няўдала пачаўся для барысаўскага клуба і чэмпіянат краіны — прапусціўшы наперад асноўных канкурэнтаў (мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]»), БАТЭ доўгі час займаў другі і трэці радок. Пры гэтым БАТЭ ў матчах з прамымі канкурэнтамі атрымаў «сухія» перамогі (1:0 і 1:0 з «Дынама», 1:0 і 4:0 з «Шахцёрам»), аднак саступіў клубам з сярэдзіны і ніжняй частцы табліцы — «[[ФК Слуцк|Слуцку]]», «[[ФК Віцебск|Віцебску]]», «[[ФК Мінск|Мінску]]» і «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачам]]». У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе армянскі «[[ФК Алашкерт|Алашкерт]]». У трэцім раўндзе пасля гасцявога паражэння ад чэшскай «[[ФК Славія Прага|Славіі]]» (0:1) барысаўчане не здолелі ў хатнім матчы забяспечыць неабходны лік — перамога барысаўчан 2:1 адправіла далей «Славію». БАТЭ перайшоў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|Лігу Еўропы]], дзе ў двухматчавым супрацьстаянні з украінскай «[[ФК Александрыя|Александрыяй]]» пасля хатняй нічыі 1:1 здабыў валявую гасцявую перамогу 2:1 і выйшаў у групавы этап. Сапернікамі ў групе сталі англійскі «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]», нямецкі «[[ФК Кёльн|Кёльн]]» і сербская «[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда]]». Фініш сезона 2017 у нацыянальным чэмпіянаце азмрочыўся для БАТЭ шэрагам скандалаў. Шырокую вядомасць атрымала так званая «справа Верамко»: 23 верасня на хатні матч барысаўчан супраць «[[ФК Слуцк|Слуцка]]» (які скончыўся з лікам 6:0) быў заяўлены і правёў увесь матч на лаўцы запасных брамнік [[Сяргей Верамко]], які да таго адбыў пяціматчавую дыскваліфікацыю. Але разам з дыскваліфікацыяй быў накладзены штраф, у выпадку неаплаты якога дыскваліфікацыя падаўжалася да моманту аплаты, і, як высветілася, штраф быў аплачаны Верамко толькі 27 верасня. Дысцыплінарны камітэт АБФФ за неправамоцны ўдзел іграка 13 кастрычніка прысудзіў БАТЭ тэхнічнае паражэнне ў матчы са «Слуцкам» (0:3), што значна ўскладніла БАТЭ барацьбу за чэмпіёнства. Барысаўчане падалі апеляцыю, і 10 лістапада (за два туры да канца чэмпіянату) Апеляцыйны камітэт АБФФ, прызнаўшы віну Верамко, адмяніў папярэднае рашэнне Дысцыплінарнага камітэта і вярнуў тры ачкі, абмежаваўшыся штрафам. У матчах з удзелам БАТЭ таксама быў зафіксаваны шэраг памылковых судзейскіх рашэнняў: 28 кастрычніка ў матчы з «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» пры ліку 1:0 на карысць барысаўчан быў прызначаны пенальці ў браму БАТЭ за гульню рукой (хоць мяч трапіў у плячо [[Віталь Гайдучык|Віталю Гайдучыку]]). Пенальці быў рэалізаваны навапалачанамі, і матч скончыўся з лікам 1:1. Пазней, 18 лістапада, у перадапошнім туры ў матчы супраць «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]» пры ліку 1:1 [[Віталь Радзівонаў]] пры дапамозе сваёй рукі адправіў мяч у браму, і арбітр залічыў гол (выніковы лік 3:1 на карысць БАТЭ). Няўдачы на фінішы «Дынама» і «Шахцёра» разам з станоўчымі для БАТЭ вынікам «справы Верамко» дазволілі барысаўчанам перад апошнім турам выйсці на першае месца ў табліцы. Пры гэтым у гасцявым матчы апошняга тура супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» БАТЭ было дастатковы згуляць унічыю, каб стаць чэмпіёнам. Аднак, адкрыўшы лік у матчы, барысаўчане тройчы прапусцілі, і к 75-й хвіліне «Гарадзея» перамагала 3:1 (у той час як мінскае «Дынама» ўпэўнена вяло ў сваім матчы і пераганяла барысаўчан). Тым не менш, [[Віталь Радзівонаў]], які выйшаў на замену ў БАТЭ, на 79-й хвіліне забіў з пенальці, а на пятай дададзенай хвіліне ўсталяваў канчатковы лік 3:3, што прынесла БАТЭ чарговае чэмпіёнства. === 2018 год === 2018 год пачаўся для БАТЭ пад кіраўніцтвам новага трэнера — [[Алег Дулуб|Алега Дулуба]]. Каманда ўпэўнена стартавала ў чэмпіянаце Беларусі, выйграўшы ў першых васьмі турах, аднак саступіла брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» ў Суперкубку Беларусі і ў фінале Кубка Беларусі. Пасля першых няўдач ў чэмпіянаце Беларусі — нічыі з «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» і паражэння ад «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» — Дулуб быў звольнены, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў [[Аляксей Бага]], які пазней быў зацверджаны на пасадзе. Пад яго кіраўніцтвам БАТЭ працягнуў паспяховы выступ у чэмпіянаце Беларусі, а ў Лізе чэмпіёнаў пасля перамог над фінскім [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІКам]] і азербайджанскім «[[ФК Карабах Агдам|Карабахам]]» саступіў у плэй-оф нідэрландскаму [[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ]] і трапіў у групавы этап Лігі Еўропы. 22 верасня 2018 года пасля доўгай хваробы памёр старшыня праўлення клуба [[Анатоль Капскі]], які стаяў на чале клуба з яго адраджэння ў 1996 годзе. Да канца сезона каманда выхадзіла на поле з траўрнымі павязкамі. 4 лістапада, пасля перамогі над гродзенскім «[[ФК Нёман Гродна|Нёманам]]», БАТЭ стаў 15-разовым чэмпіёнам Беларусі. У групавым раўндзе Лігі Еўропы БАТЭ сустрэўся з венгерскім «[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі]]», англійскім «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» і грэчаскім [[ФК ПАОК|ПАОКам]]. Пачаўшы з перамогі над «МОЛ Відзі», БАТЭ пасля саступіў ПАОКу і двойчы «Чэлсі», аднак перамогі ў двух апошніх турах над «МОЛ Відзі» і ПАОКам прынеслі барысаўскаму клубу месца ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы. === 2019 год === Сезон 2019 пачаўся для БАТЭ з хатняй перамогі ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы над лонданскім «[[ФК Арсенал Лондан|Арсеналам]]» (1:0), аднак у адказным матчы здарылася паражэнне 0:3, і барысаўскі клуб выбыў з турніру. У Суперкубку Беларусі БАТЭ другі раз запар прайграў брэсцкаму «Дынама», а ў Кубку Беларусі 2018/19 БАТЭ выбыў на стадыі чвэрцьфіналу, саступіўшы ў двухматчавым супрацьстаянні «[[ФК Іслач|Іслачы]]». У чэмпіянаце Беларусі БАТЭ ў першай палове сезона ішоў уверсе табліцы, змагаючыся за першы радок з брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» і салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]». У 1-м кваліфікацыйным раўндзе Лігі чэмпіёнаў БАТЭ перамог польскі «[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст]]», аднак у другім саступіў нарвежскаму «[[ФК Русенбарг|Русенбаргу]]». Перайшоўшы ў Лігу Еўропы, каманда ў 3-м кваліфікацыйным раўндзе прайшла баснійскі клуб «[[ФК Сараева|Сараева]]», а ў плэй-оф, як і тры гады таму, трапіла на казахстанскую «[[ФК Астана|Астану]]». Пасля паражэння ў гасцявым матчы 0:3 дома БАТЭ забіў толькі двойчы (2:0) і па суме дзвюх сустрэч выбыў з турніру. Тым часам шэраг няўдач барысаўчан вывеў на першы радок у чэмпіянаце Беларусі брэсцкае «Дынама», якое без правалаў дайшло да канца сезона і заваявала чэмпіёнства. Такім чынам перарвалася серыя БАТЭ з 13 чэмпіёнстваў запар. Барысаўскі клуб у сезоне 2019 заваяваў срэбраныя медалі. === 2020 год === У пачатку 2020 года клуб узначаліў [[Кірыл Альшэўскі]]. Пад яго кіраўніцтвам каманда пачала чэмпіянат з двух паражэнняў, але пасля справы пайшлі лепей, і неўзабаве БАТЭ ўключыўся ў барацьбу за прызавыя месцы. Таксама быў выйграны Кубак Беларусі — у фінале ў дадатковы час была атрымана перамога над брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (1:0). У Лізе Еўропы БАТЭ адразу выбыў з турніру, саступіўшы на выездзе сафійскаму [[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА]] (0:2). У чэмпіянаце Беларусі ж каманда доўгі час вяла змаганне за першы радок з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]». У верасні 2020 года быў звольнены Кірыл Альшэўскі, новым трэнерам стаў яго памочнік [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Перад фінішам чэмпіянату БАТЭ ішоў першым, але нічыя ў апошнім туры з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:0) адкінула барысаўчан на другі выніковы радок. === 2021 год === У снежні 2020 года новым галоўным трэнерам БАТЭ стаў [[Віталь Жукоўскі]], які раней доўгі час узначальваў «[[ФК Іслач|Іслач]]». Каманду пакінулі шматгадовыя лідары [[Ігар Стасевіч]], [[Ягор Філіпенка]] (абодва перайшлі ў салігорскі «Шахцёр»), [[Дзмітрый Бага]]. Ім на замену прыйшлі пераважна маладыя ігракі. У пачатку [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|сезона 2021]] фан-рух БАТЭ адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У чэмпіянаце БАТЭ, хоць і рухаўся няблага, не здолеў перашкодзіць захапіць лідарства салігорскаму «Шахцёру», які атрымліваў перамогу за перамогай. У маі БАТЭ другі раз запар стаў уладальнікам Кубка Беларусі, атрымаўшы ў фінале перамогу над «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» (2:1). Выступленне ў Лізе канферэнцый выйшла няўдалым — пасля гасцявой перамогі 1:0 над батумскім «[[ФК Дынама Батумі|Дынама]]» БАТЭ саступіў на «Барысаў-Арэне» 1:4 і выбыў з турніру. У гэты ж час асноўны нападнік салігарчан [[Максім Скавыш]] перайшоў у «Шахцёр». Пасля БАТЭ навязваў пэўную канкурэнцыю салігарчанам, у верасні атрымаў хатнюю перамогу над «Шахцёрам» (1:0), аднак неўзабаве салігорская каманда пайшла ў адрыў і замацавалася на першым радку. БАТЭ ж толькі ў апошнім туры забяспечыў трэція запар сярэбраныя медалі, адарваўшыся ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». === 2022 год === У студзені 2022 года новым галоўным трэнерам стаў [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]], які раней узначальваў дубль клуба. Каманда добра пачала чэмпіянат, атрымаўшы перамогі ў пяці першых матчах запар, аднак пазней справы пайшлі горш, БАТЭ шмат гуляў унічыю і прапусціў наперад канкурэнтаў. У фінале Кубка Беларусі БАТЭ саступіў «[[ФК Гомель|Гомелю]]» (1:2), а таксама выбыў з Лігі канферэнцый, саступіўшы турэцкаму «[[ФК Каньяспор|Каньяспору]]» з агульным лікам 0:5. У жніўні з-за няўдач Аляксандр Міхайлаў падаў у адстаўку, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]], аднак пад яго кіраўніцтвам сітуацыя ў чэмпіянаце не палепшылася, неўзабаве БАТЭ выпаў з прызавой тройкі. У кастрычніку на чале каманды зноў стаў [[Кірыл Альшэўскі]], які вярнуў БАТЭ ў барацьбу. Барысаўчане здолелі абысці мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», але салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» і мінскі «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]» засталіся наперадзе, і БАТЭ стаў трэцім. === 2023 год === У Вышэйшай лізе ў 2023 годзе БАТЭ хутка прапусціў наперад канкурэнтаў і не ўдзельнічаў у барацьбе за чэмпіёнства. Каманда зноў дайшла да фіналу Кубка Беларусі, дзе саступіла жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]» (0:2). Пасля адхілення «Шахцёра» і «Энергетыка-БДУ» ад еўракубкаў барысаўчане атрымалі месца ў Лізе чэмпіёнаў, дзе ў першым кваліфікацыйным раўндзе перамаглі албанскі «[[ФК Партызані Тырана|Партызані]]», аднак пасля паслядоўна выбылі з Лігі чэмпіёнаў, Лігі Еўропы і Лігі канферэнцый, саступіўшы адпаведна кіпрскаму «[[ФК Арыс Лімасол|Арысу]]», малдаўскаму «[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыфу]]» і косаўскаму «[[ФК Балкані|Балкані]]». У чэмпіянаце БАТЭ працягваў змагацца за трэці радок, аднак у выніку фінішаваў пятым, упершыню з 2006 года застаўшыся без медалёў. === Эмблемы === <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Гісторыя эмблем БАТЭ"> Файл:ФК БАТЭ (2013).png|Эмблема БАТЭ у 2013—2018 гадах Файл:ФК БАТЭ (2018).gif|Эмблема БАТЭ у 2018—2019 гадах Файл:ФК БАТЭ (2020).gif|Эмблема БАТЭ з 2020 года </gallery></center> == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://www.fcbate.by/team/base|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|date=|access-date=2024-04-26|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Уладзіслаў Ігнацьеў||2003}} {{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Скапец||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Руслан Хадаркевіч]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1993}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Аляксандр Мартынаў||2004}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|Аб|Шэрыф Жымо||1996}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Павел Пашэвіч]]||2001}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Нескаромны||2005}} {{Ігрок|55|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|Аб|[[Ян Эманюэль Афі]]||1995}} {{Ігрок|84|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ягор Осіпаў||2003}} {{Ігрок|98|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Свідзінскі||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Блоцкі||2004}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксандр Ануфрыеў]]||1995}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Алег Нікіфарэнка]]||2001}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Ілья Алексіевіч]]||1991}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Захар Гіцалеў||2004}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Русенчык||2001}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Раман Пілецкі]]||2003}} {{Ігрок|28|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Кірыл Чарнавок]]||2003}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Віктар Сотнікаў]]||2001}} {{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|ПА|Заі Сідзібэ||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Шведчыкаў||2003}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Казахстан}}|Нап|Аралхан Аміртаеў||1998}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў||2005}} {{Ігрок|62|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Тэмур Джыкія|у арэндзе з «[[ФК Волга Ульянаўск|Волгі]]»|1998}} {{Ігрок|80|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікалай Мірскі||2005}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Анатоль Саннікаў|у «[[ФК Нафтан|Нафтане]]» да снежня 2024 года|2004}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Андрэй Патапенка]]|у «[[ФК Гомель|Гомелі]]» да снежня 2024 года|2000}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Дзяніс Грачыха]]|у «[[ФК Жэніс Астана|Жэнісе]]» да снежня 2024 года|1999}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Крывушэнка]] (нар. 1964) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Нявінскі]] (нар. 1973) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Уладзіміравіч Канцавы|Арцём Канцавы]] (нар. 1983) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Ліхтаровіч]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Ражкоў]] (нар. 1981) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Дзяргай]] (нар. 1997) — трэнер брамнікаў === БАТЭ-2 === У сезоне 2024 рэзервовая каманда пад назвай БАТЭ-2 выступае ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]]<ref>{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От "Энергетика-БГУ" и "Белшины" до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Павел Каткоў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Міхаіл Клякін||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Данііл Марціновіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Барыс Панкратаў]]||1982}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Скапец||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ілья Бралуненка||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Даніла Вяргейчык||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Кадзеба||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Нескаромны||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ягор Осіпаў||2003}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Свідзінскі||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцемій Сінькевіч||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ягор Чуеўскі||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Чыкілеўскі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Шэўчык||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілья Баранаў||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Блоцкі||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Захар Гіцалеў||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Платон Каласоўскі||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Валерый Кісель||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Пілецкі||2003}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Пратасеня||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Русакоў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Алесь Сахончык||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Целеш||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Іван Чарных||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Андрэй Шкондзін||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ян Шумскі||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Арлоўскі||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Галавачэнка||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Максім Мардас||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікалай Мірскі||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Максім Пралеска||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Пятровіч||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Шведчыкаў||2003}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб БАТЭ-2 === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Іван Мігаль]] (нар. 1985) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Рагожкін]] (нар. 1976) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Барыс Панкратаў]] (нар. 1982) — трэнер брамнікаў == Замацаваныя нумары == * '''2''': {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Яўгенавіч Ліхтаровіч|Дзмітрый Ліхтаровіч]], [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронец]], 2002—2015.<ref>{{Cite web|url=https://www.pressball.by/news/football/237051|title=БАТЭ навсегда вывел из оборота игровой номер Дмитрия Лихтаровича|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005220058/http://www.pressball.by/news/football/237051|archive-date=2017-10-05|access-date=2018-05-30}}</ref> * '''20''': {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]], [[Нападаючы (футбол)|нападнiк]], 2006—2018.<ref>{{Cite web|url=https://sport.tut.by/news/football/587241.html|title=Майка под сводами "Борисов-Арены". БАТЭ красиво завершил игровую карьеру Родионова|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181906/https://sport.tut.by/news/football/587241.html|archive-date=2019-01-29|access-date=2018-05-30}}</ref> == Дасягненні == * [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]] (15): 1999, 2002, 2006—2018 * Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі (7): 1998, 2000, 2003, 2004, 2019, 2020, 2021 * Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 2001, 2022 * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (5): 2006, 2010, 2015, 2020, 2021 * Фіналіст Кубка Беларусі (7): 2002, 2005, 2007, 2016, 2018, 2022, 2023 * Уладальнік [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]] (8): 2010, 2011, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2022 * Удзельнік групавой стадыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]: сезоны 2008/2009, 2011/2012, 2012/2013, 2014/2015, 2015/2016 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў) * Удзельнік групавой стадыі [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]: сезоны 2009/2010, 2010/2011, 2017/2018, 2018/2019 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў) == Статыстыка выступаў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1996 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Д3]] || '''1''' || 28 || 25 || 2 || 1 || <nowiki>79–10</nowiki> || '''77''' || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Д2]] || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 25 || 3 || 2 || <nowiki>92–15</nowiki> || '''78''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 28 || 18 || 4 || 6 || <nowiki>50–25</nowiki> || '''58''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Чвэрцьфінал]] || |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 24 || 5 || 1 || <nowiki>80–22</nowiki> || '''77''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Паўфінал]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 20 || 4 || 6 || <nowiki>68–26</nowiki> || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Д1]] || style="background:#cc9966"|'''3''' || 26 || 16 || 3 || 7 || <nowiki>54–31</nowiki> || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Чвэрцьфінал]] || |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 27{{efn-ua|З улікам дадатковай гульні (перамога 1:0) за першае месца супраць гродзенскага «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]». Уласна ў чэмпіянаце БАТЭ меў 56 ачкоў.}} || 19 || 2 || 6 || <nowiki>51–20</nowiki> || '''59''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|Фіналіст]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 20 || 6 || 4 || <nowiki>70–21</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || <nowiki>59–25</nowiki> || '''70''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Д1]] || '''5''' || 26 || 12 || 11 || 3 || <nowiki>42–27</nowiki> || '''47''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Фіналіст]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 26 || 16 || 6 || 4 || <nowiki>47–27</nowiki> || '''54''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|Уладальнік]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 26 || 18 || 2 || 6 || <nowiki>50–25</nowiki> || '''56''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Фіналіст]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 19 || 10 || 1 || <nowiki>54–20</nowiki> || '''67''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|Паўфінал]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 26 || 19 || 5 || 2 || <nowiki>55–16</nowiki> || '''62''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Паўфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 33 || 21 || 9 || 3 || <nowiki>64–18</nowiki> || '''72''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Уладальнік]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 33 || 18 || 12 || 3 || <nowiki>53–20</nowiki> || '''66''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>51–16</nowiki> || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК БАТЭ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 32 || 21 || 4 || 7 || <nowiki>61–25</nowiki> || '''67''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК БАТЭ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 32 || 20 || 11 || 1 || <nowiki>68–21</nowiki> || '''71''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2015 ФК БАТЭ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 26 || 20 || 5 || 1 || <nowiki>44–11</nowiki> || '''65''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК БАТЭ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 22 || 4 || 4 || <nowiki>73–25</nowiki> || '''70''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2017 ФК БАТЭ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>61–19</nowiki> || '''68''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2018 ФК БАТЭ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || <nowiki>55–24</nowiki> || '''73''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2019 ФК БАТЭ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || <nowiki>61–21</nowiki> || '''70''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2020 ФК БАТЭ|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 17 || 7 || 6 || <nowiki>65–32</nowiki> || '''58''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|2021]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>61–27</nowiki> || '''65''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Уладальнік]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Д1]] || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 11 || 3 || <nowiki>51–21</nowiki> || '''59''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Фіналіст]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Д1]] || '''5''' || 28 || 14 || 5 || 9 || <nowiki>49–32</nowiki> || '''47''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Фіналіст]] || |- | 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Д1]] || || || || || || || || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" style="text-align: right;" |- style="text-align: center;" !Кубак !width=30|Г !width=30|В !width=30|Н !width=30|П !width=80|М |- style="text-align: center;" |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]||104||37||31||36||<nowiki>119–150</nowiki> |- style="text-align: center;" |[[Ліга Еўропы УЕФА|Кубак УЕФА/Ліга Еўропы]]||63||21||11||31||<nowiki>75–111</nowiki> |- style="text-align: center;" |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]||6||2||0||4||<nowiki>4–13</nowiki> |- style="text-align: center;" |[[Кубак УЕФА Інтэртота|Кубак Інтэртота]]||6||4||1||1||<nowiki>8–2</nowiki> |- style="text-align: center;" |Усяго||179||64||43||72||<nowiki>206–276</nowiki> |} {| class="wikitable" ! Сезон ! Спаборніцтва ! Раўнд ! colspan=2| Сапернік ! Дома ! У гасцях ! Вынік |- |[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/00]] |[[Кубак УЕФА]] |к/р |{{Сцяг|Расія}} |[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]] |1:7 |0:5 |'''1:12''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2000/2001|2000/01]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 к/р |{{Сцяг|Арменія}} |[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]] |2:1 |1:1 |'''3:2''' |- | | |2 к/р |{{Сцяг|Швецыя}} |[[ФК Хельсінгбарг|Хельсінгбарг]] |0:3 |0:0 |'''0:3''' |- |[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/02]] |[[Кубак УЕФА]] |к/р |{{Сцяг|Грузія|1990}} |[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]] |4:0 |1:2 |'''5:2''' |- | | |1 раўнд |{{Сцяг|Італія}} |[[ФК Мілан|Мілан]] |0:2 |0:4 |'''0:6''' |- |[[Кубак Інтэртота 2002|2002]] |[[Кубак Інтэртота]] |1 раўнд |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Акадэміск|Акадэміск (Капенгаген)]] |1:0 |2:0 |'''3:0''' |- | | |2 раўнд |{{Сцяг|Германія}} |[[ФК Мюнхен 1860|Мюнхен 1860]] |4:0 |1:0 |'''5:0''' |- | | |3 раўнд |{{Сцяг|Італія}} |[[ФК Балоння|Балоння]] |0:0 |0:2 |'''0:2''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2003/2004|2003/04]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 к/р |{{Сцяг|Ірландыя}} |[[ФК Багеміянс Дублін|Багеміянс (Дублін)]] |1:0 |0:3 |'''1:3''' |- |[[Кубак УЕФА 2004/2005|2004/05]] |[[Кубак УЕФА]] |1 к/р |{{Сцяг|Грузія}} |[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]] |2:3 |0:1 |'''2:4''' |- |[[Кубак УЕФА 2005/2006|2005/06]] |[[Кубак УЕФА]] |1 к/р |{{Сцяг|Грузія}} |[[ФК Тарпеда Кутаісі|Тарпеда (Кутаісі)]] |5:0 |1:0 |'''6:0''' |- | | |2 к/р |{{Сцяг|Расія}} |[[ФК Крылы Саветаў Самара|Крылы Саветаў (Самара)]] |0:2 |0:2 |'''0:4''' |- |[[Кубак УЕФА 2006/2007|2006/07]] |[[Кубак УЕФА]] |1 к/р |{{Сцяг|Малдова}} |[[ФК Ністру Атач|Ністру (Атач)]] |2:0 |1:0 |'''3:0''' |- | | |2 к/р |{{Сцяг|Расія}} |[[ФК Рубін Казань|Рубін (Казань)]] |0:2 |0:3 |'''0:5''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2007/2008|2007/08]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ (Нікасія)]] |3:0 ([[дадатковы час|д. ч.]]) |0:2 |'''3:2''' |- | | |2 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]] |1:1 |3:1 |'''4:2''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Румынія}} |[[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа (Бухарэст)]] |2:2 |0:2 |'''2:4''' |- |[[Кубак УЕФА 2007/2008|2007/08]] |[[Кубак УЕФА]] |1 раўнд |{{Сцяг|Іспанія}} |[[ФК Вільярэал|Вільярэал]] |0:2 |1:4 |'''1:6''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009|2008/09]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Валюр|Валюр (Рэйк’явік)]] |2:0 |1:0 |'''3:0''' |- | | |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт (Брусель)]] |2:2 |2:1 |'''4:3''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК Леўскі Сафія|Леўскі (Сафія)]] |1:1 |1:0 |'''2:1''' |- | | |Група H |{{Сцяг|Іспанія}} |[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал (Мадрыд)]] |0:1 |0:2 |- |- | | |Група H |{{Сцяг|Італія}} |[[ФК Ювентус|Ювентус (Турын)]] |2:2 |0:0 |- |- | | |Група H |{{Сцяг|Расія}} |[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (Санкт-Пецярбург)]] |0:2 |1:1 |- |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|2009/10]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Македонія}} |[[ФК Македонія Скоп’е|Македонія (Скоп’е)]] |2:0 |2:0 |'''4:0''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Латвія}} |[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілс]] |0:1 |2:1 |'''2:2''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009/10]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |Плэй-оф |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК Літэкс Ловеч|Літэкс (Ловеч)]] |0:1 |4:0 ([[дадатковы час|д. ч.]]) |'''4:1''' |- | | |Група I |{{Сцяг|Партугалія}} |[[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка (Лісабон)]] |1:2 |0:2 |- | | |Група I |{{Сцяг|Англія}} |[[ФК Эвертан|Эвертан (Ліверпул)]] |1:2 |1:0 |- | | |Група I |{{Сцяг|Грэцыя}} |[[ФК АЕК Афіны|АЕК (Афіны)]] |2:1 |2:2 |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2010/2011|2010/11]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]] |5:1 |1:0 |'''6:1''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |0:0 |2:3 |'''2:3''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/11]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |Плэй-оф |{{Сцяг|Партугалія}} |[[ФК Марытыму|Марытыму (Фуншал)]] |3:0 |2:1 |'''5:1''' |- | | |Група E |{{Сцяг|Нідэрланды}} |[[ФК АЗ|АЗ (Алкмар)]] |4:1 |0:3 |- | | |Група E |{{Сцяг|Украіна}} |[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]] |1:4 |2:2 |- | | |Група E |{{Сцяг|Малдова}} |[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]] |3:1 |1:0 |- | | |1/16 |{{Сцяг|Францыя}} |[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]] |2:2 |0:0 |'''2:2''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|2011/12]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}} |[[ФК Лінфілд|Лінфілд (Белфаст)]] |2:0 |1:1 |'''3:1''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Літва}} |[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас (Панявежыс)]] |3:1 |0:0 |'''3:1''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Штурм Грац|Штурм (Грац)]] |1:1 |2:0 |'''3:1''' |- | | |Група H |{{Сцяг|Чэхія}} |[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыя (Пльзень)]] |0:1 |1:1 |- | | |Група H |{{Сцяг|Іспанія}} |[[ФК Барселона|Барселона]] |0:5 |0:4 |- | | |Група H |{{Сцяг|Італія}} |[[ФК Мілан|Мілан]] |1:1 |0:2 |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2012/2013|2012/13]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Македонія}} |[[ФК Вардар Скоп’е|Вардар (Скоп’е)]] |3:2 |0:0 |'''3:2''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |1:1 |2:0 |'''3:1''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Ізраіль}} |[[ФК Хапаэль Кір’ят-Шмана|Хапаэль (Кір’ят-Шмана)]] |2:0 |1:1 |'''3:1''' |- | | |Група F |{{Сцяг|Францыя}} |[[ФК Ліль|Ліль]] |0:2 |3:1 |- | | |Група F |{{Сцяг|Германія}} |[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя (Мюнхен)]] |3:1 |1:4 |- | | |Група F |{{Сцяг|Іспанія}} |[[ФК Валенсія|Валенсія]] |0:3 |2:4 |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012/13]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1/16 |{{Сцяг|Турцыя}} |[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ (Стамбул)]] |0:0 |0:1 |'''0:1''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2013/2014|2013/14]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Казахстан}} |[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёр (Караганда)]] |0:1 |0:1 |'''0:2''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|2014/15]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў (Корча)]] |0:0 |1:1 |'''1:1''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |3:1 |0:1 |'''3:2''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Славакія}} |[[ФК Слован Браціслава|Слован (Браціслава)]] |3:0 |1:1 |'''4:1''' |- | | |Група H |{{Сцяг|Партугалія}} |[[ФК Порту|Порту]] |0:3 |0:6 |- | | |Група H |{{Сцяг|Іспанія}} |[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетык (Більбаа)]] |2:1 |0:2 |- | | |Група H |{{Сцяг|Украіна}} |[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр (Данецк)]] |0:7 |0:5 |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|2015/16]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Ірландыя}} |[[ФК Дандалк|Дандалк]] |2:1 |0:0 |'''2:1''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Відэатон|Відэатон (Секешфехервар)]] |1:0 |1:1 |'''2:1''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Партызан Бялград|Партызан (Бялград)]] |1:0 |1:2 |'''2:2''' |- | | |Група E |{{Сцяг|Германія}} |[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04 (Леверкузен)]] |1:1 |1:4 |- | | |Група E |{{Сцяг|Італія}} |[[ФК Рома|Рома]] |3:2 |0:0 |- | | |Група E |{{Сцяг|Іспанія}} |[[ФК Барселона|Барселона]] |0:2 |0:3 |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|2016/17]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Фінляндыя}} |[[ФК СІК Сейняёкі|СІК (Сейняёкі)]] |2:0 |2:2 |'''4:2''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Ірландыя}} |[[ФК Дандалк|Дандалк]] |1:0 |0:3 |'''1:3''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/17]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |Плэй-оф |{{Сцяг|Казахстан}} |[[ФК Астана|Астана]] |2:2 |0:2 |'''2:4''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|2017/18]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Арменія}} |[[ФК Алашкерт|Алашкерт (Мартуні)]] |1:1 |3:1 |'''4:2''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Чэхія}} |[[ФК Славія Прага|Славія (Прага)]] |2:1 |0:1 |'''2:2''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|2017/18]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |Плэй-оф |{{Сцяг|Украіна}} |[[ФК Александрыя|Александрыя]] |1:1 |1:2 |'''2:3''' |- | | |Група H |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда (Бялград)]] |0:0 |1:1 |- | | |Група H |{{Сцяг|Англія}} |[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]] |2:4 |0:6 |- | | |Група H |{{Сцяг|Германія}} |[[ФК Кёльн|Кёльн]] |1:0 |2:5 |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2018/2019|2018/19]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Фінляндыя}} |[[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК (Хельсінкі)]] |0:0 |2:1 |'''2:1''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Азербайджан}} |[[ФК Карабах Агдам|Карабах (Агдам)]] |1:1 |1:0 |'''2:1''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Нідэрланды}} |[[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ (Эйндхавен)]] |2:3 |0:3 |'''2:6''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2018/2019|2018/19]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |Група L |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі (Секешфехервар)]] |2:0 |2:0 |- | | |Група L |{{Сцяг|Грэцыя}} |[[ФК ПАОК|ПАОК (Салонікі)]] |1:4 |3:1 |- | | |Група L |{{Сцяг|Англія}} |[[ФК Чэлсі|Чэлсі (Лондан)]] |0:1 |1:3 |- | | |1/16 |{{Сцяг|Англія}} |[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]] |1:0 |0:3 |'''1:3''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2019/2020|2019/20]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 к/р |{{Сцяг|Польшча}} |[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст (Глівіцы)]] |1:1 |2:1 |'''3:2''' |- | | |2 к/р |{{Сцяг|Нарвегія}} |[[ФК Русенбарг|Русенбарг (Тронхейм)]] |2:1 |0:2 |'''2:3''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/20]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |3 к/р |{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} |[[ФК Сараева|Сараева]] |0:0 |2:1 |'''2:1''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Казахстан}} |[[ФК Астана|Астана (Нур-Султан)]] |2:0 |0:3 |'''2:3''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2020/2021|2020/21]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]] |— |0:2 |'''0:2''' |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2021/2022|2021/22]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Грузія}} |[[ФК Дынама Батумі|Дынама (Батумі)]] |1:4 |1:0 |'''2:4''' |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2022/2023|2022/23]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Турцыя}} |[[ФК Каньяспор|Каньяспор]] |0:3 |0:2 |'''0:5''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024|2023/24]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Партызані Тырана|Партызані (Тырана)]] |2:0 |1:1 |'''3:1''' |- | | |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК Арыс Лімасол|Арыс (Лімасол)]] |3:5 |2:6 |'''5:11''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2023/2024|2023/24]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |3 к/р |{{Сцяг|Малдова}} |[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]] |2:2 |1:5 |'''3:7''' |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/24]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |Плэй-оф |{{Сцяг|Косава}} |[[ФК Балкані|Балкані (Тэрандэ)]] |1:0 |1:4 |'''2:4''' |- |} === Неафіцыйныя турніры === {| class="wikitable" ! Сезон ! Спаборніцтва ! Раўнд ! colspan=2| Супернік ! Вынік |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2000|2000]] |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]] |Група В |{{Сцяг|Украіна}} |[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]] |'''0:0''' |- | | |Група В |{{Сцяг|Латвія}} |[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]] |'''1:3''' |- | | |Група В |{{Сцяг|Арменія}} |[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]] |'''5:1''' |- | | |Паўфінальная група |{{Сцяг|Расія}} |[[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]] |'''1:5''' |- | | |Паўфінальная група |{{Сцяг|Малдова}} |[[ФК Зімбру|Зімбру (Кішынёў)]] |'''0:4''' |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2003|2003]] |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]] |Група В |{{Сцяг|Таджыкістан}} |[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]] |'''2:0''' |- | | |Група В |{{Сцяг|Латвія}} |[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]] |'''1:1''' |- | | |Група В |{{Сцяг|Арменія}} |[[ФК Пюнік|Пюнік (Ерэван)]] |'''1:1''' |- | | |1/4 фінала |{{Сцяг|Расія}} |[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]] |'''1:3''' |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2007|2007]] |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]] |Група А |{{Сцяг|Таджыкістан}} |[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]] |'''2:0''' |- | | |Група А |{{Сцяг|Расія}} |[[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА (Масква)]] |'''0:2''' |- | | |Група А |{{Сцяг|Казахстан}} |[[ФК Актабэ|Актабэ]] |'''2:0''' |- | | |1/4 фінала |{{Сцяг|Малдова}} |[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]] |'''0:1''' |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2008|2008]] |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]] |Група D |{{Сцяг|Арменія}} |[[ФК Бананц|Бананц (Ерэван)]] |'''1:1''' |- | | |Група D |{{Сцяг|Украіна}} |[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]] |'''1:1''' |- | | |Група D |{{Сцяг|Узбекістан}} |[[ФК Пахтакор|Пахтакор (Ташкент)]] |'''2:1''' |- | | |1/4 фінала |{{Сцяг|Грузія}} |[[ФК Металург Руставі|Алімпі (Руставі)]] |'''2:1''' |- | | |Паўфінал |{{Сцяг|Азербайджан}} |[[ФК Хазар-Ленкарань|Хазар-Ленкарань]] |'''1:2''' |- |} == Стадыён == [[Файл:Borisov-arena stands.jpg|thumb|[[Барысаў-Арэна]]]] Доўгі час клуб гульні праводзіў на [[Гарадскі стадыён (Барысаў)|Барысаўскім гарадскім стадыёне]], пабудаваным у 1963 годзе. Тады была ўзведзена адна трыбуна — заходняя. Зараз стадыён налічвае дзве трыбуны, агульнай умяшчальнасцю 5402 чалавекі. Усталяваныя мачты штучнага святла, ёсць электратабло. У 2008 годзе над усходняй трыбунай пабудаваны казырок. Матчы групавых этапаў еўракубкаў БАТЭ праводзіў на мінскім стадыёне «Дынама». У 2010 годзе распачата будаўніцтва новага стадыёна. У 2014 годзе [[Барысаў-Арэна]] ўведзена ў строй. == Вядомыя гульцы == Наступныя гульцы БАТЭ выклікаліся ў нацыянальныя зборныя сваіх краін. '''Тлустым''' пазначаны гульцы, якія выклікаліся ў зборную падчас выступаў за БАТЭ. {{Div col|4}} * {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Завен Бадаян]]''' * {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Аганес Гааран]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ілья Алексіевіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Эдгар Аляхновіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Анцілеўскі]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бага]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Бардачоў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Бачароў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Генадзь Блізнюк]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Мікалай Бранфілаў]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Рэнан Брэсан]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Булыга]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Бярозкін]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бяссмертны]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Валадзько]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Валадзько]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Раман Васілюк]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Верамко]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Захар Волкаў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Андрэй Гарбуноў]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Міхаіл Гардзяйчук]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Глеб]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Грамыка]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Грачыха]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Гутар]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Юрый Сяргеевіч Дарашкевіч|Юрый Дарашкевіч]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Станіслаў Драгун]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Максім Жаўнерчык]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Жаўноў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Камароўскі]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Аляксандравіч Канцавы|Арцём Канцавы]]''' (нар. 1999) * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Арцём Уладзіміравіч Канцавы|Арцём Канцавы]] (нар. 1983) * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Карніцкі]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Кендыш]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Уладзіслаў Клімовіч]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Крывец (футбаліст)|Сяргей Крывец]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Андрэй Кудравец]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Лапцеў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Яўген Лашанкоў]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Мазалеўскі]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Уладзіслаў Малькевіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Молаш]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Павел Няхайчык]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Даніла Нячаеў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Падстрэлаў]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Палякоў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Паўлавец]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Паўлаў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Радзькоў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Філіп Рудзік]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксей Рыас]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Рындзюк]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Сарока]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Сасноўскі]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Міхаіл Сівакоў]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Сігневіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Скавыш]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Вадзім Скрыпчанка]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Стасевіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Алег Страхановіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Валерый Стрыпейкіс]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ягор Усеваладавіч Філіпенка|Ягор Філіпенка]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Руслан Хадаркевіч]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Васіль Хамутоўскі]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Чычкан]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Чэрнік]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Алег Шкабара]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Шчарбіцкі]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Шытаў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Юрэвіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Яблонскі]]''' * {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна||20px}} '''[[Боян Насціч]]''' * {{Сцяг|Грузія||20px}} '''[[Валерыянэ Гвілія]]''' * {{Сцяг|Ісландыя||20px}} [[Вілюм Тоўр Вілюмсан]] * {{Сцяг|Латвія||20px}} '''[[Каспарс Дубра]]''' * {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Аляксандар Еўціч]] * {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Мацея Кежман]] * {{Сцяг|Сербія||20px}} '''[[Няманя Мілунавіч]]''' * {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Філіп Младэнавіч]] * {{Сцяг|Уганда||20px}} '''[[Лувага Кізіта]]''' * {{Сцяг|Узбекістан||20px}} '''[[Шахбоз Умараў]]''' * {{Сцяг|Фінляндыя||20px}} '''[[Ясэ Туомінен]]''' * {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Юрыца Булят]] * {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Якаў Філіпавіч]] * {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Мірка Іваніч]]''' * {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Барыс Капітавіч]] * {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Няманя Нікаліч]]''' * {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Марка Сіміч]] * {{Сцяг|Эстонія||20px}} '''[[Артур Пік]]''' {{Div col end}} == Галоўныя трэнеры == {{Div col|3}} * [[Леў Мазуркевіч]] (1973—1981) * [[Юрый Пунтус]] (1996—2004) * [[Ігар Крывушэнка]] (2005—2007) * [[Віктар Ганчарэнка]] (2007 — кастрычнік 2013) * [[Аляксандр Ермаковіч]] (кастрычнік 2013 — студзень 2018) * [[Алег Дулуб]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Аляксей Бага]] ({{в.а.}} у чэрвені — жніўні 2018; жнівень 2018 — снежань 2019) * [[Кірыл Альшэўскі]] (студзень — верасень 2020) * [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]] (верасень — снежань 2020) * [[Віталь Жукоўскі]] (снежань 2020 — снежань 2021) * [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]] (студзень — жнівень 2022) * [[Сяргей Зяневіч]] ({{в.а.}} у жніўні — кастрычніку 2022) * [[Кірыл Альшэўскі]] (кастрычнік 2022 — студзень 2024) * [[Ігар Крывушэнка]] (са студзеня 2024) {{Div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.fcbate.by/ Афіцыйны сайт] * [http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate Футбольны клуб БАТЭ (Барысаў)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120202131933/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate |date=2 лютага 2012 }} на [http://www.belarus.by/by афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130131085145/http://www.belarus.by/by |date=31 студзеня 2013 }} * {{globalsportsarchive|fk-bate-barysau/17648}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК БАТЭ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|БАТЭ]] [[Катэгорыя:ФК БАТЭ| ]] tke98j7f52gzz13g13orlh9fo26c9gt Беларусы 0 14909 5142352 5140688 2026-05-16T12:11:06Z ~2026-29556-35 168219 Адкат праўкі [[Special:Diff/5140688|5140688]] аўтарства [[Special:Contributions/JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[User talk:JerzyKundrat|размовы]]), ілюстрацыя 5142352 wikitext text/x-wiki {{Этнас |назва = '''Беларусы''' |выява = Map of the Belarusian Diaspora in the World.svg |шырыня = |подпіс = |саманазва = беларусы |колькасць = каля 9 млн (2021): |рассяленне = {{BLR}}: {{num|7990519}} ([[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапіс 2019 года]]):<ref name="belstat.gov.by">[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf Вынікі перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2019 г. Том 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220222122040/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf |date=22 лютага 2022 }}{{ru icon}}</ref> <br /> * [[Файл:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] [[Мінск]]: {{num|1753122}} * [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|22px]] [[Мінская вобласць]]: {{num|1302780}} * [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]: {{num|1211234}} * [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|22px]] [[Брэсцкая вобласць]]: {{num|1171835}} * [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]: {{num|934925}} * [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|22px]] [[Магілёўская вобласць]]: {{num|915633}} * [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|22px]] [[Гродзенская вобласць]]: {{num|701190}} {{RUS}}: {{num|208046}} (перапіс [[2021]] года)<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |url-status=live |access-date=2023-02-04 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx }}</ref> {{UKR}}: {{num|275763}} (перапіс [[2001]] года)<ref name="perepisU">{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|title=Усеўкраінскі перапіс насельніцта 2001. Руская версія. Вынікі. Нацыянальнасць і родная мова|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/6171e8TFd?url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|archive-date=21 жніўня 2011|access-date=5 чэрвеня 2014|url-status=live}}</ref> {{LAT}}: {{num|68174}} (перапіс 2011 года)<ref name="Национальности Латвии 2011">[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html Population Census 2011 — Key Indicators] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120610225219/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html |date=10 чэрвеня 2012 }}{{ref-lv}}</ref> {{KAZ}}: {{num|62694}} (2012 года)<ref name="Каз2012">[https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Агенцтва Рэспублікі Казахстван па статыстыцы. Колькасць насельніцтва Рэспублікі Казахстан па асобных этнасах на 1 студзеня 2012 года.]{{ru icon}}</ref> {{POL}}: 47&nbsp;000 (перапіс 2011&nbsp;г.)<ref name="Перепись 2011">Згодна з папярэднімі вынікамі перапісу насельніцтва 2011 года (гэтым перапісам упершыню прадугледжвалася магчымасць указання дзвюх нацыянальнасцей адным і тым жа рэспандэнтам) у Польшчы налічваліся 31 тысячы людзей, якія ўказалі толькі беларускую нацыянальнасць і ніякую іншую, 6 тысяч людзей указалі беларускую нацыянальнасць у якасці першай з дзвюх, яшчэ 10 тысяч указалі беларускую нацыянальнасць другой з дзвюх магчымых. Сярод 16 тысяч людзей, якія ўказалі беларускую нацыянальнасць адной з дзвюх магчымых (першай ці другой), 15 тысяч другой нацыянальнасцю ўказалі польскую (гл. [https://web.archive.org/web/20120616192742/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf Папярэднія вынікі Нацыянальнага перапісу насельніцтва і жылля Польшчы 2011 года]).{{ref-pl}}</ref> {{LIT}}: 35&nbsp;900 (ацэнка 2010&nbsp;г.)<ref>[http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF Дэпартамент статыстыкі Літвы. База статыстычных дадзеных аб насельніцтве Літвы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161220143532/http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF |date=20 снежня 2016 }}{{ref-lt}}</ref> {{USA}}: 25&nbsp;600 (2000&nbsp;г.)<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5621578 БРЭ]</ref> {{GER}}: 21&nbsp;151 (перапіс 2015&nbsp;г.)<ref>{{cite web |url=https://de-1statista-1com-1statista.emedia1.bsb-muenchen.de/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/Statistisches |title= Bundesamt. Anzahl der Ausländer in Deutschland nach Herkunftsland in den Jahren 2014 und 2015 |access-date=9 October 2016}}</ref> {{UZB}}: 18&nbsp;500 (ацэнка 2021 г.)<ref>[https://www.gazeta.uz/ru/2021/08/20/ethnic-groups/ gazeta.uz]</ref> |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |мовы зносін = [[руская мова|руская]] |рэлігія = [[хрысціянства]] ([[праваслаўе]], [[каталіцтва]] ([[Рымска-Каталіцкая Царква|лацінскага]] і [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|візантыйскага]] абрадаў), [[пратэстанцтва]]) |раса = [[еўрапеоідная раса]] |уваходзіць = [[усходнія славяне]] |паходжанне = [[славяне]] |роднасныя = [[украінцы]], [[рускія]], [[палякі]], іншыя [[славяне]] і некаторыя [[балты]] (генетычна) |уключае = }} {{Значэнні|Беларусы (значэнні)}} {{Значэнні|Беларус (значэнні)}} '''Белару́сы''' — [[усходнія славяне|усходнеславянскі]] [[народ]]. Агульная колькасць у свеце — каля 9 млн чалавек (2021). Асноўнае насельніцтва [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], дзе налічваюць {{num|7990,7|тыс чалавек}} і складаюць 84,9 % жыхароў дзяржавы (паводле перапісу ад 2019 года). Жывуць таксама ў значнай колькасці ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Казахстан]]е і інш. Карыстаюцца [[Беларуская мова|беларускай мовай]], якая адносіцца да ўсходняй падгрупы [[Славянскія мовы|славянскай групы]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Сучасная беларуская літаратурная мова пачала стварацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] (па сучаснай класіфікацыі — мінская гаворка<ref name="ReferenceA">Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17.</ref> [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы гаворак]] беларускай мовы). Алфавіт літаратурнай мовы на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. У цяперашні час шырока распаўсюджаны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]]. Веруючыя беларусы пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; ёсць значная колькасць [[Каталіцтва|каталікоў]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref> і невялікая колькасць [[пратэстанцтва|пратэстантаў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424.</ref>. == Этнагенез == {{main|Этнагенез беларусаў|Этнічная тэрыторыя беларусаў}} Сучасная беларуская акадэмічная навука ([[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Васіль Бандарчык]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Міхаіл Піліпенка]], [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]] і інш.) лічыць, што працэс [[этнагенез беларусаў|этнаўтварэння беларусаў]] пачынаецца ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 36.</ref>, а стаў выразна ажыццяўляцца ў XIV—XV стст.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 49.</ref> У фарміраванні беларускага этнасу (у Папрыпяцці, Верхнім Панямонні, Верхнім Падзвінні і Верхнім Падняпроўі) яшчэ ў XIII—XIV стст. прынялі ўдзел значная частка ўсходніх славян («русь», «рускія»), часткова групы заходніх славян (галоўным чынам, [[палякі]] — пераважна сяліліся на [[Палессе|Палессі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 43—44.</ref>) і неславянскія этнічныя групы, асабліва [[балты|балцкія]] ([[Літва (плямёны)|літва]], [[яцвягі]], [[прусы]], [[жамойты]]), многія з якіх былі вымушанымі перасяленцамі ў адзначаныя раёны<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 44.</ref>. Усходнеславянскае насельніцтва ў сваёй масе склала аснову беларусаў, а неўсходнеславянскія групы сталі дадатковым кампанентам гэтай новай этнічнай супольнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 45.</ref>. == Антрапалогія == {{main|Антрапалогія беларусаў}} Беларусы паўночных, цэнтральных і заходніх рэгіёнаў [[Беларусь|Беларусі]] адносяцца пераважна да ўсходнееўрапейскага тыпу сярэднееўрапейскай расы (у межах вялікай [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай расы]]). Некаторыя даследчыкі вылучаюць сярод беларусаў палескі і верхнепрыдняпроўскі антрапалагічныя тыпы. Беларускі антраполаг [[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Аляксей Мікуліч]] прышоў да высновы, што сучасная карціна генафонду беларусаў сфармавалася як шляхам доўгатэрміновага прыстасавання ў выніку натуральнага адбору, так і ў выніку этнічнай кансалідацыі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 112.</ref>. Паводле вынікаў даследавання Аляксея Мікуліча, агульная характарыстыка генафонду сучасных беларусаў найбліжэй да характарыстыкі генафонду сучасных [[украінцы|украінцаў]]<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 97—98, 104.</ref> і мае даволі трывалую генетычную непарыўнасць пакаленняў у часе, бо геаграфічная структура сучаснага беларускага генафонду шмат у чым супадае з арэаламі старажытных [[археалагічная культура|археалагічных культур]] Беларусі яшчэ даславянскай эпохі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 111.</ref>. Паводле даследаванняў Рэспубліканскага цэнтра гематалогіі і перасадкі касцявога мозгу ([[Беларусь]]) сучасным беларусам па [[фенатып]]у (сукупнасць характарыстак, набытых індывідам на вызначанай стадыі свайго развіцця — пад уплывам умоў знешняга асяроддзя і выпадковых змен) найбольш блізкімі з’яўляюцца сучасныя [[немцы]] і [[палякі]]<ref>{{cite web|url= http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|title= Белорусам по фенотипу наиболее близки немцы и поляки|author= Анатолий Усс|date= 24 лютага 2016|publisher= [[Советская Белоруссия|СБ. Беларусь Сегодня]]|access-date= 28 мая 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160506225054/http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|archive-date= 6 мая 2016}}</ref>. <gallery> File:Miss Belarus 07 Alena Aladka.jpg|[[Міс Беларусь-2004]] [[Алена Аладка]] File:Alyona Lanskaya 02.jpg|Беларуская спявачка [[Алена Ланская]] File:Руслан Алехно, 2012 г.JPG|Беларускі спявак [[Руслан Фёдаравіч Аляхно|Руслан Аляхно]] File:Oleg Novitskiy 2012.jpg|Расійскі [[касманаўт]] беларускай нацыянальнасці [[Алег Віктаравіч Навіцкі|Алег Навіцкі]] File:Andrej Takindang.JPG|Беларускі спявак [[Андрусь Такінданг|Андрэй Такінданг]] </gallery> </center> == Этнонім == {{main|Белая Русь}} Этнонім «беларусы» паходзіць ад тапоніма «[[Белая Русь]]», які пачаткова меў рэгіянальнае значэнне і ў праваслаўна-ўніяцкай традыцыі адносіўся да паўночнай і ўсходняй часткі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — С. 158—159.</ref>. Першы зафіксаваны выпадак ужывання слова «беларус» у грэчаскім перакладзе (Leucorussus) як саманазвы выхадцаў з сучаснай этнічнай тэрыторыі Беларусі вядомы з запісу [[Саламон Рысінскі|Саламона Рысінскага]] ў Альтдорфскі ўніверсітэт у 1586 годзе<ref>''Латышонак А.'' [http://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства : XVI стагоддзе : Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск : Беларускі кнігазбор, 2005. — С. 126—131.</ref>, але азначэнне шырока не распаўсюдзілася тым часам як этнонім. Да канца XVIII ст. як саманазвы ўжываліся азначэнні «русь», «рускія», «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]» або «[[літвіны]]»<ref name="ReferenceB">''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>. [[Файл:Shljahtich Zavalnja.png|thumb|Тытульны ліст кнігі [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]», 1844—1846 гг.]] У першай палове XIX ст. азначэнне «беларусы» было распаўсюджана пераважна ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губернях]], а таксама ва ўсходняй частцы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], і мела не столькі этнічны, колькі тапанімічны характар<ref name="ReferenceB"/>. 20 студзеня (1 лютага) 1863 года назва «Беларусь» упершыню ўключана ў найменне ўраду — [[Часовы правінцыяльны ўрад Літвы і Беларусі|Часовага правінцыяльнага ўраду Літвы і Беларусі]] на чале з [[Кастусь Каліноўскі|Кастусём Каліноўскім]]. Саманазва «беларусы» як этнонім замацавалася за [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускім этнасам (амаль па ўсёй яго этнічнай тэрыторыі)]] толькі з сярэдзіны 1860-х гадоў (пасля прац расійскага этнографа [[Родэрых фон Эркерт|Родэрыха Эркерта]]<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Этнографический атлас западнорусских губерний и соседних областей. ― Берлин, 1863; ''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом) / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с.</ref>). І на працягу 1870—1880-х гадоў этнонім «беларусы» трывала і канчаткова выцясняе іншыя «канкурэнтныя» назвы («[[крывічы]]», «крывічане», «[[Чорная Русь|чарнарусы]]», «[[заходнерусізм|заходнерусы]]» і іншыя<ref name="imef.basnet.by">''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.]… С. 318.</ref>), якія прапаноўваліся ў тыя часы рознымі гісторыкамі, ідэолагамі і публіцыстамі<ref name="imef.basnet.by"/>, і лакальна-рэгіянальныя назвы ([[Загароддзе|загародцы]], пінчукі, [[палешукі]] і г.д.) для азначэння беларускага этнаса, што было звязана з папулярызацыяй гэтай назвы праз расійскую этнаграфічную і гістарычную навуку і з развіццём пачатковай адукацыі ў вёсцы, дзякуючы чаму стала мажлівым пашырэнне гістарычных ведаў і назвы «беларусы» сярод шырокіх колаў насельніцтва<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 164—166.''</ref><ref>''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.].. С. 145.</ref>. У 1903 г. этнограф [[Яўхім Карскі]] канстатаваў, што найбольш кансерватыўнаму сялянскаму слою насельніцтва назва «беларусы» была не вядома: ''«У цяперашні час просты народ у Беларусі не ведае гэтай назвы. На пытанне: хто ты? прасталюдзін адказвае — рускі, а калі ён каталік, то называе сябе або каталіком, або палякам; часам сваю радзіму назаве Літвой, а то і проста скажа, што ён „тутэйшый“ (tutejszy) — тутэйшы, вядома, супрацьпастаўляючы сябе асобе, якая гаворыць па-вялікаруску, як чужынцу ў [[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]»''<ref>''Карскій, Е. Ф.'' — Белоруссы. Т. I, гл. V., С. 116.</ref>. А [https://be.wikipedia.org/wiki/Этнічная_тэрыторыя_беларусаў#Вынікі_Першага_ўсеагульнага_перапісу_насельніцтва_Расійскай_імперыі_(1897) вынікі Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897)] прыводзяць іншыя дадзеныя па беларускім губерням. == Рэлігія == {{main|Рэлігія ў Беларусі|Праваслаўе ў Беларусі|Каталіцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім}} [[Файл:Murovanka church.jpg|thumb|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Праваслаўная Свята-Раства-Багародзіцкая царква XVI стагоддзя ў Мураванцы]]. Фота 2012 года.]] Пачаткова ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім (ВКЛ)]] у асноўным арэале фарміравання беларускага этнасу мелася пераважаючае славянамоўнае насельніцтва, якое ў асноўнай масе было хрысціянскім і прытрымлівалася [[праваслаўе|праваслаўя]]. У той жа час адбываліся кантакты з [[Балты|балтамоўным язычніцкім насельніцтвам]], якое межавала ці пранікала на славянамоўныя тэрыторыі, паступова славянізуючыся. Маюцца і факты прысутнасці яшчэ ў сярэдзіне XIII ст. хрысціянскага насельніцтва ў глыбока [[Балты|балцкіх тэрыторыях]] — прычым і ў месцах, якія сталі важнымі цэнтрамі ў працэсе генезіса [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], — у [[Вільнюс|Вільні]] і [[Кярнаве]]<ref>''Вайткявичус, В.'' Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов… С. 186.</ref>. Гэта прыводзіла да суіснавання ў ВКЛ побач з хрысціянамі [[язычніцтва|язычніцкага насельніцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 193, 197.</ref>. Вынікі гэтых кантактаў яшчэ дагэтуль з’яўляюцца прадметам навуковых дыскусій. [[Файл:Магілёўскія відарысы 06.jpg|thumb|[[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Праваслаўная царква Святога Мікалая XVII стагоддзя ў Магілёве]]. Фота 2014 года.]] Яшчэ ў 1240—1260-ыя гг. (ці нават раней) у полацкіх уладаннях ужо існавалі дзве каталіцкія [[дыяцэзія|дыяцэзіі]], падначаленыя архібіскупскай кафедры ў [[Рыга|Рызе]]: Рускае біскупства ў [[Полацкае княства|Полацкім княстве]] і Селонскае — у залежнай ад Полацку [[Сэлія|Селонскай зямлі]]. У часы [[Міндоўг]]а часова ў 1251—1260 гг. існавала каталіцкае біскупства, якое ахполівала і землі Панямоння, што было першай хваляй прыходу каталіцтва ў землі ВКЛ<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224.</ref>. Аднак пасля (да [[1387]] г.) у ВКЛ не мелася тэрытарыяльнай арганізацыі рымска-каталіцкага касцёла, хоць вядома, што ў 1320-я гг. нямецкія [[дамініканцы]] і [[францысканцы]] мелі ў [[Вільнюс|Вільні]] і [[Навагрудак|Навагрудку]] па адным каталіцкім [[Манастыр|кляштары]]<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 233.</ref> і не спынялі спроб місіянерскай дзейнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224—226.</ref>. У 1387 годзе воляй вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]] ў ВКЛ язычніцкае балцкае насельніцтва пачалі масава хрысціць па [[каталіцтва|каталіцкім абрадзе]], што лічыцца другой хваляй хрысціянізацыі балтаў у дзяржаве. Ягайлам пабудаваны каталіцкія касцёлы ў тым ліку каля Навагрудка, Мінска, Крэва, Абольцаў і іншых месцаў<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 228—229.</ref>, што было пачаткам шырокага распаўсюджання каталіцызма ў розных землях ВКЛ. Вялікія князі літоўскія (напрыклад, [[Вітаўт]]) выдавалі дазволы ''«рускім»'', ''«русінам»'' (якія былі славянамоўныя і праваслаўнымі) пры жаданні хрысціцца ў [[каталіцтва]] і праводзілі палітыку рэлігійнай талерантнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 229.</ref>. Прынцып надання пасад толькі католікам у [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|гаспадарскай паны-радзе]] не выконваўся строга<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 383—384.</ref>. [[Феадал|Феадальнае саслоўе]] ([[баяры]]/[[шляхта]]) у ВКЛ складалася з прадстаўнікоў як католікаў, так і праваслаўных<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 370—372.</ref>. Абмежаванні міжканфесійных шлюбаў цалкам ніколі не вытрымліваліся ў практыцы паўсядзённага жыцця XV — пачатку XVI ст.<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 239.</ref> Манарх меў тытул не толькі «вялікага князя літоўскага», але і «вялікага князя рускага» і «князя жамойцкага». У 1550—1580 гг. у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] пракаціліся хвалі рэлігійнай [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], а затым [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]], якія закранулі, галоўным чынам, мясцовую [[шляхта|шляхту]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 506—508.</ref>. Самай папулярнай канфесіяй сярод шляхты-пратэстантаў (у тым ліку [[магнат]]аў, якія былі на чале руху) стаў [[кальвінізм]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 509.</ref>. Аднак у 1590—1600-я гг. пратэстанцкая і праваслаўная шляхта ВКЛ у сваёй большасці перайшла ў каталіцызм, і толькі меншая частка прытрымлівалася праваслаўя ці [[пратэстанцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 519, 524—525.</ref>. У [[1596]] г. адбылася [[Берасцейская унія]], якая стварыла [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкую царкву (уніяцтва)]], да якой сталі належаць галоўным чынам славянамоўныя сяляне<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 538—540.</ref>. У [[1632]] г. польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1632—1648) [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў]] для захавання рэлігійнага спакою і ўмацавання традыцыйнай талерантнасці ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], хоць і не атрымаў згоды [[Папа Рымскі|Апостальскай сталіцы (Рыма)]], пайшоў на афіцыйнае аднаўленне праваслаўнай іерархіі, скасаванай пасля заключэння [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі (1596)]], і стварыў праваслаўную [[Магілёўская і Мсціслаўская епархія|Магілёўскую епархію]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3 : Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 49, 154.</ref>. Аднак была захавана і [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкая царква (уніяцтва)]], да якой належала большая частка сялян. Пры розным статусе канфесій у краіне захоўваўся рэлігійны мір. Нярэдкімі былі міжканфесійныя шлюбы і ў сувязі з гэтым пераходы з адной канфесіі ў другую<ref>Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.). — Мінск, 1998. — С. 5.</ref>. У адказ на прэтэнзіі [[Маскоўская дзяржава|рускага цара]] на ўсходнія рэгіёны ВКЛ, польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1648—1668) [[Ян II Казімір Ваза|Ян Казімір]] па ініцыятыве сенатараў ВКЛ таксама зрэдку пачаў (па прычыне ідэалагічнага спаборніцтва) называць сябе ў лістах ''«вялікі князь літоўскі і Белай Русі <…>»'' (адзін раз нават ''«вялікі князь літоўскі, рускі, Белай Русі і жамойцкі <…>»''), але гэты тытул не быў афіцыйна прыняты, ужываўся часова ў 1655—1656 гг. і ад гэтага выразу хутка адмовіліся<ref>''Łatyszonek, O.'' Od rusinów białych do białorusinów… С. 211—212.</ref>. Замест гэтага, каб адабраць ідэалагічныя падставы ў рускага цара прэтэндаваць на землі Рэчы Паспалітай, населеныя праваслаўнымі, [[Тытул Папы Рымскага|папа рымскі]] [[Аляксандр VII]] у 1661 г. зацвердзіў за польскім каралём і вялікім князем літоўскім (і яго наступнікамі) да яго поўнага тытулу (''«Ян Казімір, ласкай Божай кароль польскі, вялікі князь літоўскі, рускі, прускі, мазавецкі, жамойцкі, лівонскі, смаленскі, северскі, чарнігаўскі, а таксама спадчынны кароль шведаў, готаў, вэндаў»'') і дадатковы тытул ''«rex orthodoxus»'' (па-лацінску ''«праваслаўны кароль»'')<ref>Podręczna encyklopedya kościelna. — Warszawa, 1913. — t. XXXI—XXXII. — S. 292.</ref>. [[Файл:Katedralny sabor Sv Ducha - Minsk city - 2010 AD.jpg|left|thumb|Праваслаўны [[кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа]] ([[1633]]) у [[Мінск]]у. Фота 2010 года.]] [[Файл:Church of the Holy Trinity in Gierviaty.jpg|left|thumb|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|Каталіцкі касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] ([[1903]]) у [[Гервяты|Гервятах]]. Фота 2014 года.]] Высокі і афіцыйны статус каталіцызма ў дзяржаве і канфесіянальная негамагеннасць насельніцтва ([[шляхта]] — у асноўным каталікі, а [[Сялянства|сяляне]] — у асноўным праваслаўныя ці [[Уніяцтва|ўніяты]]) кампенсаваліся тым, што святарства займала другаснае становішча ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкімі [[феадал]]амі ([[баяры|баярамі]], [[шляхта]]й)<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373, 375; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>, нягледзячы на тое, што ў [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сенаце Рэчы Паспалітай]] каталіцкія [[Епіскап|біскупы]] займалі пярэднія крэслы, а праваслаўныя і ўніяцкія рэлігійныя іерархі не былі прадстаўлены ў Сенаце ўвогуле. [[Духавенства|Святарства (духавенства)]] у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] увогуле не лічылася за асобнае [[саслоўе]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373.</ref>. Таму каб зрабіцца каталіцкім арцыбіскупам, біскупам, абатам ці атрымаць якую-небудзь іншую каталіцкую пралатуру, неабходна было мець добры шляхецкі радавод. Самымі пажаданымі для шляхты ВКЛ і Рэчы Паспалітай былі пасады [[ваявода|ваявод]] і [[кашталян]]аў ці пасада [[манарх]]а, якая была выбарнай. Акрамя таго з даўніх часоў шырокае распаўсюджанне атрымала калятарскае права — калі землеўладальная свецкая шляхта, на чыіх маёнтках знаходзілася [[парафія]] (каталіцкая, праваслаўная, уніяцкая ці пратэстанцкая), ці проста шляхціц-фундатар храма (і яго нашчадкі) выдавалі рэкамендацыі на заняцце канкрэтнай духоўнай асобай пасады мясцовага парафіяльнага святара<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93.</ref>. Самі ж вярхоўныя каталіцкія, праваслаўныя і ўніяцкія духоўныя іерархі (біскупы і мітрапаліты) прызначаліся ў ВКЛ і Рэчы Паспалітай паводле ўказаў манарха (вялікага князя/караля)<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>. Праваслаўная царква прызнае вяршынства свецкай улады над царкоўнай<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 214.</ref>. Як каталіцкі касцёл, так і ўніяцкая і праваслаўная цэрквы мелі права валодаць і валодалі зямельнымі маёнткамі, прыгоннымі сялянамі; мелі свае [[Манастыр|кляштары]] і трымалі [[школа|школы]]; атрымлівалі фундушы ад свецкай шляхты. Толькі 23 ліпеня 1790 года [[Кіеўскія ўніяцкія мітрапаліты|ўніяцкі мітрапаліт]] быў уведзены ў склад Сената Рэчы Паспалітай, дзе быў прыраўняны па статусе да каталіцкага біскупа і засядаў пасля каталіцкага смаленскага біскупа<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 96.</ref>. Нежаданне шляхты доўгі час уводзіць уніяцкага мітрапаліта ў склад Сенату вынікала з прынцыпа праваслаўнай і ўніяцкай царквы, што чалавеку любога [[саслоўе|саслоўя]] можна займаць пасаду епіскапа (біскупа) ці мітрапаліта, а [[шляхта]] не хацела дапускаць у шляхецкія інстытуты ([[Павятовы соймік|соймікі]] і [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойм]]) прасталюдзінаў<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 261.</ref>. [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай (1772, 1793, 1795)]] і ўключэння беларускіх зямель у склад [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] пачаліся пераводы ўніяцкага насельніцтва (у асноўным — сялян) да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]], хоць масавы перавод усіх уніятаў да Рускай праваслаўнай царквы адбыўся пасля ліквідацыі [[Берасцейская унія|Барасцейскай царкоўнай уніі (1596)]] паводле рашэнняў [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабора (1839)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 67—72.</ref>. У сітуацыі шматканфесіянальнасці сярод сялян панавала талерантнасць, а часам і індыферэнтнасць у рэлігійным жыцці, калі сяляне хадзілі ў каталіцкія ці праваслаўныя храмы і заключалі міжканфесіянальныя шлюбы (хоць гэта непакоіла расійскія ўлады), што было абумоўлена ў не малой ступені непісьменнасцю вернікаў<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 72.</ref>. Менавіта з [[1839]] г. беларусы аж да сённяшняга часу ў сваёй пераважаючай большасці з’яўляюцца [[праваслаўе|праваслаўнымі]] і належаць да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 92—94.</ref>. Мясцовае [[Дваране|дваранства]] ў сваёй масе засталося каталіцкім і цвёрда трымалася каталіцызма, гэтак жа як частка сялян<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 229—232.</ref>. З таго часу расійская ўлада палітызавала і абвастрыла канфесійнае пытанне на беларускіх землях, імкнучыся супрацьпаставіць праваслаўных і католікаў (праваслаўныя лічыліся расійскай уладай за «рускіх», а каталікі — за «палякаў»), знізіць працэнт каталікоў у краі, а пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] увяла самыя дыскрымінацыйныя законы супраць каталіцкага насельніцтва, што дзейнічалі ў беларускіх губернях да падзення царскай улады ў ходзе [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 176—183; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 100, 103—110.</ref>. У часы Расійскай Імперыі святарства (праваслаўнае, каталіцкае і пратэстанцкае) на беларускіх землях зноў жа займала другаснае значэнне ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкім дваранствам, хоць [[Духавенства|святарства (духавенства)]] у імперыі лічылася за асобнае [[саслоўе]], а [[праваслаўе]] мела статус пануючай канфесіі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 59; Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — С. 158.</ref>. У час знаходжання Беларусі ў складзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (у форме [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]) па распараджэнні савецкіх улад праходзіла барацьба з рэлігійнасцю насельніцтва і папулярызацыя [[атэізм]]у<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 249—260.</ref>. Толькі ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ўвайшла ў склад міжваеннай Польшчы (1918—1939), захавалася каталіцкая, пратэстанцкая і праваслаўная цэрквы, хоць польскімі ўладамі праводзілася палітыка лагоднай паланізацыі беларускамоўнага насельніцтва, дыскрымінацыі праваслаўнага насельніцтва і папулярызацыі каталіцызма<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 423—445; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 264, 266, 272.</ref>. Першы поўны [[Пераклады Бібліі на беларускую мову|беларускамоўны пераклад Бібліі]] быў надрукаваны ([[тарашкевіца]]й) у [[1973]] годзе ў [[Нью-Ёрк]]у ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). [[Файл:Будслав.jpg|thumb|[[Будслаўскі фэст]] у 2008 годзе.]] Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]], у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] з 1991 г. пачалося шырокае аднаўленне рэлігійнай дзейнасці, а некаторыя рэлігійныя святы атрымалі статус дзяржаўных<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 352, 405; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 393—394.</ref>. Паводле ацэнкі супрацоўніцы Інстытута антрапалогіі і этналогіі Расійская акадэміі навук [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Рэгіны Грыгор’евай]]<ref>[http://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=66 Григорьева Регина Антоновна]</ref>, веруючыя беларусы — пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; у 1994 годзе каля 25 % беларусаў былі [[каталіцтва|католікамі]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110.</ref>, а ў 2005 г. — каля 20 %<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref>. Беларусы-каталікі прысутнічаюць як у заходніх раёнах Беларусі, так і цэнтральных і ўсходніх<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 409—410.</ref>. Невялікая колькасць веруючых беларусаў адносіцца да пратэстантаў, галоўным чынам у [[Мінск]]у і [[Беларускае Палессе|палескіх раёнах]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424—444.</ref>. У 2018 годзе «[[Будслаўскі фэст]]» (штогадовая ўрачыстасць у гонар ушанавання [[абраз Маці Божай Будслаўскай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]) быў унесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. <gallery perrow="5"> File:Paraskeva (16th c, Belarus museum).jpg|Праваслаўная ікона Святой Параскевы, 2-я палова XVI ст. Створана на Случчыне. ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]). File:Abraz.jpg|Каталіцкі [[Будслаўскі абраз Маці Божай]], 1590-я гады. File:Valarjan Pratasievič. Валяр’ян Пратасевіч (XVIII).jpg|Віленскі каталіцкі біскуп [[Валяр’ян Пратасевіч]] (к. 1509—1579) — адзін з галоўных заснавальнікаў [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскай езуіцкай акадэміі]]. File:Марыя з дзіцем. Фрагмент кампазіцыі.JPG|[[Дзева Марыя|Божая Маці]] з [[Ісус Хрыстос|Дзіцём]]. Беларуская разьбяная скульптура, пачатак XVII стагоддзя (фрагмент кампазіцыі). File:Комплекс былога езуіцкага калегіюму. г. Ворша 2.jpg|Комплекс былога [[Аршанскі езуіцкі калегіум|аршанскага езуіцкага калегіума]], XVII—XVIII стст. Фота 2012 года. </gallery> == Мова і пісьменства == {{main|Беларуская мова|Гісторыя беларускай мовы|Беларуская літаратура}} [[Файл:Francišak Skaryna.jpg|thumb|Першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. Аўтапартрэтная гравюра, 1517 год.]] Сучасныя формы гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (яе найважнейшыя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы) у форме розных дыялектаў пачалі складвацца ў XIII―XV стст. у ходзе [[этнагенез беларусаў|этнагенеза беларусаў]], а таму ў першую чаргу — у выніку цеснага ўзаемадзеяння ўсходнеславянскіх гаворак, якія апынуліся ў межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Введение в изучение языка и народной словесности|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=Варшава|год=1903|том=1|старонак=478}}</ref><ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 78, 81.</ref>. Як літаратурныя выкарыстоўвалі самыя розныя мовы, нават некалькі моў паралельна. З XIV да канца XVIII ст. як пісьмовая мова вялікакняскай канцылярыі раз-пораз выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|латынь]], аднак з XIV да сярэдзіны XVII ст. усё ж асноўнай і масавай мовай дакументаў вялікакняскай канцылярыі і мясцовых адміністрацый у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] стала славянская мова — т. зв. «руская мова», якой спачатку абазначалі [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскую мову]] (ці «старажытнарускую мову»), што паступова да сярэдзіны XVI ст. ужо набыла шмат рыс гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (асабліва ў лексіцы і фразеалогіі) і не набыла рыс балцкіх гаворак<ref name="ReferenceC">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28.</ref>. Па гэтай прычыне сучаснымі беларускімі навукоўцамі тая літаратурная «руская мова» ВКЛ абазначаецца неалагізмам як «[[старабеларуская мова]]»<ref name="ReferenceC"/>. Літаратурная «руская мова» (старабеларуская мова) ВКЛ адлюстроўвала многія моўныя з’явы, характэрныя для гутарковай беларускай мовы, хоць да канца [[XV стагоддзе|XV ст.]] яшчэ не адходзіла далёка ад традыцыйных канонаў, якія былі складзены дагэтуль, і была прадстаўлена пераважна юрыдычнымі дакументамі<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 29, 83, 89, 93.</ref>. Блізкае месца да ёй займалі мясцовыя творы на [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 83, 140.</ref>. Напрыклад, беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова друкаваных выданняў [[Біблія Францыска Скарыны|кніг Бібліі Францыска Скарыны]], зробленых ім у 1517—1519 гг., — гэта беларуская рэдакцыя [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] (''«словенским языкомъ»''), дзе маецца пэўны ўплыў гутарковай [[беларуская мова|беларускай]], [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай моў]]<ref>''Булыка, А. М.'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—123, 125—126.</ref><ref>У выданнях кніг Бібліі Францыск Скарына дадаваў на палях толькі свае пераклады на старабеларускую мову некаторых малазразумелых царкоўнаславянскіх слоў (''«положилъ есми на боцех некоторыи слова'' <…> ''русским языкомъ»'') і ўжываў старабеларускую мову шырэй у прадмовах і пасляслоўях сваіх выданняў кніг Бібліі, а таксама ў сваіх вершах, якія пісаліся і перакладаліся Скарынам да біблейскіх кніг. Гл.: ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—122.</ref><ref>[[Рэфармацыя]], якая прайшла ў Заходняй Еўропе ў XVI ст., закранула толькі каталіцкую царкву, а не праваслаўную. У праваслаўнай царкве (гэтак жа як і ва ўніяцкай у Рэчы Паспалітай) заўсёды кананічна захоўвалася на землях Беларусі, Украіны і Расіі царкоўнаславянская мова Бібліі і набажэнстваў і захоўваецца дагэтуль.</ref>. У той жа час, гэтая мова, безумоўна, была зразумела славянскамоўнаму насельніцтву ВКЛ, а друкаваныя кнігі Францыска Скарыны былі адрасаваны менавіта да яго. [[Францыск Скарына]] стаў усходнеславянскім першадрукаром. Яшчэ больш рыс гутарковай мовы беларусаў, на слоўнікавы запас якой плённа паўплывалі таксама [[Лацінская мова|латынь]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]] і іншыя мовы, [[старабеларуская мова|пісьмовая «руская мова»]] набыла з сярэдзіны XVI ст. (асабліва ў [[лексіка|лексіцы]], [[фразеалогія|фразеалогіі]] і [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], часткова — у [[фанетыка|фанетыцы]] і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісе]]) у ходзе [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі ў ВКЛ]] і шырокага размаху друкарскай справы ([[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]] і інш.)<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 93—97.</ref>. У Заходняй Еўропе менавіта царкоўная [[Рэфармацыя]] прывяла да ўзвышэння і развіцця нацыянальных літаратур і моў, якія да таго знаходзіліся ў статусе «вульгарных» у параўнанні з [[Лацінская мова|латынню]]. [[Старабеларуская мова|Пісьмовая «руская мова» ВКЛ]] у XIV—XVII стст. вылучалася шыратой грамадскіх функцый (мела статус дзяржаўнай мовы, на ёй былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]]), развітасцю [[Стыль (мова)|стыляў]] (дамінаваў [[афіцыйна-дзелавы стыль]]<ref name="ReferenceD">''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 92—94.</ref>, які найболей атрымаў рыс гутарковай беларускай мовы, у адрозненне ад [[царкоўны стыль|царкоўнага стылю]], і якім найболей карысталася свецкая шляхта<ref name="ReferenceD"/>), значнай колькасцю друкаваных выданняў, а [[Старажытнабеларуская літаратура|літаратура на ёй — развітасцю відаў і жанраў (у тым ліку, напісанне дзяржаўных летапісаў і хронік)]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Очерки словесности белорусского племени. Старая западнорусская письменность|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=П.|год=1921|том=3|старонак=246}}</ref><ref>''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 94, 108, 115, 137.</ref>. З сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII ст.]]<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref> у афіцыйным справаводстве, культурным і публічным жыцці гарадоў і вышэйшага саслоўя [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] замест «рускай мовы» пачала дамінаваць літаратурная [[польская мова]], поспех распаўсюджання якой з сярэдзіны [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] быў забяспечаны ў тым ліку тым, што ў [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|ходзе Рэфармацыі ў XVI ст. у Польскім Каралеўстве]] замест латыні ў афіцыйным справаводстве была ўведзена [[польская мова|літаратурная форма польскай мовы]], вельмі набліжаная да гутарковай. Засваенне літаратурнай польскай мовы для беларускамоўнага насельніцтва было вельмі лёгкім і значна прасцейшым (з-за блізкасці гутарковай беларускай і польскай моў), чым для балтамоўнага насельніцтва ВКЛ. У той жа час пісьмовая [[старабеларуская мова|«руская мова» (старабеларуская мова)]] выкарыстоваўлася ў афіцыйным справаводстве ВКЛ аж да самага канца існавання Рэчы Паспалітай (1795) фрагментамі і поўнымі тэкстамі (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]), якія нярэдка ўстаўляліся ў польскамоўныя дакументы, калі цытаваліся старыя «рускамоўныя» тэксты грамат, прывілеяў, актаў і г. д.<ref name="ReferenceE">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 171.</ref> Акрамя таго, у справаводстве ўніяцкай царквы побач са старабеларускай выкарыстоўвалася з 1740-х гг. яшчэ і польская мова, у набажэнстве ўвесь час — [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]]<ref>''Лісейчыкаў, Д. В.'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг… С. 86, 91, 92, 105, 106, 132.</ref>; на старабеларускай для ўніятаў былі складзены таксама некаторыя духоўныя песні («кантычкі»)<ref name="ReferenceE"/>. У каталіцкім касцёле выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|лацінская]] і польская мовы, якія ў XVII—XVIII стст. былі мовамі высокай культуры ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Сярод [[магнат]]аў у XVIII ст. атрымала значнае распаўсюджанне і [[французская мова]]<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 125, 130.</ref>. Маянтковая шляхта ведала некалькі моў паралельна, у тым ліку гутарковую беларускую мову<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 129—130.</ref>. [[Файл:Gramota Sigizmunga III.JPG|thumb|left|Прыклад выкарыстання [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]] (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) у справаводстве [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], 1844 год<ref>У рускамоўным дакуменце Валынскага дваранскага дэпутацкага сходу ([[Валынская губерня]] Расійскай Імперыі) змешчаны поўны тэкт пацвярджальнай граматы ад 29 верасня 1592 года [[Жыгімонт Ваза|польскага караля і вялікага князя літоўскага Жыгімонта III]] шляхціцам Ляўкоўскім і Булгакоўскім (на старабеларускай мове польскай лацініцай). Сам дакумент ад 1844 г. знаходзіцца ў вывадовай справе аб дваранскім паходжанні роду Ляўкоўскіх (Валынскі дваранскі дэпутацкі сход). Падобныя выпісы і копіі мелі даволі масавы характар у справаводстве Расійскай Імперыі ў [[Заходні край|заходніх губернях]] у першай палове XIX ст.</ref>.]] [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля ўключэння беларускіх зямель (1772, 1793, 1795) у склад Расійскай Імперыі]], мовай справаводства стала [[руская мова|руская мова (велікаруская мова)]], хоць да канца падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] афіцыйна выкарыстоўвалася ў [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] паралельна і [[польская мова]] ў многіх дзяржаўных установах, асабліва дваранскіх і судовых. У 1803 г. у [[Вільнюс|Вільні]] быў створаны [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскі ўніверсітэт]] (1803—1832), дзе сярод многіх выкладчыкаў і студэнтаў вялікую папулярнасць атрымаў [[рамантызм]], які заклікаў праяўляць цікавасць да простанароднай культуры і мовы<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4—5.</ref>. Пачалося збіранне, публікаванне і даследаванне помнікаў пісьменства XIV—XVII стст. на [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]] (рэлігійныя тэксты, летапісы, Статуты ВКЛ і іншыя юрыдычныя акты, і г.д.), што надало штуршок вывучэнню гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4.</ref>. А прафесары [[Іаахім Лялевель]], [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыд Гродэк]], [[Лявон Бароўскі|Леў Бароўскі]] абудзілі інтарэс у студэнтаў (асабліва членаў таварыстваў [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]] з каталіцкага [[Дваране|дваранства]]) да мовы і традыцый простых сялян, што сталася пачаткам шырокіх этнаграфічных даследаванняў у 1820—1850-я гг. і фарміравання [[беларуская мова|новай беларускай літаратурнай мовы]] і літаратуры з 1850-х гг. (прычым — польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) — на аснове гутарковай мовы беларускага сялянства, а не працягам традыцыі літаратурнай «[[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]»<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 30; ''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 7, 13.</ref>. [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] у [[Мінск]]у, фота 1863 года.]] Галоўны ўклад у 1840—1850-ыя гг. у фарміраванне новай беларускай літаратурнай мовы на аснове жывой сялянскай гаворкі (у тым ліку, з адлюстраваннем такіх з’яў як дзеканне і цеканне, аканне-яканне, [[Ў|«у» нескладовае]], [[Прыстаўны гук|прыстаўныя]] «в» і «г», інш.) быў зроблены літаратарскай дзейнасцю двараніна-каталіка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] (1808—1884) з [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 152.</ref>. У сітуацыі канфесійнай і культурнай негамагеннасці лейтматывам творчасці галоўнага паэта пакалення (Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча) стаў заклік да паразумення паміж дваранамі і сялянамі і народнага адзінства<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 201, 203—204.</ref>. Тым не менш, на працягу XIX ст. у беларускай прафесійнай культуры дамінавала [[польская мова]], а з 1860-х гг. яшчэ паралельна і [[руская мова|руская]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 139—143, 277—282.</ref>. Вынікі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] былі неспрыяльнымі для развіцця культуры, бо многія патэнцыйныя дзеячы культуры з дваранства прынялі ўдзел у паўстанні, былі рэпрэсаваны ці вымушаны былі эміграваць за межы Расійскай Імперыі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 243.</ref>. [[Руская мова]] заняла пануючае становішча ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, у тым ліку ў сферы пачатковай адукацыі. Расійскімі ўладамі было забаронена друкаваць беларускамоўныя кнігі [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] і не заахвочвалася друкаванне [[кірыліца]]й. У выніку развіццё беларускамоўнай літаратуры і мовы было спынена амаль на 30 год<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 332.</ref>. Найбольшы ўплыў на фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі сярод шырокіх кол сялянства і інтэлігенцыі быў зроблены ў пачатку 1890-х гг. пры фінансавай падтрымцы ліберальна-кансерватыўнага заможнага беларускага маянтковага каталіцкага дваранства [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], якое здолела перажыць разгром [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання]] і захаваць для новых пакаленняў маёнткі нават ва ўмовах дыскрымінацыйных законаў супраць католікаў у [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] Расійскай Імперыі. Патрыярхам прафесійнага [[беларусазнаўства]] ў 1880—1890-ыя гг. стаў заможны маянтковец-каталік [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] (1834—1916), член [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], літаратар, журналіст кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj» і першы сапраўдны беларускі энцыклапедыст, які звярнуўся і пераняў культурную традыцыю [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 450—453, 462.</ref>. Менавіта Ельскі ў Расійскай Імперыі ўсебакова асэнсаваў развіццё беларускай мовы і літаратуры, папулярызаваў развіццё беларускамоўнай культуры, стаў сапраўдным аўтарам ідэалогіі суб’ектнасці беларусаў і беларусацэнтрычнай канцэпцыі гісторыі народа<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 450—453, 462.</ref>, якая была агучана дваранінам-каталіком [[Францішак Багушэвіч|Францішкам Багушэвічам]] (1840—1900)<ref>Сам Францішак Багушэвіч таксама некалькі год быў журналістам кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj», які адлюстроўваў погляды кансерватыўнага польскамоўнага дваранства Расійскай Імперыі.</ref> у прадмове да «[[Дудка беларуская|Дудкі беларускай]]» ([[1891]]): там беларускі народ, дзе ''«наша мова жыве»''; што ''«мова нашая ёсць такая ж людская і панская»''; што наша ''«зямелька»'' — ''«Беларусь»'' (не вялікая, не малая, не чырвоная, не чорная, а белая); што Беларусь была тэрытарыяльнай асновай ВКЛ (''«як тое зярно ў гарэху»'')<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 285—286.</ref>. Сама прадмова Францішка Багушэвіча стала своеасаблівым маніфестам беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння і моцным штуршком развіцця прафесійнай беларускамоўнай культуры<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 383.</ref>. [[Файл:Yanka Kupala - Reaper - Manuscript (1911).jpg|thumb|Аўтограф верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Жняя», 1911 год.]] Пасля ўвядзення ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] ў 1904 г. свабоды выкарыстання любой мовы і [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|ў 1905 г. свабоды друку]] паскорыўся працэс фарміравання беларускамоўнай прафесійнай мастацкай культуры: узніклі беларускія выдавецтвы і перыядычныя выданні, якія друкаваліся і лацініцай, і [[кірыліца]]й (у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў 1921—1939 гг. суіснавалі лацініца і кірыліца, а ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] — выключна кірыліца з 1919 г.<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref>). Істотна паўплывалі на далейшае фарміраванне нацыянальнай ідэі і сістэмы навуковых поглядаў на беларусаў працы [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» (т. 1—3, 1903—1922), газета [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва» (1906)]], артыкулы [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], «Кароткая гісторыя Беларусі» (1910) [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], газета [[Biełarus|«Беларус» (1913)]] і інш. Характэрна, што ў Расійскай Імперыі ўпершыню [[беларуская мова|новая беларуская літаратурная мова]] пачала выкладацца як асобны прадмет менавіта ў школах [[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Польскага таварыства «Асвета» у Мінску]]. У аснову [[беларуская мова|сучаснай беларускай літаратурнай мовы]] канчаткова была пакладзена мінская гаворка [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы дыялектаў]]<ref name="ReferenceA"/> (у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] — да [[Маладзечна]] і [[Бабруйск]]а), бо на ёй стваралі свае творы самыя значныя літаратары пачатку XX ст. — [[Янка Лучына]]<ref>[[Янка Лучына]] хоць і памёр у 1897 г., але яго галоўны зборнік «Вязанка» быў выдадзены толькі ў 1903 г.</ref>, [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]] і інш.<ref>Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17, 23; ''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 58.</ref> У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|часы БССР (1919—1991)]] [[беларуская мова]] атрымала дзяржаўны статус і развівалася [[беларуская літаратура]] розных жанраў, аднак для беларусаў стаў характэрны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]] (асабліва з ростам [[урбанізацыя|урбанізацыі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 395, 404—406.</ref>. У [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] 85,6 % беларусаў падчас перапісу насельніцтва ад [[1999]] г. назвалі беларускую мову роднай, а 41,3 % — мовай, на якой яны пераважна размаўляюць дома<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 406.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Biblia Ruska.jpg|Першы аркуш Псалтыра, біблейскай кнігі старазапаветнага цыклу, выдадзенага [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]] у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), 1517 год. File:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588)]] на [[старабеларуская мова|''«старабеларускай мове»'']], які служыў зборнікам асноўных законаў дзяржавы. File:Chadkievičy. Хадкевічы (C. Götke, 1642) (2).jpg|Кніга [[Пётр Казімір Ляцкі|Пятра Казіміра Ляцкага]] аб гларыфікацыі [[Хадкевічы|роду Хадкевічаў]] «Septem Chodkiewicii heroes exercitvs Lithvanici dvces [...]» (1642), [[Вільнюс|Вільня]]. File:Manuscript of the Constitution of the 3rd May 1791 - last pages.jpg|Спіс 14 падпісантаў у рукапісным польскамоўным арыгінале [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая 1791 года]]. File:Branisłaŭ Taraškievič - Biełaruskaja gramatyka dla škoł, 1929.png|«Беларуская граматыка для школ» [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. [[Вільнюс|Вільня]], 1929 год. </gallery> == Традыцыйная культура == Беларуская традыцыйная культура цаніла ў першую чаргу натуральнасць, гарманічнасць, арганічнасць і ўпісанасць у прыроднае асяроддзе<ref name="budzma.by">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль]</ref>. Па гэтай прычыне ў беларускім мастацтве вялікая [[Прыгажосць|эстэтычная дасканаласць]] бачылася ў гарманічнай стрыманасці мастацкіх прыёмаў, дастатковым мінімалізме і пазбяганні празмернага ўпрыгожвання, а перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам. Для традыцыйнага народнага мастацтва Беларусі характэрна таксама гарманічная стрыманасць у дачыненнях з [[колер]]амі: адсутнасць яркіх фарбаў у штодзённым жыцці (абмежаванасць каларыстычных спалучэнняў [[белы колер|белым]] (сімвал [[свет]]у, [[космас]]у і [[Бог|боскага пачатку]]) і [[шэры колер|светла-шэрым]]), да якіх у святочную нагоду дадаваліся [[чырвоны колер]] (сімвал вітальнасці, багацця, дабрабыту, прыгажосці, урачыстасці і боскасці) і [[чорны колер|чорны]] (сімвал гарманічнасці і дасканаласці формы). Гэта ў першую чаргу адлюстроўвалася ў далікатнай арнаментацыі [[Строй|беларускіх сялянскіх строяў адзення]]<ref name="budzma.by"/>. Важнай лічылася інтэграванасць жытла ў прыроднае асяроддзе, натуральнасць матэрыялаў з якога яно зроблена, прапарцыйная дасканаласць формы і стрыманы, але дастатковы дэкор, каб не парушыць арганічнасць<ref name="budzma.by"/>. Цанілася лаканічнасць і рацыянальнасць форм без лішніх дэталяў, але кожная дэталь напаўнялася глыбокім зместам і сэнсам<ref name="realty.ej.by">[http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html Армен Сардаров: Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }}</ref>. === Традыцыйныя заняткі і рамёствы === {{main|Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі беларусаў|Рамесныя заняткі беларусаў}} [[Файл:Кніга Руф.jpg|left|thumb|Гравюра «Жніво» з пражскай Бібліі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], 1517—1519 гады.]] Асноўным традыцыйным заняткам [[сяляне|сялянскага насельніцтва]] было ворнае [[земляробства]] ([[жыта]], [[ячмень]], [[авёс]], [[пшаніца]], [[гарох]], з канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] — [[бульба]]; з тэхнічных культур — [[лён]], [[каноплі]]), [[жывёлагадоўля]] (коні, буйная і дробная рагатая жывёла, свіні і інш.), садаводства (яблыня, груша, вішня, сліва) і агародніцтва ([[капуста]], [[морква]], агуркі, цыбуля, [[часнок]] і інш.). [[Файл:Ruszczyc Soil.png|thumb|[[Зямля (карціна Фердынанда Рушчыца)|Карціна «Зямля», 1898 год.]] Мастак [[Фердынанд Рушчыц]].]] Ворнай прыладай з даўніх часоў была [[Саха (ворная прылада)|саха]], якую лёгка мог вырабіць сам селянін і якой зручна было манеўраваць пры апрацоўцы мясцовай глебы ў лясной паласе, дзе звычайна было многа камянёў, карэнняў ці пнёў. Саха мела свае рэгіянальныя разнавіднасці: 1) палеская саха (ці іначай — «літоўская» або «падляшская саха»), якую цягнула пара валоў; 2) віцебская саха (ці іначай — «перакладка» або «руская саха»), якую цягнуў адзін [[конь]]; і 3) падняпроўская саха (ці іначай — «магілёўская» або «беларуская саха») — цягнуў конь. Збожжавыя культуры жалі [[серп|сярпамі]], касілі косамі, прыбіралі віламі і граблямі. З XIX ст. сталі выкарыстоўвацца жалезны [[плуг]] і жалезная [[барана]]. Традыцыйнымі падсобнымі промысламі сялян былі [[збіральніцтва]] (грыбы, ягады, лекавыя травы), [[бортніцтва]] (пчалярства), [[паляўніцтва]], [[рыбалоўства]] ў [[рака|рэках]] і [[возера|азёрах]], гонка [[смала|смалы]] і [[дзёгаць|дзёгцю]] (на Палессі і Падняпроўі). У 2020 годзе «Культура [[бортніцтва]] Беларусі і Польшчы» была ўнесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Было развіта пляценне рагож і цыновак з лыка (у XIX ст. асабліва славіліся вырабы з Чэрыкаўскага і Рагачоўскага паветаў Магілёўскай губерні і Бабруйскага, Барысаўскага паветаў Мінскай губерні), выраб [[бочка|бочак]] і [[кола]]ў (вялікага прафесіяналізму ў XIX ст. гэта дасягнула ў Чавускім, Магілёўскім, Аршанскім і Гомельскім паветах Магілёўскай губерні і Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 163, 189, 206—208, 253.</ref>. <center> <gallery perrow="5"> File:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|Іканастас [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Свята-Мікольскай царквы ў Магілёве]], XVII стагоддзе. File:Royal doors 10 centuries of art of Belarus.JPG|[[Царскія вароты]] ''(дрэва, разьба, пазалота)'', XVIII стагоддзе ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Святы Мікалай Цудатворац 03 (not crop, please).JPG|Ікона Св. Мікалая Цудатворца ''(дрэва, алей)'', канец XVIII — пачатак XIX стагоддзяў [[Бабічы (Чачэрскі раён)|Вёска Бабічы (Чачэрскі раён)]] File:Майстар з в. Нахаў, Калінкавіцкі раён, Ручнік, 1910-гг..jpg|Тканы [[ручнік]] з вёскі Нахаў (каля [[Калінкавічы|Калінкавічаў]]), 1910-ыя гады. File:Кафля з гарадзішча на р. Менка.jpg|Фрагмент высокамастацкай паліванай кафлі, зробленай у [[Мінск]]у, XVI—XVII стагоддзі. </gallery> </center> [[Файл:Carskija varoty 002.jpg|150px|thumb|[[Царскія вароты]] з [[салома|саломы]] ([[Заходняе Палессе]]), XIX стагоддзе (Вышыня звыш 2 метраў).]] Было паўсюдна развіта цяслярства, сталярства, [[кавальства]] і [[ганчарства]]. Высокай якасцю і майстэрствам славіліся вырабы з белаглінянай керамікі з роспісам ангобам у вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]]<ref name="ReferenceF">Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 242.</ref>, а таксама вырабы з {{нп3|Ганчарства на Пружаншчыне|чорналашчонай керамікі ў Пружанах, Ружанах|be-x-old|Ганчарства на Пружаншчыне}} і [[Поразава|Поразаве]] (Брэсцкі павет)<ref name="ReferenceF"/>. Высокім прафесіяналізмам у шапавальным занятку ў XIX ст. славіліся майстры ў Чавускім, Мсціслаўскім і Рагачоўскім паветах Магілёўскай губерні<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 269—270.</ref>. Вытворчасць і апрацоўка скуры і футра была на высокім узроўні ў майстроў Магілёва, Віцебска, Мазыра, Смаргоні і Шклова<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 271—273.</ref>. [[Файл:Павук у Магілёўскім этнаграфічным музеі.jpg|180px|thumb|[[Павук (упрыгажэнне)|Саламянае ўпрыгажэнне («павук»)]] у [[Магілёўскі этнаграфічны музей|Магілёўскім этнаграфічным музеі]]. Фота 2022 года.]] Паўсюдна было развіта [[Беларускае народнае ткацтва|народнае ткацтва]] ([[лён]], [[каноплі]], [[аўчына]]), пляценне з [[салома|саломы]] і лазы, у тым ліку дэкаратыўнае<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 253—263, 297—299.</ref>. Вялікай эстэтыкай адзначаюцца лазовая мэбля з Магілёўскай губерні і саламяныя іканастасы Заходняга Палесся (захавалася некалькі фенаменальных [[Царскія вароты|царскіх варот]], створаных з [[салома|саломы]] ў пачатку XIX ст.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 261—263.</ref>. Паводле ацэнкі беларускага мастацтвазнаўцы і этнолага [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўгена Сахуты]], менавіта [[беларускае саломапляценне]] за сваю развітасць і дасканаласць (як традыцыйныя ўзоры, так і сучасную творчасць майстроў — ад простых бытавых прадметаў да сапраўдных твораў мастацтва) можна лічыць своеасаблівым і адметным феноменам у нацыянальнай культуры Беларусі і ўнікальнай з’явай у народным мастацтве [[Еўропа|Еўропы]] ўвогуле<ref>''Сахута, Я. М.'' Народнае мастацтва. — Мінск, 2015. — С. 98, 176.</ref>. У 2022 годзе традыцыя беларускага саломапляцення (мастацтва, рамяство, уменні) унесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/straw-weaving-in-belarus-art-craft-and-skills-01889 Straw weaving in Belarus, art, craft and skills]</ref>. На высокім узроўні было мастацкае [[ткацтва]] (карункавыя [[ручнік]]і і [[абрус]]ы), [[вышыўка]] (асноўныя тэхнікі — набор і падліковая гладзь чырвоным і чорным колерам), вытворчасць глінянай цацкі і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 241, 245, 317—320, 331—333.</ref> Асабліва славяцца [[Неглюбскія ручнікі|неглюбскія]] і [[мотальскія ручнікі]]. Атрымалі распаўсюджанне і [[Пісанка|размаляваныя пісанкі]] (белы ўзор на чырвоным, чорным або карычневым фоне), блізкія па стылі да пісанак [[Украінскае Палессе|украінскага Палесся]] і [[Польшча|Польшчы]]. У XIX ст. вялікага майстэрства і шырокага распаўсюджання дасягнуў мастацкі роспіс [[куфар|куфраў]], якія нават набывала [[шляхта]] ([[дваранства]]) для ўласных патрэб. Высокага ўзроўню ў XVII—XIX стст. дасягнула майстэрства вытворчасці [[гарэлка|гарэлкі]] з прымяненнем перадавых тэхналогій<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76, 81—82; ''Улащик, Н. Н.'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии. — Москва, 1965. — С. 255—261.</ref>. Напрыклад, у маёнтку [[Высокае]], які належаў князям [[Сапегі|Сапегам]], у другой палове XVIII ст. выгатаўлялася нават невялікая колькасць апельсінавай гарэлкі адмыслова для магнацкага стала<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76.</ref>. У гарадах прафесійныя рамеснікі ў канцы XV — пачатку XX ст. аб’ядноўваліся ў цэхі. Высокім майстэрствам славіліся беларускія цэхавыя майстры ў разьбе па дрэву, асабліва з Падняпроўі ([[Орша]], [[Магілёў]], [[Шклоў]]), якія дасягнулі вышынь у архітэктурнай разьбе і зрабілі шмат шэдэўраў («[[беларуская рэзь]]»). У заходніх рэгіёнах была развіта драўляная скульптура (крыжы, капліцы, выявы святых) і выраб разбяных калаўротаў. У 2024 г. беларуская [[выцінанка]] ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>[https://kultura.gov.by/be/news/belorusskaya-vytinanka-vklyuchena-v-spisok-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-yunesko/ Беларуская выцінанка ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]</ref>. У XX ст. традыцыйныя заняткі і рамёствы паступова згасаюць, хоць гэты працэс не ішоў так хутка ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў міжваенны перыяд (1921—1939) была ў складзе Польшчы і дзе традыцыйная культура захоўвалася даўжэй, чым у прымежнай [[БССР|савецкай Беларусі (БССР)]]. Так, у 1920—1950-я гг. у [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] стаў папулярным кісцевы роспіс вясковай мэблі. У савецкай Беларусі ў асобных раёнах стаў папулярным [[Маляваныя дываны|роспіс дываноў алейнымі і клеявымі фарбамі па палатне]] (напрыклад, у Слуцкім раёне творчасць мастачкі [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]). <gallery perrow="5"> Файл:Фрагмент фартуха, 1900-я гг., Клімавіцкі раён.jpg|Фрагмент тканага жаночага [[Фартух у беларускім народным касцюме|фартуха]] з [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкага павета]], 1900-я гады. Файл:Haradnaja, Lihor Hmir, Jaryna Jaromič. Гарадная, Лігор Гмір, Ярына Яроміч (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|Выраб белаглінянай керамікі ў вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]], фота 1912 года. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 37.jpg|[[Чорназадымленая кераміка|Чорналашчоная кераміка]] з [[Поразава]] і [[Пружаны|Пружан]]. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 33.jpg|Камянецкія разныя [[Прасніца|прасніцы]] (дэталі [[калаўрот]]аў). Файл:Belarusian Straw Bird.jpg|Цацка-птушка з саломы. Файл:Баяры. Капліца (02) крыж.jpg|Каваны крыж на капліцы ў [[Баяры (Глыбоцкі раён)|вёсцы Баяры (Глыбоцкі раён)]], XIX ст. Фота 2015 года. Файл:Тканіны ў Слуцкім этнаграфічным музеі 01 crop.jpg|Традыцыйныя сельскія самаробныя тканіны XX стагоддзя ([[Слуцкі краязнаўчы музей]]). Файл:Exhibition Alena Kish in Gallery Mikhail Savitski 12.12.2013 Oksana Arakcheeva.jpg|Мастачка [[Аксана Барысаўна Аракчэева|Аксана Аракчэева]] на выстаўцы [[маляваныя дываны|маляваных дываноў]] [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]. Фота 2013 года. Файл:Krošyn. Крошын (2008).jpg|Каваная жалезная [[Люстра (прыбор)|люстра]], 1881 г. Каваль [[Паўлюк Багрым|Павел Багрым]]. Файл:Belarusian folk art - Horse made of straw - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|Цацка-конь з саломы, вышыня каля 1,2 м. ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]). </gallery> === Тыпы пасяленняў і жытла === [[Файл:В. Азярцо - Пакроўская царква PICT1084.jpg|thumb|[[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўская царква з вёскі Логнавічы]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Традыцыйнымі тыпамі пасяленняў з даўніх часоў былі [[вёска]], [[сяло]] і [[горад]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 18—23.</ref>. У XV—XVI стст. да традыцыйных тыпаў дадаюцца і атрымліваюць шырокае распаўсюджанне новыя тыпы пасяленняў — [[мястэчка]], [[Двор, рэзідэнцыя феадала|шляхецкі двор (сядзіба)]], [[ваколіца]], [[засценак]], [[фальварак]], [[замак]]-рэзідэнцыя [[манарх]]а ці магната; у XVII ст. — [[палац]] (неўмацаваная рэзідэнцыя); у канцы XIX ст. — [[хутар]]; у 1938 г. — [[пасёлак гарадскога тыпу]]; у пачатку XXI ст. — [[аграгарадок]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 22—23, 38—39, 51, 100, 105, 240; ''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 34—40, 172, 177.</ref>. Да сярэдзіны XX ст. самым распаўсюджаным тыпам пасялення была вёска, у якой жыла большая частка беларускага насельніцтва. Гістарычна склалася некалькі тыпаў планіроўкі [[Беларуская вёска|беларускіх вёсак]]<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 33.</ref>: 1) скучаная (бессістэмная) — самая старажытная, паўсюль пашыраная і найболей захоўвалася да XIX ст. у Віцебскім Паазер’і і [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]] (з-за адаптацыі да складанага рэльефу), асабліва ў [[шляхта|шляхецкіх]] [[ваколіца]]х; 2) лінейная ([[хата|хаты]] ставіліся ўздоўж дарогі з аднаго боку) — лінейная вёска магла складацца з 3-5 ліній і шырокае распаўсюджванне атрымала ў XVI—XVII стст.; 3) вулічная (хаты ставіліся ўздоўж дарог з абодвух бакоў, тарцом да дарогі) — атрымала распаўсюджанне пасля [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] і з’яўляецца характэрнай рысай беларускай вёскі дагэтуль. Звычайная колькасць сялянскіх двароў у вёсцы была ад 10 да 100 (буйныя вёскі пераважалі ў [[Палессе|Палессі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 24.</ref>. [[Файл:VillageStreetState museum of folk architecture and life.JPG|thumb|Вясковая вуліца з [[хата]]мі, XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту).]] Тыповы сялянскі двор (які разам з зямельным участкам утвараў сялянскую сядзібу) складаўся з хаты, [[свіран]]а (''[[клець|клеці]]''), навеса для дроў і прылад працы (''паветкі''), хлява для жывёлы, загона для вечак, адрыны для сена (''[[еўня]]'', ''[[асець]]'', ''[[пуня]]'', ''[[гумно]]'') і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 95.</ref> Вылучаецца тры асноўныя тыпы планіроўкі сялянскіх двароў: 1) [[вяночны двор]] — увесь комплекс жылых і гаспадарчых пабудоў ўтварае звязаны прамавугольнік або квадрат; 2) [[пагонны двор]] — жылыя і гаспадарчыя пабудовы ставіліся ў прамую лінію, у некалькі дзясяткаў метраў; 3) незвязаныя пабудовы (з’явіўся нядаўна, часцей сустракаецца ў цэнтральных і заходніх раёнах [[Беларусь|Беларусі]])<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 97—101; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 242—246.</ref>. Існавалі таксама варыянты П-падобнай і Г-падобнай планіроўкі сялянскага двара<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 101.</ref>. Беларускі дом увасабляў мадэль [[свет]]у, ідэю адзінства пакаленняў і быў сугучны і сумерны чалавеку<ref name="realty.ej.by"/>. Пачатковае аднакамернае драўлянае бярвеністае жытло [[сяляне|сялян]] (''[[хата]]'') у вёсцы эвалюцыянавала ў 2-3-4-камерныя драўляныя бярвеністыя пабудовы з двухсхільным, радзей чатырохсхільным дахам, пакрытым [[салома]]й ці [[гонта]]й. Тыповыя планіроўкі традыцыйнай сялянскай хаты: 1) пакой (святліца) + сенцы; 2) [[пакой]] + [[сенцы]] + [[камора]] ([[клець]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246; ''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. Паступова з’явіўся трэці варыянт планіроўкі хаты, калі гаспадарчы пакой набыў жылую функцыю: 3) пакой + сенцы + пакой. Пазней яшчэ больш ускладнілася ўнутраная планіроўка жытла, калі вылучаліся асобныя дадатковыя памяшканні<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 115—116; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246.</ref>. [[Файл:Выстаўка ікон Бабіцкай школы. Афармленне экспазіцыі 01.JPG|thumb|150px|Іконы [[Бабічы (Чачэрскі раён)|бабіцкай школы]], XIX стагоддзе ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]).]] Унутраная планіроўка жылога пакоя хаты доўгі час была ўстойлівай — [[печ]] размяшчалася ў правым або левым куце ад уваходу і вусцем была звернута да доўгай [[сцяна|сцяны]] з [[акно]]м. У процілеглым куце (па дыяганалі ад печы) знаходзіўся [[Покуць|«чырвоны кут» (''покуць'')]] — самае ганаровае месца ў хаце. Там стаяў [[стол]] і знаходзілася [[ікона|ікона (''абраз'')]], ахопленая звычайна вышываным [[ручнік]]ом-набожнікам. Уздоўж сцен размяшчаліся [[Лава (мэбля)|лаўкі]], на якіх елі за сталом. Ад печы ўздоўж глухой сцяны былі [[палаці]], на якіх спалі. Невялікія лаўкі (''услоны'') стаялі і каля дзвярэй. Пазней у хаце з’явіліся [[ложак|ложкі]]. На сцяне і на кухні былі [[Паліца (мэбля)|паліцы]] для [[посуд]]у. Крыніцай святла быў [[лучнік]] (''светач''). Інтэр’ер пакояў і [[мэбля]] сялянскай хаты афармляўся рознымі карункамі, даматканымі [[ручнік]]амі, [[абрус]]амі і [[покрыва]]мі, [[дыван]]амі і [[коўдра]]мі<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 111—115.</ref>. Сялянскія хаты часта ўпрыгожваліся з вонкавага боку дэкаратыўна-архітэктурнымі арнаментамі: разное трохляпёскавае суквецце — сімвал жывога, елачка — дрэва жыцця, палоска зубчыкаў — засеянае поле, і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 30.</ref> Хаты да канца XIX ст. не фарбаваліся і мелі колеравую гаму сваіх будаўнічых матэрыялаў (дрэва, валун, вапна, гліна)<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 27.</ref>. У XX ст. вёскі ўзбуйняліся, замест драўляных хат пачалі будавацца [[цэгла|цагляныя]] аднапавярховыя дамы (з [[вадаправод]]ам і газам), пакрытыя [[шыфер]]ам ці [[бляха]]й, а ў XXI ст. — нярэдка двухпавярховыя [[катэдж]]ы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 174.</ref>. З 1930-х гг. адпала патрэба ў некаторых пабудовах, напрыклад, памяшканнях для абмалоту збожжа, утрымання коней, валоў і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 170—172.</ref> <gallery perrow="5"> File:Строчыца. Музей народнага дойлідства (03).jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты, XIX стагоддзя ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]). File:Stročycy - 02.jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты з [[Беларускія кросны|кроснамі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:В. Азярцо - гумно зь в. Лучнікі PICT0973.jpg|[[Гумно]] з [[Лучнікі|вёскі Лучнікі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:Дом-музэй.JPG|[[Сядзіба Міцкевічаў (Завоссе)|Шляхецкая сядзіба роду Міцкевічаў ''(рэканструкцыя)'']] у [[Завоссе|Завоссі]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2012 года. File:Застройка площади Рынок, дома ремесленников (XVIII век) 2.jpg|Дамы рамеснікаў у [[Паставы|Паставах]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2013 года. </gallery> [[Файл:Косаўскі замак.jpg|thumb|[[Музей-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі|Шляхецкая сядзіба роду Касцюшкаў]] ''(рэканструкцыя)'' ва ўрочышчы [[Мерачоўшчына]] на фоне [[Косаўскі палац|Косаўскага палаца]]. Фота 2012 года.]] Двор і жытло [[феадал]]а ([[шляхта|шляхціца]], [[дваране|двараніна]]) вызначаліся яго багаццем і [[густ]]ам<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 234.</ref>. Двары малазаможнай шляхты мала чым адрозніваліся ад сялянскіх хат і толькі з XVII ст. атрымалі такі абавязковы элемент як [[калона|калоны]] на [[ганак|ганку]] ([[порцік]]), чаго не маглі мець сялянскія хаты, — сімвал шляхецкага гонару<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 161; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 240.</ref>. Рэзідэнцыі заможных феадалаў (драўляныя і мураваныя замкі) з XVI ст. набывалі свецкія стылявыя рысы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157.</ref>. Распаўсюджанню [[палац]]авых рыс у іх забудове садзейнічала з XVII ст. [[барока]], а пазней і іншыя модныя заходнееўрапейскія [[Архітэктурны стыль|архітэктурныя стылі]]. Заходнееўрапейскія стылі паўплывалі і на афармленне інтэр’ераў заможных рэзідэнцый<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157—158; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 241.</ref>. Шляхецкія двары з XVII—XVIII стст. звычайна набывалі адмысловую планіроўку: уяздная брама са шляхецкім родавым гербам, ліпавая алея, чысты двор перад палацам («круг»), [[палац]], [[сад]] (ці [[парк]]), агарод (ці ягаднікі), вадаём, гаспадарчыя пабудовы (на акрайку) і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 37—38; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 235.</ref> Не раз з XV ст. перабудоўвалася рэзідэнцыя [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя (караля)]] у [[Гродна|Гродне]] — [[Стары замак (Гродна)|Стары замак]], на супраць якога ў 1737—1751 гг. быў пабудаваны яшчэ і [[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 115—116.</ref>. [[Гродна|Статус каралеўскага горада]] яшчэ болей узрос, калі ў [[1673]] г. была прынята соймавая канстытуцыя, паводле якой у [[Гродна|Гродне]] меў праводзіцца кожны трэці [[сойм Рэчы Паспалітай]]; тут жа прайшоў і [[Гарадзенскі сойм (1793)|апошні сойм Рэчы Паспалітай (у 1793 г.)]], на якім быў зацверджаны [[другі падзел Рэчы Паспалітай]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 100, 243.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Скокі. Сядзіба Нямцэвічаў. 2020 (03).jpg|[[Сядзібна-паркавы комплекс Нямцэвічаў (Скокі)|Палац Нямцэвічаў у Скоках, 1770-ыя гады.]] Фота 2013 года. File:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|[[Мірскі замак|Мірскі замак — рэзідэнцыя Іллінічаў, пачатак XVI ст.]] Фота 2014 года. File:Grodna 1600.jpg|[[Стары замак (Гродна)|Стары каралеўскі замак]] на панараме [[Гродна]], 1600 г. Гравюра [[Томаш Макоўскі|Томаша Макоўскага]]. File:Horadnia, Novy zamak. Горадня, Новы замак (XVIII).jpg|[[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]] у [[Гродна|Гродне]], 2-я палова XVIII стагоддзе (сучасны малюнак). File:Grodno Saint Francis Xavier Cathedral IMG 1339 2175.jpg|[[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|Касцёл Св. Францішка Ксаверыя ў Гродне]], каля якога былі будынкі соймавай залы ([[Пасольская ізба|Пасольскай ізбы]] і [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сената Рэчы Паспалітай]]). </gallery> === Грамадскія традыцыі і святы === {{main|Абрады і звычаі беларусаў}} У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] сфарміраваліся розныя праслойкі [[феадалізм|феадальнага грамадства]] — [[феадалы|феадалы (шляхта)]], [[мяшчане]] і розныя катэгорыі [[сяляне|сялян]]. Формай [[шлюб]]у была [[манагамія]], бо вызначалася [[хрысціянства]]м. Сялянскія [[сям'я|сем’і]] да [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] былі звычайна вялікія (сваякі 2-3 пакаленняў, якія вялі супольную гаспадарку), а пасля яе — з’явілася і малыя сем’і (шлюбная пара і іх дзеці)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 100—102.</ref>. Кіраўніком сям’і быў бацька, а ў выпадку яго смерці — маці (пры адсутнасці дарослага сына)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 103.</ref>. Было распаўсюджана [[прымацтва]] (прыманне ў сям’ю — зяця і чужакоў)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 101, 103.</ref>. У [[Феадалізм|феадальны перыяд]] сялянскія гаспадаркі ўваходзілі ў склад [[Сельская абшчына|сялянскай грамады (сельскай абшчыны)]], унутранае жыццё якой рэгулявалася сходам («капой» — «копным судом») і рознымі абшчыннымі традыцыямі — традыцыя супольнай дапамогі члену абшчыны ([[Талака (звычай)|талака]], [[Сябрына, звычай|сябрына]], [[Бонда, звычай|бонда]]); традыцыя супольнага адпачынку (вечарыны); [[прастольнае свята]] (дзень святога апекуна мясцовай парафіі); частаванне адзін аднаго свежыной, мёдам і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 110—113, 115; Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве / Т. А. Навагродскі [і інш.]. — Мінск : БДУ, 2009. — С. 157—158.</ref> З [[1861]] г. сталі дамінаваць малыя сялянскія сем’і і прыватныя гаспадаркі, што не адмаўляла ўзаемадапамогі аднавяскоўцаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 265, 273—274.</ref>. Паэма [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» алегарычна лічыцца «[[энцыклапедыя]]й» жыцця беларускага [[сяляне|сялянства]] канца XIX — пачатку XX ст. [[Файл:Škłoŭ-ratuša 01.jpg|left|thumb|[[Шклоўская ратуша|Ратуша ў Шклове]], 1770-я гады. Фота 2012 года.]] Жыццё гараджан вызначалася гарадскім правам (у тым ліку, [[магдэбургскае права|магдэбургскім правам]]), [[Гільдыі|цэхавымі]] статутамі і рэлігійнымі традыцыямі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 119—123.</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''«Свабода — наймілейшая і найудзячнейшая, пад ёю мы нарадзіліся, жывем і хочам яе цэлую, непарушаную нашчадкам сваім пакінуць»'' ([[1605]] год). Беларуская шляхта [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]<ref>''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 347.</ref>. |} Адносіны паміж [[шляхта|шляхціцамі]] рэгуляваліся шляхецкімі правамі, дзяржаўнымі інстытутамі і сваімі непісанымі традыцыямі шляхецкай годнасці і салідарнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 33—35.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] беларуская [[шляхта]] сумесна з польскай, украінскай і літоўскай утваралі поліэтнічную саслоўную супольнасць («шляхецкі народ Рэчы Паспалітай», а асобна ў рамках [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] — «абодва народы»), асновай якога былі толькі некаторыя кампаненты агульнай самасвядомасці, польскай шляхецкай культуры, [[Каталіцызм|каталіцкая канфесія]] і [[польская мова]]<ref>''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 95, 99, 178—179, 181.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] існавала фармальна-юрыдычная адасобленасць [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] (асобнае войска, скарб, біццё манеты, дзяржаўная канцылярыя, сімволіка, сістэма пасад, [[Статуты ВКЛ|уласныя законы ВКЛ, сабраныя ў Статуце]], і г.д.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 178; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 203.</ref>. [[Статуты ВКЛ]] прадугледжвалі [[вена, маёмасць|вена]] — маёнтак (уласнасць) [[жонка|жонкі]], які пасля [[шлюб]]у афармляўся на імя [[муж]]а, з мэтай маёмаснага забеспячэння жонкі ў выпадку спынення шлюбу. Гэта (разам з іншымі культурнымі традыцыямі) дазваляла ў ВКЛ жанчыне-[[шляхта|шляхцянцы]] займаць даволі высокі статус у грамадстве, чаго не мелі [[жанчына|жанчыны]] падобнага [[саслоўе|саслоўя]] ў іншых [[Еўропа|еўрапейскіх краінах]]<ref>''Сліж, Н.'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66.</ref>. Калі яшчэ ў [[XVI ст.]] [[эліта]] была ў многім блізкай да традыцыйнай культуры сялянства па ўспрыняцці свету і святочным абрадам (якія захоўвалі многія дахрысціянскія ўяўленні аб еднасці натуральнага і звышнатуральнага свету), то з [[XVII ст.]] культура шляхты цалкам аддалілася ад сялянскай, мела ўласныя [[Элітарная культура|выразныя элітарныя рысы]] і пераймала [[Заходняя культура|агульныя заходнееўрапейскія тэндэнцыі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 132, 159, 165.</ref>. [[Файл:Roadside cross near Jachimoŭščyna.jpg|thumb|Каменны [[крыж]], абвязаны [[ручнік]]ом, каля [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|вёскі Яхімоўшчына]] ([[Маладзечанскі раён]]). Фота 2013 года.]] Традыцыйныя сялянскія [[свята|святы]], [[абрад]]ы і [[звычай|звычаі]] былі звязаны ў першую чаргу з земляробчым цыклам і хрысціянскай культурай, якая ў паўсядзённым жыцці дапаўнялася некаторымі элементамі [[язычніцтва|дахрысціянскіх вераванняў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 165—167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. Сімвалам жыццёвага шляху беларуса-селяніна лічылася доўгае палатно: на палатняны [[ручнік]] клаўся нованароджаны, ручніком абгортвалі рукі маладых на [[вяселле|вяселлі]], ганаровыя ўдзельнікі вяселля перавязвалі ручнік цераз плячо, ручнік клаўся ў труну, на ручніках апускалі труну ў магілу, ручнік абвязваўся на магільны [[крыж]], і г.д.<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Ручнік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437.</ref> Найстаражытнейшае боства ў беларускай міфалогіі (і амаль як жывая істота-карміцелька) — [[Маці-Зямля]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 166.</ref> — у канцы XIX ст. сярод прафесійных беларускіх паэтаў стала персаніфікацыяй [[Беларусь|Беларусі]] — у выразах «Маці-зямліца»<ref>Гл. напрыклад, творчасць [[Вінцэнт Каратынскі|Вінцэнта Каратынскага]]. Гл.: Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 289.</ref> і «Маці-зямля беларуская»<ref>[[Марыян Здзяхоўскі]] (1861—1938) параўноўваў вядомага дзеяча беларускай гісторыі [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]] з «Маці-зямлёй беларускай»: «Эдвард Вайніловіч быў жывым увасабленнем любові да маці-зямлі, якая яго нарадзіла і выхавала, быў звязаны з ёй усёй сваёй душой. Калі ён казаў, я меў дзіўнае ўражанне, што яго вуснамі прамаўляе [[Беларусь|маці-зямля беларуская]], што ў словах адбіваюцца думкі і пачуцці тых доўгіх-доўгіх шэрагаў пакаленняў, якія на гэтай зямлі і з гэтай зямлі жылі, на ёй і для яе працавалі і трывалі». Гл.: ''Zdziechowski, M.'' Edward Woyniłłowicz… С. 63.</ref>. «Маці-зямліца» стала паэтычным зваротам да радзімы ў вершы [[Янка Лучына|Янкі Лучыны]] [[Роднай старонцы|«Роднай старонцы» (1891)]], радкі якога [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] паставіў эпіграфам да сваёй шматтомнай даследчай працы «Беларусы» (т. 1-3, 1903—1922). У знак шчырай веры ў вёсках і на скрыжаваннях дарог ставіліся [[Беларускія народныя крыжы|драўляныя хрысціянскія крыжы]] (часта па 6-8 метраў вышынёй)<ref>''Раманюк, М.'' Беларускія народныя крыжы. — Вільня : Наша Ніва, 2000. — С. 157, 161, 163.</ref>, якія мелі сціплы дэкор, але часта абвязваліся [[Аброчныя тканіны|аброчнымі тканінамі]] (звычайна — узорыстымі [[ручнік]]амі) — адмысловым ахвяраваннем людзей у іх крызісных сітуацыях<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Аброчныя тканіны // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16.</ref>. [[Файл:Luninets - Orthodox crosses on Shyrokaya street - 1920s AD.jpg|left|thumb|Праваслаўныя крыжы на скрыжаванні вуліц у [[Лунінец|Лунінцы]], фота 1920—1930-х гадоў ([[Заходняя Беларусь]]).]] Галоўныя каляндарныя і рэлігійныя святы: зімой — [[Каляды]], [[Грамніцы]]; вясной — [[Масленіца]] і [[Вялікдзень]]; летам — [[Сёмуха|Троіца (Сёмік, Сёмуха)]], [[Купалле|Іванаў дзень (Купалле)]]; святы [[Ураджай|ўраджаю]] ([[Зажынкі]], [[Дажынкі]], [[Багач]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. На год было некалькі дзён памінання продкаў: паводле каталіцкага звычаю, асноўным памінальным днём быў Дзень Усіх Святых восенню ([[Дзяды]], Задушны Дзень), у праваслаўных — на Масленіцу (масленічныя Дзяды), пасля Вялікадня ([[Радаўніца]], Наўскі Вялікдзень) і на [[Сёмуха|Сёмуху (траецкія Дзяды)]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 279; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 490, 493.</ref>. Галоўнымі момантамі радзільнага абраду было разбіванне чыгунка, пачастунак [[Бабіна каша|бабінай кашай]], катанне бабкі-павітухі на баране, санках, на конях<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 466.</ref>. З сямейных абрадаў найболей маляўнічым было [[вяселле]], якое магло доўжыцца некалькі дзён: найболей важнымі момантамі лічыліся пасад нявесты і жаніха, выкуп [[Каса (інструмент)|касы]], падзел [[каравай|каравая]], завязванне рук маладых [[ручнік]]ом<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 277—278.</ref>. Пахавальны абрад захаваў архаічныя рысы — памінальная трапеза з абавязковай [[куцця|куццёю]], запальванне [[свечка|свечак]] і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 166.</ref> [[Файл:Обряд кумления.JPG|thumb|Абрад кумлення на [[Сёмуха|Сёмуху]]. Фота 2008 год.]] На галоўнае зімовае свята ([[Каляды]]) дзяўчаты варажылі аб сваім лёсе, спявалі калядкі і шчадроўкі, ладзілі калядную гульню «[[Жаніцьба Цярэшкі]]» (хлопцы і дзяўчаты гулялі жартоўнае [[вяселле]] з эратычным падтэкстам) і каляднае прадстаўленне — [[Шчодры вечар|хаджэнне з «казой»]], якое сваімі каранямі ішло да старажытных татэмічных культаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 446, 452, 460.</ref>. Беларускі навагодні абрад «[[Цары Каляды]]» быў уключаны ў 2009 г. у [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва|Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)]</ref>. З усходнеславянскіх народаў абрадавы характар сустрэчы вясны («[[Гуканне вясны]]») даўжэй за ўсё захаваўся ў беларусаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 473—475.</ref>. На [[Вялікдзень (народная традыцыя)|Вялікдзень]] выконваўся [[валачобны абрад]], абмалёўвалі і каталі яйкі; на другі дзень Вялікадня вадзілі [[карагод]]ы<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 483—484.</ref>. У 2019 годзе веснавы абрад «[[Юраўскі карагод]]» у вёсцы [[Пагост (Жыткавіцкі раён)|Пагост]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ўнесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Найболей архаічныя рысы сярод традыцыйных свят захавала [[Купалле]]: ноччу палілі вогнішчы і скакалі праз іх, шукалі цудадзейную кветку папараці, купаліся, варажылі, пускалі вянкі па вадзе<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 498—500.</ref>. На [[Дажынкі]] плялі дажынковы вянок з каласоў, упрыгожвалі апошні сноп, спявалі, ладзілі святочнае частаванне<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 509—512.</ref>. Менавіта традыцыйным святам і звычаям прысвечаны вершаваныя творы пачынальніка новай беларускай літаратуры [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]] «Стаўроўскія дзяды», «Купала» і «Шчароўскія дажынкі», апісаныя з рамантычным этнаграфізмам. <gallery perrow="5"> File:Andriolli Gromniczna.jpg|Малюнак «Грамніцы» (выпальванне знаку крыжыка свечкай у хаце), XIX стагоддзе. Мастак [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]]. File:Калядоўшчыкі Горацкага павета , Магілёўская губерня, 1903г.jpg|[[Каляды]] ў Горацкім павеце [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Фота 1903 года. File:1997. Stamp of Belarus 0253.jpg|Калядоўшчыкі на беларускай паштовай марцы, 1997 год. File:Belarusian Easter Eggs.jpg|Беларускія [[Велікоднае яйка|фарбаваныя велікодныя яйкі]]. File:ДажынкіМарцінкевіч.jpg|Аповесці «Шчароўскія дажынкі» і «Купала» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]], надрукаваныя ў 1910 г. выдавецтвам «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]». </gallery> === Вусная творчасць, музычнае мастацтва і танец === {{main|Беларускі фальклор|Музыка Беларусі|Беларускія народныя танцы|Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Зялёныя Сьвяткі, Магілёў 29.06.2913.jpg|thumb|Танцы ў [[строй|беларускіх традыцыйных сялянскіх строях]] на [[Сёмуха|Сёмуху]] ў горадзе [[Магілёў|Магілёве]]. Фота 2013 года.]] [[Беларускі фальклор|Фальклорная спадчына беларусаў]], якую яшчэ здолелі зафіскаваць у XIX—XX ст. шматлікія прафесійныя даследчыкі, багатая і разнастайная па жанрам — каляндарная і сямейная абрадавая паэзія, замовы, легенды, паданні, казкі, прыказкі, прымаўкі, загадкі, народны тэатр і інш. У многіх легендах, паданнях, былічках знайшлі адлюстраванне дахрысціянскія ўяўленні [[славяне|славян]] аб паходжанні свету<ref name="ReferenceG">''Фядосік, А. С.'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349</ref>. Найболей архаічны пласт беларускага [[фальклор]]у, які захаваў агульныя для многіх славянскіх народаў рысы, — каляндарна-земляробчыя песні (калядкі, шчадроўкі, масленічныя, веснавыя, валачобныя, юр’еўскія, траецкія, купальскія, жніўныя, восеньскія) і сямейна-абрадавыя песні. З эпічным размахам яны падаюць як касмалагічныя матывы стварэння [[свет]]у і [[сусвет]]у, так і цэлы гаспадарчы год селяніна-земляроба. Для іх характэрна, галоўным чынам, жаночая традыцыя выканання. Менавіта валачобныя песні складаюць спецыфіку і нацыянальную адметнасць каляндарнай песеннасці беларусаў і былі больш развіты і распаўсюджаны, чым у фальклоры суседніх народаў — [[палякі|палякаў]], [[рускія|рускіх]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]. Валачобныя песні выконваліся на [[Вялікдзень]] падчас абходу двароў [[вёска|вёскі]] валачобнікамі (дарослыя мужчыны), якія жадалі гаспадарам ураджаю ў [[Поле (сельская гаспадарка)|полі]] і багацця ў [[хата|хаце]]. Вялікай колькасцю вылучаюцца таксама пазаабрадавыя песні — лірычныя (пра каханне), жартаўлівыя «талочныя» (якія праслаўлялі салідарнасць і ўзаемадапамогу), сямейна-бытавыя, карагодныя і танцавальныя («Лявоніха», «Юрачка»)<ref name="ReferenceG"/>. У XIV—XVIII стст. фарміруецца і пласт песень выключна мужчынскага выканання — лірычныя, эпічныя, гістарычныя і ваенныя песні (песні аб крыжацкіх, татарскіх, маскоўскіх і шведскіх набегах і інш.). У XIX — пачатку XX ст. узнікаюць і рэкруцкія, салдацкія, работніцкія, батрацкія, сацыялістычна-рэвалюцыйныя песні і прыпеўкі, якія адлюстроўвалі асаблівасці складанага працэсу пераходу беларускага [[грамадства]] да [[капіталізм]]а. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] склаўся спецыфічны пласт [[беларускі фальклор|беларускага фальклору]] і прафесійнай творчасці — партызанскія песні<ref name="ReferenceG"/>. Захаваліся шматлікія і цікавыя народныя [[балада|балады]] («Была я ў матулі адна»), [[легенда|легенды]] («Колькі жыць чалавеку», «Чаму ваююць сабака, кот і мышы»; у тым ліку аб некананічныя апавяданні аб тэмах і прадметах [[Біблія|Святога Пісання (Бібліі)]], паходжанні свету і апошнім часе быцця), [[паданне|паданні]] (аб заснаванні гарадоў і вёсак; узнікненні балот і азёр; схаваных у зямлі скарбах; асілках, героях-мсціўцах і разбойніках). Паданне пра пра высакароднага разбойніка [[Машэка|Машэку]], напрыклад, стала асновай для напісання паэмы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]», балады [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «Машэка» і [[опера|оперы]] [[Рыгор Пукст|Рыгора Пукста]] «Машэка» (паводле паэмы Янкі Купалы). Разнастайным з’яўляецца і казачны фальклор беларусаў — казкі пра жывёл; чарадзейныя казкі ([https://be.wikisource.org/wiki/Аб_каралевічу-чараўніку «Аб каралевічу-чараўніку»], [https://be.wikisource.org/wiki/Музыка-чарадзей «Музыка-чарадзей»]); сацыяльна-бытавыя («Мужык і пан», «Жаласлівая пані», [https://be.wikisource.org/wiki/Цудоўная_дудка «Цудоўная дудка»])<ref name="ReferenceG"/>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Вось уздумаў пан бог край Палессе стварыць''<br /> ''І людзей, і жывёлін, і птухаў;''<br /> ''І вяроўку пачаў ён з праменьчыкаў віць,''<br /> ''І сівую патыліцу чухаў.'' ''Па вяроўцы з нябёс апусціўся ў ваду, —''<br /> ''Бог — вялікі штукар на ўсе рукі;''<br /> ''Захапіў ён з сабой самаграйку-дуду, —''<br /> ''Маюць сілу вялікую гукі. <…>'' ''Прамяністым агнём сонца грэе зямлю,''<br /> ''Аздабляе луг свежы і сочны.''<br /> ''Цеплыня… Хоць дзіцё палажы на раллю,''<br /> ''Дык пачне тут расці відавочна. <…>'' ''Ой, пачатку няма, ой, канца не відаць''<br /> ''Шчыр-красе агняцветаў і фарбаў.''<br /> ''Вось давай на дудзе бог іграць ды іграць —''<br /> ''І з’явіліся новыя скарбы…''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Змітрок Бядуля]] «Палескія байкі» (1922)''<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 228—229.</ref> |} У [[1922]] г. паэт [[Змітрок Бядуля]] апублікаваў у [[Мінск]]у свой высокамастацкі [[эпас]] «Палескія байкі» — першы беларускамоўны эпас аб стварэнні [[Свет]]у, — цэнтрам якога з’яўляецца «край Палессе». Матэрыялам для Змітрака Бядулі сталі [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|касмагенічныя]] байкі сялян беларускага [[Палессе|Палесся]], якія ў сваіх байках стварылі сабе фантастычны свет, своеасаблівую філасофію змагання [[дабро|дабра]] і [[зло|зла]], арыгінальныя разважанні аб жыцці і смерці<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 384.</ref>. Сярод самых любімых і распаўсюленых інструментаў былі — духавыя ([[жалейка]], [[Дудка (інструмент)|дудка]], [[беларуская дуда]], драўляныя і гліняныя [[флейта|флейты]], рог, [[труба]]), струнныя ([[цымбалы]], [[скрыпка]], [[колавая ліра]], народны кантрабас «[[басэтля]]») і ідзіяфоны (ляскоткі, талеркі, трохвугольнік, варган)<ref name="ReferenceH">''Мажэйка, З. Я.'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347.</ref>. Стаўленне да любімых інструментаў як спосаба музыкай выказаць сваю душу адлюстроўвалася і ў прафесійнай паэзіі. Паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў сваім [[Лірнік вясковы (Сыракомля)|вершы «Лірнік вясковы»]] атаясаміў сябе з рамантычным вандроўным [[лірнікі|лірнікам]] — і такая мянушка за паэтам замацавалася. Паэт [[Янка Лучына]] прысвяціў свайму паэтычнаму шляху верш «Лірнік вясковы»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 426.</ref>. У 1857 г. паэт [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] апублікаваў свой зборнік «Дудар беларускі»<ref>У часы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Беларуссю» называліся толькі [[Віцебская губерня]] і [[Магілёўская губерня]]. І азначэнне «беларускі» у назве «Дудар беларускі» мела рэгіянальнае значэнне — адносілася да Магілёўская губерні, дзе паэт пражываў у маёнтку Шчаўры ў [[Род Рашкоўскіх|паноў Рашкоўскіх]].</ref>. Пазней [[Аляксандр Каралевіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] назаве Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «нашым старым лірнікам»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 459.</ref>. Паэт [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцём Вярыга-Дарэўскі]] выбраў сабе творчы псеўданім «[[Беларуская дуда|Беларуская Дуда]]». Паэт [[Францішак Багушэвіч]] назваў свой першы зборнік як «[[Дудка беларуская]]» (1891), а яшчэ — «Смык беларускі» (1894) і «Скрыпачка беларуская» (неапублікаваны). Паэт [[Янка Купала]] назваў свой першы зборнік вершаў як «Жалейка» (1908). У 1910 г. Янка Купала напісаў верш [https://be.wikisource.org/wiki/Збор_твораў_(Купала,_1925—1932)/II/Сваім_і_чужым/Лірнік_вясковы «Лірнік вясковы»] і прысвяціў яго Уладзіславу Сыракомлю, а ў 1912 г. прачытаў каля памятнага каменя ў фальварку Барэйкаўшчына<ref>''Уладзімір Мархель''. [http://lyban2009.narod.ru/Zemla/Zemla-19.htm «Не забудуцца дум тваіх словы…» Уладзіслаў Сыракомля]</ref>. Пра [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|стваральніка прафесійнага беларускага тэатра і выканаўцу беларускіх народных танцаў]] Янка Купала напісаў свой верш [https://be.wikisource.org/wiki/Шляхам_жыцьця_(1913)/V/І._Буйніцкому «Ігнату Буйніцкаму» (1911)]: «Пад дуду і пад [[цымбалы]] / Топне, прыспявае… / Сцеражыцеся, ўсе людзі: / Беларус гуляе!». З [[2017]] г. у [[Глыбокае|Глыбокім]] і [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] праходзіць міжнародны фэстываль [[дуда]]рскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». [[Файл:Удзельнікі калектыву падчас параду ў межах фэсту "Дударскі рэй" 2018.jpg|thumb|Удзельнікі [[Цярэшка (народны тэатр)|народнага тэатра фальклору «Цярэшка]]» на міжнародным фэстывалі дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]» у горадзе [[Глыбокае|Глыбокім]]. Фота 2018 года.]] Аснову інструментальнай музыкі складалі песенныя і танцавальныя найгрышы, вясельныя маршы, імправізацыі. У XIX ст. паўсюль у краіне былі папулярнымі [[гармонік]], [[баян]], [[бубен]], [[барабан]]ы<ref name="ReferenceH"/>. Вялікай любоўю карыстаўся народны лялечны тэатр «[[батлейка]]»<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 169; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 241.</ref>. Усе святы і народныя абрады беларусаў суправаджаліся гульнямі, карагодамі і танцамі. З сялянскіх танцаў найболей архаічнымі з’яўляюцца [[карагод]]ныя («[[Жыта (карагод)|Жыта]]», «[[Кола (танец)|Кола]]», «[[Ручаёк]]», «[[:ru:Гусачок (танец)|Гусачок]]», «[[А мы проса сеялі]]» і інш.), захаваныя яшчэ з эпохі славянскіх плямён, — калі танцуючыя пад песню рухаюцца па крузе, ланцужком або двума шэрагамі насустрач адзін аднаму. У некаторых карагодных танцах вылучаюцца партыі салістаў. Самымі любімымі парна-масавымі танцамі былі шырока вядомыя ў краіне «[[Лявоніха]]», «[[Мяцеліца (танец)|Мяцеліца]]», «[[Крыжачок]]», «[[Каваль, танец|Каваль]]», «[[Мікіта, танец|Мікіта]]», «[[Каза (танец)|Каза]]» і іншыя, для якіх характэрны дынамічнасць і жыццерадаснасць, эмацыйнасць і калектыўны характар ​​выканання. Імправізацыйнасць характэрна часцей для сольных танцаў («Завейніца», «Скакуха», «Казачок» і інш.). У XIX ст. у вёсках, мястэчках і гарадах атрымалі распаўсюджанне новыя танцы — [[кадрыль]], «[[лянцай]]» (у асноўным у паўночнай і цэнтральнай Беларусі), розныя [[полька|полькі]] («[[Трасуха]]», «[[Какетка, танец|Какетка]]», «[[Трамблям]]»), [[вальс]] і іншыя, якія прыйшлі з краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]<ref>''Чурко, Ю. М.'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Batleika.JPG|Лялечны тэатр ''«[[батлейка]]»''. File:Цымбалы ў Нацыянальным гістарычным музеі РБ.JPG|[[Цымбалы]] ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Stamps of Belarus, 2011-874.jpg|Паштовая марка «[[Колавая ліра]]», 2011 год ([[Беларусь]]). File:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Дудар з [[Беларуская дуда|беларускай дудой]] ([[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фотапаштоўка каля 1905 года. File:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|[[Беларуская дуда|Беларуская дуда-муцянка]], фота 2009 года. </gallery> === Традыцыйны касцюм === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XIX) (3).jpg|thumb|Граф [[Ян Караль Хадкевіч]] (1560—1621) у ''«сармацкім строі»''.]] Традыцыйны мяшчанскі ці шляхецкі касцюм упісваюцца ў агульныя заходнееўрапейскія модныя тэндэнцыі, але быў створаны своеасаблівы шляхецкі «сармацкі строй», які меў выразны нацыянальны характар. Як і ва ўсёй беларускай сялянскай культуры, у традыцыйным сялянскім касцюме перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам (пераважалі [[белы колер|белы]] і [[шэры колер|шэра-белы колер]], з дамешкам [[чырвоны колер|чырвонага]] і [[чорны колер|чорнага]])<ref name="budzma.by"/>. Традыцыйны камплект сялянскага мужчынага адзення складаўся з [[белы колер|белых]] ці шэра-белых [[кашуля|кашулі]] і [[нагавіцы|нагавіц]] (паясная вопратка), да якіх з канца XIX ст. сталі дадаваць каляровую [[бандэля|бандэлю (бандану)]] і [[камізэлька|камізэльку]]. На [[свята]] ці іншыя ўрачыстасці мужчыны насілі святочную кашулю (з адкладным каўнерыкам), падпаясываліся рознакаляровым [[Пояс, дэталь адзення|поясам]]<ref name="ReferenceI">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 111.</ref>. Арнаментаваныя ўзоры і [[Вышыўка|вышыўку]] наносілі на [[каўнер]], манжэты і падол кашулі. Абуткам служылі звычайна [[лапці]], скураныя [[пастолы]], [[Боты, абутак|боты]], зімой — [[валёнкі]]<ref name="ReferenceI"/>. Галаўным уборам у мужчын летам быў звычайна саламяны капялюш з шырокімі палямі ([[брыль]]), вясной і восенню — валеная шапка ([[магерка]]), зімой — футравая шапка (аўчына, кучма, [[аблавуха]])<ref name="ReferenceI"/>. Праз плячо мужчыны-сяляне насілі (пры патрэбе) скураную сумку. [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Malaryta District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|left|[[Строй|Традыцыйнае беларускае святочнае сялянскае жаночае адзенне]] ([[маларыцкі строй]]), канец XIX стагоддзя ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]).]] Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм быў болей разнастайным за мужчынскі і выразна адлюстроўваў нацыянальную і рэгіянальную спецыфіку. Вылучаюцца чатыры комплексы: 1) [[кашуля]], [[спадніца]] і [[фартух]]; 2) кашуля, спадніца, фартух і безрукаўка (гарсэт); 3) кашуля, спадніца, да якой быў прышыты ліф-гарсэт; 4) кашуля, [[панёва]], фартух і каляровая безрукаўка (гарсэт)<ref name="ReferenceI"/>. Два першыя комплексы былі распаўсюджаны па ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], два апошніх — ва ўсходніх і паўночна-ўсходніх раёнах. Мелася тры тыпы жаночых кашуль: з прамымі плечавымі ўстаўкамі, тунікападобная і з [[какетка, дэталь адзення|какеткай]]. Арнаментаванае тканае ці вышытае аздабленне ў жаночых кашулях наносілася на рукавы. Паясное сялянскае жаночае адзенне скаладася з разнастайнага фасону спадніц ([[андарак]], [[саян]], палатнянік, летнік), а таксама [[панёва|панёвы]] і фартухаў<ref name="ReferenceI"/>. Спадніцы звычайна былі чырвоныя, сіне-зялёныя, у шэра-белую клетку, з падоўжнымі і папярочнымі палосамі — мелі свае рэгіянальныя асаблівасці. Фартухі ўпрыгожваліся карункамі, складкамі; камізэлькі (гарсэт) — вышыўкай, карункамі. Абавязковым аксесуарам быў каляровы пояс. Галаўным ўборам дзяўчат былі вузенькія рознакаляровыя стужкі (''скідачка'', ''шлячок'') ці [[Вянок|вянкі]], бо яны не хавалі цалкам валос. Замужнія жанчыны прыбіралі і хавалі валасы пад [[каптур]], апраналі ручніковы галаўны ўбор ([[намітка]]) альбо [[хустка|хустку]] — існавала мноства спосабаў іх завязваць<ref name="ReferenceI"/>. Звычайным паўсядзённым жаночым абуткам былі [[лапці]], а святочным — [[пастолы]] і хромавыя [[Боты, абутак|боты]]<ref name="ReferenceI"/>. [[Файл:Аплечча рукава кашулі, 1900-я гг., Брэсцкая вобласць.jpg|thumb|Тканы [[арнамент]] аплечча рукава жаночай [[кашуля|кашулі]] ([[Заходняе Палессе]]), 1900-я гады.]] Адметным і любімым элементам традыцыйнага беларускага народнага мастацтва ў першую чаргу было [[ткацтва]], а не [[вышыўка]], таму (па тэхналагічных прычынах) у [[арнамент]]ыцы вопраткі мужчын і жанчын пераважаюць разнастайныя лінейна-геаметрычныя формы<ref name="ReferenceJ">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент]</ref>. Тканае аздабленне святочнай кашулі выконвалася спосабам «ператыкання», у выніку чаго ствараліся розныя па шырыні паскі геаметрычнага арнаменту, вытканага чырвонымі баваўнянымі ніткамі. Найболей архаічным (верагодна, не толькі ў Беларусі, але і ва ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]) быў арнамент у «паскі», які захаваўся ў [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]]. Старадаўнім, таксама адметным і традыцыйным для беларускай народнай культуры, характэрным амаль для ўсёй тэрыторыі Беларусі, з’яўляецца крыжова-рамбічны геаметрычны арнамент: яго элементы заўсёды павернутыя на 45 градусаў адносна поля набору, а ўсе фігуры ўтвараюцца на аснове спалучэнняў [[ромб]]а і касога [[крыж]]а (якія былі сімваламі [[сонца]], урадлівасці). Каларыстыка [[арнамент]]у стрыманая, звычайна — цёмна-чырвонага (кармазынавага) колеру, часам з дамешкам чорнага колеру<ref name="ReferenceJ"/>. Раслінная і зааморфная арнаментыка, а таксама арнаменты, паўсталыя ў тэхналогіі вышывання, з’яўляюцца ў [[Беларускі нацыянальны касцюм|беларускім традыцыйным касцюме]] (гэтак жа і на [[ручнік]]ах і [[абрус]]ах) пазнейшымі запазычаннямі (з канца XIX ст.) і не могуць лічыцца традыцыйнымі і кананічнымі<ref name="ReferenceJ"/>. Верхняя мужчынская і жаночая вопратка сялян амаль не адрознівалася<ref name="ReferenceI"/>. Традыцыйным матэрыялам для яе вырабу былі валенае нефарбаванае [[сукно]] (з якога шылі [[світка|світу]], [[сярмяга|сярмягу]], [[Бурка (мужчынская вопратка)|бурку]], [[латушка|латушку]]) і [[аўчына]] (з недубленай шылі [[кажух]]і, а з дубленай — [[казачына|казачыну]])<ref name="ReferenceI"/>. Насілі таксама [[каптан]] і [[кабат]]<ref name="ReferenceK">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. У сучасным касцюме выкарыстоўваюцца традыцыі нацыянальнай вышыўкі, крою і каляровай гамы, каб падрэсліць нацыянальную адметнасць. === Традыцыі харчавання === {{main|Беларуская кухня}} [[Файл:Belarus-SMFAL-House Interior-1.jpg|thumb|[[Стол]] каля ''«[[Покуць|чырвонага кута]]»'' ў сялянскай [[хата|хаце]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Аснову харчавання беларусаў са старажытных часоў складалі [[страва|стравы]] з жытняй, пшанічнай, грэцкай, просавай, аўсянай, гарохавай мукі і розныя крупы, з якіх рабілі [[хлеб]], [[пірог|пірагі]], [[бліны]], [[каша|кашы]], [[клёцкі]], [[секанка|секанку]], розныя віды [[поліўка|полівак]] (''[[зацірка]]'', ''[[крупеня|кулеш]]'', ''[[крупеня]]''; квашаныя поліўкі — ''[[саладуха]]'', ''[[Кулага, страва|кулага]]'')<ref name="ReferenceK"/>. Сярод традыцыйных прысмак — розныя віды [[кісель|кісялю]] (''[[жур]]''), [[поліўка]], [[юшка]], [[Салата (страва)|салаты]] і інш.<ref name="ReferenceK"/> Адным з асноўных прадуктаў харчавання беларусаў здаўна была [[гародніна]]: капусту, буракі, бручку, агуркі салілі; гарох і бабы тушылі; рэпу і моркву — парылі і пяклі. [[Суп]]ы выгатаўляліся з [[капуста|капусты]] (''капуснік''), [[буракі|буракоў]] (''[[боршч]]''), шчаўя, бацвіння і інш.<ref name="ReferenceK"/> З [[мяса]] пераважна ўжывалася [[свініна]], [[бараніна]], мяса хатняй птушкі, радзей [[ялавічына]], якія спажываліся пераважна не асобна, а часцей у складзе розных страў: [[каўбаса]], [[паляндвіца]], [[крывянка]], [[халадзец]], студзень і інш. Традыцыйная беларуская мясная страва — тушанае рагу (''[[верашчака]]'', ''[[мачанка]]'')<ref name="ReferenceK"/>. З [[малако|малака]], якое спажывалася і як самастойная страва, рабілі [[смятана|смятану]], [[сметанковае масла]] і [[тварог]]. На святы спажывалі абрадавыя стравы: на [[радзіны]] падавалі [[Бабіна каша|бабіну кашу]]; на [[вяселле]] елі хлеб-[[каравай]]; на [[Вялікдзень]] — велікодную [[паска|паску]], рабілі [[каўбаса|каўбасы]] і [[Велікоднае яйка|фарбавалі яйкі]]; на [[Масленіца|Масленіцу]] рабілі [[бліны]]; на [[Купалле]] — [[Кулага (страва)|кулагу]]; на [[хаўтуры]] і [[памінкі]] нябожчыкаў ужываліся спецыяльныя памінальныя кашы і напоі ([[коліва]], [[куцця]], [[гарэлка]], [[кісель]] і інш.)<ref name="ReferenceK"/>. [[Файл:Mashed potatoes with meat - Belarus - 2015 AD.JPG|thumb|[[Тоўчанка]] з мясам і перцам.]] У сярэдзіне [[XVIII ст.]] у [[Беларусь]] пранікае [[бульба]], якая з сярэдзіны XIX ст. ужо настолькі набывае шырокае выкарыстанне ў рацыёне беларускіх сялян, што самі беларусы сталі лічыць бульбу сваім нацыянальным прадуктам харчавання. У беларускай кухні налічваецца болей за 200 страў з бульбы — адварная, печаная, смажаная, тушаная, камы, пюрэ, [[Бабка (страва)|бабка (ці драніцы)]], [[бліны]], аладкі, [[клёцкі]], [[калдуны]], гульбішнікі, запяканкі, піражкі, суп і г.д. Беларускімі нацыянальнымі стравамі з бульбы лічацца: пюрэ (''[[тоўчанка]]''), аладкі (''[[дранікі]]'', ''бульбянікі''), [[Бабка (страва)|бабка]] і інш.<ref name="ReferenceI"/> Традыцыйныя напоі — хлебны, мядовы, ягадны і бураковы [[квас]]; [[Бярозавік|бярозавы сок (бярозавік)]]; [[кляновы сок]]; [[піва]]; [[гарэлка]]; агароднінныя расолы; [[кісель|кісялі]]<ref name="ReferenceI"/>. Старажытныя традыцыі харчавання ў значнай меры захоўваюцца і зараз: у рацыёне беларусаў пераважаюць стравы з капусты і бульбы, бліны, кашы, малочныя стравы, супы. У XX ст. павялічылася разнастайнасць мясных вырабаў, узрасло спажыванне сланечнікавага алею, рыбы, памідораў, [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай прадукцыі]]. З’явіліся [[страва|стравы]], [[напой|напоі]], [[ягады]] і [[садавіна]], запазычаныя ў іншых [[народ]]аў, — [[шашлык]], [[плоў]], [[гуляш]], [[пельмені]], [[піца]] і інш. Узрасла роля прывазных напояў і экзатычнай садавіны і гародніны — [[гарбата]], [[какава]], [[кава]], [[банан]]ы, [[апельсін]]ы, [[мандарын]]ы, [[Ківі (садавіна)|ківі]], [[ананас]]ы, [[кавун]]ы і інш. Выйшлі з ужытку [[каноплі]], [[ільняное семя]], некаторыя стравы з мукі — [[саладуха]], [[Кулага (страва)|кулага]], [[талакно]], мучныя кісялі. <gallery perrow="5"> File:Belorussian borscht - 2015 AD.JPG|[[Боршч]]. File:Mushrooms and chicken in sour cream and cheese - Belarus - 2015 AD.JPG|Грыбы і курыца пад смятанай і сырам. File:Potato pancakes.jpg|[[Дранікі]]. File:Glass-of-kvass.jpg|Хлебны [[квас]]. File:Golubzi4.jpg|[[Галубцы]]. File:Babka Potato Dish-1.jpg|[[Бабка (страва)|Бабка]]. File:Chicken rolls and saltisons - Belarus - 2015 AD.JPG|Рулет з курыцы і [[сальцісон]]. File:Belaya Rus vodka.jpg|[[жыта|Жытнёвая]] [[гарэлка]]. File:Red Currant Kissel.jpg|[[Кісель]] з [[Парэчкі|парэчак]]. File:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-8.jpg|[[Каравай]] </gallery> == Сучасныя культурныя традыцыі і сацыяльныя тэндэнцыі == [[Файл:ВГАВМ - главный корпус.jpg|thumb|[[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Віцебск)|Будынак пазямельна-сялянскага банка ў Віцебску]] ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя.]] Сучасныя беларусы страцілі многія свае былыя лакальныя этнаграфічныя асаблівасці і традыцыйныя рысы матэрыяльнай і духоўнай культуры (акрамя [[мова|мовы]] і [[рэлігія|рэлігіі]]), што тлумачыцца працэсамі [[урбанізацыя|ўрбанізацыі]], інтэнсіфікацыі ўнутрыкраінных кантактаў (па прычыне развіцця сродкаў сувязі і інфраструктуры), увядзеннем стандартаў пачатковай адукацыі, узнікненнем агульнанацыянальнай прэсы і г.д. Працэс інтэнсіўнай культурнай гамагенізацыі беларусаў пачаўся ў часы [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] пасля таго, як [[Сялянская рэформа ў Расійскай Імперыі|у 1861 г. было скасавана прыгоннае права]] (хоць і да таго пэўная частка [[сяляне|сялян]] была вольнай) і сяляне атрымалі права атрымаць зямлю ва ўласнасць, чым былі створаны ўмовы для развіцця [[капіталізм|капіталістычных адносін]] і стварэння новых сацыяльных груп (буржуазіі, рабочых, інтэлігенцыі). З другой паловы XIX ст. атрымліваюць больш шырокае распаўсюджанне характэрныя для Расійскай Імперыі і [[Еўропа|Еўропы]] ў цэлым культурныя з’явы і новаўвядзенні, але пераважна сярод гарадскога насельніцтва. У [[1882]] г. у Расійскай Імперыі ўзнікла першая [[палітычная партыя]] беларусаў ([[Гоман (група)|Сацыяльна-рэвалюцыйная беларуская народная партыя]]), а пасля яшчэ і іншыя партыі. <gallery perrow="5"> File:Магілёўскія відарысы 01.jpg|[[Будынак гарадскога тэатра (Магілёў)|Будынак гарадскога тэатра ў Магілёве]] ў [[Руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускім стылі]], 1888 год. File:BelSUT Gomel-3.jpg|[[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Будынак мужчынскай гімназіі]] ў [[Гомель|Гомелі]] ў стылі [[рускі класіцызм|рускага класіцызму]], 1898 год. File:Minsk - Dom Janickaga - vulica Saveckaja nr 14.JPG|Даходны дом Оскара Яніцкага ў [[Мінск]]у ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя. File:Slucki aŭtobus.jpg|Двухпавярховыя [[аўтобус]]ы ў [[Слуцк]]у, пачатак XX стагоддзя. </gallery> Працэс заняпаду Расійскай Імперыі ў ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны (1914—1918)]] адкрыў мажлівасць для беларусаў атрымаць рэальныя формы палітычнай суб’ектнасці (аўтаномія, самастойная дзяржава ці федэрацыйны саюз з іншай дзяржавай). [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўская рэвалюцыя (1917)]] скасавала падзел [[грамадства]] на [[саслоўе|саслоўі]] і ўраўняла грамадзян у правах (уключаючы [[жанчына|жанчын]]) — Дэкрэтам аб скасаванні саслоўяў і грамадзянскіх чыноў 11 (24) лістапада 1917 года. 18 снежня 1917 г. быў уведзены [[грамадзянскі шлюб|грамадзянскі (свецкі) шлюб]]. Дзяржаўнасць [[Беларусь|Беларусі]] ў 1918—1920 гг. аб’яўлялася пяць разоў<ref>25 сакавіка 1918 г. была абвешчана [[БНР]], якая была «пераўстаноўлена» у 1920 г. У Смаленску 31 снежня 1918 г. была аб’яўлена Беларуская савецкая рэспубліка, якая 1 студзеня 1919 г. была аб’яўлена як [[БССР|ССРБ]]. У Вільні 27 лютага 1919 г. была аб’яўлена [[Літбел ССР|ССР ЛітБел]]. У Мінску 31 ліпеня 1920 г. была аб’яўлена [[БССР]]. Акрамя гэтага была спроба стварэння ў лістападзе 1918 г. [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікага Княства Літоўска-Беларускага]]. А ў 1920 г. былі спробы стварэння дзяржавы (з тэрыторый [[Грамадзянская управа ўсходніх земяль|Грамадзянскай управы ўсходніх зямель]]), якая б была ў федэрацыі з [[Польшча|Польшчай]].</ref>. Канкурэнцыя ў 1917—1921 гг. розных беларускіх дзяржаўных праектаў і палітычных груповак (пры адсутнасці кампраміса і салідарнасці<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 446.</ref>), памножаная на неспрыяльныя геапалітычныя абставіны, у выніку прывяла да падзелу ў 1921—1939 гг. [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] паміж [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчай]] і [[СССР]] па [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворы (1921)]]<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 448.</ref>, што не спрыяла далейшай культурнай гамагенізацыі і выразна ўсведамлялася беларусамі як рассечанасць народа<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 297.</ref>. Тым не менш, у [[1920]] г. беларусы атрымалі сваю палітычную суб’ектнасць у форме [[БССР]] (1920—1991) як складовай часткі [[СССР]]. Нягледзячы на ўстанаўленне ў СССР аўтарытарнага аднапартыйнага рэжыму і пачатак [[сацыялізм|сацыялістычных пераўтварэнняў]], у 1920-ыя гг. [[БССР]] захавала пэўную самастойнасць у развіцці нацыянальнай культуры, адукацыі, навукі і эканомікі<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 475—476.</ref>. Умовы для развіцця ўласнай культуры і дзяржаўны статус [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў БССР прывялі да таго, што менавіта БССР са сталіцай у [[Мінск]]у (у адрозненне ад [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў складзе Польшчы) пачала ўспрымацца беларусамі як дом для беларусаў<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 257.</ref>. У 1920-ыя гг. былі адкрыты [[Беларускі дзяржаўны тэатр]] (1920); [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1921); [[Інстытут беларускай культуры]] (1922), пераўтвораны ў [[1928]] г. у [[Акадэмія навук БССР|Акадэмію навук БССР]]; створаны нацыянальная сістэма адукацыі (якая павысіла пісьменнасць насельніцтва ва ўзросце 9-49 гадоў з 40,7 % у [[1926]] г. да 80,9 % у [[1939]] г.<ref name="ReferenceL">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 72.</ref>), літаратурныя і мастацкія аб’яднанні, [[Беларусьфільм|кінастудыя «Савецкая Беларусь»]] (1928); пабудаваны [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|мінскі тэатр оперы і балета]] (1938); узрасла колькасць спартыўных арганізацый і клубаў (напрыклад, у 1927 г. заснаваны [[ФК Дынама Мінск|мінскі футбольны клуб «Дынама»]]); беларуская мова выкладалася ў навучальных установах<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 254.</ref>. Гэта дало якасны штуршок развіццю беларускай культуры і друку. Рэалізоўвалася палітыка «карэнізацыі» (беларусізацыі) і пабудовы свецкага грамадства<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476.</ref>. З 1920-ых гг. узнікаюць новыя свецкія святы і абрады ([[акцябрыны]], чырвонае вяселле, [[Дзень Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі|Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і г.д.), якія замянілі царкоўныя святы і царкоўны шлюб<ref name="ReferenceL"/>. <gallery perrow="5"> Файл:Інбелкульт, навуковая камісія.jpg|Навуковая камісія [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульту]], 1922 год. Файл:Uzvyšša1928.jpg|Члены [[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Беларускага літаратурна-мастацкага згуртавання «Узвышша»]], 1928 год. Файл:Gomel. Lenin Avenue. House of the Commune.jpeg|[[Дом-камуна (Гомель)|Дом-камуна ў Гомелі]], 1931 год. Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Тэатр оперы і балета]] ў [[Мінск]]у ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]], 1938 год. </gallery> Устанаўленне ў [[1929]]—[[1988]] гг. у [[СССР]] жорсткай [[Таталітарызм|таталітарнай сістэмы]], манаполіі [[Камунізм|камуністычнай ідэалогіі]], [[сацыялізм|сацыялістычнага]] тыпу эканомікі і ізаляцыя ад іншых краін свету крайне адмоўна адбіліся на развіцці беларускага грамадства<ref name="ReferenceM">''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 399.</ref><ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476—477.</ref>. [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|Індустрыялізацыя прамысловасці]] не ліквідавала тэхналагічнага адставання ад сусветнага ўзроўню і праблему дэфіцыту тавараў, аднак былі створаны і перадавыя высокатэхналагічныя прадпрыемствы (пераважна — ваенна-прамысловага профілю)<ref name="ReferenceM"/>. Прымусовая [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|калектывізацыя]] і ліквідацыя [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю, прадпрыемствы і сродкі вытворчасці прыводзілі да змены шматвекавой свядомасці чалавека як ўласніка і гаспадара, да дэматывацыі працы<ref name="ReferenceN">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 477.</ref>. [[Сталінскія рэпрэсіі]], пік якіх прышоўся на 1937—1938 гг., асабліва моцна ўдарылі па нацыянальнай эліце (чыноўніцтву, інтэлігенцыі, афіцэрству)<ref name="ReferenceN"/>. Татальная ідэалагізацыя грамадскага жыцця ў СССР абумовіла далейшае звужэнне бытавання беларускага традыцыйнага мастацтва і фальклору<ref name="ReferenceN"/>. Адбывалася рэвізія зместу беларускай нацыянальнай культуры пад лозунгам «новай» сацыялістычнай культуры, у якой нацыянальнае павінна было выконваць толькі функцыі формы, а не зместу<ref name="ReferenceN"/>. Уладамі СССР свядома [[Беларуская граматыка 1934|з 1933 г. дэфармаваўся правапіс беларускай літаратурнай мовы]], каб наблізіць яе да [[руская мова|рускай мовы]]; у тэрміналогіі з’явіліся ідэалагізаваныя новаўтварэнні і канцылярызмы<ref name="ReferenceN"/>. А сама сфера ўжывання [[Беларуская мова|беларускай мовы]] з 1930-х гг. памяншалася, асабліва ў гарадах, на карысць рускай мовы, якая з 1960-х гг. пачала дамінаваць у [[горад|гарадах]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 290, 357; ''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478, 479.</ref>. У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (1921—1939), дзе былі захаваны капіталістычныя адносіны, становішча беларусаў і беларускай культуры было дыскрымінацыйным<ref name="ReferenceN"/>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (1939—1945) Заходняя Беларусь увайшла ў [[1939]] г. у склад БССР, што было актам уз’яднання [[этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] пад адным дзяржаўным кіраваннем, хоць і савецкай уладай. Пры гэтым [[Віленскі край]] быў перададзены ў [[1940]] г. [[Літоўская ССР|Літве]], а [[Беласточчына]] ў [[1945]] г. — [[Польшча|Польшчы]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478.</ref>. [[26 чэрвеня]] [[1945]] г. [[БССР]] стала адной з краін-заснавальніц [[ААН]] і фармальна яе членам. [[Файл:Pkolosa 15.jpg|thumb|[[Плошча Якуба Коласа (станцыя метро)|Станцыя метро «Плошча Якуба Коласа»]] [[Мінскі метрапалітэн|мінскага метрапалітэна]], адкрытага ў [[1984]] годзе. Фота 2011 года.]] [[Беларускі правапіс 1959|У 1957 г. быў ўдакладнены і зменены ў лепшы бок правапіс беларускай мовы]], які выправіў [[Беларуская граматыка 1934|адыёзныя рысы правапісу ад 1933 г.]] Менавіта ў [[1960]]—[[1990]] гг. [[БССР|Беларусь (БССР)]] перайшла ў разрад індустрыяльна развітых краін<ref name="ReferenceO">''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 8.</ref>: на гэтыя 30 год прыпадае бум [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] і як вынік — бум [[урбанізацыя|урбанізацыі]] (у 1975 г. працэнт гарадскога насельніцтва БССР перавысіў 50 % і была дасягнута амаль суцэльная пісьменнасць насельніцтва)<ref name="ReferenceO"/>. Гарады БССР імкліва развіваліся па перадавым савецкім стандартам [[урбаністыка|урбаністыкі]], узрастала якасць жыцця гараджан — у канцы 1970-х гг. узнікла [[грамадства спажывання]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 374; ''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 18.</ref>. Калі ў [[1959]] г. у [[Мінск]]у жыло 506 тыс., то ў [[1989]] г. ужо 1,58 млн чал.<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 27.</ref> Для БССР 1960—1990 гг. сталі і перыядам росквіту афіцыйнай беларускай культуры і [[Навука ў Беларусі|навукі]], а таксама — стварэння нешматлікіх нелегальных і нефармальных культурных суполак («На Паддашку», «[[Майстроўня]]» і інш.), якія ідэалагічна адхілялі [[сацыялізм]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 479—480; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 378—383; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 412.</ref>. Напрыклад, паводле твораў выдатнага беларускага пісьменніка [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] здымаліся кінастужкі на «[[Беларусьфільм]]е» і ставіліся оперы. З [[1952]] г. [[СССР]] стаў удзельнікам [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]], а ў [[БССР]] дзяржаўную падтрымку і папулярнасць атрымалі амаль усе алімпійскія віды спорту, асабліва лёгкая і цяжкая атлетыка, [[футбол]], [[гандбол]], [[фехтаванне]], [[Стральба кулявая|кулявая стральба]], [[гімнастыка]], [[біятлон]] і інш.<ref>Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 369.</ref><ref>[http://zakazat.by/bgufk/vitebskij-gosudarstvennyj-universitet-im-p-m-masherova/fakultet-fizicheskoj-kultury-i-sporta/366-kurs-lektsij-istoriya-fizicheskoj-kultury-i-sporta.html?start=11 Таблица. Чемпионы и призеры летних Олимпийских игр — спортсмены БССР (1952—1988 гг.)] — Узята з кнігі: ''Сазанович, В. П.'' Физическая культура и спорт в Белоруссии: Страницы летописи / В. П. Сазанович, К. А. Кулинкович, В. С. Филиппович. — Минск : Полымя, 1988. — 268 с.</ref> У [[БССР]] у [[1974]] г. 61 % спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй былі беларусамі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 403.</ref>, а ў [[1989]] г. доля беларусаў сярод студэнтаў БССР была 70,7 %<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 404.</ref>. З 1960—1970-х гг. грамадства [[СССР]] ужо не было такім цалкам закрытым і жорсткім, як раней (у часы [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]]): існавалі пэўныя мажлівасці кароткатэрміновага выязду за мяжу, знаёмства з сусветнай [[літаратура]]й (у тым ліку літаратурай [[Заходняя культура|Захада]]), пракат замежных кінафільмаў, інфармаванасць аб рэаліях жыцця за мяжой (часам большая, чым інфармаванасць жыхароў [[Заходняя культура|краін Захаду]] аб рэаліях жыцця ў СССР і іншых краінах) і г.д.<ref name="Крушение СССР и возрождение России">''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 19—20.</ref> Выказваюцца думкі, што ў [[СССР]] у 1970-ыя гг. узнік [[сярэдні клас]], хоць ён быў пазбаўлены права на [[прыватная ўласнасць|прыватную ўласнасць]] і свабодную прэсу<ref name="Крушение СССР и возрождение России"/>. [[Файл:Пётр Клімук.jpg|thumb|[[Пётр Ільіч Клімук]] — першы беларускі [[касманаўт]], які ў [[1973]] годзе здзейсніў палёт у [[Касмічная прастора|космас]].]] У 1950—1990 гг. савецкая ўлада рабіла шмат намаганняў, каб наблізіць умовы і стандарты духоўна-культурнага і матэрыяльнага жыцця на вёсцы да гарадскіх: у сельскім быце прывычнымі сталі дамы з [[цэгла|цэглы]], [[электрычнасць]], газ, [[вадаправод]], [[каналізацыя]], цэнтральнае ацяпленне, масава будаваліся дамы культуры і [[кінатэатр]]ы, цэнтры бытавога абслугоўвання і медпункты. У сельскай мясцовасці масава пачалі насіць адзенне, зробленае на [[фабрыка]]х СССР. У вёсцы прысядзібная гаспадарка была невялікай, а такія прадукты як [[хлеб]], кандытарскія вырабы, кансервацыя, вострыя прыправы і напоі сельскія жыхары пакупалі выключна ў дзяржаўных [[магазін]]ах. У [[1989]] г. у вёсках жыло толькі 3,5 % насельніцтва БССР<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 10. (Астатняе насельніцтва жыло не толькі ў гарадах, але і ў пасёлках гарадскога тыпу).</ref>. Народная мастацкая самадзейнасць арганізоўвалася адміністрацыяй дзяржаўных устаноў і прадпрыемстваў (у [[1987]] г. у ёй было задзейнічана звыш 1 млн чал.<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 76.</ref>). Рэдкасцю сталі народныя мастакі і складальнікі песень, што кампенсавалася развіццём [[поп-культура|поп-культуры]] з 1960-х гг. <gallery perrow="5"> File:Песняры.jpg|Ансамбль «[[Песняры]]» на канцэрце ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]], фота 1974 года. File:Belarus-Minsk-Belarus General Store-1.jpg|Універмаг «Беларусь», адкрыты ў [[Мінск]]у ў 1978 годзе. Фота 2005 года. File:Talaka2.jpg|Святкаванне [[Каляды|Каляд]] [[Талака (таварыства)|суполкай «Талака»]], фота 1989 года. File:RIAN archive 127423 WWII veterans.jpg|Святкаванне [[Дзень Перамогі|Дня Перамогі]] ў [[Мінск]]у, фота 9 мая 2006 года. File:Belarusian family near BelAZ 75710 - in Zhodzina city - 2015 AD.jpg|Сучасная беларуская маладая сям’я на фоне самага вялікага ў свеце самазвала «[[БелАЗ-75710]]» у горадзе [[Жодзіна]]. Фота 2015 года. </gallery> [[Файл:Belarus-Minsk-940 Anniversary near Minsk-Hero-City Monument-22.jpg|thumb|Святкаванне 940-годдзя Мінска каля манумента «[[Мінск — горад-герой]]». Фота 8 верасня 2007 года.]] [[Файл:DBW2014.jpg|thumb|[[Дзень беларускага пісьменства]] (2014) у [[Заслаўе|Заслаўі]].]] Пасля выхаду ў [[1991]] г. [[Беларусь|Беларусі]] са складу [[СССР]] і атрымання незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікай Беларусь]], што моцна і пазітыўна ўплывае на свядомасць беларусаў, [[беларуская мова]] захавала статус дзяржаўнай, а рэспубліка пачала лагодную рэвізію сацыялістычнага мінулага, аднаўленне шматпартыйнасці, развіццё культурнага плюралізму і працэс прыватызацыі, арыентуючы знешнюю палітыку на краіны [[СНД]], у першую чаргу — на [[Расія|Расію]]. Адкрыўся свабодны ўезд і выезд з краіны. Грамадства стала адкрытым да пераняцця многіх агульнаеўрапейскіх традыцый вядзення бізнесу, баўлення вольнага часу ([[свята|святы]], [[спорт]], [[турызм]] і інш.), стандартаў адукацыі, пашырэнню ўжытку замежных моў ([[англійская мова|англійскай]], [[нямецкая мова|нямецкай]]), развіццю інфармацыйнай прасторы (у тым ліку [[Інтэрнэт]]а) і г.д. Афіцыйныя ўлады імкнуцца захаваць для насельніцтва лепшыя сацыяльныя стандарты, складзеныя ў савецкія часы (бясплатныя публічныя бібліятэкі, адукацыя, медыцына, дэкрэтны адпачынак і інш.), а таксама надаюць вялікую ўвагу арганізацыі і правядзенню дзяржаўных свят ([[Дзень Перамогі]], [[Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь|Дзень Рэспублікі]], [[Дзень беларускага пісьменства]], [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] і інш.), [[Дажынкі (фестываль)|фестывалю «Дажынкі»]], [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі|фестывалю беларускай паэзіі і песні ў Маладзечне]], фестывалю «[[Славянскі базар у Віцебску]]» і развіццю [[спорт]]у за кошт рэспубліканскага [[бюджэт]]у. Юрыдычна ў сучаснай Беларусі існуе права [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю (на ўчасткі памерам не болей чым 1 [[гектар|га]]), але фактычна абароту і рынка зямлі няма, а некаторыя катэгорыі зямельных участкаў забаронена пераводзіць у прыватную ўласнасць увогуле<ref name="news.tut.by">[http://news.tut.by/economics/192390.html Экономический ликбез TUT. Земля в собственность «как иной случай»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170208064336/http://news.tut.by/economics/192390.html |date=8 лютага 2017 }}</ref>. Дагэтуль абсалютная большасць зямлі знаходзіцца ў дзяржаўнай уласнасці, таму не сфармавана катэгорыя прыватных зямельных уласнікаў<ref name="news.tut.by"/>. Не сфармавана і значная доля прыватных уласнікаў увогуле: дзяржаўны сектар з’яўляецца дамінуючым у [[Эканоміка Беларусі|эканоміцы Беларусі]] і складаў у 2011 г. (паводле дадзеных [[ЕБРР]]) каля 70 %: гэты сектар ахоплівае як стратэгічныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] ([[энергетыка]], сыравінныя матэрыялы і прамысловыя прадпрыемствы), так і значную частку вытворчасці тавараў паўсядзённага попыту і [[Сфера паслуг|сферы паслуг]]<ref>''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 71.</ref>. Паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 г.]] другой дзяржаўнай мовай у Беларусі стала [[руская мова]], якой карыстаецца пераважная большасць насельніцтва. Гэта выклікае занепакоенасць у многіх прадстаўнікоў [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] і творчай эліты адносна верагоднасці непапраўнай страты ва ўжытку беларускай мовы, сфера выкарыстання якой і так невялікая. Тым не менш, у цяперашні час гарады [[Беларусь|Беларусі]] (у тым ліку — [[Мінск]]) з’яўляюцца найважнейшымі асяродкамі беларускамоўнай культуры<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 415.</ref><ref>У Мінску знаходзяцца [[Інстытут мовазнаўства НАНБ]], [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]], галоўныя беларускамоўныя выдавецтвы, рэдакцыі галоўных беларускамоўных газет Беларусі, [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]], [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] і г.д.</ref>. Многія рысы традыцыйных абрадаў (у скарочаным або пераасэнсаваным выглядзе) набылі новае жыццё і ў сучаснай культуры беларусаў, у тым ліку — у гульнявой форме<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 422—423.</ref>. Напрыклад, у сучасную цырымонію рэгістрацыю [[шлюб]]у ўвайшлі некаторыя элементы традыцыйнага [[вяселле|вяселля]]: «выкуп» нявесты, абгортванне рук маладых [[ручнік]]ом, абсыпанне маладых [[зерне]]м і г.д.<ref>[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/965/1/TRANSFORMACIYA%20TRADICIY%20V%20SOVREMENNOY%20KUL'TURE%20BELARUSI.pdf ''Шелупеко, Н. Е.'' Трансформация традиций в современной культуре Беларуси]</ref> Традыцыйныя рамёствы звычайна выкарыстоўваюцца толькі для вырабу нацыянальных [[сувенір]]аў. Сталіцай беларускага народнага гумару лічыцца вёска Аўцюкі ([[Вялікія Аўцюкі|Вялікія]] і [[Малыя Аўцюкі]] Калінкавіцкага раёну), дзе з 1995 года праходзіць [[Аўцюкі (фестываль)|Усебеларускі фестываль народнага гумару «Аўцюкі»]]<ref>[https://www.sb.by/articles/natsyyanalnasts-a-tsyuk.html Нацыянальнасць — аўцюк]</ref><ref>[https://www.belta.by/regions/view/reportazh-o-festivalnoj-zhizni-iz-stolitsy-jumora-v-kalinkovichskom-rajone-453160-2021/ РЕПОРТАЖ о фестивальной жизни из столицы юмора в Калинковичском районе]</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/festival-avtyuki-2023-proydet-v-kalinkovichskom-rayone-28-29-iyulya.html Фестиваль юмора «Автюки-2023» пройдет в Калинковичском районе 28-29 июля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Белорусские 100 р. 1992 г.jpg|Выява [[Зубр еўрапейскі|зубра]] на банкноце ў 100 беларускіх рублёў (узору 1992 года). File:Słuckija pajasy. Mietki (silver coin, averse).png|Памятная [[Серабро|срэбная]] манета [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага Банка Беларусі]] «[[Слуцкі пояс|Слуцкія паясы]]. Меткі», 2013 год. File:Belarusian Great Patriotic War Museum (16118278048).jpg|[[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны (інтэр’ер)]] у [[Мінск]]у. Фота 2014 года. File:Мельница моды 2006 - проект Эмоции формы - автор проекта Саша Варламов.jpg|[[Аляксандр Леанідавіч Варламаў|Саша Варламаў]] прадстаўляе свой праект — мікст «Эмоцыі формы» на фестывалі «[[Млын моды]] 2006» у [[Мінск]]у. File:Victoria Azarenka, Serena Williams and Maria Sharapova with medals 2012.jpg|Тэнісісткі [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]], [[Серэна Уільямс]] і [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыя Шарапава]] на [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Летніх Алімпійскіх гульнях (2012)]] у [[Лондан]]е. </gallery> == Колькасць і рассяленне. Беларуская дыяспара == [[Файл:Hajnowka Muzeum Kultury Bialoruskiej.jpg|thumb|Музей беларускай культуры ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], Польшча.]] {{main|Этнічная тэрыторыя беларусаў|Беларуская дыяспара}} Паводле [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] Рэспублікі Беларусь ([[2009]]), колькасць беларусаў склала 7957 тыс. (83,7 % насельніцтва краіны). Беларусы жывуць таксама ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Польшча|Польшчы]] (пераважна ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]]), [[Літва|Літве]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Малдова|Малдове]], [[Казахстан]]е, [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і інш. краінах. Па звестках Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, у 2018 годзе за межамі Беларусі пражывалі 1 млн. 484 тыс. 875 беларусаў<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |title=mfa.gov.by |access-date=30 мая 2020 |archive-date=13 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813091721/http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |url-status=dead }}</ref>. ;Сучаснае рассяленне беларусаў {| class="wikitable" |- | | Агульная колькасць, тыс.ч. | [[Беларусь]] | [[Расія]] | [[Украіна]] | [[Казахстан]] | [[Латвія]] | [[Літва]] | [[Эстонія]] | [[Польшча]] |- | [[Перапіс у СССР 1979|Перапіс у СССР (1979)]] | 9463<ref>У межах [[СССР]].</ref> + ~1000<ref>За межамі [[СССР]].</ref> | 7569 | 1052 | 406 | 178 | 112 | 58 | 23 | 200<ref>[http://zbsb.org/node/1117 Наталля Гардзіенка. Беларуская дыяспара як аб’ектыў гістарычнага даследвання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160420185259/http://zbsb.org/node/1117 |date=20 красавіка 2016 }}</ref> |- | Перапісы 2000-х гадоў | | 8159<ref name="perapis_by_1999">Даныя [[Перапіс у Беларусі 1999|перапісу ў Беларусі (1999)]].</ref> | 808 | 276 | 112 | 97 | 43 | 16 | 48 |} == Знакамітыя беларусы == <div class="references" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Міхал Клеафас Агінскі]] * [[Вікторыя Азаранка]] * [[Ларыса Александроўская]] * [[Святлана Алексіевіч]] * [[Канстанцін Астрожскі]] * [[Радаслаў Астроўскі]] * [[Анатоль Багатыроў]] * [[Максім Багдановіч]] * [[Францішак Багушэвіч]] * [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]] * [[Рыгор Барадулін]] * [[Пятрусь Броўка]] * [[Янка Брыль]] * [[Сымон Будны]] * [[Ігнат Буйніцкі]] * [[Генадзь Бураўкін]] * [[Васіль Быкаў]] * [[Вітольд Бялыніцкі-Біруля]] * [[Алесь Бяляцкі]] * [[Эдвард Вайніловіч]] * [[Астафій Валовіч]] * [[Язэп Варонка]] * [[Зоська Верас]] * [[Соф’я Гальшанская]] * [[Максім Гарэцкі]] * [[Ларыса Геніюш]] * [[Ніл Гілевіч]] * [[Аляксандр Глеб]] * [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] * [[Дар’я Уладзіміраўна Домрачава]] * [[Кіпрыян Жахоўскі]] * [[Зміцер Жылуновіч]] * [[Іосіф Іосіфавіч Жыновіч]] * [[Вацлаў Іваноўскі]] * [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі]] * [[Уладзімір Васільевіч Кавалёнак|Уладзімір Кавалёнак]] * [[Кастусь Каліноўскі]] * [[Ігнат Канчэўскі]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч|Генадзь Караткевіч]] * [[Уладзімір Караткевіч]] * [[Яўхім Фёдаравіч Карскі]] * [[Тадэвуш Касцюшка]] * [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы]] * [[Пётр Ільіч Клімук]] * [[Якуб Колас]] * [[Вольга Корбут]] * [[Кандрат Крапіва]] * [[Аркадзь Куляшоў]] * [[Іасафат Кунцэвіч]] * [[Янка Купала]] * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч]] * [[Якуб Наркевіч-Ёдка]] * [[Вацлаў Ластоўскі]] * [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова]] * [[Язэп Лёсік]] * [[Арсень Ліс]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] * [[Антон Луцкевіч]] * [[Ігар Міхайлавіч Лучанок]] * [[Міхась Лынькоў]] * [[Андрэй Макаёнак]] * [[Кірыл Трафімавіч Мазураў]] * [[Галіна Кліменцьеўна Макарава]] * [[Адам Мальдзіс]] * [[Пётр Міронавіч Машэраў]] * [[Іван Мележ]] * [[Паўліна Мядзёлка]] * [[Алег Віктаравіч Навіцкі|Алег Навіцкі]] * [[Сцяпан Некрашэвіч]] * [[Зянон Пазняк]] * [[Пімен Панчанка]] * [[Іпацій Пацей]] * [[Алаіза Пашкевіч]] * [[Барыс Віктаравіч Платонаў]] * [[Войцех Пуслоўскі]] * [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі]] * [[Руслан Салей]] * [[Леў Сапега]] * [[Францыск Скарына]] * [[Соф’я Слуцкая]] * [[Ян Станкевіч]] * [[Стэфанія Станюта]] * [[Ганна Сурмач]] * [[Максім Танк]] * [[Віктар Цімафеевіч Тураў]] * [[Браніслаў Тарашкевіч]] * [[Ян Караль Хадкевіч]] * [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталь Цвірка]] * [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]] * [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхась Чарняўскі]] * [[Кузьма Чорны]] * [[Іван Шамякін]] * [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч]] * [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў]] * [[Віталь Венядзіктавіч Шчэрба]] * [[Рыгор Раманавіч Шырма]] * [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніслаў Эпімах-Шыпіла]] * [[Іван Ігнацьевіч Якубоўскі|Іван Якубоўскі]] * [[Яўгенія Янішчыц]] </div> == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : Хурсік, 2003. — 470 с. * ''[[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Бандарчык, В. К.]]'' Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. / В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1964. — 282 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.] ; АН Беларусі. [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы]]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1 : Прамысловыя і рамесныя заняткі. — 350 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2 : Дойлідства. — 389 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 3 : Гісторыя этналагічнага вывучэння. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё. — 2001. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 5 : Сям’я. — 374 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6 : Грамадскія традыцыі. — 606 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2004. — Т. 7 : Вусная паэтычная творчасць. — 586 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Піліпенка]] [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2005. — Т. 8 : Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. — 351 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — Т. 9 : Антрапалогія. — 575 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2007. — Т. 10 : Славянскія этнакультурныя традыцыі. — 514 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. [[Аляксандр Іванавіч Лакотка|А. І. Лакотка]] і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2008. — Т. 11 : Музыка. — 700 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2009. — Т. 12 : Экраннае мастацтва. — 687 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2012. — Т. 13 : Тэатральнае мастацтва. — 758 с. * Беларусы : сучасныя этнакультурныя працэсы / Г. І. Каспяровіч [і інш.]; рэдкал.: А. І. Лакотка [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2009. — 605 с. * Белоруссия // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — Санкт-Пецярбург : Тип. В. Безобразова, 1863. — Т. I. — С. 371. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Белая Русь / А. Белы // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 2 т.]] — Мінск , 2006. — Т. 1. — С. 306—308. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы / А. Белы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — 238 с. — ISBN 985-6599-12-1 * ''[[Валянціна Мікалаеўна Бялявіна|Бялявіна, В. М.]]'' Жаночы касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 350 с. * ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 303 с. * ''[[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|Булыка, А. М.]]'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі; АН БССР.І-т мовазнаўства імя Я.Коласа; Рэд. А. І. Жураўскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 253 с. * ''[[Змітрок Бядуля|Бядуля, З.]]'' Збор твораў : у 5 т. / Змітрок Бядуля; аўт. прадм. В. Каваленка. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. Вершы, паэмы. — 407 с. * ''Вайткявичус, В.'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305110625/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} // Працы гістарычнага факультэта БДУ. Навук. зборнік. — Вып. 3. — Мн., 2008. — С. 180—188. * ''Вуглік, І. Р.'' Матэрыяльная культура і быт беларусаў у XVII—XVIII стст. : вучэб.-метад. дапаможнік / І. Р. Вуглік. — Мінск : БДПУ, 2005. — 114 с. * ''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі / І. Г. Ганчарк, В. В. Грыгор’ева, А. М. Філатава, Э. С. Ярмусік // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. А. А. Глекаў. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280—283. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 2. Люты 1917 г. — 2002 г. — 472 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2: Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — 688 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.) / Ю. Бохан [і інш.]. — 344 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / [[Міхаіл Восіпавіч Біч|М. Біч]] [і інш.]. — 519 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5: Беларусь у 1917—1945 гг. / А. Вабішчэвіч [і інш.]. — 616 с. * Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Каваленя]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — 584 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 1. Даўняя літаратура, XI — першая палова XVIII стагоддзя. — 909 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — 582 с. * Грамадскі быт і культура гарадскога насельніцтва Беларусі / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 248 с. * Грамадскі быт і культура сельскага насельніцтва Беларусі / В. К. Бандарчык [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 256 с. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260—262. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110—113. * ''[[Майсей Якаўлевіч Грынблат|Гринблат, М. Я.]]'' Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории / М. Я. Гринблат. — Минск : Наука и техника, 1968. — 288 с. * Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58. * ''Казлоў, Л. Р.'' Беларусь на сямі рубяжах / Л. Р. Казлоў, [[Анатоль Кірылавіч Цітоў|А. К. Цітоў]]. — Мінск : Беларусь, 1993. — 71 с. * Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.) / В. В. Грыгор’ева [і інш.]; навук. рэд. У. І. Навіцкі. — Мінск : Экаперспектыва, 1998. — 340 с. * ''Карскі, Я.'' Беларусы / Яўхім Карскі. — Мінск : Бел. кнігазбор, 2001. — 637 с. * ''[[Павел Рыгоравіч Казлоўскі|Козловский, П. Г.]]'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в.: центральная и западная зоны / П. Г. Козловский. — Минск : Наука и техника, 1974. — 182 с. * ''[[Аляксандр Іванавіч Лакотка|Лакотка, А. І.]]'' Народнае дойлідства / А. І. Лакотка. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — 200 с. * ''[[Алег Латышонак|Латышонак, А.]]'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст. / А. Латышонак, Я. Мірановіч. — Вільня-Беласток : Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — 368 с. * ''[[Арсень Ліс|Ліс, А.]]'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 3—27. * ''[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Лісейчыкаў, Д. В.]]'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг. / Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск : Медысонт, 2011. — 198 с. * ''[[Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка|Мажэйка, З. Я.]]'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347. * ''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс, А.]]'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі / А. Мальдзіс. — Мінск : Лімарыус, 2001. — 384 с. * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' Людзі даўняй Беларусі: этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (Х—XVII ст.). — Магілёў, 2003. * ''[[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Мікуліч, А. І.]]'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу / А. І. Мікуліч. — Мінск : Тэхналогія, 2005. — 138 с. * ''[[Дарота Міхалюк|Міхалюк, Д.]]'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Нав. рэд. С. Рудовіч; пер. з польск. А. Пілецкі. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — 496 с. * Народы России. Белорусы и поляки / Издание «Досуг и дело». — Санкт-Пецярбург : Общественная польза, 1878. — 68 с. * Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]] і [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [https://www.vln.by/node/42 Беларусы: станаўленне этнасу і «национальная идея»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220304215534/https://www.vln.by/node/42 |date=4 сакавіка 2022 }} / В. Насевіч // Белоруссия и Россия: общества и государства. — Москва : Права человека, 1998. — С. 11-30. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' Беларусы: станаўленне этнасу і нацыянальная ідэя. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 526 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [http://vln.by/node/174 Основные вехи этногенеза белорусов] / В. Насевіч // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века / Составл., перевод, научное редактир. А. Е. Тараса. — Минск: Харвест, 2010. — С. 467—507. * ''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»: Этнічныя межы беларусаў у XIX — пачатку XX ст. / Я. Насытка // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 11—15. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края / Н. И. Петров. — Санкт-Пецярбург : Тип. Тов. «Общественная польза», 1890. — 585 с. [http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015141/http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Пилипенко, М. Ф.]]'' Этнография Беларуси / М. Ф. Пилипенко. — Минск: Вышэйшая школа, 1981. — 192 с. * ''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия. Эффективные схемы государственно-частного партнерства в Республике Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / А. Попкова // Беларуская думка. — 2013. — № 10. — С. 71—75. * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк, М.]]'' Беларускія народныя крыжы / М. Раманюк; рэд., уклад. і мастак [[Дзяніс Міхайлавіч Раманюк|Д. Раманюк]]; газета «Наша Ніва». — Вільня : Наша Ніва, 2000. — 222 с. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 28. — С. 318—323. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_27.pdf Статус Беларусі ў свядомасці мясцовых каталіцкіх дваран-кансерватараў канца XIX — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 27. — С. 337—342. * ''Реклю, Э.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — Санкт-Петербург : А. Ильин, 1883. — 700 с. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. * ''[[Сусана Міхайлаўна Самбук|Самбук, С. М.]]'' Политика царизма в Белоруссии во второй половине XIX века / С. М. Самбук; ред. В. П. Панютич. — Минск : Наука и техника, 1980. — 224 с. * ''[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута, Я. М.]]'' Народнае мастацтва / Я. М. Сахута. — Мінск : Беларуская навука, 2015. — 180 с. * ''Сементовский, А.'' Этнографический обзор Витебской губернии / А. Сементовский. — Санкт-Петербург : Тип. Н. Хана. — 1872. — 69 с. * ''[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі, У.]]'' Беларуская мова / У. Свяжынскі // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 300—301. * ''[[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Сліж, Н.]]'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) / Н. Сліж // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66. * ''[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр, Т.]]'' Рэканструкцыя нацый: Польшча, Украіна, Літва і Беларусь, 1569—1999 / Тымаці Снайдэр; пер. з англ. М. Раманоўскага і В. Калацкай; навук. рэд. Г. Сагановіч. — Мінск : Медысонт, 2010. — 421 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — Санкт-Пецярбург : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * ''[[Лідзія Іванаўна Цягака|Тегако, Л. И.]]'' Антропология белорусского Полесья: демография, этническая история, генетика / Л. И. Тегако, А. И. Микулич, И. И. Саливон. — Минск. — 1978. * ''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812160849/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html |date=12 жніўня 2011 }} / П. В. Терешкович. — Минск : БГУ, 2004. — 233 с. [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf] * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * ''[[Віталь Товіевіч Траццякоў|Третьяков, В.]]'' [https://elibrary.com.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России] / В. Третьяков // Политический класс. — 2006. — № 12. — С. 16—29. * ''[[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Улащик, Н. Н.]]'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии / Н. Н. Улащик. — Москва : Наука, 1965. — 480 с. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Титов, В. С.]]'' Историко-этнографическое районирование материальной культуры белорусов, XIX ― начало XX в. / В. С. Титов ; АН БССР, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора. ― Минск : Наука и техника, 1983. — 152 с. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Аброчныя тканіны / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Ручнік / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437. * Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 368—370. * ''[[Анатоль Сямёнавіч Фядосік|Фядосік, А. С.]]'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Цітоў, В. С.]]'' Этнаграфічная спадчына: Беларусь: Краіна і людзі / В. С. Цітоў. — 2-ое выд. — Мінск : Беларусь, 2001. — 208 с. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквин, И. В.]]'' Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) / И. В. Чаквин, П. В. Терешкович // Советск. этнография. — 1990. — № 6. — С. 42—54. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' Беларусы / І. Чаквін // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 303—305. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І.У Чаквін, П. У. Церашковіч // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 464—481. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І. У. Чаквін, [[Галіна Іванаўна Каспяровіч|Г. І. Каспяровіч]] // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 59—77. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf |date=29 лістапада 2014 }} / І. Чаквін // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. — Мінск : ННАЦ імя Ф. Скарыны, 1997. — Ч. 1. — С. 37—42. * ''[[Юлія Міхайлаўна Чурко|Чурко, Ю. М.]]'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354. * ''[[Леў Мікалаевіч Шакун|Шакун, Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд.спец. і праф.адукацыі БССР, 1963. — 339 с. * ''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 119 с. * ''[[Захар Шыбека|Шыбека, З.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. * ''[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт, Р. Ф.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с. * Этнаграфія беларусаў: гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — 215 с. * Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] [і інш.]. — Мінск : БелСЭ, 1989. — 575 с. * Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве : вучэб.-метад. дапам. / [[Тадэвуш Антонавіч Навагродскі|Т. А. Навагродскі]] [і інш.]. — Мінск : Беларускі дзяржаўны універсітэт, 2009. — 335 с. * ''[[Цэзары Кукла|Kuklo, C.]]'' Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej / C. Kuklo. — Warszawa : DiG, 2009. — 525 s. * ''[[Алег Юр’евіч Латышонак|Łatyszonek, O.]]'' Od rusinów białych do białorusinów. U źrodeł białoruskiej idei narodowej / O. Łatyszonek. — Białystok : Wyd-wo uniwersytetu w Białymstoku, 2006. — 390 s. * ''[[Марыуш Маркевіч|Markiewicz, M.]]'' Historia Polski 1492—1795 / M. Markiewicz. — 2-e wyd. — Kraków : Wyd-wo Literackie, 2006. — 760 s. * ''[[Рышард Радзік|Radzik, R.]]'' Między zbiorowością etniczną a wspolnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia / R. Radzik; red. E. Muszyńska. — Lublin : Uniwersytet M. Curie-Skłodowskiej, 2000. — 301 s. * ''[[Марыян Здзяхоўскі|Zdziechowski, M.]]'' Edward Woyniłłowicz w ostatnich latach swego życia. Tragedja kresów / M. Zdziechowski // Widmo przyszłości : szkice historyczno-publicystyczne / M. Zdziechowski. — Wilno : Grafika, 1939. — S. 57—85. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)] // unesco.org * [http://livingheritage.by Жывая спадчына Беларусі] // livingheritage.by * [http://news.tut.by/culture/466853.html Шедевры народного творчества в музее белорусского народного искусства в «Раубичах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716013653/http://news.tut.by/culture/466853.html |date=16 ліпеня 2020 }} // tut.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль] // budzma.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент] // budzma.by * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' [http://www.sb.by/obshchestvo/article/a-khto-tam-idze-165992.html А хто там ідзе?] / І. Марзалюк // Беларусь сегодня. — 2014. — № 116. * [[Армен Сяргеевіч Сардараў|Армен Сардаров]] [http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html : Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} * [https://www.sb.by/articles/chto-i-sledovalo-pokazat.html Зубр, аист, василек. Какие культурные символы нас объединяют — узнали у профессора БГУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} // ej.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусы}} {{Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Беларусы| ]] [[Катэгорыя:Народы Беларусі]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Усходнія славяне]] 275v7xqausyr9wsrr1hq4shkct5d29m 5142355 5142352 2026-05-16T12:13:11Z ~2026-29556-35 168219 /* Традыцыйныя заняткі і рамёствы */ 5142355 wikitext text/x-wiki {{Этнас |назва = '''Беларусы''' |выява = Map of the Belarusian Diaspora in the World.svg |шырыня = |подпіс = |саманазва = беларусы |колькасць = каля 9 млн (2021): |рассяленне = {{BLR}}: {{num|7990519}} ([[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапіс 2019 года]]):<ref name="belstat.gov.by">[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf Вынікі перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2019 г. Том 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220222122040/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf |date=22 лютага 2022 }}{{ru icon}}</ref> <br /> * [[Файл:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] [[Мінск]]: {{num|1753122}} * [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|22px]] [[Мінская вобласць]]: {{num|1302780}} * [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]: {{num|1211234}} * [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|22px]] [[Брэсцкая вобласць]]: {{num|1171835}} * [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]: {{num|934925}} * [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|22px]] [[Магілёўская вобласць]]: {{num|915633}} * [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|22px]] [[Гродзенская вобласць]]: {{num|701190}} {{RUS}}: {{num|208046}} (перапіс [[2021]] года)<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |url-status=live |access-date=2023-02-04 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx }}</ref> {{UKR}}: {{num|275763}} (перапіс [[2001]] года)<ref name="perepisU">{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|title=Усеўкраінскі перапіс насельніцта 2001. Руская версія. Вынікі. Нацыянальнасць і родная мова|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/6171e8TFd?url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|archive-date=21 жніўня 2011|access-date=5 чэрвеня 2014|url-status=live}}</ref> {{LAT}}: {{num|68174}} (перапіс 2011 года)<ref name="Национальности Латвии 2011">[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html Population Census 2011 — Key Indicators] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120610225219/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html |date=10 чэрвеня 2012 }}{{ref-lv}}</ref> {{KAZ}}: {{num|62694}} (2012 года)<ref name="Каз2012">[https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Агенцтва Рэспублікі Казахстван па статыстыцы. Колькасць насельніцтва Рэспублікі Казахстан па асобных этнасах на 1 студзеня 2012 года.]{{ru icon}}</ref> {{POL}}: 47&nbsp;000 (перапіс 2011&nbsp;г.)<ref name="Перепись 2011">Згодна з папярэднімі вынікамі перапісу насельніцтва 2011 года (гэтым перапісам упершыню прадугледжвалася магчымасць указання дзвюх нацыянальнасцей адным і тым жа рэспандэнтам) у Польшчы налічваліся 31 тысячы людзей, якія ўказалі толькі беларускую нацыянальнасць і ніякую іншую, 6 тысяч людзей указалі беларускую нацыянальнасць у якасці першай з дзвюх, яшчэ 10 тысяч указалі беларускую нацыянальнасць другой з дзвюх магчымых. Сярод 16 тысяч людзей, якія ўказалі беларускую нацыянальнасць адной з дзвюх магчымых (першай ці другой), 15 тысяч другой нацыянальнасцю ўказалі польскую (гл. [https://web.archive.org/web/20120616192742/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf Папярэднія вынікі Нацыянальнага перапісу насельніцтва і жылля Польшчы 2011 года]).{{ref-pl}}</ref> {{LIT}}: 35&nbsp;900 (ацэнка 2010&nbsp;г.)<ref>[http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF Дэпартамент статыстыкі Літвы. База статыстычных дадзеных аб насельніцтве Літвы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161220143532/http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF |date=20 снежня 2016 }}{{ref-lt}}</ref> {{USA}}: 25&nbsp;600 (2000&nbsp;г.)<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5621578 БРЭ]</ref> {{GER}}: 21&nbsp;151 (перапіс 2015&nbsp;г.)<ref>{{cite web |url=https://de-1statista-1com-1statista.emedia1.bsb-muenchen.de/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/Statistisches |title= Bundesamt. Anzahl der Ausländer in Deutschland nach Herkunftsland in den Jahren 2014 und 2015 |access-date=9 October 2016}}</ref> {{UZB}}: 18&nbsp;500 (ацэнка 2021 г.)<ref>[https://www.gazeta.uz/ru/2021/08/20/ethnic-groups/ gazeta.uz]</ref> |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |мовы зносін = [[руская мова|руская]] |рэлігія = [[хрысціянства]] ([[праваслаўе]], [[каталіцтва]] ([[Рымска-Каталіцкая Царква|лацінскага]] і [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|візантыйскага]] абрадаў), [[пратэстанцтва]]) |раса = [[еўрапеоідная раса]] |уваходзіць = [[усходнія славяне]] |паходжанне = [[славяне]] |роднасныя = [[украінцы]], [[рускія]], [[палякі]], іншыя [[славяне]] і некаторыя [[балты]] (генетычна) |уключае = }} {{Значэнні|Беларусы (значэнні)}} {{Значэнні|Беларус (значэнні)}} '''Белару́сы''' — [[усходнія славяне|усходнеславянскі]] [[народ]]. Агульная колькасць у свеце — каля 9 млн чалавек (2021). Асноўнае насельніцтва [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], дзе налічваюць {{num|7990,7|тыс чалавек}} і складаюць 84,9 % жыхароў дзяржавы (паводле перапісу ад 2019 года). Жывуць таксама ў значнай колькасці ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Казахстан]]е і інш. Карыстаюцца [[Беларуская мова|беларускай мовай]], якая адносіцца да ўсходняй падгрупы [[Славянскія мовы|славянскай групы]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Сучасная беларуская літаратурная мова пачала стварацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] (па сучаснай класіфікацыі — мінская гаворка<ref name="ReferenceA">Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17.</ref> [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы гаворак]] беларускай мовы). Алфавіт літаратурнай мовы на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. У цяперашні час шырока распаўсюджаны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]]. Веруючыя беларусы пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; ёсць значная колькасць [[Каталіцтва|каталікоў]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref> і невялікая колькасць [[пратэстанцтва|пратэстантаў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424.</ref>. == Этнагенез == {{main|Этнагенез беларусаў|Этнічная тэрыторыя беларусаў}} Сучасная беларуская акадэмічная навука ([[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Васіль Бандарчык]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Міхаіл Піліпенка]], [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]] і інш.) лічыць, што працэс [[этнагенез беларусаў|этнаўтварэння беларусаў]] пачынаецца ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 36.</ref>, а стаў выразна ажыццяўляцца ў XIV—XV стст.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 49.</ref> У фарміраванні беларускага этнасу (у Папрыпяцці, Верхнім Панямонні, Верхнім Падзвінні і Верхнім Падняпроўі) яшчэ ў XIII—XIV стст. прынялі ўдзел значная частка ўсходніх славян («русь», «рускія»), часткова групы заходніх славян (галоўным чынам, [[палякі]] — пераважна сяліліся на [[Палессе|Палессі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 43—44.</ref>) і неславянскія этнічныя групы, асабліва [[балты|балцкія]] ([[Літва (плямёны)|літва]], [[яцвягі]], [[прусы]], [[жамойты]]), многія з якіх былі вымушанымі перасяленцамі ў адзначаныя раёны<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 44.</ref>. Усходнеславянскае насельніцтва ў сваёй масе склала аснову беларусаў, а неўсходнеславянскія групы сталі дадатковым кампанентам гэтай новай этнічнай супольнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 45.</ref>. == Антрапалогія == {{main|Антрапалогія беларусаў}} Беларусы паўночных, цэнтральных і заходніх рэгіёнаў [[Беларусь|Беларусі]] адносяцца пераважна да ўсходнееўрапейскага тыпу сярэднееўрапейскай расы (у межах вялікай [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай расы]]). Некаторыя даследчыкі вылучаюць сярод беларусаў палескі і верхнепрыдняпроўскі антрапалагічныя тыпы. Беларускі антраполаг [[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Аляксей Мікуліч]] прышоў да высновы, што сучасная карціна генафонду беларусаў сфармавалася як шляхам доўгатэрміновага прыстасавання ў выніку натуральнага адбору, так і ў выніку этнічнай кансалідацыі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 112.</ref>. Паводле вынікаў даследавання Аляксея Мікуліча, агульная характарыстыка генафонду сучасных беларусаў найбліжэй да характарыстыкі генафонду сучасных [[украінцы|украінцаў]]<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 97—98, 104.</ref> і мае даволі трывалую генетычную непарыўнасць пакаленняў у часе, бо геаграфічная структура сучаснага беларускага генафонду шмат у чым супадае з арэаламі старажытных [[археалагічная культура|археалагічных культур]] Беларусі яшчэ даславянскай эпохі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 111.</ref>. Паводле даследаванняў Рэспубліканскага цэнтра гематалогіі і перасадкі касцявога мозгу ([[Беларусь]]) сучасным беларусам па [[фенатып]]у (сукупнасць характарыстак, набытых індывідам на вызначанай стадыі свайго развіцця — пад уплывам умоў знешняга асяроддзя і выпадковых змен) найбольш блізкімі з’яўляюцца сучасныя [[немцы]] і [[палякі]]<ref>{{cite web|url= http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|title= Белорусам по фенотипу наиболее близки немцы и поляки|author= Анатолий Усс|date= 24 лютага 2016|publisher= [[Советская Белоруссия|СБ. Беларусь Сегодня]]|access-date= 28 мая 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160506225054/http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|archive-date= 6 мая 2016}}</ref>. <gallery> File:Miss Belarus 07 Alena Aladka.jpg|[[Міс Беларусь-2004]] [[Алена Аладка]] File:Alyona Lanskaya 02.jpg|Беларуская спявачка [[Алена Ланская]] File:Руслан Алехно, 2012 г.JPG|Беларускі спявак [[Руслан Фёдаравіч Аляхно|Руслан Аляхно]] File:Oleg Novitskiy 2012.jpg|Расійскі [[касманаўт]] беларускай нацыянальнасці [[Алег Віктаравіч Навіцкі|Алег Навіцкі]] File:Andrej Takindang.JPG|Беларускі спявак [[Андрусь Такінданг|Андрэй Такінданг]] </gallery> </center> == Этнонім == {{main|Белая Русь}} Этнонім «беларусы» паходзіць ад тапоніма «[[Белая Русь]]», які пачаткова меў рэгіянальнае значэнне і ў праваслаўна-ўніяцкай традыцыі адносіўся да паўночнай і ўсходняй часткі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — С. 158—159.</ref>. Першы зафіксаваны выпадак ужывання слова «беларус» у грэчаскім перакладзе (Leucorussus) як саманазвы выхадцаў з сучаснай этнічнай тэрыторыі Беларусі вядомы з запісу [[Саламон Рысінскі|Саламона Рысінскага]] ў Альтдорфскі ўніверсітэт у 1586 годзе<ref>''Латышонак А.'' [http://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства : XVI стагоддзе : Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск : Беларускі кнігазбор, 2005. — С. 126—131.</ref>, але азначэнне шырока не распаўсюдзілася тым часам як этнонім. Да канца XVIII ст. як саманазвы ўжываліся азначэнні «русь», «рускія», «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]» або «[[літвіны]]»<ref name="ReferenceB">''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>. [[Файл:Shljahtich Zavalnja.png|thumb|Тытульны ліст кнігі [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]», 1844—1846 гг.]] У першай палове XIX ст. азначэнне «беларусы» было распаўсюджана пераважна ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губернях]], а таксама ва ўсходняй частцы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], і мела не столькі этнічны, колькі тапанімічны характар<ref name="ReferenceB"/>. 20 студзеня (1 лютага) 1863 года назва «Беларусь» упершыню ўключана ў найменне ўраду — [[Часовы правінцыяльны ўрад Літвы і Беларусі|Часовага правінцыяльнага ўраду Літвы і Беларусі]] на чале з [[Кастусь Каліноўскі|Кастусём Каліноўскім]]. Саманазва «беларусы» як этнонім замацавалася за [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускім этнасам (амаль па ўсёй яго этнічнай тэрыторыі)]] толькі з сярэдзіны 1860-х гадоў (пасля прац расійскага этнографа [[Родэрых фон Эркерт|Родэрыха Эркерта]]<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Этнографический атлас западнорусских губерний и соседних областей. ― Берлин, 1863; ''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом) / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с.</ref>). І на працягу 1870—1880-х гадоў этнонім «беларусы» трывала і канчаткова выцясняе іншыя «канкурэнтныя» назвы («[[крывічы]]», «крывічане», «[[Чорная Русь|чарнарусы]]», «[[заходнерусізм|заходнерусы]]» і іншыя<ref name="imef.basnet.by">''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.]… С. 318.</ref>), якія прапаноўваліся ў тыя часы рознымі гісторыкамі, ідэолагамі і публіцыстамі<ref name="imef.basnet.by"/>, і лакальна-рэгіянальныя назвы ([[Загароддзе|загародцы]], пінчукі, [[палешукі]] і г.д.) для азначэння беларускага этнаса, што было звязана з папулярызацыяй гэтай назвы праз расійскую этнаграфічную і гістарычную навуку і з развіццём пачатковай адукацыі ў вёсцы, дзякуючы чаму стала мажлівым пашырэнне гістарычных ведаў і назвы «беларусы» сярод шырокіх колаў насельніцтва<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 164—166.''</ref><ref>''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.].. С. 145.</ref>. У 1903 г. этнограф [[Яўхім Карскі]] канстатаваў, што найбольш кансерватыўнаму сялянскаму слою насельніцтва назва «беларусы» была не вядома: ''«У цяперашні час просты народ у Беларусі не ведае гэтай назвы. На пытанне: хто ты? прасталюдзін адказвае — рускі, а калі ён каталік, то называе сябе або каталіком, або палякам; часам сваю радзіму назаве Літвой, а то і проста скажа, што ён „тутэйшый“ (tutejszy) — тутэйшы, вядома, супрацьпастаўляючы сябе асобе, якая гаворыць па-вялікаруску, як чужынцу ў [[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]»''<ref>''Карскій, Е. Ф.'' — Белоруссы. Т. I, гл. V., С. 116.</ref>. А [https://be.wikipedia.org/wiki/Этнічная_тэрыторыя_беларусаў#Вынікі_Першага_ўсеагульнага_перапісу_насельніцтва_Расійскай_імперыі_(1897) вынікі Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897)] прыводзяць іншыя дадзеныя па беларускім губерням. == Рэлігія == {{main|Рэлігія ў Беларусі|Праваслаўе ў Беларусі|Каталіцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім}} [[Файл:Murovanka church.jpg|thumb|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Праваслаўная Свята-Раства-Багародзіцкая царква XVI стагоддзя ў Мураванцы]]. Фота 2012 года.]] Пачаткова ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім (ВКЛ)]] у асноўным арэале фарміравання беларускага этнасу мелася пераважаючае славянамоўнае насельніцтва, якое ў асноўнай масе было хрысціянскім і прытрымлівалася [[праваслаўе|праваслаўя]]. У той жа час адбываліся кантакты з [[Балты|балтамоўным язычніцкім насельніцтвам]], якое межавала ці пранікала на славянамоўныя тэрыторыі, паступова славянізуючыся. Маюцца і факты прысутнасці яшчэ ў сярэдзіне XIII ст. хрысціянскага насельніцтва ў глыбока [[Балты|балцкіх тэрыторыях]] — прычым і ў месцах, якія сталі важнымі цэнтрамі ў працэсе генезіса [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], — у [[Вільнюс|Вільні]] і [[Кярнаве]]<ref>''Вайткявичус, В.'' Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов… С. 186.</ref>. Гэта прыводзіла да суіснавання ў ВКЛ побач з хрысціянамі [[язычніцтва|язычніцкага насельніцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 193, 197.</ref>. Вынікі гэтых кантактаў яшчэ дагэтуль з’яўляюцца прадметам навуковых дыскусій. [[Файл:Магілёўскія відарысы 06.jpg|thumb|[[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Праваслаўная царква Святога Мікалая XVII стагоддзя ў Магілёве]]. Фота 2014 года.]] Яшчэ ў 1240—1260-ыя гг. (ці нават раней) у полацкіх уладаннях ужо існавалі дзве каталіцкія [[дыяцэзія|дыяцэзіі]], падначаленыя архібіскупскай кафедры ў [[Рыга|Рызе]]: Рускае біскупства ў [[Полацкае княства|Полацкім княстве]] і Селонскае — у залежнай ад Полацку [[Сэлія|Селонскай зямлі]]. У часы [[Міндоўг]]а часова ў 1251—1260 гг. існавала каталіцкае біскупства, якое ахполівала і землі Панямоння, што было першай хваляй прыходу каталіцтва ў землі ВКЛ<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224.</ref>. Аднак пасля (да [[1387]] г.) у ВКЛ не мелася тэрытарыяльнай арганізацыі рымска-каталіцкага касцёла, хоць вядома, што ў 1320-я гг. нямецкія [[дамініканцы]] і [[францысканцы]] мелі ў [[Вільнюс|Вільні]] і [[Навагрудак|Навагрудку]] па адным каталіцкім [[Манастыр|кляштары]]<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 233.</ref> і не спынялі спроб місіянерскай дзейнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224—226.</ref>. У 1387 годзе воляй вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]] ў ВКЛ язычніцкае балцкае насельніцтва пачалі масава хрысціць па [[каталіцтва|каталіцкім абрадзе]], што лічыцца другой хваляй хрысціянізацыі балтаў у дзяржаве. Ягайлам пабудаваны каталіцкія касцёлы ў тым ліку каля Навагрудка, Мінска, Крэва, Абольцаў і іншых месцаў<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 228—229.</ref>, што было пачаткам шырокага распаўсюджання каталіцызма ў розных землях ВКЛ. Вялікія князі літоўскія (напрыклад, [[Вітаўт]]) выдавалі дазволы ''«рускім»'', ''«русінам»'' (якія былі славянамоўныя і праваслаўнымі) пры жаданні хрысціцца ў [[каталіцтва]] і праводзілі палітыку рэлігійнай талерантнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 229.</ref>. Прынцып надання пасад толькі католікам у [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|гаспадарскай паны-радзе]] не выконваўся строга<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 383—384.</ref>. [[Феадал|Феадальнае саслоўе]] ([[баяры]]/[[шляхта]]) у ВКЛ складалася з прадстаўнікоў як католікаў, так і праваслаўных<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 370—372.</ref>. Абмежаванні міжканфесійных шлюбаў цалкам ніколі не вытрымліваліся ў практыцы паўсядзённага жыцця XV — пачатку XVI ст.<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 239.</ref> Манарх меў тытул не толькі «вялікага князя літоўскага», але і «вялікага князя рускага» і «князя жамойцкага». У 1550—1580 гг. у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] пракаціліся хвалі рэлігійнай [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], а затым [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]], якія закранулі, галоўным чынам, мясцовую [[шляхта|шляхту]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 506—508.</ref>. Самай папулярнай канфесіяй сярод шляхты-пратэстантаў (у тым ліку [[магнат]]аў, якія былі на чале руху) стаў [[кальвінізм]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 509.</ref>. Аднак у 1590—1600-я гг. пратэстанцкая і праваслаўная шляхта ВКЛ у сваёй большасці перайшла ў каталіцызм, і толькі меншая частка прытрымлівалася праваслаўя ці [[пратэстанцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 519, 524—525.</ref>. У [[1596]] г. адбылася [[Берасцейская унія]], якая стварыла [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкую царкву (уніяцтва)]], да якой сталі належаць галоўным чынам славянамоўныя сяляне<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 538—540.</ref>. У [[1632]] г. польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1632—1648) [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў]] для захавання рэлігійнага спакою і ўмацавання традыцыйнай талерантнасці ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], хоць і не атрымаў згоды [[Папа Рымскі|Апостальскай сталіцы (Рыма)]], пайшоў на афіцыйнае аднаўленне праваслаўнай іерархіі, скасаванай пасля заключэння [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі (1596)]], і стварыў праваслаўную [[Магілёўская і Мсціслаўская епархія|Магілёўскую епархію]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3 : Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 49, 154.</ref>. Аднак была захавана і [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкая царква (уніяцтва)]], да якой належала большая частка сялян. Пры розным статусе канфесій у краіне захоўваўся рэлігійны мір. Нярэдкімі былі міжканфесійныя шлюбы і ў сувязі з гэтым пераходы з адной канфесіі ў другую<ref>Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.). — Мінск, 1998. — С. 5.</ref>. У адказ на прэтэнзіі [[Маскоўская дзяржава|рускага цара]] на ўсходнія рэгіёны ВКЛ, польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1648—1668) [[Ян II Казімір Ваза|Ян Казімір]] па ініцыятыве сенатараў ВКЛ таксама зрэдку пачаў (па прычыне ідэалагічнага спаборніцтва) называць сябе ў лістах ''«вялікі князь літоўскі і Белай Русі <…>»'' (адзін раз нават ''«вялікі князь літоўскі, рускі, Белай Русі і жамойцкі <…>»''), але гэты тытул не быў афіцыйна прыняты, ужываўся часова ў 1655—1656 гг. і ад гэтага выразу хутка адмовіліся<ref>''Łatyszonek, O.'' Od rusinów białych do białorusinów… С. 211—212.</ref>. Замест гэтага, каб адабраць ідэалагічныя падставы ў рускага цара прэтэндаваць на землі Рэчы Паспалітай, населеныя праваслаўнымі, [[Тытул Папы Рымскага|папа рымскі]] [[Аляксандр VII]] у 1661 г. зацвердзіў за польскім каралём і вялікім князем літоўскім (і яго наступнікамі) да яго поўнага тытулу (''«Ян Казімір, ласкай Божай кароль польскі, вялікі князь літоўскі, рускі, прускі, мазавецкі, жамойцкі, лівонскі, смаленскі, северскі, чарнігаўскі, а таксама спадчынны кароль шведаў, готаў, вэндаў»'') і дадатковы тытул ''«rex orthodoxus»'' (па-лацінску ''«праваслаўны кароль»'')<ref>Podręczna encyklopedya kościelna. — Warszawa, 1913. — t. XXXI—XXXII. — S. 292.</ref>. [[Файл:Katedralny sabor Sv Ducha - Minsk city - 2010 AD.jpg|left|thumb|Праваслаўны [[кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа]] ([[1633]]) у [[Мінск]]у. Фота 2010 года.]] [[Файл:Church of the Holy Trinity in Gierviaty.jpg|left|thumb|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|Каталіцкі касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] ([[1903]]) у [[Гервяты|Гервятах]]. Фота 2014 года.]] Высокі і афіцыйны статус каталіцызма ў дзяржаве і канфесіянальная негамагеннасць насельніцтва ([[шляхта]] — у асноўным каталікі, а [[Сялянства|сяляне]] — у асноўным праваслаўныя ці [[Уніяцтва|ўніяты]]) кампенсаваліся тым, што святарства займала другаснае становішча ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкімі [[феадал]]амі ([[баяры|баярамі]], [[шляхта]]й)<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373, 375; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>, нягледзячы на тое, што ў [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сенаце Рэчы Паспалітай]] каталіцкія [[Епіскап|біскупы]] займалі пярэднія крэслы, а праваслаўныя і ўніяцкія рэлігійныя іерархі не былі прадстаўлены ў Сенаце ўвогуле. [[Духавенства|Святарства (духавенства)]] у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] увогуле не лічылася за асобнае [[саслоўе]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373.</ref>. Таму каб зрабіцца каталіцкім арцыбіскупам, біскупам, абатам ці атрымаць якую-небудзь іншую каталіцкую пралатуру, неабходна было мець добры шляхецкі радавод. Самымі пажаданымі для шляхты ВКЛ і Рэчы Паспалітай былі пасады [[ваявода|ваявод]] і [[кашталян]]аў ці пасада [[манарх]]а, якая была выбарнай. Акрамя таго з даўніх часоў шырокае распаўсюджанне атрымала калятарскае права — калі землеўладальная свецкая шляхта, на чыіх маёнтках знаходзілася [[парафія]] (каталіцкая, праваслаўная, уніяцкая ці пратэстанцкая), ці проста шляхціц-фундатар храма (і яго нашчадкі) выдавалі рэкамендацыі на заняцце канкрэтнай духоўнай асобай пасады мясцовага парафіяльнага святара<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93.</ref>. Самі ж вярхоўныя каталіцкія, праваслаўныя і ўніяцкія духоўныя іерархі (біскупы і мітрапаліты) прызначаліся ў ВКЛ і Рэчы Паспалітай паводле ўказаў манарха (вялікага князя/караля)<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>. Праваслаўная царква прызнае вяршынства свецкай улады над царкоўнай<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 214.</ref>. Як каталіцкі касцёл, так і ўніяцкая і праваслаўная цэрквы мелі права валодаць і валодалі зямельнымі маёнткамі, прыгоннымі сялянамі; мелі свае [[Манастыр|кляштары]] і трымалі [[школа|школы]]; атрымлівалі фундушы ад свецкай шляхты. Толькі 23 ліпеня 1790 года [[Кіеўскія ўніяцкія мітрапаліты|ўніяцкі мітрапаліт]] быў уведзены ў склад Сената Рэчы Паспалітай, дзе быў прыраўняны па статусе да каталіцкага біскупа і засядаў пасля каталіцкага смаленскага біскупа<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 96.</ref>. Нежаданне шляхты доўгі час уводзіць уніяцкага мітрапаліта ў склад Сенату вынікала з прынцыпа праваслаўнай і ўніяцкай царквы, што чалавеку любога [[саслоўе|саслоўя]] можна займаць пасаду епіскапа (біскупа) ці мітрапаліта, а [[шляхта]] не хацела дапускаць у шляхецкія інстытуты ([[Павятовы соймік|соймікі]] і [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойм]]) прасталюдзінаў<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 261.</ref>. [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай (1772, 1793, 1795)]] і ўключэння беларускіх зямель у склад [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] пачаліся пераводы ўніяцкага насельніцтва (у асноўным — сялян) да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]], хоць масавы перавод усіх уніятаў да Рускай праваслаўнай царквы адбыўся пасля ліквідацыі [[Берасцейская унія|Барасцейскай царкоўнай уніі (1596)]] паводле рашэнняў [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабора (1839)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 67—72.</ref>. У сітуацыі шматканфесіянальнасці сярод сялян панавала талерантнасць, а часам і індыферэнтнасць у рэлігійным жыцці, калі сяляне хадзілі ў каталіцкія ці праваслаўныя храмы і заключалі міжканфесіянальныя шлюбы (хоць гэта непакоіла расійскія ўлады), што было абумоўлена ў не малой ступені непісьменнасцю вернікаў<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 72.</ref>. Менавіта з [[1839]] г. беларусы аж да сённяшняга часу ў сваёй пераважаючай большасці з’яўляюцца [[праваслаўе|праваслаўнымі]] і належаць да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 92—94.</ref>. Мясцовае [[Дваране|дваранства]] ў сваёй масе засталося каталіцкім і цвёрда трымалася каталіцызма, гэтак жа як частка сялян<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 229—232.</ref>. З таго часу расійская ўлада палітызавала і абвастрыла канфесійнае пытанне на беларускіх землях, імкнучыся супрацьпаставіць праваслаўных і католікаў (праваслаўныя лічыліся расійскай уладай за «рускіх», а каталікі — за «палякаў»), знізіць працэнт каталікоў у краі, а пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] увяла самыя дыскрымінацыйныя законы супраць каталіцкага насельніцтва, што дзейнічалі ў беларускіх губернях да падзення царскай улады ў ходзе [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 176—183; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 100, 103—110.</ref>. У часы Расійскай Імперыі святарства (праваслаўнае, каталіцкае і пратэстанцкае) на беларускіх землях зноў жа займала другаснае значэнне ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкім дваранствам, хоць [[Духавенства|святарства (духавенства)]] у імперыі лічылася за асобнае [[саслоўе]], а [[праваслаўе]] мела статус пануючай канфесіі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 59; Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — С. 158.</ref>. У час знаходжання Беларусі ў складзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (у форме [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]) па распараджэнні савецкіх улад праходзіла барацьба з рэлігійнасцю насельніцтва і папулярызацыя [[атэізм]]у<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 249—260.</ref>. Толькі ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ўвайшла ў склад міжваеннай Польшчы (1918—1939), захавалася каталіцкая, пратэстанцкая і праваслаўная цэрквы, хоць польскімі ўладамі праводзілася палітыка лагоднай паланізацыі беларускамоўнага насельніцтва, дыскрымінацыі праваслаўнага насельніцтва і папулярызацыі каталіцызма<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 423—445; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 264, 266, 272.</ref>. Першы поўны [[Пераклады Бібліі на беларускую мову|беларускамоўны пераклад Бібліі]] быў надрукаваны ([[тарашкевіца]]й) у [[1973]] годзе ў [[Нью-Ёрк]]у ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). [[Файл:Будслав.jpg|thumb|[[Будслаўскі фэст]] у 2008 годзе.]] Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]], у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] з 1991 г. пачалося шырокае аднаўленне рэлігійнай дзейнасці, а некаторыя рэлігійныя святы атрымалі статус дзяржаўных<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 352, 405; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 393—394.</ref>. Паводле ацэнкі супрацоўніцы Інстытута антрапалогіі і этналогіі Расійская акадэміі навук [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Рэгіны Грыгор’евай]]<ref>[http://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=66 Григорьева Регина Антоновна]</ref>, веруючыя беларусы — пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; у 1994 годзе каля 25 % беларусаў былі [[каталіцтва|католікамі]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110.</ref>, а ў 2005 г. — каля 20 %<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref>. Беларусы-каталікі прысутнічаюць як у заходніх раёнах Беларусі, так і цэнтральных і ўсходніх<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 409—410.</ref>. Невялікая колькасць веруючых беларусаў адносіцца да пратэстантаў, галоўным чынам у [[Мінск]]у і [[Беларускае Палессе|палескіх раёнах]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424—444.</ref>. У 2018 годзе «[[Будслаўскі фэст]]» (штогадовая ўрачыстасць у гонар ушанавання [[абраз Маці Божай Будслаўскай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]) быў унесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. <gallery perrow="5"> File:Paraskeva (16th c, Belarus museum).jpg|Праваслаўная ікона Святой Параскевы, 2-я палова XVI ст. Створана на Случчыне. ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]). File:Abraz.jpg|Каталіцкі [[Будслаўскі абраз Маці Божай]], 1590-я гады. File:Valarjan Pratasievič. Валяр’ян Пратасевіч (XVIII).jpg|Віленскі каталіцкі біскуп [[Валяр’ян Пратасевіч]] (к. 1509—1579) — адзін з галоўных заснавальнікаў [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскай езуіцкай акадэміі]]. File:Марыя з дзіцем. Фрагмент кампазіцыі.JPG|[[Дзева Марыя|Божая Маці]] з [[Ісус Хрыстос|Дзіцём]]. Беларуская разьбяная скульптура, пачатак XVII стагоддзя (фрагмент кампазіцыі). File:Комплекс былога езуіцкага калегіюму. г. Ворша 2.jpg|Комплекс былога [[Аршанскі езуіцкі калегіум|аршанскага езуіцкага калегіума]], XVII—XVIII стст. Фота 2012 года. </gallery> == Мова і пісьменства == {{main|Беларуская мова|Гісторыя беларускай мовы|Беларуская літаратура}} [[Файл:Francišak Skaryna.jpg|thumb|Першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. Аўтапартрэтная гравюра, 1517 год.]] Сучасныя формы гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (яе найважнейшыя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы) у форме розных дыялектаў пачалі складвацца ў XIII―XV стст. у ходзе [[этнагенез беларусаў|этнагенеза беларусаў]], а таму ў першую чаргу — у выніку цеснага ўзаемадзеяння ўсходнеславянскіх гаворак, якія апынуліся ў межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Введение в изучение языка и народной словесности|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=Варшава|год=1903|том=1|старонак=478}}</ref><ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 78, 81.</ref>. Як літаратурныя выкарыстоўвалі самыя розныя мовы, нават некалькі моў паралельна. З XIV да канца XVIII ст. як пісьмовая мова вялікакняскай канцылярыі раз-пораз выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|латынь]], аднак з XIV да сярэдзіны XVII ст. усё ж асноўнай і масавай мовай дакументаў вялікакняскай канцылярыі і мясцовых адміністрацый у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] стала славянская мова — т. зв. «руская мова», якой спачатку абазначалі [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскую мову]] (ці «старажытнарускую мову»), што паступова да сярэдзіны XVI ст. ужо набыла шмат рыс гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (асабліва ў лексіцы і фразеалогіі) і не набыла рыс балцкіх гаворак<ref name="ReferenceC">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28.</ref>. Па гэтай прычыне сучаснымі беларускімі навукоўцамі тая літаратурная «руская мова» ВКЛ абазначаецца неалагізмам як «[[старабеларуская мова]]»<ref name="ReferenceC"/>. Літаратурная «руская мова» (старабеларуская мова) ВКЛ адлюстроўвала многія моўныя з’явы, характэрныя для гутарковай беларускай мовы, хоць да канца [[XV стагоддзе|XV ст.]] яшчэ не адходзіла далёка ад традыцыйных канонаў, якія былі складзены дагэтуль, і была прадстаўлена пераважна юрыдычнымі дакументамі<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 29, 83, 89, 93.</ref>. Блізкае месца да ёй займалі мясцовыя творы на [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 83, 140.</ref>. Напрыклад, беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова друкаваных выданняў [[Біблія Францыска Скарыны|кніг Бібліі Францыска Скарыны]], зробленых ім у 1517—1519 гг., — гэта беларуская рэдакцыя [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] (''«словенским языкомъ»''), дзе маецца пэўны ўплыў гутарковай [[беларуская мова|беларускай]], [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай моў]]<ref>''Булыка, А. М.'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—123, 125—126.</ref><ref>У выданнях кніг Бібліі Францыск Скарына дадаваў на палях толькі свае пераклады на старабеларускую мову некаторых малазразумелых царкоўнаславянскіх слоў (''«положилъ есми на боцех некоторыи слова'' <…> ''русским языкомъ»'') і ўжываў старабеларускую мову шырэй у прадмовах і пасляслоўях сваіх выданняў кніг Бібліі, а таксама ў сваіх вершах, якія пісаліся і перакладаліся Скарынам да біблейскіх кніг. Гл.: ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—122.</ref><ref>[[Рэфармацыя]], якая прайшла ў Заходняй Еўропе ў XVI ст., закранула толькі каталіцкую царкву, а не праваслаўную. У праваслаўнай царкве (гэтак жа як і ва ўніяцкай у Рэчы Паспалітай) заўсёды кананічна захоўвалася на землях Беларусі, Украіны і Расіі царкоўнаславянская мова Бібліі і набажэнстваў і захоўваецца дагэтуль.</ref>. У той жа час, гэтая мова, безумоўна, была зразумела славянскамоўнаму насельніцтву ВКЛ, а друкаваныя кнігі Францыска Скарыны былі адрасаваны менавіта да яго. [[Францыск Скарына]] стаў усходнеславянскім першадрукаром. Яшчэ больш рыс гутарковай мовы беларусаў, на слоўнікавы запас якой плённа паўплывалі таксама [[Лацінская мова|латынь]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]] і іншыя мовы, [[старабеларуская мова|пісьмовая «руская мова»]] набыла з сярэдзіны XVI ст. (асабліва ў [[лексіка|лексіцы]], [[фразеалогія|фразеалогіі]] і [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], часткова — у [[фанетыка|фанетыцы]] і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісе]]) у ходзе [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі ў ВКЛ]] і шырокага размаху друкарскай справы ([[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]] і інш.)<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 93—97.</ref>. У Заходняй Еўропе менавіта царкоўная [[Рэфармацыя]] прывяла да ўзвышэння і развіцця нацыянальных літаратур і моў, якія да таго знаходзіліся ў статусе «вульгарных» у параўнанні з [[Лацінская мова|латынню]]. [[Старабеларуская мова|Пісьмовая «руская мова» ВКЛ]] у XIV—XVII стст. вылучалася шыратой грамадскіх функцый (мела статус дзяржаўнай мовы, на ёй былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]]), развітасцю [[Стыль (мова)|стыляў]] (дамінаваў [[афіцыйна-дзелавы стыль]]<ref name="ReferenceD">''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 92—94.</ref>, які найболей атрымаў рыс гутарковай беларускай мовы, у адрозненне ад [[царкоўны стыль|царкоўнага стылю]], і якім найболей карысталася свецкая шляхта<ref name="ReferenceD"/>), значнай колькасцю друкаваных выданняў, а [[Старажытнабеларуская літаратура|літаратура на ёй — развітасцю відаў і жанраў (у тым ліку, напісанне дзяржаўных летапісаў і хронік)]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Очерки словесности белорусского племени. Старая западнорусская письменность|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=П.|год=1921|том=3|старонак=246}}</ref><ref>''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 94, 108, 115, 137.</ref>. З сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII ст.]]<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref> у афіцыйным справаводстве, культурным і публічным жыцці гарадоў і вышэйшага саслоўя [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] замест «рускай мовы» пачала дамінаваць літаратурная [[польская мова]], поспех распаўсюджання якой з сярэдзіны [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] быў забяспечаны ў тым ліку тым, што ў [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|ходзе Рэфармацыі ў XVI ст. у Польскім Каралеўстве]] замест латыні ў афіцыйным справаводстве была ўведзена [[польская мова|літаратурная форма польскай мовы]], вельмі набліжаная да гутарковай. Засваенне літаратурнай польскай мовы для беларускамоўнага насельніцтва было вельмі лёгкім і значна прасцейшым (з-за блізкасці гутарковай беларускай і польскай моў), чым для балтамоўнага насельніцтва ВКЛ. У той жа час пісьмовая [[старабеларуская мова|«руская мова» (старабеларуская мова)]] выкарыстоваўлася ў афіцыйным справаводстве ВКЛ аж да самага канца існавання Рэчы Паспалітай (1795) фрагментамі і поўнымі тэкстамі (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]), якія нярэдка ўстаўляліся ў польскамоўныя дакументы, калі цытаваліся старыя «рускамоўныя» тэксты грамат, прывілеяў, актаў і г. д.<ref name="ReferenceE">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 171.</ref> Акрамя таго, у справаводстве ўніяцкай царквы побач са старабеларускай выкарыстоўвалася з 1740-х гг. яшчэ і польская мова, у набажэнстве ўвесь час — [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]]<ref>''Лісейчыкаў, Д. В.'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг… С. 86, 91, 92, 105, 106, 132.</ref>; на старабеларускай для ўніятаў былі складзены таксама некаторыя духоўныя песні («кантычкі»)<ref name="ReferenceE"/>. У каталіцкім касцёле выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|лацінская]] і польская мовы, якія ў XVII—XVIII стст. былі мовамі высокай культуры ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Сярод [[магнат]]аў у XVIII ст. атрымала значнае распаўсюджанне і [[французская мова]]<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 125, 130.</ref>. Маянтковая шляхта ведала некалькі моў паралельна, у тым ліку гутарковую беларускую мову<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 129—130.</ref>. [[Файл:Gramota Sigizmunga III.JPG|thumb|left|Прыклад выкарыстання [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]] (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) у справаводстве [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], 1844 год<ref>У рускамоўным дакуменце Валынскага дваранскага дэпутацкага сходу ([[Валынская губерня]] Расійскай Імперыі) змешчаны поўны тэкт пацвярджальнай граматы ад 29 верасня 1592 года [[Жыгімонт Ваза|польскага караля і вялікага князя літоўскага Жыгімонта III]] шляхціцам Ляўкоўскім і Булгакоўскім (на старабеларускай мове польскай лацініцай). Сам дакумент ад 1844 г. знаходзіцца ў вывадовай справе аб дваранскім паходжанні роду Ляўкоўскіх (Валынскі дваранскі дэпутацкі сход). Падобныя выпісы і копіі мелі даволі масавы характар у справаводстве Расійскай Імперыі ў [[Заходні край|заходніх губернях]] у першай палове XIX ст.</ref>.]] [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля ўключэння беларускіх зямель (1772, 1793, 1795) у склад Расійскай Імперыі]], мовай справаводства стала [[руская мова|руская мова (велікаруская мова)]], хоць да канца падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] афіцыйна выкарыстоўвалася ў [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] паралельна і [[польская мова]] ў многіх дзяржаўных установах, асабліва дваранскіх і судовых. У 1803 г. у [[Вільнюс|Вільні]] быў створаны [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскі ўніверсітэт]] (1803—1832), дзе сярод многіх выкладчыкаў і студэнтаў вялікую папулярнасць атрымаў [[рамантызм]], які заклікаў праяўляць цікавасць да простанароднай культуры і мовы<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4—5.</ref>. Пачалося збіранне, публікаванне і даследаванне помнікаў пісьменства XIV—XVII стст. на [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]] (рэлігійныя тэксты, летапісы, Статуты ВКЛ і іншыя юрыдычныя акты, і г.д.), што надало штуршок вывучэнню гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4.</ref>. А прафесары [[Іаахім Лялевель]], [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыд Гродэк]], [[Лявон Бароўскі|Леў Бароўскі]] абудзілі інтарэс у студэнтаў (асабліва членаў таварыстваў [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]] з каталіцкага [[Дваране|дваранства]]) да мовы і традыцый простых сялян, што сталася пачаткам шырокіх этнаграфічных даследаванняў у 1820—1850-я гг. і фарміравання [[беларуская мова|новай беларускай літаратурнай мовы]] і літаратуры з 1850-х гг. (прычым — польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) — на аснове гутарковай мовы беларускага сялянства, а не працягам традыцыі літаратурнай «[[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]»<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 30; ''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 7, 13.</ref>. [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] у [[Мінск]]у, фота 1863 года.]] Галоўны ўклад у 1840—1850-ыя гг. у фарміраванне новай беларускай літаратурнай мовы на аснове жывой сялянскай гаворкі (у тым ліку, з адлюстраваннем такіх з’яў як дзеканне і цеканне, аканне-яканне, [[Ў|«у» нескладовае]], [[Прыстаўны гук|прыстаўныя]] «в» і «г», інш.) быў зроблены літаратарскай дзейнасцю двараніна-каталіка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] (1808—1884) з [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 152.</ref>. У сітуацыі канфесійнай і культурнай негамагеннасці лейтматывам творчасці галоўнага паэта пакалення (Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча) стаў заклік да паразумення паміж дваранамі і сялянамі і народнага адзінства<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 201, 203—204.</ref>. Тым не менш, на працягу XIX ст. у беларускай прафесійнай культуры дамінавала [[польская мова]], а з 1860-х гг. яшчэ паралельна і [[руская мова|руская]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 139—143, 277—282.</ref>. Вынікі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] былі неспрыяльнымі для развіцця культуры, бо многія патэнцыйныя дзеячы культуры з дваранства прынялі ўдзел у паўстанні, былі рэпрэсаваны ці вымушаны былі эміграваць за межы Расійскай Імперыі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 243.</ref>. [[Руская мова]] заняла пануючае становішча ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, у тым ліку ў сферы пачатковай адукацыі. Расійскімі ўладамі было забаронена друкаваць беларускамоўныя кнігі [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] і не заахвочвалася друкаванне [[кірыліца]]й. У выніку развіццё беларускамоўнай літаратуры і мовы было спынена амаль на 30 год<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 332.</ref>. Найбольшы ўплыў на фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі сярод шырокіх кол сялянства і інтэлігенцыі быў зроблены ў пачатку 1890-х гг. пры фінансавай падтрымцы ліберальна-кансерватыўнага заможнага беларускага маянтковага каталіцкага дваранства [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], якое здолела перажыць разгром [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання]] і захаваць для новых пакаленняў маёнткі нават ва ўмовах дыскрымінацыйных законаў супраць католікаў у [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] Расійскай Імперыі. Патрыярхам прафесійнага [[беларусазнаўства]] ў 1880—1890-ыя гг. стаў заможны маянтковец-каталік [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] (1834—1916), член [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], літаратар, журналіст кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj» і першы сапраўдны беларускі энцыклапедыст, які звярнуўся і пераняў культурную традыцыю [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 450—453, 462.</ref>. Менавіта Ельскі ў Расійскай Імперыі ўсебакова асэнсаваў развіццё беларускай мовы і літаратуры, папулярызаваў развіццё беларускамоўнай культуры, стаў сапраўдным аўтарам ідэалогіі суб’ектнасці беларусаў і беларусацэнтрычнай канцэпцыі гісторыі народа<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 450—453, 462.</ref>, якая была агучана дваранінам-каталіком [[Францішак Багушэвіч|Францішкам Багушэвічам]] (1840—1900)<ref>Сам Францішак Багушэвіч таксама некалькі год быў журналістам кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj», які адлюстроўваў погляды кансерватыўнага польскамоўнага дваранства Расійскай Імперыі.</ref> у прадмове да «[[Дудка беларуская|Дудкі беларускай]]» ([[1891]]): там беларускі народ, дзе ''«наша мова жыве»''; што ''«мова нашая ёсць такая ж людская і панская»''; што наша ''«зямелька»'' — ''«Беларусь»'' (не вялікая, не малая, не чырвоная, не чорная, а белая); што Беларусь была тэрытарыяльнай асновай ВКЛ (''«як тое зярно ў гарэху»'')<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 285—286.</ref>. Сама прадмова Францішка Багушэвіча стала своеасаблівым маніфестам беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння і моцным штуршком развіцця прафесійнай беларускамоўнай культуры<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 383.</ref>. [[Файл:Yanka Kupala - Reaper - Manuscript (1911).jpg|thumb|Аўтограф верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Жняя», 1911 год.]] Пасля ўвядзення ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] ў 1904 г. свабоды выкарыстання любой мовы і [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|ў 1905 г. свабоды друку]] паскорыўся працэс фарміравання беларускамоўнай прафесійнай мастацкай культуры: узніклі беларускія выдавецтвы і перыядычныя выданні, якія друкаваліся і лацініцай, і [[кірыліца]]й (у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў 1921—1939 гг. суіснавалі лацініца і кірыліца, а ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] — выключна кірыліца з 1919 г.<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref>). Істотна паўплывалі на далейшае фарміраванне нацыянальнай ідэі і сістэмы навуковых поглядаў на беларусаў працы [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» (т. 1—3, 1903—1922), газета [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва» (1906)]], артыкулы [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], «Кароткая гісторыя Беларусі» (1910) [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], газета [[Biełarus|«Беларус» (1913)]] і інш. Характэрна, што ў Расійскай Імперыі ўпершыню [[беларуская мова|новая беларуская літаратурная мова]] пачала выкладацца як асобны прадмет менавіта ў школах [[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Польскага таварыства «Асвета» у Мінску]]. У аснову [[беларуская мова|сучаснай беларускай літаратурнай мовы]] канчаткова была пакладзена мінская гаворка [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы дыялектаў]]<ref name="ReferenceA"/> (у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] — да [[Маладзечна]] і [[Бабруйск]]а), бо на ёй стваралі свае творы самыя значныя літаратары пачатку XX ст. — [[Янка Лучына]]<ref>[[Янка Лучына]] хоць і памёр у 1897 г., але яго галоўны зборнік «Вязанка» быў выдадзены толькі ў 1903 г.</ref>, [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]] і інш.<ref>Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17, 23; ''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 58.</ref> У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|часы БССР (1919—1991)]] [[беларуская мова]] атрымала дзяржаўны статус і развівалася [[беларуская літаратура]] розных жанраў, аднак для беларусаў стаў характэрны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]] (асабліва з ростам [[урбанізацыя|урбанізацыі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 395, 404—406.</ref>. У [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] 85,6 % беларусаў падчас перапісу насельніцтва ад [[1999]] г. назвалі беларускую мову роднай, а 41,3 % — мовай, на якой яны пераважна размаўляюць дома<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 406.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Biblia Ruska.jpg|Першы аркуш Псалтыра, біблейскай кнігі старазапаветнага цыклу, выдадзенага [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]] у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), 1517 год. File:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588)]] на [[старабеларуская мова|''«старабеларускай мове»'']], які служыў зборнікам асноўных законаў дзяржавы. File:Chadkievičy. Хадкевічы (C. Götke, 1642) (2).jpg|Кніга [[Пётр Казімір Ляцкі|Пятра Казіміра Ляцкага]] аб гларыфікацыі [[Хадкевічы|роду Хадкевічаў]] «Septem Chodkiewicii heroes exercitvs Lithvanici dvces [...]» (1642), [[Вільнюс|Вільня]]. File:Manuscript of the Constitution of the 3rd May 1791 - last pages.jpg|Спіс 14 падпісантаў у рукапісным польскамоўным арыгінале [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая 1791 года]]. File:Branisłaŭ Taraškievič - Biełaruskaja gramatyka dla škoł, 1929.png|«Беларуская граматыка для школ» [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. [[Вільнюс|Вільня]], 1929 год. </gallery> == Традыцыйная культура == Беларуская традыцыйная культура цаніла ў першую чаргу натуральнасць, гарманічнасць, арганічнасць і ўпісанасць у прыроднае асяроддзе<ref name="budzma.by">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль]</ref>. Па гэтай прычыне ў беларускім мастацтве вялікая [[Прыгажосць|эстэтычная дасканаласць]] бачылася ў гарманічнай стрыманасці мастацкіх прыёмаў, дастатковым мінімалізме і пазбяганні празмернага ўпрыгожвання, а перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам. Для традыцыйнага народнага мастацтва Беларусі характэрна таксама гарманічная стрыманасць у дачыненнях з [[колер]]амі: адсутнасць яркіх фарбаў у штодзённым жыцці (абмежаванасць каларыстычных спалучэнняў [[белы колер|белым]] (сімвал [[свет]]у, [[космас]]у і [[Бог|боскага пачатку]]) і [[шэры колер|светла-шэрым]]), да якіх у святочную нагоду дадаваліся [[чырвоны колер]] (сімвал вітальнасці, багацця, дабрабыту, прыгажосці, урачыстасці і боскасці) і [[чорны колер|чорны]] (сімвал гарманічнасці і дасканаласці формы). Гэта ў першую чаргу адлюстроўвалася ў далікатнай арнаментацыі [[Строй|беларускіх сялянскіх строяў адзення]]<ref name="budzma.by"/>. Важнай лічылася інтэграванасць жытла ў прыроднае асяроддзе, натуральнасць матэрыялаў з якога яно зроблена, прапарцыйная дасканаласць формы і стрыманы, але дастатковы дэкор, каб не парушыць арганічнасць<ref name="budzma.by"/>. Цанілася лаканічнасць і рацыянальнасць форм без лішніх дэталяў, але кожная дэталь напаўнялася глыбокім зместам і сэнсам<ref name="realty.ej.by">[http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html Армен Сардаров: Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }}</ref>. === Традыцыйныя заняткі і рамёствы === {{main|Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі беларусаў|Рамесныя заняткі беларусаў}} [[Файл:Кніга Руф.jpg|left|thumb|Гравюра «Жніво» з пражскай Бібліі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], 1517—1519 гады.]] Асноўным традыцыйным заняткам [[сяляне|сялянскага насельніцтва]] было ворнае [[земляробства]] ([[жыта]], [[ячмень]], [[авёс]], [[пшаніца]], [[гарох]], з канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] — [[бульба]]; з тэхнічных культур — [[лён]], [[каноплі]]), [[жывёлагадоўля]] (коні, буйная і дробная рагатая жывёла, свіні і інш.), садаводства (яблыня, груша, вішня, сліва) і агародніцтва ([[капуста]], [[морква]], агуркі, цыбуля, [[часнок]] і інш.). [[Файл:Ruszczyc Soil.png|thumb|[[Зямля (карціна Фердынанда Рушчыца)|Карціна «Зямля», 1898 год.]] Мастак [[Фердынанд Рушчыц]].]] Ворнай прыладай з даўніх часоў была [[Саха (ворная прылада)|саха]], якую лёгка мог вырабіць сам селянін і якой зручна было манеўраваць пры апрацоўцы мясцовай глебы ў лясной паласе, дзе звычайна было многа камянёў, карэнняў ці пнёў. Саха мела свае рэгіянальныя разнавіднасці: 1) палеская саха (ці іначай — «літоўская» або «падляшская саха»), якую цягнула пара валоў; 2) віцебская саха (ці іначай — «перакладка» або «руская саха»), якую цягнуў адзін [[конь]]; і 3) падняпроўская саха (ці іначай — «магілёўская» або «беларуская саха») — цягнуў конь. Збожжавыя культуры жалі [[серп|сярпамі]], касілі косамі, прыбіралі віламі і граблямі. З XIX ст. сталі выкарыстоўвацца жалезны [[плуг]] і жалезная [[барана]]. Традыцыйнымі падсобнымі промысламі сялян былі [[збіральніцтва]] (грыбы, ягады, лекавыя травы), [[бортніцтва]] (пчалярства), [[паляўніцтва]], [[рыбалоўства]] ў [[рака|рэках]] і [[возера|азёрах]], гонка [[смала|смалы]] і [[дзёгаць|дзёгцю]] (на Палессі і Падняпроўі). У 2020 годзе «Культура [[бортніцтва]] Беларусі і Польшчы» была ўнесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Было развіта пляценне рагож і цыновак з лыка (у XIX ст. асабліва славіліся вырабы з Чэрыкаўскага і Рагачоўскага паветаў Магілёўскай губерні і Бабруйскага, Барысаўскага паветаў Мінскай губерні), выраб [[бочка|бочак]] і [[кола]]ў (вялікага прафесіяналізму ў XIX ст. гэта дасягнула ў Чавускім, Магілёўскім, Аршанскім і Гомельскім паветах Магілёўскай губерні і Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 163, 189, 206—208, 253.</ref>. <center> <gallery perrow="5"> File:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|Іканастас [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Свята-Мікольскай царквы ў Магілёве]], XVII стагоддзе. File:Royal doors 10 centuries of art of Belarus.JPG|[[Царскія вароты]] ''(дрэва, разьба, пазалота)'', XVIII стагоддзе ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Святы Мікалай Цудатворац 03 (not crop, please).JPG|Ікона Св. Мікалая Цудатворца ''(дрэва, алей)'', канец XVIII — пачатак XIX стагоддзяў [[Бабічы (Чачэрскі раён)|Вёска Бабічы (Чачэрскі раён)]] File:Майстар з в. Нахаў, Калінкавіцкі раён, Ручнік, 1910-гг..jpg|Тканы [[ручнік]] з вёскі Нахаў (каля [[Калінкавічы|Калінкавічаў]]), 1910-ыя гады. File:Кафля з гарадзішча на р. Менка.jpg|Фрагмент высокамастацкай паліванай кафлі, зробленай у [[Мінск]]у, XVI—XVII стагоддзі. </gallery> </center> [[Файл:Carskija varoty 002.jpg|150px|thumb|[[Царскія вароты]] з [[салома|саломы]] ([[Заходняе Палессе]]), XIX стагоддзе (Вышыня звыш 2 метраў).]] Было паўсюдна развіта цяслярства, сталярства, [[кавальства]] і [[ганчарства]]. Высокай якасцю і майстэрствам славіліся вырабы з белаглінянай керамікі з роспісам ангобам у вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]]<ref name="ReferenceF">Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 242.</ref>, а таксама вырабы з {{нп3|Ганчарства на Пружаншчыне|чорналашчонай керамікі ў Пружанах, Ружанах|be-x-old|Ганчарства на Пружаншчыне}} і [[Поразава|Поразаве]] (Брэсцкі павет)<ref name="ReferenceF"/>. Высокім прафесіяналізмам у шапавальным занятку ў XIX ст. славіліся майстры ў Чавускім, Мсціслаўскім і Рагачоўскім паветах Магілёўскай губерні<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 269—270.</ref>. Вытворчасць і апрацоўка скуры і футра была на высокім узроўні ў майстроў Магілёва, Віцебска, Мазыра, Смаргоні і Шклова<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 271—273.</ref>. [[Файл:Павук у Магілёўскім этнаграфічным музеі.jpg|180px|thumb|[[Павук (упрыгажэнне)|Саламянае ўпрыгажэнне («павук»)]] у [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскім абласным краязнаўчым музеі]]. Фота 2022 года.]] Паўсюдна было развіта [[Беларускае народнае ткацтва|народнае ткацтва]] ([[лён]], [[каноплі]], [[аўчына]]), пляценне з [[салома|саломы]] і лазы, у тым ліку дэкаратыўнае<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 253—263, 297—299.</ref>. Вялікай эстэтыкай адзначаюцца лазовая мэбля з Магілёўскай губерні і саламяныя іканастасы Заходняга Палесся (захавалася некалькі фенаменальных [[Царскія вароты|царскіх варот]], створаных з [[салома|саломы]] ў пачатку XIX ст.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 261—263.</ref>. Паводле ацэнкі беларускага мастацтвазнаўцы і этнолага [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўгена Сахуты]], менавіта [[беларускае саломапляценне]] за сваю развітасць і дасканаласць (як традыцыйныя ўзоры, так і сучасную творчасць майстроў — ад простых бытавых прадметаў да сапраўдных твораў мастацтва) можна лічыць своеасаблівым і адметным феноменам у нацыянальнай культуры Беларусі і ўнікальнай з’явай у народным мастацтве [[Еўропа|Еўропы]] ўвогуле<ref>''Сахута, Я. М.'' Народнае мастацтва. — Мінск, 2015. — С. 98, 176.</ref>. У 2022 годзе традыцыя беларускага саломапляцення (мастацтва, рамяство, уменні) унесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/straw-weaving-in-belarus-art-craft-and-skills-01889 Straw weaving in Belarus, art, craft and skills]</ref>. На высокім узроўні было мастацкае [[ткацтва]] (карункавыя [[ручнік]]і і [[абрус]]ы), [[вышыўка]] (асноўныя тэхнікі — набор і падліковая гладзь чырвоным і чорным колерам), вытворчасць глінянай цацкі і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 241, 245, 317—320, 331—333.</ref> Асабліва славяцца [[Неглюбскія ручнікі|неглюбскія]] і [[мотальскія ручнікі]]. Атрымалі распаўсюджанне і [[Пісанка|размаляваныя пісанкі]] (белы ўзор на чырвоным, чорным або карычневым фоне), блізкія па стылі да пісанак [[Украінскае Палессе|украінскага Палесся]] і [[Польшча|Польшчы]]. У XIX ст. вялікага майстэрства і шырокага распаўсюджання дасягнуў мастацкі роспіс [[куфар|куфраў]], якія нават набывала [[шляхта]] ([[дваранства]]) для ўласных патрэб. Высокага ўзроўню ў XVII—XIX стст. дасягнула майстэрства вытворчасці [[гарэлка|гарэлкі]] з прымяненнем перадавых тэхналогій<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76, 81—82; ''Улащик, Н. Н.'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии. — Москва, 1965. — С. 255—261.</ref>. Напрыклад, у маёнтку [[Высокае]], які належаў князям [[Сапегі|Сапегам]], у другой палове XVIII ст. выгатаўлялася нават невялікая колькасць апельсінавай гарэлкі адмыслова для магнацкага стала<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76.</ref>. У гарадах прафесійныя рамеснікі ў канцы XV — пачатку XX ст. аб’ядноўваліся ў цэхі. Высокім майстэрствам славіліся беларускія цэхавыя майстры ў разьбе па дрэву, асабліва з Падняпроўі ([[Орша]], [[Магілёў]], [[Шклоў]]), якія дасягнулі вышынь у архітэктурнай разьбе і зрабілі шмат шэдэўраў («[[беларуская рэзь]]»). У заходніх рэгіёнах была развіта драўляная скульптура (крыжы, капліцы, выявы святых) і выраб разбяных калаўротаў. У 2024 г. беларуская [[выцінанка]] ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>[https://kultura.gov.by/be/news/belorusskaya-vytinanka-vklyuchena-v-spisok-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-yunesko/ Беларуская выцінанка ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]</ref>. У XX ст. традыцыйныя заняткі і рамёствы паступова згасаюць, хоць гэты працэс не ішоў так хутка ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў міжваенны перыяд (1921—1939) была ў складзе Польшчы і дзе традыцыйная культура захоўвалася даўжэй, чым у прымежнай [[БССР|савецкай Беларусі (БССР)]]. Так, у 1920—1950-я гг. у [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] стаў папулярным кісцевы роспіс вясковай мэблі. У савецкай Беларусі ў асобных раёнах стаў папулярным [[Маляваныя дываны|роспіс дываноў алейнымі і клеявымі фарбамі па палатне]] (напрыклад, у Слуцкім раёне творчасць мастачкі [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]). <gallery perrow="5"> Файл:Фрагмент фартуха, 1900-я гг., Клімавіцкі раён.jpg|Фрагмент тканага жаночага [[Фартух у беларускім народным касцюме|фартуха]] з [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкага павета]], 1900-я гады. Файл:Haradnaja, Lihor Hmir, Jaryna Jaromič. Гарадная, Лігор Гмір, Ярына Яроміч (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|Выраб белаглінянай керамікі ў вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]], фота 1912 года. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 37.jpg|[[Чорназадымленая кераміка|Чорналашчоная кераміка]] з [[Поразава]] і [[Пружаны|Пружан]]. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 33.jpg|Камянецкія разныя [[Прасніца|прасніцы]] (дэталі [[калаўрот]]аў). Файл:Belarusian Straw Bird.jpg|Цацка-птушка з саломы. Файл:Баяры. Капліца (02) крыж.jpg|Каваны крыж на капліцы ў [[Баяры (Глыбоцкі раён)|вёсцы Баяры (Глыбоцкі раён)]], XIX ст. Фота 2015 года. Файл:Тканіны ў Слуцкім этнаграфічным музеі 01 crop.jpg|Традыцыйныя сельскія самаробныя тканіны XX стагоддзя ([[Слуцкі краязнаўчы музей]]). Файл:Exhibition Alena Kish in Gallery Mikhail Savitski 12.12.2013 Oksana Arakcheeva.jpg|Мастачка [[Аксана Барысаўна Аракчэева|Аксана Аракчэева]] на выстаўцы [[маляваныя дываны|маляваных дываноў]] [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]. Фота 2013 года. Файл:Krošyn. Крошын (2008).jpg|Каваная жалезная [[Люстра (прыбор)|люстра]], 1881 г. Каваль [[Паўлюк Багрым|Павел Багрым]]. Файл:Belarusian folk art - Horse made of straw - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|Цацка-конь з саломы, вышыня каля 1,2 м. ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]). </gallery> === Тыпы пасяленняў і жытла === [[Файл:В. Азярцо - Пакроўская царква PICT1084.jpg|thumb|[[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўская царква з вёскі Логнавічы]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Традыцыйнымі тыпамі пасяленняў з даўніх часоў былі [[вёска]], [[сяло]] і [[горад]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 18—23.</ref>. У XV—XVI стст. да традыцыйных тыпаў дадаюцца і атрымліваюць шырокае распаўсюджанне новыя тыпы пасяленняў — [[мястэчка]], [[Двор, рэзідэнцыя феадала|шляхецкі двор (сядзіба)]], [[ваколіца]], [[засценак]], [[фальварак]], [[замак]]-рэзідэнцыя [[манарх]]а ці магната; у XVII ст. — [[палац]] (неўмацаваная рэзідэнцыя); у канцы XIX ст. — [[хутар]]; у 1938 г. — [[пасёлак гарадскога тыпу]]; у пачатку XXI ст. — [[аграгарадок]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 22—23, 38—39, 51, 100, 105, 240; ''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 34—40, 172, 177.</ref>. Да сярэдзіны XX ст. самым распаўсюджаным тыпам пасялення была вёска, у якой жыла большая частка беларускага насельніцтва. Гістарычна склалася некалькі тыпаў планіроўкі [[Беларуская вёска|беларускіх вёсак]]<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 33.</ref>: 1) скучаная (бессістэмная) — самая старажытная, паўсюль пашыраная і найболей захоўвалася да XIX ст. у Віцебскім Паазер’і і [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]] (з-за адаптацыі да складанага рэльефу), асабліва ў [[шляхта|шляхецкіх]] [[ваколіца]]х; 2) лінейная ([[хата|хаты]] ставіліся ўздоўж дарогі з аднаго боку) — лінейная вёска магла складацца з 3-5 ліній і шырокае распаўсюджванне атрымала ў XVI—XVII стст.; 3) вулічная (хаты ставіліся ўздоўж дарог з абодвух бакоў, тарцом да дарогі) — атрымала распаўсюджанне пасля [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] і з’яўляецца характэрнай рысай беларускай вёскі дагэтуль. Звычайная колькасць сялянскіх двароў у вёсцы была ад 10 да 100 (буйныя вёскі пераважалі ў [[Палессе|Палессі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 24.</ref>. [[Файл:VillageStreetState museum of folk architecture and life.JPG|thumb|Вясковая вуліца з [[хата]]мі, XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту).]] Тыповы сялянскі двор (які разам з зямельным участкам утвараў сялянскую сядзібу) складаўся з хаты, [[свіран]]а (''[[клець|клеці]]''), навеса для дроў і прылад працы (''паветкі''), хлява для жывёлы, загона для вечак, адрыны для сена (''[[еўня]]'', ''[[асець]]'', ''[[пуня]]'', ''[[гумно]]'') і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 95.</ref> Вылучаецца тры асноўныя тыпы планіроўкі сялянскіх двароў: 1) [[вяночны двор]] — увесь комплекс жылых і гаспадарчых пабудоў ўтварае звязаны прамавугольнік або квадрат; 2) [[пагонны двор]] — жылыя і гаспадарчыя пабудовы ставіліся ў прамую лінію, у некалькі дзясяткаў метраў; 3) незвязаныя пабудовы (з’явіўся нядаўна, часцей сустракаецца ў цэнтральных і заходніх раёнах [[Беларусь|Беларусі]])<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 97—101; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 242—246.</ref>. Існавалі таксама варыянты П-падобнай і Г-падобнай планіроўкі сялянскага двара<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 101.</ref>. Беларускі дом увасабляў мадэль [[свет]]у, ідэю адзінства пакаленняў і быў сугучны і сумерны чалавеку<ref name="realty.ej.by"/>. Пачатковае аднакамернае драўлянае бярвеністае жытло [[сяляне|сялян]] (''[[хата]]'') у вёсцы эвалюцыянавала ў 2-3-4-камерныя драўляныя бярвеністыя пабудовы з двухсхільным, радзей чатырохсхільным дахам, пакрытым [[салома]]й ці [[гонта]]й. Тыповыя планіроўкі традыцыйнай сялянскай хаты: 1) пакой (святліца) + сенцы; 2) [[пакой]] + [[сенцы]] + [[камора]] ([[клець]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246; ''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. Паступова з’явіўся трэці варыянт планіроўкі хаты, калі гаспадарчы пакой набыў жылую функцыю: 3) пакой + сенцы + пакой. Пазней яшчэ больш ускладнілася ўнутраная планіроўка жытла, калі вылучаліся асобныя дадатковыя памяшканні<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 115—116; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246.</ref>. [[Файл:Выстаўка ікон Бабіцкай школы. Афармленне экспазіцыі 01.JPG|thumb|150px|Іконы [[Бабічы (Чачэрскі раён)|бабіцкай школы]], XIX стагоддзе ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]).]] Унутраная планіроўка жылога пакоя хаты доўгі час была ўстойлівай — [[печ]] размяшчалася ў правым або левым куце ад уваходу і вусцем была звернута да доўгай [[сцяна|сцяны]] з [[акно]]м. У процілеглым куце (па дыяганалі ад печы) знаходзіўся [[Покуць|«чырвоны кут» (''покуць'')]] — самае ганаровае месца ў хаце. Там стаяў [[стол]] і знаходзілася [[ікона|ікона (''абраз'')]], ахопленая звычайна вышываным [[ручнік]]ом-набожнікам. Уздоўж сцен размяшчаліся [[Лава (мэбля)|лаўкі]], на якіх елі за сталом. Ад печы ўздоўж глухой сцяны былі [[палаці]], на якіх спалі. Невялікія лаўкі (''услоны'') стаялі і каля дзвярэй. Пазней у хаце з’явіліся [[ложак|ложкі]]. На сцяне і на кухні былі [[Паліца (мэбля)|паліцы]] для [[посуд]]у. Крыніцай святла быў [[лучнік]] (''светач''). Інтэр’ер пакояў і [[мэбля]] сялянскай хаты афармляўся рознымі карункамі, даматканымі [[ручнік]]амі, [[абрус]]амі і [[покрыва]]мі, [[дыван]]амі і [[коўдра]]мі<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 111—115.</ref>. Сялянскія хаты часта ўпрыгожваліся з вонкавага боку дэкаратыўна-архітэктурнымі арнаментамі: разное трохляпёскавае суквецце — сімвал жывога, елачка — дрэва жыцця, палоска зубчыкаў — засеянае поле, і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 30.</ref> Хаты да канца XIX ст. не фарбаваліся і мелі колеравую гаму сваіх будаўнічых матэрыялаў (дрэва, валун, вапна, гліна)<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 27.</ref>. У XX ст. вёскі ўзбуйняліся, замест драўляных хат пачалі будавацца [[цэгла|цагляныя]] аднапавярховыя дамы (з [[вадаправод]]ам і газам), пакрытыя [[шыфер]]ам ці [[бляха]]й, а ў XXI ст. — нярэдка двухпавярховыя [[катэдж]]ы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 174.</ref>. З 1930-х гг. адпала патрэба ў некаторых пабудовах, напрыклад, памяшканнях для абмалоту збожжа, утрымання коней, валоў і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 170—172.</ref> <gallery perrow="5"> File:Строчыца. Музей народнага дойлідства (03).jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты, XIX стагоддзя ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]). File:Stročycy - 02.jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты з [[Беларускія кросны|кроснамі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:В. Азярцо - гумно зь в. Лучнікі PICT0973.jpg|[[Гумно]] з [[Лучнікі|вёскі Лучнікі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:Дом-музэй.JPG|[[Сядзіба Міцкевічаў (Завоссе)|Шляхецкая сядзіба роду Міцкевічаў ''(рэканструкцыя)'']] у [[Завоссе|Завоссі]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2012 года. File:Застройка площади Рынок, дома ремесленников (XVIII век) 2.jpg|Дамы рамеснікаў у [[Паставы|Паставах]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2013 года. </gallery> [[Файл:Косаўскі замак.jpg|thumb|[[Музей-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі|Шляхецкая сядзіба роду Касцюшкаў]] ''(рэканструкцыя)'' ва ўрочышчы [[Мерачоўшчына]] на фоне [[Косаўскі палац|Косаўскага палаца]]. Фота 2012 года.]] Двор і жытло [[феадал]]а ([[шляхта|шляхціца]], [[дваране|двараніна]]) вызначаліся яго багаццем і [[густ]]ам<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 234.</ref>. Двары малазаможнай шляхты мала чым адрозніваліся ад сялянскіх хат і толькі з XVII ст. атрымалі такі абавязковы элемент як [[калона|калоны]] на [[ганак|ганку]] ([[порцік]]), чаго не маглі мець сялянскія хаты, — сімвал шляхецкага гонару<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 161; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 240.</ref>. Рэзідэнцыі заможных феадалаў (драўляныя і мураваныя замкі) з XVI ст. набывалі свецкія стылявыя рысы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157.</ref>. Распаўсюджанню [[палац]]авых рыс у іх забудове садзейнічала з XVII ст. [[барока]], а пазней і іншыя модныя заходнееўрапейскія [[Архітэктурны стыль|архітэктурныя стылі]]. Заходнееўрапейскія стылі паўплывалі і на афармленне інтэр’ераў заможных рэзідэнцый<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157—158; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 241.</ref>. Шляхецкія двары з XVII—XVIII стст. звычайна набывалі адмысловую планіроўку: уяздная брама са шляхецкім родавым гербам, ліпавая алея, чысты двор перад палацам («круг»), [[палац]], [[сад]] (ці [[парк]]), агарод (ці ягаднікі), вадаём, гаспадарчыя пабудовы (на акрайку) і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 37—38; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 235.</ref> Не раз з XV ст. перабудоўвалася рэзідэнцыя [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя (караля)]] у [[Гродна|Гродне]] — [[Стары замак (Гродна)|Стары замак]], на супраць якога ў 1737—1751 гг. быў пабудаваны яшчэ і [[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 115—116.</ref>. [[Гродна|Статус каралеўскага горада]] яшчэ болей узрос, калі ў [[1673]] г. была прынята соймавая канстытуцыя, паводле якой у [[Гродна|Гродне]] меў праводзіцца кожны трэці [[сойм Рэчы Паспалітай]]; тут жа прайшоў і [[Гарадзенскі сойм (1793)|апошні сойм Рэчы Паспалітай (у 1793 г.)]], на якім быў зацверджаны [[другі падзел Рэчы Паспалітай]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 100, 243.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Скокі. Сядзіба Нямцэвічаў. 2020 (03).jpg|[[Сядзібна-паркавы комплекс Нямцэвічаў (Скокі)|Палац Нямцэвічаў у Скоках, 1770-ыя гады.]] Фота 2013 года. File:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|[[Мірскі замак|Мірскі замак — рэзідэнцыя Іллінічаў, пачатак XVI ст.]] Фота 2014 года. File:Grodna 1600.jpg|[[Стары замак (Гродна)|Стары каралеўскі замак]] на панараме [[Гродна]], 1600 г. Гравюра [[Томаш Макоўскі|Томаша Макоўскага]]. File:Horadnia, Novy zamak. Горадня, Новы замак (XVIII).jpg|[[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]] у [[Гродна|Гродне]], 2-я палова XVIII стагоддзе (сучасны малюнак). File:Grodno Saint Francis Xavier Cathedral IMG 1339 2175.jpg|[[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|Касцёл Св. Францішка Ксаверыя ў Гродне]], каля якога былі будынкі соймавай залы ([[Пасольская ізба|Пасольскай ізбы]] і [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сената Рэчы Паспалітай]]). </gallery> === Грамадскія традыцыі і святы === {{main|Абрады і звычаі беларусаў}} У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] сфарміраваліся розныя праслойкі [[феадалізм|феадальнага грамадства]] — [[феадалы|феадалы (шляхта)]], [[мяшчане]] і розныя катэгорыі [[сяляне|сялян]]. Формай [[шлюб]]у была [[манагамія]], бо вызначалася [[хрысціянства]]м. Сялянскія [[сям'я|сем’і]] да [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] былі звычайна вялікія (сваякі 2-3 пакаленняў, якія вялі супольную гаспадарку), а пасля яе — з’явілася і малыя сем’і (шлюбная пара і іх дзеці)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 100—102.</ref>. Кіраўніком сям’і быў бацька, а ў выпадку яго смерці — маці (пры адсутнасці дарослага сына)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 103.</ref>. Было распаўсюджана [[прымацтва]] (прыманне ў сям’ю — зяця і чужакоў)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 101, 103.</ref>. У [[Феадалізм|феадальны перыяд]] сялянскія гаспадаркі ўваходзілі ў склад [[Сельская абшчына|сялянскай грамады (сельскай абшчыны)]], унутранае жыццё якой рэгулявалася сходам («капой» — «копным судом») і рознымі абшчыннымі традыцыямі — традыцыя супольнай дапамогі члену абшчыны ([[Талака (звычай)|талака]], [[Сябрына, звычай|сябрына]], [[Бонда, звычай|бонда]]); традыцыя супольнага адпачынку (вечарыны); [[прастольнае свята]] (дзень святога апекуна мясцовай парафіі); частаванне адзін аднаго свежыной, мёдам і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 110—113, 115; Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве / Т. А. Навагродскі [і інш.]. — Мінск : БДУ, 2009. — С. 157—158.</ref> З [[1861]] г. сталі дамінаваць малыя сялянскія сем’і і прыватныя гаспадаркі, што не адмаўляла ўзаемадапамогі аднавяскоўцаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 265, 273—274.</ref>. Паэма [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» алегарычна лічыцца «[[энцыклапедыя]]й» жыцця беларускага [[сяляне|сялянства]] канца XIX — пачатку XX ст. [[Файл:Škłoŭ-ratuša 01.jpg|left|thumb|[[Шклоўская ратуша|Ратуша ў Шклове]], 1770-я гады. Фота 2012 года.]] Жыццё гараджан вызначалася гарадскім правам (у тым ліку, [[магдэбургскае права|магдэбургскім правам]]), [[Гільдыі|цэхавымі]] статутамі і рэлігійнымі традыцыямі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 119—123.</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''«Свабода — наймілейшая і найудзячнейшая, пад ёю мы нарадзіліся, жывем і хочам яе цэлую, непарушаную нашчадкам сваім пакінуць»'' ([[1605]] год). Беларуская шляхта [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]<ref>''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 347.</ref>. |} Адносіны паміж [[шляхта|шляхціцамі]] рэгуляваліся шляхецкімі правамі, дзяржаўнымі інстытутамі і сваімі непісанымі традыцыямі шляхецкай годнасці і салідарнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 33—35.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] беларуская [[шляхта]] сумесна з польскай, украінскай і літоўскай утваралі поліэтнічную саслоўную супольнасць («шляхецкі народ Рэчы Паспалітай», а асобна ў рамках [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] — «абодва народы»), асновай якога былі толькі некаторыя кампаненты агульнай самасвядомасці, польскай шляхецкай культуры, [[Каталіцызм|каталіцкая канфесія]] і [[польская мова]]<ref>''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 95, 99, 178—179, 181.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] існавала фармальна-юрыдычная адасобленасць [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] (асобнае войска, скарб, біццё манеты, дзяржаўная канцылярыя, сімволіка, сістэма пасад, [[Статуты ВКЛ|уласныя законы ВКЛ, сабраныя ў Статуце]], і г.д.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 178; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 203.</ref>. [[Статуты ВКЛ]] прадугледжвалі [[вена, маёмасць|вена]] — маёнтак (уласнасць) [[жонка|жонкі]], які пасля [[шлюб]]у афармляўся на імя [[муж]]а, з мэтай маёмаснага забеспячэння жонкі ў выпадку спынення шлюбу. Гэта (разам з іншымі культурнымі традыцыямі) дазваляла ў ВКЛ жанчыне-[[шляхта|шляхцянцы]] займаць даволі высокі статус у грамадстве, чаго не мелі [[жанчына|жанчыны]] падобнага [[саслоўе|саслоўя]] ў іншых [[Еўропа|еўрапейскіх краінах]]<ref>''Сліж, Н.'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66.</ref>. Калі яшчэ ў [[XVI ст.]] [[эліта]] была ў многім блізкай да традыцыйнай культуры сялянства па ўспрыняцці свету і святочным абрадам (якія захоўвалі многія дахрысціянскія ўяўленні аб еднасці натуральнага і звышнатуральнага свету), то з [[XVII ст.]] культура шляхты цалкам аддалілася ад сялянскай, мела ўласныя [[Элітарная культура|выразныя элітарныя рысы]] і пераймала [[Заходняя культура|агульныя заходнееўрапейскія тэндэнцыі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 132, 159, 165.</ref>. [[Файл:Roadside cross near Jachimoŭščyna.jpg|thumb|Каменны [[крыж]], абвязаны [[ручнік]]ом, каля [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|вёскі Яхімоўшчына]] ([[Маладзечанскі раён]]). Фота 2013 года.]] Традыцыйныя сялянскія [[свята|святы]], [[абрад]]ы і [[звычай|звычаі]] былі звязаны ў першую чаргу з земляробчым цыклам і хрысціянскай культурай, якая ў паўсядзённым жыцці дапаўнялася некаторымі элементамі [[язычніцтва|дахрысціянскіх вераванняў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 165—167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. Сімвалам жыццёвага шляху беларуса-селяніна лічылася доўгае палатно: на палатняны [[ручнік]] клаўся нованароджаны, ручніком абгортвалі рукі маладых на [[вяселле|вяселлі]], ганаровыя ўдзельнікі вяселля перавязвалі ручнік цераз плячо, ручнік клаўся ў труну, на ручніках апускалі труну ў магілу, ручнік абвязваўся на магільны [[крыж]], і г.д.<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Ручнік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437.</ref> Найстаражытнейшае боства ў беларускай міфалогіі (і амаль як жывая істота-карміцелька) — [[Маці-Зямля]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 166.</ref> — у канцы XIX ст. сярод прафесійных беларускіх паэтаў стала персаніфікацыяй [[Беларусь|Беларусі]] — у выразах «Маці-зямліца»<ref>Гл. напрыклад, творчасць [[Вінцэнт Каратынскі|Вінцэнта Каратынскага]]. Гл.: Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 289.</ref> і «Маці-зямля беларуская»<ref>[[Марыян Здзяхоўскі]] (1861—1938) параўноўваў вядомага дзеяча беларускай гісторыі [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]] з «Маці-зямлёй беларускай»: «Эдвард Вайніловіч быў жывым увасабленнем любові да маці-зямлі, якая яго нарадзіла і выхавала, быў звязаны з ёй усёй сваёй душой. Калі ён казаў, я меў дзіўнае ўражанне, што яго вуснамі прамаўляе [[Беларусь|маці-зямля беларуская]], што ў словах адбіваюцца думкі і пачуцці тых доўгіх-доўгіх шэрагаў пакаленняў, якія на гэтай зямлі і з гэтай зямлі жылі, на ёй і для яе працавалі і трывалі». Гл.: ''Zdziechowski, M.'' Edward Woyniłłowicz… С. 63.</ref>. «Маці-зямліца» стала паэтычным зваротам да радзімы ў вершы [[Янка Лучына|Янкі Лучыны]] [[Роднай старонцы|«Роднай старонцы» (1891)]], радкі якога [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] паставіў эпіграфам да сваёй шматтомнай даследчай працы «Беларусы» (т. 1-3, 1903—1922). У знак шчырай веры ў вёсках і на скрыжаваннях дарог ставіліся [[Беларускія народныя крыжы|драўляныя хрысціянскія крыжы]] (часта па 6-8 метраў вышынёй)<ref>''Раманюк, М.'' Беларускія народныя крыжы. — Вільня : Наша Ніва, 2000. — С. 157, 161, 163.</ref>, якія мелі сціплы дэкор, але часта абвязваліся [[Аброчныя тканіны|аброчнымі тканінамі]] (звычайна — узорыстымі [[ручнік]]амі) — адмысловым ахвяраваннем людзей у іх крызісных сітуацыях<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Аброчныя тканіны // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16.</ref>. [[Файл:Luninets - Orthodox crosses on Shyrokaya street - 1920s AD.jpg|left|thumb|Праваслаўныя крыжы на скрыжаванні вуліц у [[Лунінец|Лунінцы]], фота 1920—1930-х гадоў ([[Заходняя Беларусь]]).]] Галоўныя каляндарныя і рэлігійныя святы: зімой — [[Каляды]], [[Грамніцы]]; вясной — [[Масленіца]] і [[Вялікдзень]]; летам — [[Сёмуха|Троіца (Сёмік, Сёмуха)]], [[Купалле|Іванаў дзень (Купалле)]]; святы [[Ураджай|ўраджаю]] ([[Зажынкі]], [[Дажынкі]], [[Багач]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. На год было некалькі дзён памінання продкаў: паводле каталіцкага звычаю, асноўным памінальным днём быў Дзень Усіх Святых восенню ([[Дзяды]], Задушны Дзень), у праваслаўных — на Масленіцу (масленічныя Дзяды), пасля Вялікадня ([[Радаўніца]], Наўскі Вялікдзень) і на [[Сёмуха|Сёмуху (траецкія Дзяды)]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 279; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 490, 493.</ref>. Галоўнымі момантамі радзільнага абраду было разбіванне чыгунка, пачастунак [[Бабіна каша|бабінай кашай]], катанне бабкі-павітухі на баране, санках, на конях<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 466.</ref>. З сямейных абрадаў найболей маляўнічым было [[вяселле]], якое магло доўжыцца некалькі дзён: найболей важнымі момантамі лічыліся пасад нявесты і жаніха, выкуп [[Каса (інструмент)|касы]], падзел [[каравай|каравая]], завязванне рук маладых [[ручнік]]ом<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 277—278.</ref>. Пахавальны абрад захаваў архаічныя рысы — памінальная трапеза з абавязковай [[куцця|куццёю]], запальванне [[свечка|свечак]] і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 166.</ref> [[Файл:Обряд кумления.JPG|thumb|Абрад кумлення на [[Сёмуха|Сёмуху]]. Фота 2008 год.]] На галоўнае зімовае свята ([[Каляды]]) дзяўчаты варажылі аб сваім лёсе, спявалі калядкі і шчадроўкі, ладзілі калядную гульню «[[Жаніцьба Цярэшкі]]» (хлопцы і дзяўчаты гулялі жартоўнае [[вяселле]] з эратычным падтэкстам) і каляднае прадстаўленне — [[Шчодры вечар|хаджэнне з «казой»]], якое сваімі каранямі ішло да старажытных татэмічных культаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 446, 452, 460.</ref>. Беларускі навагодні абрад «[[Цары Каляды]]» быў уключаны ў 2009 г. у [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва|Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)]</ref>. З усходнеславянскіх народаў абрадавы характар сустрэчы вясны («[[Гуканне вясны]]») даўжэй за ўсё захаваўся ў беларусаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 473—475.</ref>. На [[Вялікдзень (народная традыцыя)|Вялікдзень]] выконваўся [[валачобны абрад]], абмалёўвалі і каталі яйкі; на другі дзень Вялікадня вадзілі [[карагод]]ы<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 483—484.</ref>. У 2019 годзе веснавы абрад «[[Юраўскі карагод]]» у вёсцы [[Пагост (Жыткавіцкі раён)|Пагост]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ўнесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Найболей архаічныя рысы сярод традыцыйных свят захавала [[Купалле]]: ноччу палілі вогнішчы і скакалі праз іх, шукалі цудадзейную кветку папараці, купаліся, варажылі, пускалі вянкі па вадзе<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 498—500.</ref>. На [[Дажынкі]] плялі дажынковы вянок з каласоў, упрыгожвалі апошні сноп, спявалі, ладзілі святочнае частаванне<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 509—512.</ref>. Менавіта традыцыйным святам і звычаям прысвечаны вершаваныя творы пачынальніка новай беларускай літаратуры [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]] «Стаўроўскія дзяды», «Купала» і «Шчароўскія дажынкі», апісаныя з рамантычным этнаграфізмам. <gallery perrow="5"> File:Andriolli Gromniczna.jpg|Малюнак «Грамніцы» (выпальванне знаку крыжыка свечкай у хаце), XIX стагоддзе. Мастак [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]]. File:Калядоўшчыкі Горацкага павета , Магілёўская губерня, 1903г.jpg|[[Каляды]] ў Горацкім павеце [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Фота 1903 года. File:1997. Stamp of Belarus 0253.jpg|Калядоўшчыкі на беларускай паштовай марцы, 1997 год. File:Belarusian Easter Eggs.jpg|Беларускія [[Велікоднае яйка|фарбаваныя велікодныя яйкі]]. File:ДажынкіМарцінкевіч.jpg|Аповесці «Шчароўскія дажынкі» і «Купала» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]], надрукаваныя ў 1910 г. выдавецтвам «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]». </gallery> === Вусная творчасць, музычнае мастацтва і танец === {{main|Беларускі фальклор|Музыка Беларусі|Беларускія народныя танцы|Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Зялёныя Сьвяткі, Магілёў 29.06.2913.jpg|thumb|Танцы ў [[строй|беларускіх традыцыйных сялянскіх строях]] на [[Сёмуха|Сёмуху]] ў горадзе [[Магілёў|Магілёве]]. Фота 2013 года.]] [[Беларускі фальклор|Фальклорная спадчына беларусаў]], якую яшчэ здолелі зафіскаваць у XIX—XX ст. шматлікія прафесійныя даследчыкі, багатая і разнастайная па жанрам — каляндарная і сямейная абрадавая паэзія, замовы, легенды, паданні, казкі, прыказкі, прымаўкі, загадкі, народны тэатр і інш. У многіх легендах, паданнях, былічках знайшлі адлюстраванне дахрысціянскія ўяўленні [[славяне|славян]] аб паходжанні свету<ref name="ReferenceG">''Фядосік, А. С.'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349</ref>. Найболей архаічны пласт беларускага [[фальклор]]у, які захаваў агульныя для многіх славянскіх народаў рысы, — каляндарна-земляробчыя песні (калядкі, шчадроўкі, масленічныя, веснавыя, валачобныя, юр’еўскія, траецкія, купальскія, жніўныя, восеньскія) і сямейна-абрадавыя песні. З эпічным размахам яны падаюць як касмалагічныя матывы стварэння [[свет]]у і [[сусвет]]у, так і цэлы гаспадарчы год селяніна-земляроба. Для іх характэрна, галоўным чынам, жаночая традыцыя выканання. Менавіта валачобныя песні складаюць спецыфіку і нацыянальную адметнасць каляндарнай песеннасці беларусаў і былі больш развіты і распаўсюджаны, чым у фальклоры суседніх народаў — [[палякі|палякаў]], [[рускія|рускіх]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]. Валачобныя песні выконваліся на [[Вялікдзень]] падчас абходу двароў [[вёска|вёскі]] валачобнікамі (дарослыя мужчыны), якія жадалі гаспадарам ураджаю ў [[Поле (сельская гаспадарка)|полі]] і багацця ў [[хата|хаце]]. Вялікай колькасцю вылучаюцца таксама пазаабрадавыя песні — лірычныя (пра каханне), жартаўлівыя «талочныя» (якія праслаўлялі салідарнасць і ўзаемадапамогу), сямейна-бытавыя, карагодныя і танцавальныя («Лявоніха», «Юрачка»)<ref name="ReferenceG"/>. У XIV—XVIII стст. фарміруецца і пласт песень выключна мужчынскага выканання — лірычныя, эпічныя, гістарычныя і ваенныя песні (песні аб крыжацкіх, татарскіх, маскоўскіх і шведскіх набегах і інш.). У XIX — пачатку XX ст. узнікаюць і рэкруцкія, салдацкія, работніцкія, батрацкія, сацыялістычна-рэвалюцыйныя песні і прыпеўкі, якія адлюстроўвалі асаблівасці складанага працэсу пераходу беларускага [[грамадства]] да [[капіталізм]]а. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] склаўся спецыфічны пласт [[беларускі фальклор|беларускага фальклору]] і прафесійнай творчасці — партызанскія песні<ref name="ReferenceG"/>. Захаваліся шматлікія і цікавыя народныя [[балада|балады]] («Была я ў матулі адна»), [[легенда|легенды]] («Колькі жыць чалавеку», «Чаму ваююць сабака, кот і мышы»; у тым ліку аб некананічныя апавяданні аб тэмах і прадметах [[Біблія|Святога Пісання (Бібліі)]], паходжанні свету і апошнім часе быцця), [[паданне|паданні]] (аб заснаванні гарадоў і вёсак; узнікненні балот і азёр; схаваных у зямлі скарбах; асілках, героях-мсціўцах і разбойніках). Паданне пра пра высакароднага разбойніка [[Машэка|Машэку]], напрыклад, стала асновай для напісання паэмы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]», балады [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «Машэка» і [[опера|оперы]] [[Рыгор Пукст|Рыгора Пукста]] «Машэка» (паводле паэмы Янкі Купалы). Разнастайным з’яўляецца і казачны фальклор беларусаў — казкі пра жывёл; чарадзейныя казкі ([https://be.wikisource.org/wiki/Аб_каралевічу-чараўніку «Аб каралевічу-чараўніку»], [https://be.wikisource.org/wiki/Музыка-чарадзей «Музыка-чарадзей»]); сацыяльна-бытавыя («Мужык і пан», «Жаласлівая пані», [https://be.wikisource.org/wiki/Цудоўная_дудка «Цудоўная дудка»])<ref name="ReferenceG"/>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Вось уздумаў пан бог край Палессе стварыць''<br /> ''І людзей, і жывёлін, і птухаў;''<br /> ''І вяроўку пачаў ён з праменьчыкаў віць,''<br /> ''І сівую патыліцу чухаў.'' ''Па вяроўцы з нябёс апусціўся ў ваду, —''<br /> ''Бог — вялікі штукар на ўсе рукі;''<br /> ''Захапіў ён з сабой самаграйку-дуду, —''<br /> ''Маюць сілу вялікую гукі. <…>'' ''Прамяністым агнём сонца грэе зямлю,''<br /> ''Аздабляе луг свежы і сочны.''<br /> ''Цеплыня… Хоць дзіцё палажы на раллю,''<br /> ''Дык пачне тут расці відавочна. <…>'' ''Ой, пачатку няма, ой, канца не відаць''<br /> ''Шчыр-красе агняцветаў і фарбаў.''<br /> ''Вось давай на дудзе бог іграць ды іграць —''<br /> ''І з’явіліся новыя скарбы…''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Змітрок Бядуля]] «Палескія байкі» (1922)''<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 228—229.</ref> |} У [[1922]] г. паэт [[Змітрок Бядуля]] апублікаваў у [[Мінск]]у свой высокамастацкі [[эпас]] «Палескія байкі» — першы беларускамоўны эпас аб стварэнні [[Свет]]у, — цэнтрам якога з’яўляецца «край Палессе». Матэрыялам для Змітрака Бядулі сталі [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|касмагенічныя]] байкі сялян беларускага [[Палессе|Палесся]], якія ў сваіх байках стварылі сабе фантастычны свет, своеасаблівую філасофію змагання [[дабро|дабра]] і [[зло|зла]], арыгінальныя разважанні аб жыцці і смерці<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 384.</ref>. Сярод самых любімых і распаўсюленых інструментаў былі — духавыя ([[жалейка]], [[Дудка (інструмент)|дудка]], [[беларуская дуда]], драўляныя і гліняныя [[флейта|флейты]], рог, [[труба]]), струнныя ([[цымбалы]], [[скрыпка]], [[колавая ліра]], народны кантрабас «[[басэтля]]») і ідзіяфоны (ляскоткі, талеркі, трохвугольнік, варган)<ref name="ReferenceH">''Мажэйка, З. Я.'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347.</ref>. Стаўленне да любімых інструментаў як спосаба музыкай выказаць сваю душу адлюстроўвалася і ў прафесійнай паэзіі. Паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў сваім [[Лірнік вясковы (Сыракомля)|вершы «Лірнік вясковы»]] атаясаміў сябе з рамантычным вандроўным [[лірнікі|лірнікам]] — і такая мянушка за паэтам замацавалася. Паэт [[Янка Лучына]] прысвяціў свайму паэтычнаму шляху верш «Лірнік вясковы»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 426.</ref>. У 1857 г. паэт [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] апублікаваў свой зборнік «Дудар беларускі»<ref>У часы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Беларуссю» называліся толькі [[Віцебская губерня]] і [[Магілёўская губерня]]. І азначэнне «беларускі» у назве «Дудар беларускі» мела рэгіянальнае значэнне — адносілася да Магілёўская губерні, дзе паэт пражываў у маёнтку Шчаўры ў [[Род Рашкоўскіх|паноў Рашкоўскіх]].</ref>. Пазней [[Аляксандр Каралевіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] назаве Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «нашым старым лірнікам»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 459.</ref>. Паэт [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцём Вярыга-Дарэўскі]] выбраў сабе творчы псеўданім «[[Беларуская дуда|Беларуская Дуда]]». Паэт [[Францішак Багушэвіч]] назваў свой першы зборнік як «[[Дудка беларуская]]» (1891), а яшчэ — «Смык беларускі» (1894) і «Скрыпачка беларуская» (неапублікаваны). Паэт [[Янка Купала]] назваў свой першы зборнік вершаў як «Жалейка» (1908). У 1910 г. Янка Купала напісаў верш [https://be.wikisource.org/wiki/Збор_твораў_(Купала,_1925—1932)/II/Сваім_і_чужым/Лірнік_вясковы «Лірнік вясковы»] і прысвяціў яго Уладзіславу Сыракомлю, а ў 1912 г. прачытаў каля памятнага каменя ў фальварку Барэйкаўшчына<ref>''Уладзімір Мархель''. [http://lyban2009.narod.ru/Zemla/Zemla-19.htm «Не забудуцца дум тваіх словы…» Уладзіслаў Сыракомля]</ref>. Пра [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|стваральніка прафесійнага беларускага тэатра і выканаўцу беларускіх народных танцаў]] Янка Купала напісаў свой верш [https://be.wikisource.org/wiki/Шляхам_жыцьця_(1913)/V/І._Буйніцкому «Ігнату Буйніцкаму» (1911)]: «Пад дуду і пад [[цымбалы]] / Топне, прыспявае… / Сцеражыцеся, ўсе людзі: / Беларус гуляе!». З [[2017]] г. у [[Глыбокае|Глыбокім]] і [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] праходзіць міжнародны фэстываль [[дуда]]рскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». [[Файл:Удзельнікі калектыву падчас параду ў межах фэсту "Дударскі рэй" 2018.jpg|thumb|Удзельнікі [[Цярэшка (народны тэатр)|народнага тэатра фальклору «Цярэшка]]» на міжнародным фэстывалі дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]» у горадзе [[Глыбокае|Глыбокім]]. Фота 2018 года.]] Аснову інструментальнай музыкі складалі песенныя і танцавальныя найгрышы, вясельныя маршы, імправізацыі. У XIX ст. паўсюль у краіне былі папулярнымі [[гармонік]], [[баян]], [[бубен]], [[барабан]]ы<ref name="ReferenceH"/>. Вялікай любоўю карыстаўся народны лялечны тэатр «[[батлейка]]»<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 169; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 241.</ref>. Усе святы і народныя абрады беларусаў суправаджаліся гульнямі, карагодамі і танцамі. З сялянскіх танцаў найболей архаічнымі з’яўляюцца [[карагод]]ныя («[[Жыта (карагод)|Жыта]]», «[[Кола (танец)|Кола]]», «[[Ручаёк]]», «[[:ru:Гусачок (танец)|Гусачок]]», «[[А мы проса сеялі]]» і інш.), захаваныя яшчэ з эпохі славянскіх плямён, — калі танцуючыя пад песню рухаюцца па крузе, ланцужком або двума шэрагамі насустрач адзін аднаму. У некаторых карагодных танцах вылучаюцца партыі салістаў. Самымі любімымі парна-масавымі танцамі былі шырока вядомыя ў краіне «[[Лявоніха]]», «[[Мяцеліца (танец)|Мяцеліца]]», «[[Крыжачок]]», «[[Каваль, танец|Каваль]]», «[[Мікіта, танец|Мікіта]]», «[[Каза (танец)|Каза]]» і іншыя, для якіх характэрны дынамічнасць і жыццерадаснасць, эмацыйнасць і калектыўны характар ​​выканання. Імправізацыйнасць характэрна часцей для сольных танцаў («Завейніца», «Скакуха», «Казачок» і інш.). У XIX ст. у вёсках, мястэчках і гарадах атрымалі распаўсюджанне новыя танцы — [[кадрыль]], «[[лянцай]]» (у асноўным у паўночнай і цэнтральнай Беларусі), розныя [[полька|полькі]] («[[Трасуха]]», «[[Какетка, танец|Какетка]]», «[[Трамблям]]»), [[вальс]] і іншыя, якія прыйшлі з краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]<ref>''Чурко, Ю. М.'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Batleika.JPG|Лялечны тэатр ''«[[батлейка]]»''. File:Цымбалы ў Нацыянальным гістарычным музеі РБ.JPG|[[Цымбалы]] ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Stamps of Belarus, 2011-874.jpg|Паштовая марка «[[Колавая ліра]]», 2011 год ([[Беларусь]]). File:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Дудар з [[Беларуская дуда|беларускай дудой]] ([[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фотапаштоўка каля 1905 года. File:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|[[Беларуская дуда|Беларуская дуда-муцянка]], фота 2009 года. </gallery> === Традыцыйны касцюм === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XIX) (3).jpg|thumb|Граф [[Ян Караль Хадкевіч]] (1560—1621) у ''«сармацкім строі»''.]] Традыцыйны мяшчанскі ці шляхецкі касцюм упісваюцца ў агульныя заходнееўрапейскія модныя тэндэнцыі, але быў створаны своеасаблівы шляхецкі «сармацкі строй», які меў выразны нацыянальны характар. Як і ва ўсёй беларускай сялянскай культуры, у традыцыйным сялянскім касцюме перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам (пераважалі [[белы колер|белы]] і [[шэры колер|шэра-белы колер]], з дамешкам [[чырвоны колер|чырвонага]] і [[чорны колер|чорнага]])<ref name="budzma.by"/>. Традыцыйны камплект сялянскага мужчынага адзення складаўся з [[белы колер|белых]] ці шэра-белых [[кашуля|кашулі]] і [[нагавіцы|нагавіц]] (паясная вопратка), да якіх з канца XIX ст. сталі дадаваць каляровую [[бандэля|бандэлю (бандану)]] і [[камізэлька|камізэльку]]. На [[свята]] ці іншыя ўрачыстасці мужчыны насілі святочную кашулю (з адкладным каўнерыкам), падпаясываліся рознакаляровым [[Пояс, дэталь адзення|поясам]]<ref name="ReferenceI">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 111.</ref>. Арнаментаваныя ўзоры і [[Вышыўка|вышыўку]] наносілі на [[каўнер]], манжэты і падол кашулі. Абуткам служылі звычайна [[лапці]], скураныя [[пастолы]], [[Боты, абутак|боты]], зімой — [[валёнкі]]<ref name="ReferenceI"/>. Галаўным уборам у мужчын летам быў звычайна саламяны капялюш з шырокімі палямі ([[брыль]]), вясной і восенню — валеная шапка ([[магерка]]), зімой — футравая шапка (аўчына, кучма, [[аблавуха]])<ref name="ReferenceI"/>. Праз плячо мужчыны-сяляне насілі (пры патрэбе) скураную сумку. [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Malaryta District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|left|[[Строй|Традыцыйнае беларускае святочнае сялянскае жаночае адзенне]] ([[маларыцкі строй]]), канец XIX стагоддзя ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]).]] Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм быў болей разнастайным за мужчынскі і выразна адлюстроўваў нацыянальную і рэгіянальную спецыфіку. Вылучаюцца чатыры комплексы: 1) [[кашуля]], [[спадніца]] і [[фартух]]; 2) кашуля, спадніца, фартух і безрукаўка (гарсэт); 3) кашуля, спадніца, да якой быў прышыты ліф-гарсэт; 4) кашуля, [[панёва]], фартух і каляровая безрукаўка (гарсэт)<ref name="ReferenceI"/>. Два першыя комплексы былі распаўсюджаны па ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], два апошніх — ва ўсходніх і паўночна-ўсходніх раёнах. Мелася тры тыпы жаночых кашуль: з прамымі плечавымі ўстаўкамі, тунікападобная і з [[какетка, дэталь адзення|какеткай]]. Арнаментаванае тканае ці вышытае аздабленне ў жаночых кашулях наносілася на рукавы. Паясное сялянскае жаночае адзенне скаладася з разнастайнага фасону спадніц ([[андарак]], [[саян]], палатнянік, летнік), а таксама [[панёва|панёвы]] і фартухаў<ref name="ReferenceI"/>. Спадніцы звычайна былі чырвоныя, сіне-зялёныя, у шэра-белую клетку, з падоўжнымі і папярочнымі палосамі — мелі свае рэгіянальныя асаблівасці. Фартухі ўпрыгожваліся карункамі, складкамі; камізэлькі (гарсэт) — вышыўкай, карункамі. Абавязковым аксесуарам быў каляровы пояс. Галаўным ўборам дзяўчат былі вузенькія рознакаляровыя стужкі (''скідачка'', ''шлячок'') ці [[Вянок|вянкі]], бо яны не хавалі цалкам валос. Замужнія жанчыны прыбіралі і хавалі валасы пад [[каптур]], апраналі ручніковы галаўны ўбор ([[намітка]]) альбо [[хустка|хустку]] — існавала мноства спосабаў іх завязваць<ref name="ReferenceI"/>. Звычайным паўсядзённым жаночым абуткам былі [[лапці]], а святочным — [[пастолы]] і хромавыя [[Боты, абутак|боты]]<ref name="ReferenceI"/>. [[Файл:Аплечча рукава кашулі, 1900-я гг., Брэсцкая вобласць.jpg|thumb|Тканы [[арнамент]] аплечча рукава жаночай [[кашуля|кашулі]] ([[Заходняе Палессе]]), 1900-я гады.]] Адметным і любімым элементам традыцыйнага беларускага народнага мастацтва ў першую чаргу было [[ткацтва]], а не [[вышыўка]], таму (па тэхналагічных прычынах) у [[арнамент]]ыцы вопраткі мужчын і жанчын пераважаюць разнастайныя лінейна-геаметрычныя формы<ref name="ReferenceJ">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент]</ref>. Тканае аздабленне святочнай кашулі выконвалася спосабам «ператыкання», у выніку чаго ствараліся розныя па шырыні паскі геаметрычнага арнаменту, вытканага чырвонымі баваўнянымі ніткамі. Найболей архаічным (верагодна, не толькі ў Беларусі, але і ва ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]) быў арнамент у «паскі», які захаваўся ў [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]]. Старадаўнім, таксама адметным і традыцыйным для беларускай народнай культуры, характэрным амаль для ўсёй тэрыторыі Беларусі, з’яўляецца крыжова-рамбічны геаметрычны арнамент: яго элементы заўсёды павернутыя на 45 градусаў адносна поля набору, а ўсе фігуры ўтвараюцца на аснове спалучэнняў [[ромб]]а і касога [[крыж]]а (якія былі сімваламі [[сонца]], урадлівасці). Каларыстыка [[арнамент]]у стрыманая, звычайна — цёмна-чырвонага (кармазынавага) колеру, часам з дамешкам чорнага колеру<ref name="ReferenceJ"/>. Раслінная і зааморфная арнаментыка, а таксама арнаменты, паўсталыя ў тэхналогіі вышывання, з’яўляюцца ў [[Беларускі нацыянальны касцюм|беларускім традыцыйным касцюме]] (гэтак жа і на [[ручнік]]ах і [[абрус]]ах) пазнейшымі запазычаннямі (з канца XIX ст.) і не могуць лічыцца традыцыйнымі і кананічнымі<ref name="ReferenceJ"/>. Верхняя мужчынская і жаночая вопратка сялян амаль не адрознівалася<ref name="ReferenceI"/>. Традыцыйным матэрыялам для яе вырабу былі валенае нефарбаванае [[сукно]] (з якога шылі [[світка|світу]], [[сярмяга|сярмягу]], [[Бурка (мужчынская вопратка)|бурку]], [[латушка|латушку]]) і [[аўчына]] (з недубленай шылі [[кажух]]і, а з дубленай — [[казачына|казачыну]])<ref name="ReferenceI"/>. Насілі таксама [[каптан]] і [[кабат]]<ref name="ReferenceK">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. У сучасным касцюме выкарыстоўваюцца традыцыі нацыянальнай вышыўкі, крою і каляровай гамы, каб падрэсліць нацыянальную адметнасць. === Традыцыі харчавання === {{main|Беларуская кухня}} [[Файл:Belarus-SMFAL-House Interior-1.jpg|thumb|[[Стол]] каля ''«[[Покуць|чырвонага кута]]»'' ў сялянскай [[хата|хаце]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Аснову харчавання беларусаў са старажытных часоў складалі [[страва|стравы]] з жытняй, пшанічнай, грэцкай, просавай, аўсянай, гарохавай мукі і розныя крупы, з якіх рабілі [[хлеб]], [[пірог|пірагі]], [[бліны]], [[каша|кашы]], [[клёцкі]], [[секанка|секанку]], розныя віды [[поліўка|полівак]] (''[[зацірка]]'', ''[[крупеня|кулеш]]'', ''[[крупеня]]''; квашаныя поліўкі — ''[[саладуха]]'', ''[[Кулага, страва|кулага]]'')<ref name="ReferenceK"/>. Сярод традыцыйных прысмак — розныя віды [[кісель|кісялю]] (''[[жур]]''), [[поліўка]], [[юшка]], [[Салата (страва)|салаты]] і інш.<ref name="ReferenceK"/> Адным з асноўных прадуктаў харчавання беларусаў здаўна была [[гародніна]]: капусту, буракі, бручку, агуркі салілі; гарох і бабы тушылі; рэпу і моркву — парылі і пяклі. [[Суп]]ы выгатаўляліся з [[капуста|капусты]] (''капуснік''), [[буракі|буракоў]] (''[[боршч]]''), шчаўя, бацвіння і інш.<ref name="ReferenceK"/> З [[мяса]] пераважна ўжывалася [[свініна]], [[бараніна]], мяса хатняй птушкі, радзей [[ялавічына]], якія спажываліся пераважна не асобна, а часцей у складзе розных страў: [[каўбаса]], [[паляндвіца]], [[крывянка]], [[халадзец]], студзень і інш. Традыцыйная беларуская мясная страва — тушанае рагу (''[[верашчака]]'', ''[[мачанка]]'')<ref name="ReferenceK"/>. З [[малако|малака]], якое спажывалася і як самастойная страва, рабілі [[смятана|смятану]], [[сметанковае масла]] і [[тварог]]. На святы спажывалі абрадавыя стравы: на [[радзіны]] падавалі [[Бабіна каша|бабіну кашу]]; на [[вяселле]] елі хлеб-[[каравай]]; на [[Вялікдзень]] — велікодную [[паска|паску]], рабілі [[каўбаса|каўбасы]] і [[Велікоднае яйка|фарбавалі яйкі]]; на [[Масленіца|Масленіцу]] рабілі [[бліны]]; на [[Купалле]] — [[Кулага (страва)|кулагу]]; на [[хаўтуры]] і [[памінкі]] нябожчыкаў ужываліся спецыяльныя памінальныя кашы і напоі ([[коліва]], [[куцця]], [[гарэлка]], [[кісель]] і інш.)<ref name="ReferenceK"/>. [[Файл:Mashed potatoes with meat - Belarus - 2015 AD.JPG|thumb|[[Тоўчанка]] з мясам і перцам.]] У сярэдзіне [[XVIII ст.]] у [[Беларусь]] пранікае [[бульба]], якая з сярэдзіны XIX ст. ужо настолькі набывае шырокае выкарыстанне ў рацыёне беларускіх сялян, што самі беларусы сталі лічыць бульбу сваім нацыянальным прадуктам харчавання. У беларускай кухні налічваецца болей за 200 страў з бульбы — адварная, печаная, смажаная, тушаная, камы, пюрэ, [[Бабка (страва)|бабка (ці драніцы)]], [[бліны]], аладкі, [[клёцкі]], [[калдуны]], гульбішнікі, запяканкі, піражкі, суп і г.д. Беларускімі нацыянальнымі стравамі з бульбы лічацца: пюрэ (''[[тоўчанка]]''), аладкі (''[[дранікі]]'', ''бульбянікі''), [[Бабка (страва)|бабка]] і інш.<ref name="ReferenceI"/> Традыцыйныя напоі — хлебны, мядовы, ягадны і бураковы [[квас]]; [[Бярозавік|бярозавы сок (бярозавік)]]; [[кляновы сок]]; [[піва]]; [[гарэлка]]; агароднінныя расолы; [[кісель|кісялі]]<ref name="ReferenceI"/>. Старажытныя традыцыі харчавання ў значнай меры захоўваюцца і зараз: у рацыёне беларусаў пераважаюць стравы з капусты і бульбы, бліны, кашы, малочныя стравы, супы. У XX ст. павялічылася разнастайнасць мясных вырабаў, узрасло спажыванне сланечнікавага алею, рыбы, памідораў, [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай прадукцыі]]. З’явіліся [[страва|стравы]], [[напой|напоі]], [[ягады]] і [[садавіна]], запазычаныя ў іншых [[народ]]аў, — [[шашлык]], [[плоў]], [[гуляш]], [[пельмені]], [[піца]] і інш. Узрасла роля прывазных напояў і экзатычнай садавіны і гародніны — [[гарбата]], [[какава]], [[кава]], [[банан]]ы, [[апельсін]]ы, [[мандарын]]ы, [[Ківі (садавіна)|ківі]], [[ананас]]ы, [[кавун]]ы і інш. Выйшлі з ужытку [[каноплі]], [[ільняное семя]], некаторыя стравы з мукі — [[саладуха]], [[Кулага (страва)|кулага]], [[талакно]], мучныя кісялі. <gallery perrow="5"> File:Belorussian borscht - 2015 AD.JPG|[[Боршч]]. File:Mushrooms and chicken in sour cream and cheese - Belarus - 2015 AD.JPG|Грыбы і курыца пад смятанай і сырам. File:Potato pancakes.jpg|[[Дранікі]]. File:Glass-of-kvass.jpg|Хлебны [[квас]]. File:Golubzi4.jpg|[[Галубцы]]. File:Babka Potato Dish-1.jpg|[[Бабка (страва)|Бабка]]. File:Chicken rolls and saltisons - Belarus - 2015 AD.JPG|Рулет з курыцы і [[сальцісон]]. File:Belaya Rus vodka.jpg|[[жыта|Жытнёвая]] [[гарэлка]]. File:Red Currant Kissel.jpg|[[Кісель]] з [[Парэчкі|парэчак]]. File:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-8.jpg|[[Каравай]] </gallery> == Сучасныя культурныя традыцыі і сацыяльныя тэндэнцыі == [[Файл:ВГАВМ - главный корпус.jpg|thumb|[[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Віцебск)|Будынак пазямельна-сялянскага банка ў Віцебску]] ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя.]] Сучасныя беларусы страцілі многія свае былыя лакальныя этнаграфічныя асаблівасці і традыцыйныя рысы матэрыяльнай і духоўнай культуры (акрамя [[мова|мовы]] і [[рэлігія|рэлігіі]]), што тлумачыцца працэсамі [[урбанізацыя|ўрбанізацыі]], інтэнсіфікацыі ўнутрыкраінных кантактаў (па прычыне развіцця сродкаў сувязі і інфраструктуры), увядзеннем стандартаў пачатковай адукацыі, узнікненнем агульнанацыянальнай прэсы і г.д. Працэс інтэнсіўнай культурнай гамагенізацыі беларусаў пачаўся ў часы [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] пасля таго, як [[Сялянская рэформа ў Расійскай Імперыі|у 1861 г. было скасавана прыгоннае права]] (хоць і да таго пэўная частка [[сяляне|сялян]] была вольнай) і сяляне атрымалі права атрымаць зямлю ва ўласнасць, чым былі створаны ўмовы для развіцця [[капіталізм|капіталістычных адносін]] і стварэння новых сацыяльных груп (буржуазіі, рабочых, інтэлігенцыі). З другой паловы XIX ст. атрымліваюць больш шырокае распаўсюджанне характэрныя для Расійскай Імперыі і [[Еўропа|Еўропы]] ў цэлым культурныя з’явы і новаўвядзенні, але пераважна сярод гарадскога насельніцтва. У [[1882]] г. у Расійскай Імперыі ўзнікла першая [[палітычная партыя]] беларусаў ([[Гоман (група)|Сацыяльна-рэвалюцыйная беларуская народная партыя]]), а пасля яшчэ і іншыя партыі. <gallery perrow="5"> File:Магілёўскія відарысы 01.jpg|[[Будынак гарадскога тэатра (Магілёў)|Будынак гарадскога тэатра ў Магілёве]] ў [[Руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускім стылі]], 1888 год. File:BelSUT Gomel-3.jpg|[[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Будынак мужчынскай гімназіі]] ў [[Гомель|Гомелі]] ў стылі [[рускі класіцызм|рускага класіцызму]], 1898 год. File:Minsk - Dom Janickaga - vulica Saveckaja nr 14.JPG|Даходны дом Оскара Яніцкага ў [[Мінск]]у ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя. File:Slucki aŭtobus.jpg|Двухпавярховыя [[аўтобус]]ы ў [[Слуцк]]у, пачатак XX стагоддзя. </gallery> Працэс заняпаду Расійскай Імперыі ў ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны (1914—1918)]] адкрыў мажлівасць для беларусаў атрымаць рэальныя формы палітычнай суб’ектнасці (аўтаномія, самастойная дзяржава ці федэрацыйны саюз з іншай дзяржавай). [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўская рэвалюцыя (1917)]] скасавала падзел [[грамадства]] на [[саслоўе|саслоўі]] і ўраўняла грамадзян у правах (уключаючы [[жанчына|жанчын]]) — Дэкрэтам аб скасаванні саслоўяў і грамадзянскіх чыноў 11 (24) лістапада 1917 года. 18 снежня 1917 г. быў уведзены [[грамадзянскі шлюб|грамадзянскі (свецкі) шлюб]]. Дзяржаўнасць [[Беларусь|Беларусі]] ў 1918—1920 гг. аб’яўлялася пяць разоў<ref>25 сакавіка 1918 г. была абвешчана [[БНР]], якая была «пераўстаноўлена» у 1920 г. У Смаленску 31 снежня 1918 г. была аб’яўлена Беларуская савецкая рэспубліка, якая 1 студзеня 1919 г. была аб’яўлена як [[БССР|ССРБ]]. У Вільні 27 лютага 1919 г. была аб’яўлена [[Літбел ССР|ССР ЛітБел]]. У Мінску 31 ліпеня 1920 г. была аб’яўлена [[БССР]]. Акрамя гэтага была спроба стварэння ў лістападзе 1918 г. [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікага Княства Літоўска-Беларускага]]. А ў 1920 г. былі спробы стварэння дзяржавы (з тэрыторый [[Грамадзянская управа ўсходніх земяль|Грамадзянскай управы ўсходніх зямель]]), якая б была ў федэрацыі з [[Польшча|Польшчай]].</ref>. Канкурэнцыя ў 1917—1921 гг. розных беларускіх дзяржаўных праектаў і палітычных груповак (пры адсутнасці кампраміса і салідарнасці<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 446.</ref>), памножаная на неспрыяльныя геапалітычныя абставіны, у выніку прывяла да падзелу ў 1921—1939 гг. [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] паміж [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчай]] і [[СССР]] па [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворы (1921)]]<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 448.</ref>, што не спрыяла далейшай культурнай гамагенізацыі і выразна ўсведамлялася беларусамі як рассечанасць народа<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 297.</ref>. Тым не менш, у [[1920]] г. беларусы атрымалі сваю палітычную суб’ектнасць у форме [[БССР]] (1920—1991) як складовай часткі [[СССР]]. Нягледзячы на ўстанаўленне ў СССР аўтарытарнага аднапартыйнага рэжыму і пачатак [[сацыялізм|сацыялістычных пераўтварэнняў]], у 1920-ыя гг. [[БССР]] захавала пэўную самастойнасць у развіцці нацыянальнай культуры, адукацыі, навукі і эканомікі<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 475—476.</ref>. Умовы для развіцця ўласнай культуры і дзяржаўны статус [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў БССР прывялі да таго, што менавіта БССР са сталіцай у [[Мінск]]у (у адрозненне ад [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў складзе Польшчы) пачала ўспрымацца беларусамі як дом для беларусаў<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 257.</ref>. У 1920-ыя гг. былі адкрыты [[Беларускі дзяржаўны тэатр]] (1920); [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1921); [[Інстытут беларускай культуры]] (1922), пераўтвораны ў [[1928]] г. у [[Акадэмія навук БССР|Акадэмію навук БССР]]; створаны нацыянальная сістэма адукацыі (якая павысіла пісьменнасць насельніцтва ва ўзросце 9-49 гадоў з 40,7 % у [[1926]] г. да 80,9 % у [[1939]] г.<ref name="ReferenceL">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 72.</ref>), літаратурныя і мастацкія аб’яднанні, [[Беларусьфільм|кінастудыя «Савецкая Беларусь»]] (1928); пабудаваны [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|мінскі тэатр оперы і балета]] (1938); узрасла колькасць спартыўных арганізацый і клубаў (напрыклад, у 1927 г. заснаваны [[ФК Дынама Мінск|мінскі футбольны клуб «Дынама»]]); беларуская мова выкладалася ў навучальных установах<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 254.</ref>. Гэта дало якасны штуршок развіццю беларускай культуры і друку. Рэалізоўвалася палітыка «карэнізацыі» (беларусізацыі) і пабудовы свецкага грамадства<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476.</ref>. З 1920-ых гг. узнікаюць новыя свецкія святы і абрады ([[акцябрыны]], чырвонае вяселле, [[Дзень Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі|Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і г.д.), якія замянілі царкоўныя святы і царкоўны шлюб<ref name="ReferenceL"/>. <gallery perrow="5"> Файл:Інбелкульт, навуковая камісія.jpg|Навуковая камісія [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульту]], 1922 год. Файл:Uzvyšša1928.jpg|Члены [[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Беларускага літаратурна-мастацкага згуртавання «Узвышша»]], 1928 год. Файл:Gomel. Lenin Avenue. House of the Commune.jpeg|[[Дом-камуна (Гомель)|Дом-камуна ў Гомелі]], 1931 год. Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Тэатр оперы і балета]] ў [[Мінск]]у ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]], 1938 год. </gallery> Устанаўленне ў [[1929]]—[[1988]] гг. у [[СССР]] жорсткай [[Таталітарызм|таталітарнай сістэмы]], манаполіі [[Камунізм|камуністычнай ідэалогіі]], [[сацыялізм|сацыялістычнага]] тыпу эканомікі і ізаляцыя ад іншых краін свету крайне адмоўна адбіліся на развіцці беларускага грамадства<ref name="ReferenceM">''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 399.</ref><ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476—477.</ref>. [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|Індустрыялізацыя прамысловасці]] не ліквідавала тэхналагічнага адставання ад сусветнага ўзроўню і праблему дэфіцыту тавараў, аднак былі створаны і перадавыя высокатэхналагічныя прадпрыемствы (пераважна — ваенна-прамысловага профілю)<ref name="ReferenceM"/>. Прымусовая [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|калектывізацыя]] і ліквідацыя [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю, прадпрыемствы і сродкі вытворчасці прыводзілі да змены шматвекавой свядомасці чалавека як ўласніка і гаспадара, да дэматывацыі працы<ref name="ReferenceN">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 477.</ref>. [[Сталінскія рэпрэсіі]], пік якіх прышоўся на 1937—1938 гг., асабліва моцна ўдарылі па нацыянальнай эліце (чыноўніцтву, інтэлігенцыі, афіцэрству)<ref name="ReferenceN"/>. Татальная ідэалагізацыя грамадскага жыцця ў СССР абумовіла далейшае звужэнне бытавання беларускага традыцыйнага мастацтва і фальклору<ref name="ReferenceN"/>. Адбывалася рэвізія зместу беларускай нацыянальнай культуры пад лозунгам «новай» сацыялістычнай культуры, у якой нацыянальнае павінна было выконваць толькі функцыі формы, а не зместу<ref name="ReferenceN"/>. Уладамі СССР свядома [[Беларуская граматыка 1934|з 1933 г. дэфармаваўся правапіс беларускай літаратурнай мовы]], каб наблізіць яе да [[руская мова|рускай мовы]]; у тэрміналогіі з’явіліся ідэалагізаваныя новаўтварэнні і канцылярызмы<ref name="ReferenceN"/>. А сама сфера ўжывання [[Беларуская мова|беларускай мовы]] з 1930-х гг. памяншалася, асабліва ў гарадах, на карысць рускай мовы, якая з 1960-х гг. пачала дамінаваць у [[горад|гарадах]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 290, 357; ''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478, 479.</ref>. У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (1921—1939), дзе былі захаваны капіталістычныя адносіны, становішча беларусаў і беларускай культуры было дыскрымінацыйным<ref name="ReferenceN"/>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (1939—1945) Заходняя Беларусь увайшла ў [[1939]] г. у склад БССР, што было актам уз’яднання [[этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] пад адным дзяржаўным кіраваннем, хоць і савецкай уладай. Пры гэтым [[Віленскі край]] быў перададзены ў [[1940]] г. [[Літоўская ССР|Літве]], а [[Беласточчына]] ў [[1945]] г. — [[Польшча|Польшчы]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478.</ref>. [[26 чэрвеня]] [[1945]] г. [[БССР]] стала адной з краін-заснавальніц [[ААН]] і фармальна яе членам. [[Файл:Pkolosa 15.jpg|thumb|[[Плошча Якуба Коласа (станцыя метро)|Станцыя метро «Плошча Якуба Коласа»]] [[Мінскі метрапалітэн|мінскага метрапалітэна]], адкрытага ў [[1984]] годзе. Фота 2011 года.]] [[Беларускі правапіс 1959|У 1957 г. быў ўдакладнены і зменены ў лепшы бок правапіс беларускай мовы]], які выправіў [[Беларуская граматыка 1934|адыёзныя рысы правапісу ад 1933 г.]] Менавіта ў [[1960]]—[[1990]] гг. [[БССР|Беларусь (БССР)]] перайшла ў разрад індустрыяльна развітых краін<ref name="ReferenceO">''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 8.</ref>: на гэтыя 30 год прыпадае бум [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] і як вынік — бум [[урбанізацыя|урбанізацыі]] (у 1975 г. працэнт гарадскога насельніцтва БССР перавысіў 50 % і была дасягнута амаль суцэльная пісьменнасць насельніцтва)<ref name="ReferenceO"/>. Гарады БССР імкліва развіваліся па перадавым савецкім стандартам [[урбаністыка|урбаністыкі]], узрастала якасць жыцця гараджан — у канцы 1970-х гг. узнікла [[грамадства спажывання]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 374; ''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 18.</ref>. Калі ў [[1959]] г. у [[Мінск]]у жыло 506 тыс., то ў [[1989]] г. ужо 1,58 млн чал.<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 27.</ref> Для БССР 1960—1990 гг. сталі і перыядам росквіту афіцыйнай беларускай культуры і [[Навука ў Беларусі|навукі]], а таксама — стварэння нешматлікіх нелегальных і нефармальных культурных суполак («На Паддашку», «[[Майстроўня]]» і інш.), якія ідэалагічна адхілялі [[сацыялізм]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 479—480; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 378—383; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 412.</ref>. Напрыклад, паводле твораў выдатнага беларускага пісьменніка [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] здымаліся кінастужкі на «[[Беларусьфільм]]е» і ставіліся оперы. З [[1952]] г. [[СССР]] стаў удзельнікам [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]], а ў [[БССР]] дзяржаўную падтрымку і папулярнасць атрымалі амаль усе алімпійскія віды спорту, асабліва лёгкая і цяжкая атлетыка, [[футбол]], [[гандбол]], [[фехтаванне]], [[Стральба кулявая|кулявая стральба]], [[гімнастыка]], [[біятлон]] і інш.<ref>Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 369.</ref><ref>[http://zakazat.by/bgufk/vitebskij-gosudarstvennyj-universitet-im-p-m-masherova/fakultet-fizicheskoj-kultury-i-sporta/366-kurs-lektsij-istoriya-fizicheskoj-kultury-i-sporta.html?start=11 Таблица. Чемпионы и призеры летних Олимпийских игр — спортсмены БССР (1952—1988 гг.)] — Узята з кнігі: ''Сазанович, В. П.'' Физическая культура и спорт в Белоруссии: Страницы летописи / В. П. Сазанович, К. А. Кулинкович, В. С. Филиппович. — Минск : Полымя, 1988. — 268 с.</ref> У [[БССР]] у [[1974]] г. 61 % спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй былі беларусамі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 403.</ref>, а ў [[1989]] г. доля беларусаў сярод студэнтаў БССР была 70,7 %<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 404.</ref>. З 1960—1970-х гг. грамадства [[СССР]] ужо не было такім цалкам закрытым і жорсткім, як раней (у часы [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]]): існавалі пэўныя мажлівасці кароткатэрміновага выязду за мяжу, знаёмства з сусветнай [[літаратура]]й (у тым ліку літаратурай [[Заходняя культура|Захада]]), пракат замежных кінафільмаў, інфармаванасць аб рэаліях жыцця за мяжой (часам большая, чым інфармаванасць жыхароў [[Заходняя культура|краін Захаду]] аб рэаліях жыцця ў СССР і іншых краінах) і г.д.<ref name="Крушение СССР и возрождение России">''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 19—20.</ref> Выказваюцца думкі, што ў [[СССР]] у 1970-ыя гг. узнік [[сярэдні клас]], хоць ён быў пазбаўлены права на [[прыватная ўласнасць|прыватную ўласнасць]] і свабодную прэсу<ref name="Крушение СССР и возрождение России"/>. [[Файл:Пётр Клімук.jpg|thumb|[[Пётр Ільіч Клімук]] — першы беларускі [[касманаўт]], які ў [[1973]] годзе здзейсніў палёт у [[Касмічная прастора|космас]].]] У 1950—1990 гг. савецкая ўлада рабіла шмат намаганняў, каб наблізіць умовы і стандарты духоўна-культурнага і матэрыяльнага жыцця на вёсцы да гарадскіх: у сельскім быце прывычнымі сталі дамы з [[цэгла|цэглы]], [[электрычнасць]], газ, [[вадаправод]], [[каналізацыя]], цэнтральнае ацяпленне, масава будаваліся дамы культуры і [[кінатэатр]]ы, цэнтры бытавога абслугоўвання і медпункты. У сельскай мясцовасці масава пачалі насіць адзенне, зробленае на [[фабрыка]]х СССР. У вёсцы прысядзібная гаспадарка была невялікай, а такія прадукты як [[хлеб]], кандытарскія вырабы, кансервацыя, вострыя прыправы і напоі сельскія жыхары пакупалі выключна ў дзяржаўных [[магазін]]ах. У [[1989]] г. у вёсках жыло толькі 3,5 % насельніцтва БССР<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 10. (Астатняе насельніцтва жыло не толькі ў гарадах, але і ў пасёлках гарадскога тыпу).</ref>. Народная мастацкая самадзейнасць арганізоўвалася адміністрацыяй дзяржаўных устаноў і прадпрыемстваў (у [[1987]] г. у ёй было задзейнічана звыш 1 млн чал.<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 76.</ref>). Рэдкасцю сталі народныя мастакі і складальнікі песень, што кампенсавалася развіццём [[поп-культура|поп-культуры]] з 1960-х гг. <gallery perrow="5"> File:Песняры.jpg|Ансамбль «[[Песняры]]» на канцэрце ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]], фота 1974 года. File:Belarus-Minsk-Belarus General Store-1.jpg|Універмаг «Беларусь», адкрыты ў [[Мінск]]у ў 1978 годзе. Фота 2005 года. File:Talaka2.jpg|Святкаванне [[Каляды|Каляд]] [[Талака (таварыства)|суполкай «Талака»]], фота 1989 года. File:RIAN archive 127423 WWII veterans.jpg|Святкаванне [[Дзень Перамогі|Дня Перамогі]] ў [[Мінск]]у, фота 9 мая 2006 года. File:Belarusian family near BelAZ 75710 - in Zhodzina city - 2015 AD.jpg|Сучасная беларуская маладая сям’я на фоне самага вялікага ў свеце самазвала «[[БелАЗ-75710]]» у горадзе [[Жодзіна]]. Фота 2015 года. </gallery> [[Файл:Belarus-Minsk-940 Anniversary near Minsk-Hero-City Monument-22.jpg|thumb|Святкаванне 940-годдзя Мінска каля манумента «[[Мінск — горад-герой]]». Фота 8 верасня 2007 года.]] [[Файл:DBW2014.jpg|thumb|[[Дзень беларускага пісьменства]] (2014) у [[Заслаўе|Заслаўі]].]] Пасля выхаду ў [[1991]] г. [[Беларусь|Беларусі]] са складу [[СССР]] і атрымання незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікай Беларусь]], што моцна і пазітыўна ўплывае на свядомасць беларусаў, [[беларуская мова]] захавала статус дзяржаўнай, а рэспубліка пачала лагодную рэвізію сацыялістычнага мінулага, аднаўленне шматпартыйнасці, развіццё культурнага плюралізму і працэс прыватызацыі, арыентуючы знешнюю палітыку на краіны [[СНД]], у першую чаргу — на [[Расія|Расію]]. Адкрыўся свабодны ўезд і выезд з краіны. Грамадства стала адкрытым да пераняцця многіх агульнаеўрапейскіх традыцый вядзення бізнесу, баўлення вольнага часу ([[свята|святы]], [[спорт]], [[турызм]] і інш.), стандартаў адукацыі, пашырэнню ўжытку замежных моў ([[англійская мова|англійскай]], [[нямецкая мова|нямецкай]]), развіццю інфармацыйнай прасторы (у тым ліку [[Інтэрнэт]]а) і г.д. Афіцыйныя ўлады імкнуцца захаваць для насельніцтва лепшыя сацыяльныя стандарты, складзеныя ў савецкія часы (бясплатныя публічныя бібліятэкі, адукацыя, медыцына, дэкрэтны адпачынак і інш.), а таксама надаюць вялікую ўвагу арганізацыі і правядзенню дзяржаўных свят ([[Дзень Перамогі]], [[Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь|Дзень Рэспублікі]], [[Дзень беларускага пісьменства]], [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] і інш.), [[Дажынкі (фестываль)|фестывалю «Дажынкі»]], [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі|фестывалю беларускай паэзіі і песні ў Маладзечне]], фестывалю «[[Славянскі базар у Віцебску]]» і развіццю [[спорт]]у за кошт рэспубліканскага [[бюджэт]]у. Юрыдычна ў сучаснай Беларусі існуе права [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю (на ўчасткі памерам не болей чым 1 [[гектар|га]]), але фактычна абароту і рынка зямлі няма, а некаторыя катэгорыі зямельных участкаў забаронена пераводзіць у прыватную ўласнасць увогуле<ref name="news.tut.by">[http://news.tut.by/economics/192390.html Экономический ликбез TUT. Земля в собственность «как иной случай»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170208064336/http://news.tut.by/economics/192390.html |date=8 лютага 2017 }}</ref>. Дагэтуль абсалютная большасць зямлі знаходзіцца ў дзяржаўнай уласнасці, таму не сфармавана катэгорыя прыватных зямельных уласнікаў<ref name="news.tut.by"/>. Не сфармавана і значная доля прыватных уласнікаў увогуле: дзяржаўны сектар з’яўляецца дамінуючым у [[Эканоміка Беларусі|эканоміцы Беларусі]] і складаў у 2011 г. (паводле дадзеных [[ЕБРР]]) каля 70 %: гэты сектар ахоплівае як стратэгічныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] ([[энергетыка]], сыравінныя матэрыялы і прамысловыя прадпрыемствы), так і значную частку вытворчасці тавараў паўсядзённага попыту і [[Сфера паслуг|сферы паслуг]]<ref>''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 71.</ref>. Паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 г.]] другой дзяржаўнай мовай у Беларусі стала [[руская мова]], якой карыстаецца пераважная большасць насельніцтва. Гэта выклікае занепакоенасць у многіх прадстаўнікоў [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] і творчай эліты адносна верагоднасці непапраўнай страты ва ўжытку беларускай мовы, сфера выкарыстання якой і так невялікая. Тым не менш, у цяперашні час гарады [[Беларусь|Беларусі]] (у тым ліку — [[Мінск]]) з’яўляюцца найважнейшымі асяродкамі беларускамоўнай культуры<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 415.</ref><ref>У Мінску знаходзяцца [[Інстытут мовазнаўства НАНБ]], [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]], галоўныя беларускамоўныя выдавецтвы, рэдакцыі галоўных беларускамоўных газет Беларусі, [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]], [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] і г.д.</ref>. Многія рысы традыцыйных абрадаў (у скарочаным або пераасэнсаваным выглядзе) набылі новае жыццё і ў сучаснай культуры беларусаў, у тым ліку — у гульнявой форме<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 422—423.</ref>. Напрыклад, у сучасную цырымонію рэгістрацыю [[шлюб]]у ўвайшлі некаторыя элементы традыцыйнага [[вяселле|вяселля]]: «выкуп» нявесты, абгортванне рук маладых [[ручнік]]ом, абсыпанне маладых [[зерне]]м і г.д.<ref>[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/965/1/TRANSFORMACIYA%20TRADICIY%20V%20SOVREMENNOY%20KUL'TURE%20BELARUSI.pdf ''Шелупеко, Н. Е.'' Трансформация традиций в современной культуре Беларуси]</ref> Традыцыйныя рамёствы звычайна выкарыстоўваюцца толькі для вырабу нацыянальных [[сувенір]]аў. Сталіцай беларускага народнага гумару лічыцца вёска Аўцюкі ([[Вялікія Аўцюкі|Вялікія]] і [[Малыя Аўцюкі]] Калінкавіцкага раёну), дзе з 1995 года праходзіць [[Аўцюкі (фестываль)|Усебеларускі фестываль народнага гумару «Аўцюкі»]]<ref>[https://www.sb.by/articles/natsyyanalnasts-a-tsyuk.html Нацыянальнасць — аўцюк]</ref><ref>[https://www.belta.by/regions/view/reportazh-o-festivalnoj-zhizni-iz-stolitsy-jumora-v-kalinkovichskom-rajone-453160-2021/ РЕПОРТАЖ о фестивальной жизни из столицы юмора в Калинковичском районе]</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/festival-avtyuki-2023-proydet-v-kalinkovichskom-rayone-28-29-iyulya.html Фестиваль юмора «Автюки-2023» пройдет в Калинковичском районе 28-29 июля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Белорусские 100 р. 1992 г.jpg|Выява [[Зубр еўрапейскі|зубра]] на банкноце ў 100 беларускіх рублёў (узору 1992 года). File:Słuckija pajasy. Mietki (silver coin, averse).png|Памятная [[Серабро|срэбная]] манета [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага Банка Беларусі]] «[[Слуцкі пояс|Слуцкія паясы]]. Меткі», 2013 год. File:Belarusian Great Patriotic War Museum (16118278048).jpg|[[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны (інтэр’ер)]] у [[Мінск]]у. Фота 2014 года. File:Мельница моды 2006 - проект Эмоции формы - автор проекта Саша Варламов.jpg|[[Аляксандр Леанідавіч Варламаў|Саша Варламаў]] прадстаўляе свой праект — мікст «Эмоцыі формы» на фестывалі «[[Млын моды]] 2006» у [[Мінск]]у. File:Victoria Azarenka, Serena Williams and Maria Sharapova with medals 2012.jpg|Тэнісісткі [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]], [[Серэна Уільямс]] і [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыя Шарапава]] на [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Летніх Алімпійскіх гульнях (2012)]] у [[Лондан]]е. </gallery> == Колькасць і рассяленне. Беларуская дыяспара == [[Файл:Hajnowka Muzeum Kultury Bialoruskiej.jpg|thumb|Музей беларускай культуры ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], Польшча.]] {{main|Этнічная тэрыторыя беларусаў|Беларуская дыяспара}} Паводле [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] Рэспублікі Беларусь ([[2009]]), колькасць беларусаў склала 7957 тыс. (83,7 % насельніцтва краіны). Беларусы жывуць таксама ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Польшча|Польшчы]] (пераважна ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]]), [[Літва|Літве]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Малдова|Малдове]], [[Казахстан]]е, [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і інш. краінах. Па звестках Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, у 2018 годзе за межамі Беларусі пражывалі 1 млн. 484 тыс. 875 беларусаў<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |title=mfa.gov.by |access-date=30 мая 2020 |archive-date=13 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813091721/http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |url-status=dead }}</ref>. ;Сучаснае рассяленне беларусаў {| class="wikitable" |- | | Агульная колькасць, тыс.ч. | [[Беларусь]] | [[Расія]] | [[Украіна]] | [[Казахстан]] | [[Латвія]] | [[Літва]] | [[Эстонія]] | [[Польшча]] |- | [[Перапіс у СССР 1979|Перапіс у СССР (1979)]] | 9463<ref>У межах [[СССР]].</ref> + ~1000<ref>За межамі [[СССР]].</ref> | 7569 | 1052 | 406 | 178 | 112 | 58 | 23 | 200<ref>[http://zbsb.org/node/1117 Наталля Гардзіенка. Беларуская дыяспара як аб’ектыў гістарычнага даследвання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160420185259/http://zbsb.org/node/1117 |date=20 красавіка 2016 }}</ref> |- | Перапісы 2000-х гадоў | | 8159<ref name="perapis_by_1999">Даныя [[Перапіс у Беларусі 1999|перапісу ў Беларусі (1999)]].</ref> | 808 | 276 | 112 | 97 | 43 | 16 | 48 |} == Знакамітыя беларусы == <div class="references" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Міхал Клеафас Агінскі]] * [[Вікторыя Азаранка]] * [[Ларыса Александроўская]] * [[Святлана Алексіевіч]] * [[Канстанцін Астрожскі]] * [[Радаслаў Астроўскі]] * [[Анатоль Багатыроў]] * [[Максім Багдановіч]] * [[Францішак Багушэвіч]] * [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]] * [[Рыгор Барадулін]] * [[Пятрусь Броўка]] * [[Янка Брыль]] * [[Сымон Будны]] * [[Ігнат Буйніцкі]] * [[Генадзь Бураўкін]] * [[Васіль Быкаў]] * [[Вітольд Бялыніцкі-Біруля]] * [[Алесь Бяляцкі]] * [[Эдвард Вайніловіч]] * [[Астафій Валовіч]] * [[Язэп Варонка]] * [[Зоська Верас]] * [[Соф’я Гальшанская]] * [[Максім Гарэцкі]] * [[Ларыса Геніюш]] * [[Ніл Гілевіч]] * [[Аляксандр Глеб]] * [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] * [[Дар’я Уладзіміраўна Домрачава]] * [[Кіпрыян Жахоўскі]] * [[Зміцер Жылуновіч]] * [[Іосіф Іосіфавіч Жыновіч]] * [[Вацлаў Іваноўскі]] * [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі]] * [[Уладзімір Васільевіч Кавалёнак|Уладзімір Кавалёнак]] * [[Кастусь Каліноўскі]] * [[Ігнат Канчэўскі]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч|Генадзь Караткевіч]] * [[Уладзімір Караткевіч]] * [[Яўхім Фёдаравіч Карскі]] * [[Тадэвуш Касцюшка]] * [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы]] * [[Пётр Ільіч Клімук]] * [[Якуб Колас]] * [[Вольга Корбут]] * [[Кандрат Крапіва]] * [[Аркадзь Куляшоў]] * [[Іасафат Кунцэвіч]] * [[Янка Купала]] * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч]] * [[Якуб Наркевіч-Ёдка]] * [[Вацлаў Ластоўскі]] * [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова]] * [[Язэп Лёсік]] * [[Арсень Ліс]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] * [[Антон Луцкевіч]] * [[Ігар Міхайлавіч Лучанок]] * [[Міхась Лынькоў]] * [[Андрэй Макаёнак]] * [[Кірыл Трафімавіч Мазураў]] * [[Галіна Кліменцьеўна Макарава]] * [[Адам Мальдзіс]] * [[Пётр Міронавіч Машэраў]] * [[Іван Мележ]] * [[Паўліна Мядзёлка]] * [[Алег Віктаравіч Навіцкі|Алег Навіцкі]] * [[Сцяпан Некрашэвіч]] * [[Зянон Пазняк]] * [[Пімен Панчанка]] * [[Іпацій Пацей]] * [[Алаіза Пашкевіч]] * [[Барыс Віктаравіч Платонаў]] * [[Войцех Пуслоўскі]] * [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі]] * [[Руслан Салей]] * [[Леў Сапега]] * [[Францыск Скарына]] * [[Соф’я Слуцкая]] * [[Ян Станкевіч]] * [[Стэфанія Станюта]] * [[Ганна Сурмач]] * [[Максім Танк]] * [[Віктар Цімафеевіч Тураў]] * [[Браніслаў Тарашкевіч]] * [[Ян Караль Хадкевіч]] * [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталь Цвірка]] * [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]] * [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхась Чарняўскі]] * [[Кузьма Чорны]] * [[Іван Шамякін]] * [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч]] * [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў]] * [[Віталь Венядзіктавіч Шчэрба]] * [[Рыгор Раманавіч Шырма]] * [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніслаў Эпімах-Шыпіла]] * [[Іван Ігнацьевіч Якубоўскі|Іван Якубоўскі]] * [[Яўгенія Янішчыц]] </div> == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : Хурсік, 2003. — 470 с. * ''[[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Бандарчык, В. К.]]'' Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. / В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1964. — 282 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.] ; АН Беларусі. [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы]]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1 : Прамысловыя і рамесныя заняткі. — 350 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2 : Дойлідства. — 389 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 3 : Гісторыя этналагічнага вывучэння. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё. — 2001. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 5 : Сям’я. — 374 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6 : Грамадскія традыцыі. — 606 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2004. — Т. 7 : Вусная паэтычная творчасць. — 586 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Піліпенка]] [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2005. — Т. 8 : Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. — 351 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — Т. 9 : Антрапалогія. — 575 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2007. — Т. 10 : Славянскія этнакультурныя традыцыі. — 514 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. [[Аляксандр Іванавіч Лакотка|А. І. Лакотка]] і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2008. — Т. 11 : Музыка. — 700 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2009. — Т. 12 : Экраннае мастацтва. — 687 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2012. — Т. 13 : Тэатральнае мастацтва. — 758 с. * Беларусы : сучасныя этнакультурныя працэсы / Г. І. Каспяровіч [і інш.]; рэдкал.: А. І. Лакотка [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2009. — 605 с. * Белоруссия // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — Санкт-Пецярбург : Тип. В. Безобразова, 1863. — Т. I. — С. 371. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Белая Русь / А. Белы // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 2 т.]] — Мінск , 2006. — Т. 1. — С. 306—308. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы / А. Белы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — 238 с. — ISBN 985-6599-12-1 * ''[[Валянціна Мікалаеўна Бялявіна|Бялявіна, В. М.]]'' Жаночы касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 350 с. * ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 303 с. * ''[[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|Булыка, А. М.]]'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі; АН БССР.І-т мовазнаўства імя Я.Коласа; Рэд. А. І. Жураўскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 253 с. * ''[[Змітрок Бядуля|Бядуля, З.]]'' Збор твораў : у 5 т. / Змітрок Бядуля; аўт. прадм. В. Каваленка. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. Вершы, паэмы. — 407 с. * ''Вайткявичус, В.'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305110625/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} // Працы гістарычнага факультэта БДУ. Навук. зборнік. — Вып. 3. — Мн., 2008. — С. 180—188. * ''Вуглік, І. Р.'' Матэрыяльная культура і быт беларусаў у XVII—XVIII стст. : вучэб.-метад. дапаможнік / І. Р. Вуглік. — Мінск : БДПУ, 2005. — 114 с. * ''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі / І. Г. Ганчарк, В. В. Грыгор’ева, А. М. Філатава, Э. С. Ярмусік // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. А. А. Глекаў. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280—283. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 2. Люты 1917 г. — 2002 г. — 472 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2: Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — 688 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.) / Ю. Бохан [і інш.]. — 344 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / [[Міхаіл Восіпавіч Біч|М. Біч]] [і інш.]. — 519 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5: Беларусь у 1917—1945 гг. / А. Вабішчэвіч [і інш.]. — 616 с. * Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Каваленя]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — 584 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 1. Даўняя літаратура, XI — першая палова XVIII стагоддзя. — 909 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — 582 с. * Грамадскі быт і культура гарадскога насельніцтва Беларусі / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 248 с. * Грамадскі быт і культура сельскага насельніцтва Беларусі / В. К. Бандарчык [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 256 с. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260—262. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110—113. * ''[[Майсей Якаўлевіч Грынблат|Гринблат, М. Я.]]'' Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории / М. Я. Гринблат. — Минск : Наука и техника, 1968. — 288 с. * Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58. * ''Казлоў, Л. Р.'' Беларусь на сямі рубяжах / Л. Р. Казлоў, [[Анатоль Кірылавіч Цітоў|А. К. Цітоў]]. — Мінск : Беларусь, 1993. — 71 с. * Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.) / В. В. Грыгор’ева [і інш.]; навук. рэд. У. І. Навіцкі. — Мінск : Экаперспектыва, 1998. — 340 с. * ''Карскі, Я.'' Беларусы / Яўхім Карскі. — Мінск : Бел. кнігазбор, 2001. — 637 с. * ''[[Павел Рыгоравіч Казлоўскі|Козловский, П. Г.]]'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в.: центральная и западная зоны / П. Г. Козловский. — Минск : Наука и техника, 1974. — 182 с. * ''[[Аляксандр Іванавіч Лакотка|Лакотка, А. І.]]'' Народнае дойлідства / А. І. Лакотка. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — 200 с. * ''[[Алег Латышонак|Латышонак, А.]]'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст. / А. Латышонак, Я. Мірановіч. — Вільня-Беласток : Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — 368 с. * ''[[Арсень Ліс|Ліс, А.]]'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 3—27. * ''[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Лісейчыкаў, Д. В.]]'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг. / Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск : Медысонт, 2011. — 198 с. * ''[[Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка|Мажэйка, З. Я.]]'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347. * ''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс, А.]]'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі / А. Мальдзіс. — Мінск : Лімарыус, 2001. — 384 с. * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' Людзі даўняй Беларусі: этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (Х—XVII ст.). — Магілёў, 2003. * ''[[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Мікуліч, А. І.]]'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу / А. І. Мікуліч. — Мінск : Тэхналогія, 2005. — 138 с. * ''[[Дарота Міхалюк|Міхалюк, Д.]]'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Нав. рэд. С. Рудовіч; пер. з польск. А. Пілецкі. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — 496 с. * Народы России. Белорусы и поляки / Издание «Досуг и дело». — Санкт-Пецярбург : Общественная польза, 1878. — 68 с. * Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]] і [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [https://www.vln.by/node/42 Беларусы: станаўленне этнасу і «национальная идея»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220304215534/https://www.vln.by/node/42 |date=4 сакавіка 2022 }} / В. Насевіч // Белоруссия и Россия: общества и государства. — Москва : Права человека, 1998. — С. 11-30. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' Беларусы: станаўленне этнасу і нацыянальная ідэя. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 526 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [http://vln.by/node/174 Основные вехи этногенеза белорусов] / В. Насевіч // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века / Составл., перевод, научное редактир. А. Е. Тараса. — Минск: Харвест, 2010. — С. 467—507. * ''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»: Этнічныя межы беларусаў у XIX — пачатку XX ст. / Я. Насытка // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 11—15. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края / Н. И. Петров. — Санкт-Пецярбург : Тип. Тов. «Общественная польза», 1890. — 585 с. [http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015141/http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Пилипенко, М. Ф.]]'' Этнография Беларуси / М. Ф. Пилипенко. — Минск: Вышэйшая школа, 1981. — 192 с. * ''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия. Эффективные схемы государственно-частного партнерства в Республике Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / А. Попкова // Беларуская думка. — 2013. — № 10. — С. 71—75. * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк, М.]]'' Беларускія народныя крыжы / М. Раманюк; рэд., уклад. і мастак [[Дзяніс Міхайлавіч Раманюк|Д. Раманюк]]; газета «Наша Ніва». — Вільня : Наша Ніва, 2000. — 222 с. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 28. — С. 318—323. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_27.pdf Статус Беларусі ў свядомасці мясцовых каталіцкіх дваран-кансерватараў канца XIX — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 27. — С. 337—342. * ''Реклю, Э.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — Санкт-Петербург : А. Ильин, 1883. — 700 с. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. * ''[[Сусана Міхайлаўна Самбук|Самбук, С. М.]]'' Политика царизма в Белоруссии во второй половине XIX века / С. М. Самбук; ред. В. П. Панютич. — Минск : Наука и техника, 1980. — 224 с. * ''[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута, Я. М.]]'' Народнае мастацтва / Я. М. Сахута. — Мінск : Беларуская навука, 2015. — 180 с. * ''Сементовский, А.'' Этнографический обзор Витебской губернии / А. Сементовский. — Санкт-Петербург : Тип. Н. Хана. — 1872. — 69 с. * ''[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі, У.]]'' Беларуская мова / У. Свяжынскі // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 300—301. * ''[[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Сліж, Н.]]'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) / Н. Сліж // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66. * ''[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр, Т.]]'' Рэканструкцыя нацый: Польшча, Украіна, Літва і Беларусь, 1569—1999 / Тымаці Снайдэр; пер. з англ. М. Раманоўскага і В. Калацкай; навук. рэд. Г. Сагановіч. — Мінск : Медысонт, 2010. — 421 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — Санкт-Пецярбург : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * ''[[Лідзія Іванаўна Цягака|Тегако, Л. И.]]'' Антропология белорусского Полесья: демография, этническая история, генетика / Л. И. Тегако, А. И. Микулич, И. И. Саливон. — Минск. — 1978. * ''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812160849/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html |date=12 жніўня 2011 }} / П. В. Терешкович. — Минск : БГУ, 2004. — 233 с. [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf] * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * ''[[Віталь Товіевіч Траццякоў|Третьяков, В.]]'' [https://elibrary.com.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России] / В. Третьяков // Политический класс. — 2006. — № 12. — С. 16—29. * ''[[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Улащик, Н. Н.]]'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии / Н. Н. Улащик. — Москва : Наука, 1965. — 480 с. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Титов, В. С.]]'' Историко-этнографическое районирование материальной культуры белорусов, XIX ― начало XX в. / В. С. Титов ; АН БССР, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора. ― Минск : Наука и техника, 1983. — 152 с. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Аброчныя тканіны / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Ручнік / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437. * Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 368—370. * ''[[Анатоль Сямёнавіч Фядосік|Фядосік, А. С.]]'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Цітоў, В. С.]]'' Этнаграфічная спадчына: Беларусь: Краіна і людзі / В. С. Цітоў. — 2-ое выд. — Мінск : Беларусь, 2001. — 208 с. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквин, И. В.]]'' Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) / И. В. Чаквин, П. В. Терешкович // Советск. этнография. — 1990. — № 6. — С. 42—54. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' Беларусы / І. Чаквін // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 303—305. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І.У Чаквін, П. У. Церашковіч // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 464—481. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І. У. Чаквін, [[Галіна Іванаўна Каспяровіч|Г. І. Каспяровіч]] // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 59—77. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf |date=29 лістапада 2014 }} / І. Чаквін // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. — Мінск : ННАЦ імя Ф. Скарыны, 1997. — Ч. 1. — С. 37—42. * ''[[Юлія Міхайлаўна Чурко|Чурко, Ю. М.]]'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354. * ''[[Леў Мікалаевіч Шакун|Шакун, Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд.спец. і праф.адукацыі БССР, 1963. — 339 с. * ''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 119 с. * ''[[Захар Шыбека|Шыбека, З.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. * ''[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт, Р. Ф.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с. * Этнаграфія беларусаў: гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — 215 с. * Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] [і інш.]. — Мінск : БелСЭ, 1989. — 575 с. * Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве : вучэб.-метад. дапам. / [[Тадэвуш Антонавіч Навагродскі|Т. А. Навагродскі]] [і інш.]. — Мінск : Беларускі дзяржаўны універсітэт, 2009. — 335 с. * ''[[Цэзары Кукла|Kuklo, C.]]'' Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej / C. Kuklo. — Warszawa : DiG, 2009. — 525 s. * ''[[Алег Юр’евіч Латышонак|Łatyszonek, O.]]'' Od rusinów białych do białorusinów. U źrodeł białoruskiej idei narodowej / O. Łatyszonek. — Białystok : Wyd-wo uniwersytetu w Białymstoku, 2006. — 390 s. * ''[[Марыуш Маркевіч|Markiewicz, M.]]'' Historia Polski 1492—1795 / M. Markiewicz. — 2-e wyd. — Kraków : Wyd-wo Literackie, 2006. — 760 s. * ''[[Рышард Радзік|Radzik, R.]]'' Między zbiorowością etniczną a wspolnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia / R. Radzik; red. E. Muszyńska. — Lublin : Uniwersytet M. Curie-Skłodowskiej, 2000. — 301 s. * ''[[Марыян Здзяхоўскі|Zdziechowski, M.]]'' Edward Woyniłłowicz w ostatnich latach swego życia. Tragedja kresów / M. Zdziechowski // Widmo przyszłości : szkice historyczno-publicystyczne / M. Zdziechowski. — Wilno : Grafika, 1939. — S. 57—85. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)] // unesco.org * [http://livingheritage.by Жывая спадчына Беларусі] // livingheritage.by * [http://news.tut.by/culture/466853.html Шедевры народного творчества в музее белорусского народного искусства в «Раубичах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716013653/http://news.tut.by/culture/466853.html |date=16 ліпеня 2020 }} // tut.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль] // budzma.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент] // budzma.by * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' [http://www.sb.by/obshchestvo/article/a-khto-tam-idze-165992.html А хто там ідзе?] / І. Марзалюк // Беларусь сегодня. — 2014. — № 116. * [[Армен Сяргеевіч Сардараў|Армен Сардаров]] [http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html : Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} * [https://www.sb.by/articles/chto-i-sledovalo-pokazat.html Зубр, аист, василек. Какие культурные символы нас объединяют — узнали у профессора БГУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} // ej.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусы}} {{Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Беларусы| ]] [[Катэгорыя:Народы Беларусі]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Усходнія славяне]] 8szesrewn03vuyo74c33juzku69wu6d 5142357 5142355 2026-05-16T12:18:48Z ~2026-29556-35 168219 /* Традыцыйныя заняткі і рамёствы */ 5142357 wikitext text/x-wiki {{Этнас |назва = '''Беларусы''' |выява = Map of the Belarusian Diaspora in the World.svg |шырыня = |подпіс = |саманазва = беларусы |колькасць = каля 9 млн (2021): |рассяленне = {{BLR}}: {{num|7990519}} ([[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапіс 2019 года]]):<ref name="belstat.gov.by">[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf Вынікі перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2019 г. Том 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220222122040/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf |date=22 лютага 2022 }}{{ru icon}}</ref> <br /> * [[Файл:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] [[Мінск]]: {{num|1753122}} * [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|22px]] [[Мінская вобласць]]: {{num|1302780}} * [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]: {{num|1211234}} * [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|22px]] [[Брэсцкая вобласць]]: {{num|1171835}} * [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]: {{num|934925}} * [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|22px]] [[Магілёўская вобласць]]: {{num|915633}} * [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|22px]] [[Гродзенская вобласць]]: {{num|701190}} {{RUS}}: {{num|208046}} (перапіс [[2021]] года)<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |url-status=live |access-date=2023-02-04 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx }}</ref> {{UKR}}: {{num|275763}} (перапіс [[2001]] года)<ref name="perepisU">{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|title=Усеўкраінскі перапіс насельніцта 2001. Руская версія. Вынікі. Нацыянальнасць і родная мова|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/6171e8TFd?url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|archive-date=21 жніўня 2011|access-date=5 чэрвеня 2014|url-status=live}}</ref> {{LAT}}: {{num|68174}} (перапіс 2011 года)<ref name="Национальности Латвии 2011">[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html Population Census 2011 — Key Indicators] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120610225219/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html |date=10 чэрвеня 2012 }}{{ref-lv}}</ref> {{KAZ}}: {{num|62694}} (2012 года)<ref name="Каз2012">[https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Агенцтва Рэспублікі Казахстван па статыстыцы. Колькасць насельніцтва Рэспублікі Казахстан па асобных этнасах на 1 студзеня 2012 года.]{{ru icon}}</ref> {{POL}}: 47&nbsp;000 (перапіс 2011&nbsp;г.)<ref name="Перепись 2011">Згодна з папярэднімі вынікамі перапісу насельніцтва 2011 года (гэтым перапісам упершыню прадугледжвалася магчымасць указання дзвюх нацыянальнасцей адным і тым жа рэспандэнтам) у Польшчы налічваліся 31 тысячы людзей, якія ўказалі толькі беларускую нацыянальнасць і ніякую іншую, 6 тысяч людзей указалі беларускую нацыянальнасць у якасці першай з дзвюх, яшчэ 10 тысяч указалі беларускую нацыянальнасць другой з дзвюх магчымых. Сярод 16 тысяч людзей, якія ўказалі беларускую нацыянальнасць адной з дзвюх магчымых (першай ці другой), 15 тысяч другой нацыянальнасцю ўказалі польскую (гл. [https://web.archive.org/web/20120616192742/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf Папярэднія вынікі Нацыянальнага перапісу насельніцтва і жылля Польшчы 2011 года]).{{ref-pl}}</ref> {{LIT}}: 35&nbsp;900 (ацэнка 2010&nbsp;г.)<ref>[http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF Дэпартамент статыстыкі Літвы. База статыстычных дадзеных аб насельніцтве Літвы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161220143532/http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF |date=20 снежня 2016 }}{{ref-lt}}</ref> {{USA}}: 25&nbsp;600 (2000&nbsp;г.)<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5621578 БРЭ]</ref> {{GER}}: 21&nbsp;151 (перапіс 2015&nbsp;г.)<ref>{{cite web |url=https://de-1statista-1com-1statista.emedia1.bsb-muenchen.de/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/Statistisches |title= Bundesamt. Anzahl der Ausländer in Deutschland nach Herkunftsland in den Jahren 2014 und 2015 |access-date=9 October 2016}}</ref> {{UZB}}: 18&nbsp;500 (ацэнка 2021 г.)<ref>[https://www.gazeta.uz/ru/2021/08/20/ethnic-groups/ gazeta.uz]</ref> |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |мовы зносін = [[руская мова|руская]] |рэлігія = [[хрысціянства]] ([[праваслаўе]], [[каталіцтва]] ([[Рымска-Каталіцкая Царква|лацінскага]] і [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|візантыйскага]] абрадаў), [[пратэстанцтва]]) |раса = [[еўрапеоідная раса]] |уваходзіць = [[усходнія славяне]] |паходжанне = [[славяне]] |роднасныя = [[украінцы]], [[рускія]], [[палякі]], іншыя [[славяне]] і некаторыя [[балты]] (генетычна) |уключае = }} {{Значэнні|Беларусы (значэнні)}} {{Значэнні|Беларус (значэнні)}} '''Белару́сы''' — [[усходнія славяне|усходнеславянскі]] [[народ]]. Агульная колькасць у свеце — каля 9 млн чалавек (2021). Асноўнае насельніцтва [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], дзе налічваюць {{num|7990,7|тыс чалавек}} і складаюць 84,9 % жыхароў дзяржавы (паводле перапісу ад 2019 года). Жывуць таксама ў значнай колькасці ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Казахстан]]е і інш. Карыстаюцца [[Беларуская мова|беларускай мовай]], якая адносіцца да ўсходняй падгрупы [[Славянскія мовы|славянскай групы]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Сучасная беларуская літаратурная мова пачала стварацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] (па сучаснай класіфікацыі — мінская гаворка<ref name="ReferenceA">Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17.</ref> [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы гаворак]] беларускай мовы). Алфавіт літаратурнай мовы на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. У цяперашні час шырока распаўсюджаны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]]. Веруючыя беларусы пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; ёсць значная колькасць [[Каталіцтва|каталікоў]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref> і невялікая колькасць [[пратэстанцтва|пратэстантаў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424.</ref>. == Этнагенез == {{main|Этнагенез беларусаў|Этнічная тэрыторыя беларусаў}} Сучасная беларуская акадэмічная навука ([[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Васіль Бандарчык]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Міхаіл Піліпенка]], [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]] і інш.) лічыць, што працэс [[этнагенез беларусаў|этнаўтварэння беларусаў]] пачынаецца ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 36.</ref>, а стаў выразна ажыццяўляцца ў XIV—XV стст.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 49.</ref> У фарміраванні беларускага этнасу (у Папрыпяцці, Верхнім Панямонні, Верхнім Падзвінні і Верхнім Падняпроўі) яшчэ ў XIII—XIV стст. прынялі ўдзел значная частка ўсходніх славян («русь», «рускія»), часткова групы заходніх славян (галоўным чынам, [[палякі]] — пераважна сяліліся на [[Палессе|Палессі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 43—44.</ref>) і неславянскія этнічныя групы, асабліва [[балты|балцкія]] ([[Літва (плямёны)|літва]], [[яцвягі]], [[прусы]], [[жамойты]]), многія з якіх былі вымушанымі перасяленцамі ў адзначаныя раёны<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 44.</ref>. Усходнеславянскае насельніцтва ў сваёй масе склала аснову беларусаў, а неўсходнеславянскія групы сталі дадатковым кампанентам гэтай новай этнічнай супольнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 45.</ref>. == Антрапалогія == {{main|Антрапалогія беларусаў}} Беларусы паўночных, цэнтральных і заходніх рэгіёнаў [[Беларусь|Беларусі]] адносяцца пераважна да ўсходнееўрапейскага тыпу сярэднееўрапейскай расы (у межах вялікай [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай расы]]). Некаторыя даследчыкі вылучаюць сярод беларусаў палескі і верхнепрыдняпроўскі антрапалагічныя тыпы. Беларускі антраполаг [[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Аляксей Мікуліч]] прышоў да высновы, што сучасная карціна генафонду беларусаў сфармавалася як шляхам доўгатэрміновага прыстасавання ў выніку натуральнага адбору, так і ў выніку этнічнай кансалідацыі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 112.</ref>. Паводле вынікаў даследавання Аляксея Мікуліча, агульная характарыстыка генафонду сучасных беларусаў найбліжэй да характарыстыкі генафонду сучасных [[украінцы|украінцаў]]<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 97—98, 104.</ref> і мае даволі трывалую генетычную непарыўнасць пакаленняў у часе, бо геаграфічная структура сучаснага беларускага генафонду шмат у чым супадае з арэаламі старажытных [[археалагічная культура|археалагічных культур]] Беларусі яшчэ даславянскай эпохі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 111.</ref>. Паводле даследаванняў Рэспубліканскага цэнтра гематалогіі і перасадкі касцявога мозгу ([[Беларусь]]) сучасным беларусам па [[фенатып]]у (сукупнасць характарыстак, набытых індывідам на вызначанай стадыі свайго развіцця — пад уплывам умоў знешняга асяроддзя і выпадковых змен) найбольш блізкімі з’яўляюцца сучасныя [[немцы]] і [[палякі]]<ref>{{cite web|url= http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|title= Белорусам по фенотипу наиболее близки немцы и поляки|author= Анатолий Усс|date= 24 лютага 2016|publisher= [[Советская Белоруссия|СБ. Беларусь Сегодня]]|access-date= 28 мая 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160506225054/http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|archive-date= 6 мая 2016}}</ref>. <gallery> File:Miss Belarus 07 Alena Aladka.jpg|[[Міс Беларусь-2004]] [[Алена Аладка]] File:Alyona Lanskaya 02.jpg|Беларуская спявачка [[Алена Ланская]] File:Руслан Алехно, 2012 г.JPG|Беларускі спявак [[Руслан Фёдаравіч Аляхно|Руслан Аляхно]] File:Oleg Novitskiy 2012.jpg|Расійскі [[касманаўт]] беларускай нацыянальнасці [[Алег Віктаравіч Навіцкі|Алег Навіцкі]] File:Andrej Takindang.JPG|Беларускі спявак [[Андрусь Такінданг|Андрэй Такінданг]] </gallery> </center> == Этнонім == {{main|Белая Русь}} Этнонім «беларусы» паходзіць ад тапоніма «[[Белая Русь]]», які пачаткова меў рэгіянальнае значэнне і ў праваслаўна-ўніяцкай традыцыі адносіўся да паўночнай і ўсходняй часткі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — С. 158—159.</ref>. Першы зафіксаваны выпадак ужывання слова «беларус» у грэчаскім перакладзе (Leucorussus) як саманазвы выхадцаў з сучаснай этнічнай тэрыторыі Беларусі вядомы з запісу [[Саламон Рысінскі|Саламона Рысінскага]] ў Альтдорфскі ўніверсітэт у 1586 годзе<ref>''Латышонак А.'' [http://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства : XVI стагоддзе : Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск : Беларускі кнігазбор, 2005. — С. 126—131.</ref>, але азначэнне шырока не распаўсюдзілася тым часам як этнонім. Да канца XVIII ст. як саманазвы ўжываліся азначэнні «русь», «рускія», «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]» або «[[літвіны]]»<ref name="ReferenceB">''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>. [[Файл:Shljahtich Zavalnja.png|thumb|Тытульны ліст кнігі [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]», 1844—1846 гг.]] У першай палове XIX ст. азначэнне «беларусы» было распаўсюджана пераважна ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губернях]], а таксама ва ўсходняй частцы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], і мела не столькі этнічны, колькі тапанімічны характар<ref name="ReferenceB"/>. 20 студзеня (1 лютага) 1863 года назва «Беларусь» упершыню ўключана ў найменне ўраду — [[Часовы правінцыяльны ўрад Літвы і Беларусі|Часовага правінцыяльнага ўраду Літвы і Беларусі]] на чале з [[Кастусь Каліноўскі|Кастусём Каліноўскім]]. Саманазва «беларусы» як этнонім замацавалася за [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускім этнасам (амаль па ўсёй яго этнічнай тэрыторыі)]] толькі з сярэдзіны 1860-х гадоў (пасля прац расійскага этнографа [[Родэрых фон Эркерт|Родэрыха Эркерта]]<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Этнографический атлас западнорусских губерний и соседних областей. ― Берлин, 1863; ''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом) / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с.</ref>). І на працягу 1870—1880-х гадоў этнонім «беларусы» трывала і канчаткова выцясняе іншыя «канкурэнтныя» назвы («[[крывічы]]», «крывічане», «[[Чорная Русь|чарнарусы]]», «[[заходнерусізм|заходнерусы]]» і іншыя<ref name="imef.basnet.by">''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.]… С. 318.</ref>), якія прапаноўваліся ў тыя часы рознымі гісторыкамі, ідэолагамі і публіцыстамі<ref name="imef.basnet.by"/>, і лакальна-рэгіянальныя назвы ([[Загароддзе|загародцы]], пінчукі, [[палешукі]] і г.д.) для азначэння беларускага этнаса, што было звязана з папулярызацыяй гэтай назвы праз расійскую этнаграфічную і гістарычную навуку і з развіццём пачатковай адукацыі ў вёсцы, дзякуючы чаму стала мажлівым пашырэнне гістарычных ведаў і назвы «беларусы» сярод шырокіх колаў насельніцтва<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 164—166.''</ref><ref>''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.].. С. 145.</ref>. У 1903 г. этнограф [[Яўхім Карскі]] канстатаваў, што найбольш кансерватыўнаму сялянскаму слою насельніцтва назва «беларусы» была не вядома: ''«У цяперашні час просты народ у Беларусі не ведае гэтай назвы. На пытанне: хто ты? прасталюдзін адказвае — рускі, а калі ён каталік, то называе сябе або каталіком, або палякам; часам сваю радзіму назаве Літвой, а то і проста скажа, што ён „тутэйшый“ (tutejszy) — тутэйшы, вядома, супрацьпастаўляючы сябе асобе, якая гаворыць па-вялікаруску, як чужынцу ў [[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]»''<ref>''Карскій, Е. Ф.'' — Белоруссы. Т. I, гл. V., С. 116.</ref>. А [https://be.wikipedia.org/wiki/Этнічная_тэрыторыя_беларусаў#Вынікі_Першага_ўсеагульнага_перапісу_насельніцтва_Расійскай_імперыі_(1897) вынікі Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897)] прыводзяць іншыя дадзеныя па беларускім губерням. == Рэлігія == {{main|Рэлігія ў Беларусі|Праваслаўе ў Беларусі|Каталіцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім}} [[Файл:Murovanka church.jpg|thumb|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Праваслаўная Свята-Раства-Багародзіцкая царква XVI стагоддзя ў Мураванцы]]. Фота 2012 года.]] Пачаткова ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім (ВКЛ)]] у асноўным арэале фарміравання беларускага этнасу мелася пераважаючае славянамоўнае насельніцтва, якое ў асноўнай масе было хрысціянскім і прытрымлівалася [[праваслаўе|праваслаўя]]. У той жа час адбываліся кантакты з [[Балты|балтамоўным язычніцкім насельніцтвам]], якое межавала ці пранікала на славянамоўныя тэрыторыі, паступова славянізуючыся. Маюцца і факты прысутнасці яшчэ ў сярэдзіне XIII ст. хрысціянскага насельніцтва ў глыбока [[Балты|балцкіх тэрыторыях]] — прычым і ў месцах, якія сталі важнымі цэнтрамі ў працэсе генезіса [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], — у [[Вільнюс|Вільні]] і [[Кярнаве]]<ref>''Вайткявичус, В.'' Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов… С. 186.</ref>. Гэта прыводзіла да суіснавання ў ВКЛ побач з хрысціянамі [[язычніцтва|язычніцкага насельніцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 193, 197.</ref>. Вынікі гэтых кантактаў яшчэ дагэтуль з’яўляюцца прадметам навуковых дыскусій. [[Файл:Магілёўскія відарысы 06.jpg|thumb|[[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Праваслаўная царква Святога Мікалая XVII стагоддзя ў Магілёве]]. Фота 2014 года.]] Яшчэ ў 1240—1260-ыя гг. (ці нават раней) у полацкіх уладаннях ужо існавалі дзве каталіцкія [[дыяцэзія|дыяцэзіі]], падначаленыя архібіскупскай кафедры ў [[Рыга|Рызе]]: Рускае біскупства ў [[Полацкае княства|Полацкім княстве]] і Селонскае — у залежнай ад Полацку [[Сэлія|Селонскай зямлі]]. У часы [[Міндоўг]]а часова ў 1251—1260 гг. існавала каталіцкае біскупства, якое ахполівала і землі Панямоння, што было першай хваляй прыходу каталіцтва ў землі ВКЛ<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224.</ref>. Аднак пасля (да [[1387]] г.) у ВКЛ не мелася тэрытарыяльнай арганізацыі рымска-каталіцкага касцёла, хоць вядома, што ў 1320-я гг. нямецкія [[дамініканцы]] і [[францысканцы]] мелі ў [[Вільнюс|Вільні]] і [[Навагрудак|Навагрудку]] па адным каталіцкім [[Манастыр|кляштары]]<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 233.</ref> і не спынялі спроб місіянерскай дзейнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224—226.</ref>. У 1387 годзе воляй вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]] ў ВКЛ язычніцкае балцкае насельніцтва пачалі масава хрысціць па [[каталіцтва|каталіцкім абрадзе]], што лічыцца другой хваляй хрысціянізацыі балтаў у дзяржаве. Ягайлам пабудаваны каталіцкія касцёлы ў тым ліку каля Навагрудка, Мінска, Крэва, Абольцаў і іншых месцаў<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 228—229.</ref>, што было пачаткам шырокага распаўсюджання каталіцызма ў розных землях ВКЛ. Вялікія князі літоўскія (напрыклад, [[Вітаўт]]) выдавалі дазволы ''«рускім»'', ''«русінам»'' (якія былі славянамоўныя і праваслаўнымі) пры жаданні хрысціцца ў [[каталіцтва]] і праводзілі палітыку рэлігійнай талерантнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 229.</ref>. Прынцып надання пасад толькі католікам у [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|гаспадарскай паны-радзе]] не выконваўся строга<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 383—384.</ref>. [[Феадал|Феадальнае саслоўе]] ([[баяры]]/[[шляхта]]) у ВКЛ складалася з прадстаўнікоў як католікаў, так і праваслаўных<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 370—372.</ref>. Абмежаванні міжканфесійных шлюбаў цалкам ніколі не вытрымліваліся ў практыцы паўсядзённага жыцця XV — пачатку XVI ст.<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 239.</ref> Манарх меў тытул не толькі «вялікага князя літоўскага», але і «вялікага князя рускага» і «князя жамойцкага». У 1550—1580 гг. у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] пракаціліся хвалі рэлігійнай [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], а затым [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]], якія закранулі, галоўным чынам, мясцовую [[шляхта|шляхту]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 506—508.</ref>. Самай папулярнай канфесіяй сярод шляхты-пратэстантаў (у тым ліку [[магнат]]аў, якія былі на чале руху) стаў [[кальвінізм]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 509.</ref>. Аднак у 1590—1600-я гг. пратэстанцкая і праваслаўная шляхта ВКЛ у сваёй большасці перайшла ў каталіцызм, і толькі меншая частка прытрымлівалася праваслаўя ці [[пратэстанцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 519, 524—525.</ref>. У [[1596]] г. адбылася [[Берасцейская унія]], якая стварыла [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкую царкву (уніяцтва)]], да якой сталі належаць галоўным чынам славянамоўныя сяляне<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 538—540.</ref>. У [[1632]] г. польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1632—1648) [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў]] для захавання рэлігійнага спакою і ўмацавання традыцыйнай талерантнасці ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], хоць і не атрымаў згоды [[Папа Рымскі|Апостальскай сталіцы (Рыма)]], пайшоў на афіцыйнае аднаўленне праваслаўнай іерархіі, скасаванай пасля заключэння [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі (1596)]], і стварыў праваслаўную [[Магілёўская і Мсціслаўская епархія|Магілёўскую епархію]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3 : Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 49, 154.</ref>. Аднак была захавана і [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкая царква (уніяцтва)]], да якой належала большая частка сялян. Пры розным статусе канфесій у краіне захоўваўся рэлігійны мір. Нярэдкімі былі міжканфесійныя шлюбы і ў сувязі з гэтым пераходы з адной канфесіі ў другую<ref>Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.). — Мінск, 1998. — С. 5.</ref>. У адказ на прэтэнзіі [[Маскоўская дзяржава|рускага цара]] на ўсходнія рэгіёны ВКЛ, польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1648—1668) [[Ян II Казімір Ваза|Ян Казімір]] па ініцыятыве сенатараў ВКЛ таксама зрэдку пачаў (па прычыне ідэалагічнага спаборніцтва) называць сябе ў лістах ''«вялікі князь літоўскі і Белай Русі <…>»'' (адзін раз нават ''«вялікі князь літоўскі, рускі, Белай Русі і жамойцкі <…>»''), але гэты тытул не быў афіцыйна прыняты, ужываўся часова ў 1655—1656 гг. і ад гэтага выразу хутка адмовіліся<ref>''Łatyszonek, O.'' Od rusinów białych do białorusinów… С. 211—212.</ref>. Замест гэтага, каб адабраць ідэалагічныя падставы ў рускага цара прэтэндаваць на землі Рэчы Паспалітай, населеныя праваслаўнымі, [[Тытул Папы Рымскага|папа рымскі]] [[Аляксандр VII]] у 1661 г. зацвердзіў за польскім каралём і вялікім князем літоўскім (і яго наступнікамі) да яго поўнага тытулу (''«Ян Казімір, ласкай Божай кароль польскі, вялікі князь літоўскі, рускі, прускі, мазавецкі, жамойцкі, лівонскі, смаленскі, северскі, чарнігаўскі, а таксама спадчынны кароль шведаў, готаў, вэндаў»'') і дадатковы тытул ''«rex orthodoxus»'' (па-лацінску ''«праваслаўны кароль»'')<ref>Podręczna encyklopedya kościelna. — Warszawa, 1913. — t. XXXI—XXXII. — S. 292.</ref>. [[Файл:Katedralny sabor Sv Ducha - Minsk city - 2010 AD.jpg|left|thumb|Праваслаўны [[кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа]] ([[1633]]) у [[Мінск]]у. Фота 2010 года.]] [[Файл:Church of the Holy Trinity in Gierviaty.jpg|left|thumb|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|Каталіцкі касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] ([[1903]]) у [[Гервяты|Гервятах]]. Фота 2014 года.]] Высокі і афіцыйны статус каталіцызма ў дзяржаве і канфесіянальная негамагеннасць насельніцтва ([[шляхта]] — у асноўным каталікі, а [[Сялянства|сяляне]] — у асноўным праваслаўныя ці [[Уніяцтва|ўніяты]]) кампенсаваліся тым, што святарства займала другаснае становішча ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкімі [[феадал]]амі ([[баяры|баярамі]], [[шляхта]]й)<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373, 375; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>, нягледзячы на тое, што ў [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сенаце Рэчы Паспалітай]] каталіцкія [[Епіскап|біскупы]] займалі пярэднія крэслы, а праваслаўныя і ўніяцкія рэлігійныя іерархі не былі прадстаўлены ў Сенаце ўвогуле. [[Духавенства|Святарства (духавенства)]] у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] увогуле не лічылася за асобнае [[саслоўе]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373.</ref>. Таму каб зрабіцца каталіцкім арцыбіскупам, біскупам, абатам ці атрымаць якую-небудзь іншую каталіцкую пралатуру, неабходна было мець добры шляхецкі радавод. Самымі пажаданымі для шляхты ВКЛ і Рэчы Паспалітай былі пасады [[ваявода|ваявод]] і [[кашталян]]аў ці пасада [[манарх]]а, якая была выбарнай. Акрамя таго з даўніх часоў шырокае распаўсюджанне атрымала калятарскае права — калі землеўладальная свецкая шляхта, на чыіх маёнтках знаходзілася [[парафія]] (каталіцкая, праваслаўная, уніяцкая ці пратэстанцкая), ці проста шляхціц-фундатар храма (і яго нашчадкі) выдавалі рэкамендацыі на заняцце канкрэтнай духоўнай асобай пасады мясцовага парафіяльнага святара<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93.</ref>. Самі ж вярхоўныя каталіцкія, праваслаўныя і ўніяцкія духоўныя іерархі (біскупы і мітрапаліты) прызначаліся ў ВКЛ і Рэчы Паспалітай паводле ўказаў манарха (вялікага князя/караля)<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>. Праваслаўная царква прызнае вяршынства свецкай улады над царкоўнай<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 214.</ref>. Як каталіцкі касцёл, так і ўніяцкая і праваслаўная цэрквы мелі права валодаць і валодалі зямельнымі маёнткамі, прыгоннымі сялянамі; мелі свае [[Манастыр|кляштары]] і трымалі [[школа|школы]]; атрымлівалі фундушы ад свецкай шляхты. Толькі 23 ліпеня 1790 года [[Кіеўскія ўніяцкія мітрапаліты|ўніяцкі мітрапаліт]] быў уведзены ў склад Сената Рэчы Паспалітай, дзе быў прыраўняны па статусе да каталіцкага біскупа і засядаў пасля каталіцкага смаленскага біскупа<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 96.</ref>. Нежаданне шляхты доўгі час уводзіць уніяцкага мітрапаліта ў склад Сенату вынікала з прынцыпа праваслаўнай і ўніяцкай царквы, што чалавеку любога [[саслоўе|саслоўя]] можна займаць пасаду епіскапа (біскупа) ці мітрапаліта, а [[шляхта]] не хацела дапускаць у шляхецкія інстытуты ([[Павятовы соймік|соймікі]] і [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойм]]) прасталюдзінаў<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 261.</ref>. [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай (1772, 1793, 1795)]] і ўключэння беларускіх зямель у склад [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] пачаліся пераводы ўніяцкага насельніцтва (у асноўным — сялян) да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]], хоць масавы перавод усіх уніятаў да Рускай праваслаўнай царквы адбыўся пасля ліквідацыі [[Берасцейская унія|Барасцейскай царкоўнай уніі (1596)]] паводле рашэнняў [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабора (1839)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 67—72.</ref>. У сітуацыі шматканфесіянальнасці сярод сялян панавала талерантнасць, а часам і індыферэнтнасць у рэлігійным жыцці, калі сяляне хадзілі ў каталіцкія ці праваслаўныя храмы і заключалі міжканфесіянальныя шлюбы (хоць гэта непакоіла расійскія ўлады), што было абумоўлена ў не малой ступені непісьменнасцю вернікаў<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 72.</ref>. Менавіта з [[1839]] г. беларусы аж да сённяшняга часу ў сваёй пераважаючай большасці з’яўляюцца [[праваслаўе|праваслаўнымі]] і належаць да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 92—94.</ref>. Мясцовае [[Дваране|дваранства]] ў сваёй масе засталося каталіцкім і цвёрда трымалася каталіцызма, гэтак жа як частка сялян<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 229—232.</ref>. З таго часу расійская ўлада палітызавала і абвастрыла канфесійнае пытанне на беларускіх землях, імкнучыся супрацьпаставіць праваслаўных і католікаў (праваслаўныя лічыліся расійскай уладай за «рускіх», а каталікі — за «палякаў»), знізіць працэнт каталікоў у краі, а пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] увяла самыя дыскрымінацыйныя законы супраць каталіцкага насельніцтва, што дзейнічалі ў беларускіх губернях да падзення царскай улады ў ходзе [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 176—183; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 100, 103—110.</ref>. У часы Расійскай Імперыі святарства (праваслаўнае, каталіцкае і пратэстанцкае) на беларускіх землях зноў жа займала другаснае значэнне ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкім дваранствам, хоць [[Духавенства|святарства (духавенства)]] у імперыі лічылася за асобнае [[саслоўе]], а [[праваслаўе]] мела статус пануючай канфесіі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 59; Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — С. 158.</ref>. У час знаходжання Беларусі ў складзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (у форме [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]) па распараджэнні савецкіх улад праходзіла барацьба з рэлігійнасцю насельніцтва і папулярызацыя [[атэізм]]у<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 249—260.</ref>. Толькі ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ўвайшла ў склад міжваеннай Польшчы (1918—1939), захавалася каталіцкая, пратэстанцкая і праваслаўная цэрквы, хоць польскімі ўладамі праводзілася палітыка лагоднай паланізацыі беларускамоўнага насельніцтва, дыскрымінацыі праваслаўнага насельніцтва і папулярызацыі каталіцызма<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 423—445; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 264, 266, 272.</ref>. Першы поўны [[Пераклады Бібліі на беларускую мову|беларускамоўны пераклад Бібліі]] быў надрукаваны ([[тарашкевіца]]й) у [[1973]] годзе ў [[Нью-Ёрк]]у ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). [[Файл:Будслав.jpg|thumb|[[Будслаўскі фэст]] у 2008 годзе.]] Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]], у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] з 1991 г. пачалося шырокае аднаўленне рэлігійнай дзейнасці, а некаторыя рэлігійныя святы атрымалі статус дзяржаўных<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 352, 405; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 393—394.</ref>. Паводле ацэнкі супрацоўніцы Інстытута антрапалогіі і этналогіі Расійская акадэміі навук [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Рэгіны Грыгор’евай]]<ref>[http://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=66 Григорьева Регина Антоновна]</ref>, веруючыя беларусы — пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; у 1994 годзе каля 25 % беларусаў былі [[каталіцтва|католікамі]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110.</ref>, а ў 2005 г. — каля 20 %<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref>. Беларусы-каталікі прысутнічаюць як у заходніх раёнах Беларусі, так і цэнтральных і ўсходніх<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 409—410.</ref>. Невялікая колькасць веруючых беларусаў адносіцца да пратэстантаў, галоўным чынам у [[Мінск]]у і [[Беларускае Палессе|палескіх раёнах]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424—444.</ref>. У 2018 годзе «[[Будслаўскі фэст]]» (штогадовая ўрачыстасць у гонар ушанавання [[абраз Маці Божай Будслаўскай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]) быў унесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. <gallery perrow="5"> File:Paraskeva (16th c, Belarus museum).jpg|Праваслаўная ікона Святой Параскевы, 2-я палова XVI ст. Створана на Случчыне. ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]). File:Abraz.jpg|Каталіцкі [[Будслаўскі абраз Маці Божай]], 1590-я гады. File:Valarjan Pratasievič. Валяр’ян Пратасевіч (XVIII).jpg|Віленскі каталіцкі біскуп [[Валяр’ян Пратасевіч]] (к. 1509—1579) — адзін з галоўных заснавальнікаў [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскай езуіцкай акадэміі]]. File:Марыя з дзіцем. Фрагмент кампазіцыі.JPG|[[Дзева Марыя|Божая Маці]] з [[Ісус Хрыстос|Дзіцём]]. Беларуская разьбяная скульптура, пачатак XVII стагоддзя (фрагмент кампазіцыі). File:Комплекс былога езуіцкага калегіюму. г. Ворша 2.jpg|Комплекс былога [[Аршанскі езуіцкі калегіум|аршанскага езуіцкага калегіума]], XVII—XVIII стст. Фота 2012 года. </gallery> == Мова і пісьменства == {{main|Беларуская мова|Гісторыя беларускай мовы|Беларуская літаратура}} [[Файл:Francišak Skaryna.jpg|thumb|Першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. Аўтапартрэтная гравюра, 1517 год.]] Сучасныя формы гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (яе найважнейшыя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы) у форме розных дыялектаў пачалі складвацца ў XIII―XV стст. у ходзе [[этнагенез беларусаў|этнагенеза беларусаў]], а таму ў першую чаргу — у выніку цеснага ўзаемадзеяння ўсходнеславянскіх гаворак, якія апынуліся ў межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Введение в изучение языка и народной словесности|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=Варшава|год=1903|том=1|старонак=478}}</ref><ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 78, 81.</ref>. Як літаратурныя выкарыстоўвалі самыя розныя мовы, нават некалькі моў паралельна. З XIV да канца XVIII ст. як пісьмовая мова вялікакняскай канцылярыі раз-пораз выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|латынь]], аднак з XIV да сярэдзіны XVII ст. усё ж асноўнай і масавай мовай дакументаў вялікакняскай канцылярыі і мясцовых адміністрацый у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] стала славянская мова — т. зв. «руская мова», якой спачатку абазначалі [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскую мову]] (ці «старажытнарускую мову»), што паступова да сярэдзіны XVI ст. ужо набыла шмат рыс гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (асабліва ў лексіцы і фразеалогіі) і не набыла рыс балцкіх гаворак<ref name="ReferenceC">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28.</ref>. Па гэтай прычыне сучаснымі беларускімі навукоўцамі тая літаратурная «руская мова» ВКЛ абазначаецца неалагізмам як «[[старабеларуская мова]]»<ref name="ReferenceC"/>. Літаратурная «руская мова» (старабеларуская мова) ВКЛ адлюстроўвала многія моўныя з’явы, характэрныя для гутарковай беларускай мовы, хоць да канца [[XV стагоддзе|XV ст.]] яшчэ не адходзіла далёка ад традыцыйных канонаў, якія былі складзены дагэтуль, і была прадстаўлена пераважна юрыдычнымі дакументамі<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 29, 83, 89, 93.</ref>. Блізкае месца да ёй займалі мясцовыя творы на [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 83, 140.</ref>. Напрыклад, беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова друкаваных выданняў [[Біблія Францыска Скарыны|кніг Бібліі Францыска Скарыны]], зробленых ім у 1517—1519 гг., — гэта беларуская рэдакцыя [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] (''«словенским языкомъ»''), дзе маецца пэўны ўплыў гутарковай [[беларуская мова|беларускай]], [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай моў]]<ref>''Булыка, А. М.'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—123, 125—126.</ref><ref>У выданнях кніг Бібліі Францыск Скарына дадаваў на палях толькі свае пераклады на старабеларускую мову некаторых малазразумелых царкоўнаславянскіх слоў (''«положилъ есми на боцех некоторыи слова'' <…> ''русским языкомъ»'') і ўжываў старабеларускую мову шырэй у прадмовах і пасляслоўях сваіх выданняў кніг Бібліі, а таксама ў сваіх вершах, якія пісаліся і перакладаліся Скарынам да біблейскіх кніг. Гл.: ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—122.</ref><ref>[[Рэфармацыя]], якая прайшла ў Заходняй Еўропе ў XVI ст., закранула толькі каталіцкую царкву, а не праваслаўную. У праваслаўнай царкве (гэтак жа як і ва ўніяцкай у Рэчы Паспалітай) заўсёды кананічна захоўвалася на землях Беларусі, Украіны і Расіі царкоўнаславянская мова Бібліі і набажэнстваў і захоўваецца дагэтуль.</ref>. У той жа час, гэтая мова, безумоўна, была зразумела славянскамоўнаму насельніцтву ВКЛ, а друкаваныя кнігі Францыска Скарыны былі адрасаваны менавіта да яго. [[Францыск Скарына]] стаў усходнеславянскім першадрукаром. Яшчэ больш рыс гутарковай мовы беларусаў, на слоўнікавы запас якой плённа паўплывалі таксама [[Лацінская мова|латынь]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]] і іншыя мовы, [[старабеларуская мова|пісьмовая «руская мова»]] набыла з сярэдзіны XVI ст. (асабліва ў [[лексіка|лексіцы]], [[фразеалогія|фразеалогіі]] і [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], часткова — у [[фанетыка|фанетыцы]] і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісе]]) у ходзе [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі ў ВКЛ]] і шырокага размаху друкарскай справы ([[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]] і інш.)<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 93—97.</ref>. У Заходняй Еўропе менавіта царкоўная [[Рэфармацыя]] прывяла да ўзвышэння і развіцця нацыянальных літаратур і моў, якія да таго знаходзіліся ў статусе «вульгарных» у параўнанні з [[Лацінская мова|латынню]]. [[Старабеларуская мова|Пісьмовая «руская мова» ВКЛ]] у XIV—XVII стст. вылучалася шыратой грамадскіх функцый (мела статус дзяржаўнай мовы, на ёй былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]]), развітасцю [[Стыль (мова)|стыляў]] (дамінаваў [[афіцыйна-дзелавы стыль]]<ref name="ReferenceD">''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 92—94.</ref>, які найболей атрымаў рыс гутарковай беларускай мовы, у адрозненне ад [[царкоўны стыль|царкоўнага стылю]], і якім найболей карысталася свецкая шляхта<ref name="ReferenceD"/>), значнай колькасцю друкаваных выданняў, а [[Старажытнабеларуская літаратура|літаратура на ёй — развітасцю відаў і жанраў (у тым ліку, напісанне дзяржаўных летапісаў і хронік)]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Очерки словесности белорусского племени. Старая западнорусская письменность|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=П.|год=1921|том=3|старонак=246}}</ref><ref>''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 94, 108, 115, 137.</ref>. З сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII ст.]]<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref> у афіцыйным справаводстве, культурным і публічным жыцці гарадоў і вышэйшага саслоўя [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] замест «рускай мовы» пачала дамінаваць літаратурная [[польская мова]], поспех распаўсюджання якой з сярэдзіны [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] быў забяспечаны ў тым ліку тым, што ў [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|ходзе Рэфармацыі ў XVI ст. у Польскім Каралеўстве]] замест латыні ў афіцыйным справаводстве была ўведзена [[польская мова|літаратурная форма польскай мовы]], вельмі набліжаная да гутарковай. Засваенне літаратурнай польскай мовы для беларускамоўнага насельніцтва было вельмі лёгкім і значна прасцейшым (з-за блізкасці гутарковай беларускай і польскай моў), чым для балтамоўнага насельніцтва ВКЛ. У той жа час пісьмовая [[старабеларуская мова|«руская мова» (старабеларуская мова)]] выкарыстоваўлася ў афіцыйным справаводстве ВКЛ аж да самага канца існавання Рэчы Паспалітай (1795) фрагментамі і поўнымі тэкстамі (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]), якія нярэдка ўстаўляліся ў польскамоўныя дакументы, калі цытаваліся старыя «рускамоўныя» тэксты грамат, прывілеяў, актаў і г. д.<ref name="ReferenceE">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 171.</ref> Акрамя таго, у справаводстве ўніяцкай царквы побач са старабеларускай выкарыстоўвалася з 1740-х гг. яшчэ і польская мова, у набажэнстве ўвесь час — [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]]<ref>''Лісейчыкаў, Д. В.'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг… С. 86, 91, 92, 105, 106, 132.</ref>; на старабеларускай для ўніятаў былі складзены таксама некаторыя духоўныя песні («кантычкі»)<ref name="ReferenceE"/>. У каталіцкім касцёле выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|лацінская]] і польская мовы, якія ў XVII—XVIII стст. былі мовамі высокай культуры ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Сярод [[магнат]]аў у XVIII ст. атрымала значнае распаўсюджанне і [[французская мова]]<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 125, 130.</ref>. Маянтковая шляхта ведала некалькі моў паралельна, у тым ліку гутарковую беларускую мову<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 129—130.</ref>. [[Файл:Gramota Sigizmunga III.JPG|thumb|left|Прыклад выкарыстання [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]] (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) у справаводстве [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], 1844 год<ref>У рускамоўным дакуменце Валынскага дваранскага дэпутацкага сходу ([[Валынская губерня]] Расійскай Імперыі) змешчаны поўны тэкт пацвярджальнай граматы ад 29 верасня 1592 года [[Жыгімонт Ваза|польскага караля і вялікага князя літоўскага Жыгімонта III]] шляхціцам Ляўкоўскім і Булгакоўскім (на старабеларускай мове польскай лацініцай). Сам дакумент ад 1844 г. знаходзіцца ў вывадовай справе аб дваранскім паходжанні роду Ляўкоўскіх (Валынскі дваранскі дэпутацкі сход). Падобныя выпісы і копіі мелі даволі масавы характар у справаводстве Расійскай Імперыі ў [[Заходні край|заходніх губернях]] у першай палове XIX ст.</ref>.]] [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля ўключэння беларускіх зямель (1772, 1793, 1795) у склад Расійскай Імперыі]], мовай справаводства стала [[руская мова|руская мова (велікаруская мова)]], хоць да канца падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] афіцыйна выкарыстоўвалася ў [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] паралельна і [[польская мова]] ў многіх дзяржаўных установах, асабліва дваранскіх і судовых. У 1803 г. у [[Вільнюс|Вільні]] быў створаны [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскі ўніверсітэт]] (1803—1832), дзе сярод многіх выкладчыкаў і студэнтаў вялікую папулярнасць атрымаў [[рамантызм]], які заклікаў праяўляць цікавасць да простанароднай культуры і мовы<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4—5.</ref>. Пачалося збіранне, публікаванне і даследаванне помнікаў пісьменства XIV—XVII стст. на [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]] (рэлігійныя тэксты, летапісы, Статуты ВКЛ і іншыя юрыдычныя акты, і г.д.), што надало штуршок вывучэнню гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4.</ref>. А прафесары [[Іаахім Лялевель]], [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыд Гродэк]], [[Лявон Бароўскі|Леў Бароўскі]] абудзілі інтарэс у студэнтаў (асабліва членаў таварыстваў [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]] з каталіцкага [[Дваране|дваранства]]) да мовы і традыцый простых сялян, што сталася пачаткам шырокіх этнаграфічных даследаванняў у 1820—1850-я гг. і фарміравання [[беларуская мова|новай беларускай літаратурнай мовы]] і літаратуры з 1850-х гг. (прычым — польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) — на аснове гутарковай мовы беларускага сялянства, а не працягам традыцыі літаратурнай «[[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]»<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 30; ''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 7, 13.</ref>. [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] у [[Мінск]]у, фота 1863 года.]] Галоўны ўклад у 1840—1850-ыя гг. у фарміраванне новай беларускай літаратурнай мовы на аснове жывой сялянскай гаворкі (у тым ліку, з адлюстраваннем такіх з’яў як дзеканне і цеканне, аканне-яканне, [[Ў|«у» нескладовае]], [[Прыстаўны гук|прыстаўныя]] «в» і «г», інш.) быў зроблены літаратарскай дзейнасцю двараніна-каталіка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] (1808—1884) з [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 152.</ref>. У сітуацыі канфесійнай і культурнай негамагеннасці лейтматывам творчасці галоўнага паэта пакалення (Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча) стаў заклік да паразумення паміж дваранамі і сялянамі і народнага адзінства<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 201, 203—204.</ref>. Тым не менш, на працягу XIX ст. у беларускай прафесійнай культуры дамінавала [[польская мова]], а з 1860-х гг. яшчэ паралельна і [[руская мова|руская]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 139—143, 277—282.</ref>. Вынікі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] былі неспрыяльнымі для развіцця культуры, бо многія патэнцыйныя дзеячы культуры з дваранства прынялі ўдзел у паўстанні, былі рэпрэсаваны ці вымушаны былі эміграваць за межы Расійскай Імперыі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 243.</ref>. [[Руская мова]] заняла пануючае становішча ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, у тым ліку ў сферы пачатковай адукацыі. Расійскімі ўладамі было забаронена друкаваць беларускамоўныя кнігі [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] і не заахвочвалася друкаванне [[кірыліца]]й. У выніку развіццё беларускамоўнай літаратуры і мовы было спынена амаль на 30 год<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 332.</ref>. Найбольшы ўплыў на фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі сярод шырокіх кол сялянства і інтэлігенцыі быў зроблены ў пачатку 1890-х гг. пры фінансавай падтрымцы ліберальна-кансерватыўнага заможнага беларускага маянтковага каталіцкага дваранства [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], якое здолела перажыць разгром [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання]] і захаваць для новых пакаленняў маёнткі нават ва ўмовах дыскрымінацыйных законаў супраць католікаў у [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] Расійскай Імперыі. Патрыярхам прафесійнага [[беларусазнаўства]] ў 1880—1890-ыя гг. стаў заможны маянтковец-каталік [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] (1834—1916), член [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], літаратар, журналіст кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj» і першы сапраўдны беларускі энцыклапедыст, які звярнуўся і пераняў культурную традыцыю [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 450—453, 462.</ref>. Менавіта Ельскі ў Расійскай Імперыі ўсебакова асэнсаваў развіццё беларускай мовы і літаратуры, папулярызаваў развіццё беларускамоўнай культуры, стаў сапраўдным аўтарам ідэалогіі суб’ектнасці беларусаў і беларусацэнтрычнай канцэпцыі гісторыі народа<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 450—453, 462.</ref>, якая была агучана дваранінам-каталіком [[Францішак Багушэвіч|Францішкам Багушэвічам]] (1840—1900)<ref>Сам Францішак Багушэвіч таксама некалькі год быў журналістам кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj», які адлюстроўваў погляды кансерватыўнага польскамоўнага дваранства Расійскай Імперыі.</ref> у прадмове да «[[Дудка беларуская|Дудкі беларускай]]» ([[1891]]): там беларускі народ, дзе ''«наша мова жыве»''; што ''«мова нашая ёсць такая ж людская і панская»''; што наша ''«зямелька»'' — ''«Беларусь»'' (не вялікая, не малая, не чырвоная, не чорная, а белая); што Беларусь была тэрытарыяльнай асновай ВКЛ (''«як тое зярно ў гарэху»'')<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 285—286.</ref>. Сама прадмова Францішка Багушэвіча стала своеасаблівым маніфестам беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння і моцным штуршком развіцця прафесійнай беларускамоўнай культуры<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 383.</ref>. [[Файл:Yanka Kupala - Reaper - Manuscript (1911).jpg|thumb|Аўтограф верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Жняя», 1911 год.]] Пасля ўвядзення ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] ў 1904 г. свабоды выкарыстання любой мовы і [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|ў 1905 г. свабоды друку]] паскорыўся працэс фарміравання беларускамоўнай прафесійнай мастацкай культуры: узніклі беларускія выдавецтвы і перыядычныя выданні, якія друкаваліся і лацініцай, і [[кірыліца]]й (у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў 1921—1939 гг. суіснавалі лацініца і кірыліца, а ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] — выключна кірыліца з 1919 г.<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref>). Істотна паўплывалі на далейшае фарміраванне нацыянальнай ідэі і сістэмы навуковых поглядаў на беларусаў працы [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» (т. 1—3, 1903—1922), газета [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва» (1906)]], артыкулы [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], «Кароткая гісторыя Беларусі» (1910) [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], газета [[Biełarus|«Беларус» (1913)]] і інш. Характэрна, што ў Расійскай Імперыі ўпершыню [[беларуская мова|новая беларуская літаратурная мова]] пачала выкладацца як асобны прадмет менавіта ў школах [[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Польскага таварыства «Асвета» у Мінску]]. У аснову [[беларуская мова|сучаснай беларускай літаратурнай мовы]] канчаткова была пакладзена мінская гаворка [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы дыялектаў]]<ref name="ReferenceA"/> (у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] — да [[Маладзечна]] і [[Бабруйск]]а), бо на ёй стваралі свае творы самыя значныя літаратары пачатку XX ст. — [[Янка Лучына]]<ref>[[Янка Лучына]] хоць і памёр у 1897 г., але яго галоўны зборнік «Вязанка» быў выдадзены толькі ў 1903 г.</ref>, [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]] і інш.<ref>Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17, 23; ''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 58.</ref> У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|часы БССР (1919—1991)]] [[беларуская мова]] атрымала дзяржаўны статус і развівалася [[беларуская літаратура]] розных жанраў, аднак для беларусаў стаў характэрны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]] (асабліва з ростам [[урбанізацыя|урбанізацыі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 395, 404—406.</ref>. У [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] 85,6 % беларусаў падчас перапісу насельніцтва ад [[1999]] г. назвалі беларускую мову роднай, а 41,3 % — мовай, на якой яны пераважна размаўляюць дома<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 406.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Biblia Ruska.jpg|Першы аркуш Псалтыра, біблейскай кнігі старазапаветнага цыклу, выдадзенага [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]] у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), 1517 год. File:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588)]] на [[старабеларуская мова|''«старабеларускай мове»'']], які служыў зборнікам асноўных законаў дзяржавы. File:Chadkievičy. Хадкевічы (C. Götke, 1642) (2).jpg|Кніга [[Пётр Казімір Ляцкі|Пятра Казіміра Ляцкага]] аб гларыфікацыі [[Хадкевічы|роду Хадкевічаў]] «Septem Chodkiewicii heroes exercitvs Lithvanici dvces [...]» (1642), [[Вільнюс|Вільня]]. File:Manuscript of the Constitution of the 3rd May 1791 - last pages.jpg|Спіс 14 падпісантаў у рукапісным польскамоўным арыгінале [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая 1791 года]]. File:Branisłaŭ Taraškievič - Biełaruskaja gramatyka dla škoł, 1929.png|«Беларуская граматыка для школ» [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. [[Вільнюс|Вільня]], 1929 год. </gallery> == Традыцыйная культура == Беларуская традыцыйная культура цаніла ў першую чаргу натуральнасць, гарманічнасць, арганічнасць і ўпісанасць у прыроднае асяроддзе<ref name="budzma.by">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль]</ref>. Па гэтай прычыне ў беларускім мастацтве вялікая [[Прыгажосць|эстэтычная дасканаласць]] бачылася ў гарманічнай стрыманасці мастацкіх прыёмаў, дастатковым мінімалізме і пазбяганні празмернага ўпрыгожвання, а перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам. Для традыцыйнага народнага мастацтва Беларусі характэрна таксама гарманічная стрыманасць у дачыненнях з [[колер]]амі: адсутнасць яркіх фарбаў у штодзённым жыцці (абмежаванасць каларыстычных спалучэнняў [[белы колер|белым]] (сімвал [[свет]]у, [[космас]]у і [[Бог|боскага пачатку]]) і [[шэры колер|светла-шэрым]]), да якіх у святочную нагоду дадаваліся [[чырвоны колер]] (сімвал вітальнасці, багацця, дабрабыту, прыгажосці, урачыстасці і боскасці) і [[чорны колер|чорны]] (сімвал гарманічнасці і дасканаласці формы). Гэта ў першую чаргу адлюстроўвалася ў далікатнай арнаментацыі [[Строй|беларускіх сялянскіх строяў адзення]]<ref name="budzma.by"/>. Важнай лічылася інтэграванасць жытла ў прыроднае асяроддзе, натуральнасць матэрыялаў з якога яно зроблена, прапарцыйная дасканаласць формы і стрыманы, але дастатковы дэкор, каб не парушыць арганічнасць<ref name="budzma.by"/>. Цанілася лаканічнасць і рацыянальнасць форм без лішніх дэталяў, але кожная дэталь напаўнялася глыбокім зместам і сэнсам<ref name="realty.ej.by">[http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html Армен Сардаров: Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }}</ref>. === Традыцыйныя заняткі і рамёствы === {{main|Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі беларусаў|Рамесныя заняткі беларусаў}} [[Файл:Кніга Руф.jpg|left|thumb|Гравюра «Жніво» з пражскай Бібліі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], 1517—1519 гады.]] Асноўным традыцыйным заняткам [[сяляне|сялянскага насельніцтва]] было ворнае [[земляробства]] ([[жыта]], [[ячмень]], [[авёс]], [[пшаніца]], [[гарох]], з канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] — [[бульба]]; з тэхнічных культур — [[лён]], [[каноплі]]), [[жывёлагадоўля]] (коні, буйная і дробная рагатая жывёла, свіні і інш.), садаводства (яблыня, груша, вішня, сліва) і агародніцтва ([[капуста]], [[морква]], агуркі, цыбуля, [[часнок]] і інш.). [[Файл:Ruszczyc Soil.png|thumb|[[Зямля (карціна Фердынанда Рушчыца)|Карціна «Зямля», 1898 год.]] Мастак [[Фердынанд Рушчыц]].]] Ворнай прыладай з даўніх часоў была [[Саха (ворная прылада)|саха]], якую лёгка мог вырабіць сам селянін і якой зручна было манеўраваць пры апрацоўцы мясцовай глебы ў лясной паласе, дзе звычайна было многа камянёў, карэнняў ці пнёў. Саха мела свае рэгіянальныя разнавіднасці: 1) палеская саха (ці іначай — «літоўская» або «падляшская саха»), якую цягнула пара валоў; 2) віцебская саха (ці іначай — «перакладка» або «руская саха»), якую цягнуў адзін [[конь]]; і 3) падняпроўская саха (ці іначай — «магілёўская» або «беларуская саха») — цягнуў конь. Збожжавыя культуры жалі [[серп|сярпамі]], касілі косамі, прыбіралі віламі і граблямі. З XIX ст. сталі выкарыстоўвацца жалезны [[плуг]] і жалезная [[барана]]. Традыцыйнымі падсобнымі промысламі сялян былі [[збіральніцтва]] (грыбы, ягады, лекавыя травы), [[бортніцтва]] (пчалярства), [[паляўніцтва]], [[рыбалоўства]] ў [[рака|рэках]] і [[возера|азёрах]], гонка [[смала|смалы]] і [[дзёгаць|дзёгцю]] (на Палессі і Падняпроўі). У 2020 годзе «Культура [[бортніцтва]] Беларусі і Польшчы» была ўнесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Было развіта пляценне рагож і цыновак з лыка (у XIX ст. асабліва славіліся вырабы з Чэрыкаўскага і Рагачоўскага паветаў Магілёўскай губерні і Бабруйскага, Барысаўскага паветаў Мінскай губерні), выраб [[бочка|бочак]] і [[кола]]ў (вялікага прафесіяналізму ў XIX ст. гэта дасягнула ў Чавускім, Магілёўскім, Аршанскім і Гомельскім паветах Магілёўскай губерні і Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 163, 189, 206—208, 253.</ref>. <center> <gallery perrow="5"> File:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|Іканастас [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Свята-Мікольскай царквы ў Магілёве]], XVII стагоддзе. File:Royal doors 10 centuries of art of Belarus.JPG|[[Царскія вароты]] ''(дрэва, разьба, пазалота)'', XVIII стагоддзе ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Святы Мікалай Цудатворац 03 (not crop, please).JPG|Ікона Св. Мікалая Цудатворца ''(дрэва, алей)'', канец XVIII — пачатак XIX стагоддзяў [[Бабічы (Чачэрскі раён)|Вёска Бабічы (Чачэрскі раён)]] File:Майстар з в. Нахаў, Калінкавіцкі раён, Ручнік, 1910-гг..jpg|Тканы [[ручнік]] з вёскі Нахаў (каля [[Калінкавічы|Калінкавічаў]]), 1910-ыя гады. File:Кафля з гарадзішча на р. Менка.jpg|Фрагмент высокамастацкай паліванай кафлі, зробленай у [[Мінск]]у, XVI—XVII стагоддзі. </gallery> </center> [[Файл:Carskija varoty 002.jpg|150px|thumb|[[Царскія вароты]] з [[салома|саломы]] ([[Заходняе Палессе]]), XIX стагоддзе (Вышыня звыш 2 метраў).]] Было паўсюдна развіта цяслярства, сталярства, [[кавальства]] і [[ганчарства]]. Высокай якасцю і майстэрствам славіліся вырабы з белаглінянай керамікі з роспісам ангобам у вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]]<ref name="ReferenceF">Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 242.</ref>, а таксама вырабы з {{нп3|Ганчарства на Пружаншчыне|чорналашчонай керамікі ў Пружанах, Ружанах|be-x-old|Ганчарства на Пружаншчыне}} і [[Поразава|Поразаве]] (Брэсцкі павет)<ref name="ReferenceF"/>. Высокім прафесіяналізмам у шапавальным занятку ў XIX ст. славіліся майстры ў Чавускім, Мсціслаўскім і Рагачоўскім паветах Магілёўскай губерні<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 269—270.</ref>. Вытворчасць і апрацоўка скуры і футра была на высокім узроўні ў майстроў Магілёва, Віцебска, Мазыра, Смаргоні і Шклова<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 271—273.</ref>. [[Файл:Павук у Магілёўскім этнаграфічным музеі.jpg|180px|thumb|[[Павук (упрыгажэнне)|Саламянае ўпрыгажэнне («павук»)]] у [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскім абласным краязнаўчым музеі]]. Фота 2022 года.]] Паўсюдна было развіта [[Беларускае народнае ткацтва|народнае ткацтва]] ([[лён]], [[каноплі]], [[аўчына]]), пляценне з [[салома|саломы]] і лазы, у тым ліку дэкаратыўнае<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 253—263, 297—299.</ref>. Вялікай эстэтыкай адзначаюцца лазовая мэбля з Магілёўскай губерні і саламяныя іканастасы Заходняга Палесся (захавалася некалькі фенаменальных [[Царскія вароты|царскіх варот]], створаных з [[салома|саломы]] ў пачатку XIX ст.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 261—263.</ref>. Паводле ацэнкі беларускага мастацтвазнаўцы і этнолага [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўгена Сахуты]], менавіта [[беларускае саломапляценне]] за сваю развітасць і дасканаласць (як традыцыйныя ўзоры, так і сучасную творчасць майстроў — ад простых бытавых прадметаў да сапраўдных твораў мастацтва) можна лічыць своеасаблівым і адметным феноменам у нацыянальнай культуры Беларусі і ўнікальнай з’явай у народным мастацтве [[Еўропа|Еўропы]] ўвогуле<ref>''Сахута, Я. М.'' Народнае мастацтва. — Мінск, 2015. — С. 98, 176.</ref>. У 2022 годзе традыцыя беларускага саломапляцення (мастацтва, рамяство, уменні) унесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/straw-weaving-in-belarus-art-craft-and-skills-01889 Straw weaving in Belarus, art, craft and skills]</ref>. На высокім узроўні было мастацкае [[ткацтва]] (карункавыя [[ручнік]]і і [[абрус]]ы), [[вышыўка]] (асноўныя тэхнікі — набор і падліковая гладзь чырвоным і чорным колерам), вытворчасць глінянай цацкі і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 241, 245, 317—320, 331—333.</ref> Асабліва славяцца [[Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя|неглюбскія]] і [[мотальскія ручнікі]]. У 2025 г. [[неглюбская народная тэкстыльная традыцыя]] ўнесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[https://blr.belta.by/culture/view/negljubskaja-tekstylnaja-tradytsyja-vetkauskaga-raena-unesena-u-spis-nemateryjalnaj-kulturnaj-152293-2025/ Неглюбская тэкстыльная традыцыя Веткаўскага раёна ўнесена ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]</ref>. Атрымалі распаўсюджанне і [[Пісанка|размаляваныя пісанкі]] (белы ўзор на чырвоным, чорным або карычневым фоне), блізкія па стылі да пісанак [[Украінскае Палессе|украінскага Палесся]] і [[Польшча|Польшчы]]. У XIX ст. вялікага майстэрства і шырокага распаўсюджання дасягнуў мастацкі роспіс [[куфар|куфраў]], якія нават набывала [[шляхта]] ([[дваранства]]) для ўласных патрэб. Высокага ўзроўню ў XVII—XIX стст. дасягнула майстэрства вытворчасці [[гарэлка|гарэлкі]] з прымяненнем перадавых тэхналогій<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76, 81—82; ''Улащик, Н. Н.'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии. — Москва, 1965. — С. 255—261.</ref>. Напрыклад, у маёнтку [[Высокае]], які належаў князям [[Сапегі|Сапегам]], у другой палове XVIII ст. выгатаўлялася нават невялікая колькасць апельсінавай гарэлкі адмыслова для магнацкага стала<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76.</ref>. У гарадах прафесійныя рамеснікі ў канцы XV — пачатку XX ст. аб’ядноўваліся ў цэхі. Высокім майстэрствам славіліся беларускія цэхавыя майстры ў разьбе па дрэву, асабліва з Падняпроўі ([[Орша]], [[Магілёў]], [[Шклоў]]), якія дасягнулі вышынь у архітэктурнай разьбе і зрабілі шмат шэдэўраў («[[беларуская рэзь]]»). У заходніх рэгіёнах была развіта драўляная скульптура (крыжы, капліцы, выявы святых) і выраб разбяных калаўротаў. У 2024 г. беларуская [[выцінанка]] ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>[https://kultura.gov.by/be/news/belorusskaya-vytinanka-vklyuchena-v-spisok-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-yunesko/ Беларуская выцінанка ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]</ref>. У XX ст. традыцыйныя заняткі і рамёствы паступова згасаюць, хоць гэты працэс не ішоў так хутка ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў міжваенны перыяд (1921—1939) была ў складзе Польшчы і дзе традыцыйная культура захоўвалася даўжэй, чым у прымежнай [[БССР|савецкай Беларусі (БССР)]]. Так, у 1920—1950-я гг. у [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] стаў папулярным кісцевы роспіс вясковай мэблі. У савецкай Беларусі ў асобных раёнах стаў папулярным [[Маляваныя дываны|роспіс дываноў алейнымі і клеявымі фарбамі па палатне]] (напрыклад, у Слуцкім раёне творчасць мастачкі [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]). <gallery perrow="5"> Файл:Фрагмент фартуха, 1900-я гг., Клімавіцкі раён.jpg|Фрагмент тканага жаночага [[Фартух у беларускім народным касцюме|фартуха]] з [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкага павета]], 1900-я гады. Файл:Haradnaja, Lihor Hmir, Jaryna Jaromič. Гарадная, Лігор Гмір, Ярына Яроміч (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|Выраб белаглінянай керамікі ў вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]], фота 1912 года. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 37.jpg|[[Чорназадымленая кераміка|Чорналашчоная кераміка]] з [[Поразава]] і [[Пружаны|Пружан]]. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 33.jpg|Камянецкія разныя [[Прасніца|прасніцы]] (дэталі [[калаўрот]]аў). Файл:Belarusian Straw Bird.jpg|Цацка-птушка з саломы. Файл:Баяры. Капліца (02) крыж.jpg|Каваны крыж на капліцы ў [[Баяры (Глыбоцкі раён)|вёсцы Баяры (Глыбоцкі раён)]], XIX ст. Фота 2015 года. Файл:Тканіны ў Слуцкім этнаграфічным музеі 01 crop.jpg|Традыцыйныя сельскія самаробныя тканіны XX стагоддзя ([[Слуцкі краязнаўчы музей]]). Файл:Exhibition Alena Kish in Gallery Mikhail Savitski 12.12.2013 Oksana Arakcheeva.jpg|Мастачка [[Аксана Барысаўна Аракчэева|Аксана Аракчэева]] на выстаўцы [[маляваныя дываны|маляваных дываноў]] [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]. Фота 2013 года. Файл:Krošyn. Крошын (2008).jpg|Каваная жалезная [[Люстра (прыбор)|люстра]], 1881 г. Каваль [[Паўлюк Багрым|Павел Багрым]]. Файл:Belarusian folk art - Horse made of straw - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|Цацка-конь з саломы, вышыня каля 1,2 м. ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]). </gallery> === Тыпы пасяленняў і жытла === [[Файл:В. Азярцо - Пакроўская царква PICT1084.jpg|thumb|[[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўская царква з вёскі Логнавічы]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Традыцыйнымі тыпамі пасяленняў з даўніх часоў былі [[вёска]], [[сяло]] і [[горад]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 18—23.</ref>. У XV—XVI стст. да традыцыйных тыпаў дадаюцца і атрымліваюць шырокае распаўсюджанне новыя тыпы пасяленняў — [[мястэчка]], [[Двор, рэзідэнцыя феадала|шляхецкі двор (сядзіба)]], [[ваколіца]], [[засценак]], [[фальварак]], [[замак]]-рэзідэнцыя [[манарх]]а ці магната; у XVII ст. — [[палац]] (неўмацаваная рэзідэнцыя); у канцы XIX ст. — [[хутар]]; у 1938 г. — [[пасёлак гарадскога тыпу]]; у пачатку XXI ст. — [[аграгарадок]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 22—23, 38—39, 51, 100, 105, 240; ''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 34—40, 172, 177.</ref>. Да сярэдзіны XX ст. самым распаўсюджаным тыпам пасялення была вёска, у якой жыла большая частка беларускага насельніцтва. Гістарычна склалася некалькі тыпаў планіроўкі [[Беларуская вёска|беларускіх вёсак]]<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 33.</ref>: 1) скучаная (бессістэмная) — самая старажытная, паўсюль пашыраная і найболей захоўвалася да XIX ст. у Віцебскім Паазер’і і [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]] (з-за адаптацыі да складанага рэльефу), асабліва ў [[шляхта|шляхецкіх]] [[ваколіца]]х; 2) лінейная ([[хата|хаты]] ставіліся ўздоўж дарогі з аднаго боку) — лінейная вёска магла складацца з 3-5 ліній і шырокае распаўсюджванне атрымала ў XVI—XVII стст.; 3) вулічная (хаты ставіліся ўздоўж дарог з абодвух бакоў, тарцом да дарогі) — атрымала распаўсюджанне пасля [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] і з’яўляецца характэрнай рысай беларускай вёскі дагэтуль. Звычайная колькасць сялянскіх двароў у вёсцы была ад 10 да 100 (буйныя вёскі пераважалі ў [[Палессе|Палессі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 24.</ref>. [[Файл:VillageStreetState museum of folk architecture and life.JPG|thumb|Вясковая вуліца з [[хата]]мі, XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту).]] Тыповы сялянскі двор (які разам з зямельным участкам утвараў сялянскую сядзібу) складаўся з хаты, [[свіран]]а (''[[клець|клеці]]''), навеса для дроў і прылад працы (''паветкі''), хлява для жывёлы, загона для вечак, адрыны для сена (''[[еўня]]'', ''[[асець]]'', ''[[пуня]]'', ''[[гумно]]'') і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 95.</ref> Вылучаецца тры асноўныя тыпы планіроўкі сялянскіх двароў: 1) [[вяночны двор]] — увесь комплекс жылых і гаспадарчых пабудоў ўтварае звязаны прамавугольнік або квадрат; 2) [[пагонны двор]] — жылыя і гаспадарчыя пабудовы ставіліся ў прамую лінію, у некалькі дзясяткаў метраў; 3) незвязаныя пабудовы (з’явіўся нядаўна, часцей сустракаецца ў цэнтральных і заходніх раёнах [[Беларусь|Беларусі]])<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 97—101; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 242—246.</ref>. Існавалі таксама варыянты П-падобнай і Г-падобнай планіроўкі сялянскага двара<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 101.</ref>. Беларускі дом увасабляў мадэль [[свет]]у, ідэю адзінства пакаленняў і быў сугучны і сумерны чалавеку<ref name="realty.ej.by"/>. Пачатковае аднакамернае драўлянае бярвеністае жытло [[сяляне|сялян]] (''[[хата]]'') у вёсцы эвалюцыянавала ў 2-3-4-камерныя драўляныя бярвеністыя пабудовы з двухсхільным, радзей чатырохсхільным дахам, пакрытым [[салома]]й ці [[гонта]]й. Тыповыя планіроўкі традыцыйнай сялянскай хаты: 1) пакой (святліца) + сенцы; 2) [[пакой]] + [[сенцы]] + [[камора]] ([[клець]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246; ''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. Паступова з’явіўся трэці варыянт планіроўкі хаты, калі гаспадарчы пакой набыў жылую функцыю: 3) пакой + сенцы + пакой. Пазней яшчэ больш ускладнілася ўнутраная планіроўка жытла, калі вылучаліся асобныя дадатковыя памяшканні<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 115—116; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246.</ref>. [[Файл:Выстаўка ікон Бабіцкай школы. Афармленне экспазіцыі 01.JPG|thumb|150px|Іконы [[Бабічы (Чачэрскі раён)|бабіцкай школы]], XIX стагоддзе ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]).]] Унутраная планіроўка жылога пакоя хаты доўгі час была ўстойлівай — [[печ]] размяшчалася ў правым або левым куце ад уваходу і вусцем была звернута да доўгай [[сцяна|сцяны]] з [[акно]]м. У процілеглым куце (па дыяганалі ад печы) знаходзіўся [[Покуць|«чырвоны кут» (''покуць'')]] — самае ганаровае месца ў хаце. Там стаяў [[стол]] і знаходзілася [[ікона|ікона (''абраз'')]], ахопленая звычайна вышываным [[ручнік]]ом-набожнікам. Уздоўж сцен размяшчаліся [[Лава (мэбля)|лаўкі]], на якіх елі за сталом. Ад печы ўздоўж глухой сцяны былі [[палаці]], на якіх спалі. Невялікія лаўкі (''услоны'') стаялі і каля дзвярэй. Пазней у хаце з’явіліся [[ложак|ложкі]]. На сцяне і на кухні былі [[Паліца (мэбля)|паліцы]] для [[посуд]]у. Крыніцай святла быў [[лучнік]] (''светач''). Інтэр’ер пакояў і [[мэбля]] сялянскай хаты афармляўся рознымі карункамі, даматканымі [[ручнік]]амі, [[абрус]]амі і [[покрыва]]мі, [[дыван]]амі і [[коўдра]]мі<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 111—115.</ref>. Сялянскія хаты часта ўпрыгожваліся з вонкавага боку дэкаратыўна-архітэктурнымі арнаментамі: разное трохляпёскавае суквецце — сімвал жывога, елачка — дрэва жыцця, палоска зубчыкаў — засеянае поле, і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 30.</ref> Хаты да канца XIX ст. не фарбаваліся і мелі колеравую гаму сваіх будаўнічых матэрыялаў (дрэва, валун, вапна, гліна)<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 27.</ref>. У XX ст. вёскі ўзбуйняліся, замест драўляных хат пачалі будавацца [[цэгла|цагляныя]] аднапавярховыя дамы (з [[вадаправод]]ам і газам), пакрытыя [[шыфер]]ам ці [[бляха]]й, а ў XXI ст. — нярэдка двухпавярховыя [[катэдж]]ы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 174.</ref>. З 1930-х гг. адпала патрэба ў некаторых пабудовах, напрыклад, памяшканнях для абмалоту збожжа, утрымання коней, валоў і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 170—172.</ref> <gallery perrow="5"> File:Строчыца. Музей народнага дойлідства (03).jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты, XIX стагоддзя ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]). File:Stročycy - 02.jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты з [[Беларускія кросны|кроснамі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:В. Азярцо - гумно зь в. Лучнікі PICT0973.jpg|[[Гумно]] з [[Лучнікі|вёскі Лучнікі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:Дом-музэй.JPG|[[Сядзіба Міцкевічаў (Завоссе)|Шляхецкая сядзіба роду Міцкевічаў ''(рэканструкцыя)'']] у [[Завоссе|Завоссі]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2012 года. File:Застройка площади Рынок, дома ремесленников (XVIII век) 2.jpg|Дамы рамеснікаў у [[Паставы|Паставах]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2013 года. </gallery> [[Файл:Косаўскі замак.jpg|thumb|[[Музей-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі|Шляхецкая сядзіба роду Касцюшкаў]] ''(рэканструкцыя)'' ва ўрочышчы [[Мерачоўшчына]] на фоне [[Косаўскі палац|Косаўскага палаца]]. Фота 2012 года.]] Двор і жытло [[феадал]]а ([[шляхта|шляхціца]], [[дваране|двараніна]]) вызначаліся яго багаццем і [[густ]]ам<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 234.</ref>. Двары малазаможнай шляхты мала чым адрозніваліся ад сялянскіх хат і толькі з XVII ст. атрымалі такі абавязковы элемент як [[калона|калоны]] на [[ганак|ганку]] ([[порцік]]), чаго не маглі мець сялянскія хаты, — сімвал шляхецкага гонару<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 161; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 240.</ref>. Рэзідэнцыі заможных феадалаў (драўляныя і мураваныя замкі) з XVI ст. набывалі свецкія стылявыя рысы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157.</ref>. Распаўсюджанню [[палац]]авых рыс у іх забудове садзейнічала з XVII ст. [[барока]], а пазней і іншыя модныя заходнееўрапейскія [[Архітэктурны стыль|архітэктурныя стылі]]. Заходнееўрапейскія стылі паўплывалі і на афармленне інтэр’ераў заможных рэзідэнцый<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157—158; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 241.</ref>. Шляхецкія двары з XVII—XVIII стст. звычайна набывалі адмысловую планіроўку: уяздная брама са шляхецкім родавым гербам, ліпавая алея, чысты двор перад палацам («круг»), [[палац]], [[сад]] (ці [[парк]]), агарод (ці ягаднікі), вадаём, гаспадарчыя пабудовы (на акрайку) і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 37—38; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 235.</ref> Не раз з XV ст. перабудоўвалася рэзідэнцыя [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя (караля)]] у [[Гродна|Гродне]] — [[Стары замак (Гродна)|Стары замак]], на супраць якога ў 1737—1751 гг. быў пабудаваны яшчэ і [[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 115—116.</ref>. [[Гродна|Статус каралеўскага горада]] яшчэ болей узрос, калі ў [[1673]] г. была прынята соймавая канстытуцыя, паводле якой у [[Гродна|Гродне]] меў праводзіцца кожны трэці [[сойм Рэчы Паспалітай]]; тут жа прайшоў і [[Гарадзенскі сойм (1793)|апошні сойм Рэчы Паспалітай (у 1793 г.)]], на якім быў зацверджаны [[другі падзел Рэчы Паспалітай]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 100, 243.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Скокі. Сядзіба Нямцэвічаў. 2020 (03).jpg|[[Сядзібна-паркавы комплекс Нямцэвічаў (Скокі)|Палац Нямцэвічаў у Скоках, 1770-ыя гады.]] Фота 2013 года. File:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|[[Мірскі замак|Мірскі замак — рэзідэнцыя Іллінічаў, пачатак XVI ст.]] Фота 2014 года. File:Grodna 1600.jpg|[[Стары замак (Гродна)|Стары каралеўскі замак]] на панараме [[Гродна]], 1600 г. Гравюра [[Томаш Макоўскі|Томаша Макоўскага]]. File:Horadnia, Novy zamak. Горадня, Новы замак (XVIII).jpg|[[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]] у [[Гродна|Гродне]], 2-я палова XVIII стагоддзе (сучасны малюнак). File:Grodno Saint Francis Xavier Cathedral IMG 1339 2175.jpg|[[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|Касцёл Св. Францішка Ксаверыя ў Гродне]], каля якога былі будынкі соймавай залы ([[Пасольская ізба|Пасольскай ізбы]] і [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сената Рэчы Паспалітай]]). </gallery> === Грамадскія традыцыі і святы === {{main|Абрады і звычаі беларусаў}} У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] сфарміраваліся розныя праслойкі [[феадалізм|феадальнага грамадства]] — [[феадалы|феадалы (шляхта)]], [[мяшчане]] і розныя катэгорыі [[сяляне|сялян]]. Формай [[шлюб]]у была [[манагамія]], бо вызначалася [[хрысціянства]]м. Сялянскія [[сям'я|сем’і]] да [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] былі звычайна вялікія (сваякі 2-3 пакаленняў, якія вялі супольную гаспадарку), а пасля яе — з’явілася і малыя сем’і (шлюбная пара і іх дзеці)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 100—102.</ref>. Кіраўніком сям’і быў бацька, а ў выпадку яго смерці — маці (пры адсутнасці дарослага сына)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 103.</ref>. Было распаўсюджана [[прымацтва]] (прыманне ў сям’ю — зяця і чужакоў)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 101, 103.</ref>. У [[Феадалізм|феадальны перыяд]] сялянскія гаспадаркі ўваходзілі ў склад [[Сельская абшчына|сялянскай грамады (сельскай абшчыны)]], унутранае жыццё якой рэгулявалася сходам («капой» — «копным судом») і рознымі абшчыннымі традыцыямі — традыцыя супольнай дапамогі члену абшчыны ([[Талака (звычай)|талака]], [[Сябрына, звычай|сябрына]], [[Бонда, звычай|бонда]]); традыцыя супольнага адпачынку (вечарыны); [[прастольнае свята]] (дзень святога апекуна мясцовай парафіі); частаванне адзін аднаго свежыной, мёдам і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 110—113, 115; Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве / Т. А. Навагродскі [і інш.]. — Мінск : БДУ, 2009. — С. 157—158.</ref> З [[1861]] г. сталі дамінаваць малыя сялянскія сем’і і прыватныя гаспадаркі, што не адмаўляла ўзаемадапамогі аднавяскоўцаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 265, 273—274.</ref>. Паэма [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» алегарычна лічыцца «[[энцыклапедыя]]й» жыцця беларускага [[сяляне|сялянства]] канца XIX — пачатку XX ст. [[Файл:Škłoŭ-ratuša 01.jpg|left|thumb|[[Шклоўская ратуша|Ратуша ў Шклове]], 1770-я гады. Фота 2012 года.]] Жыццё гараджан вызначалася гарадскім правам (у тым ліку, [[магдэбургскае права|магдэбургскім правам]]), [[Гільдыі|цэхавымі]] статутамі і рэлігійнымі традыцыямі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 119—123.</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''«Свабода — наймілейшая і найудзячнейшая, пад ёю мы нарадзіліся, жывем і хочам яе цэлую, непарушаную нашчадкам сваім пакінуць»'' ([[1605]] год). Беларуская шляхта [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]<ref>''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 347.</ref>. |} Адносіны паміж [[шляхта|шляхціцамі]] рэгуляваліся шляхецкімі правамі, дзяржаўнымі інстытутамі і сваімі непісанымі традыцыямі шляхецкай годнасці і салідарнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 33—35.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] беларуская [[шляхта]] сумесна з польскай, украінскай і літоўскай утваралі поліэтнічную саслоўную супольнасць («шляхецкі народ Рэчы Паспалітай», а асобна ў рамках [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] — «абодва народы»), асновай якога былі толькі некаторыя кампаненты агульнай самасвядомасці, польскай шляхецкай культуры, [[Каталіцызм|каталіцкая канфесія]] і [[польская мова]]<ref>''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 95, 99, 178—179, 181.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] існавала фармальна-юрыдычная адасобленасць [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] (асобнае войска, скарб, біццё манеты, дзяржаўная канцылярыя, сімволіка, сістэма пасад, [[Статуты ВКЛ|уласныя законы ВКЛ, сабраныя ў Статуце]], і г.д.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 178; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 203.</ref>. [[Статуты ВКЛ]] прадугледжвалі [[вена, маёмасць|вена]] — маёнтак (уласнасць) [[жонка|жонкі]], які пасля [[шлюб]]у афармляўся на імя [[муж]]а, з мэтай маёмаснага забеспячэння жонкі ў выпадку спынення шлюбу. Гэта (разам з іншымі культурнымі традыцыямі) дазваляла ў ВКЛ жанчыне-[[шляхта|шляхцянцы]] займаць даволі высокі статус у грамадстве, чаго не мелі [[жанчына|жанчыны]] падобнага [[саслоўе|саслоўя]] ў іншых [[Еўропа|еўрапейскіх краінах]]<ref>''Сліж, Н.'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66.</ref>. Калі яшчэ ў [[XVI ст.]] [[эліта]] была ў многім блізкай да традыцыйнай культуры сялянства па ўспрыняцці свету і святочным абрадам (якія захоўвалі многія дахрысціянскія ўяўленні аб еднасці натуральнага і звышнатуральнага свету), то з [[XVII ст.]] культура шляхты цалкам аддалілася ад сялянскай, мела ўласныя [[Элітарная культура|выразныя элітарныя рысы]] і пераймала [[Заходняя культура|агульныя заходнееўрапейскія тэндэнцыі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 132, 159, 165.</ref>. [[Файл:Roadside cross near Jachimoŭščyna.jpg|thumb|Каменны [[крыж]], абвязаны [[ручнік]]ом, каля [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|вёскі Яхімоўшчына]] ([[Маладзечанскі раён]]). Фота 2013 года.]] Традыцыйныя сялянскія [[свята|святы]], [[абрад]]ы і [[звычай|звычаі]] былі звязаны ў першую чаргу з земляробчым цыклам і хрысціянскай культурай, якая ў паўсядзённым жыцці дапаўнялася некаторымі элементамі [[язычніцтва|дахрысціянскіх вераванняў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 165—167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. Сімвалам жыццёвага шляху беларуса-селяніна лічылася доўгае палатно: на палатняны [[ручнік]] клаўся нованароджаны, ручніком абгортвалі рукі маладых на [[вяселле|вяселлі]], ганаровыя ўдзельнікі вяселля перавязвалі ручнік цераз плячо, ручнік клаўся ў труну, на ручніках апускалі труну ў магілу, ручнік абвязваўся на магільны [[крыж]], і г.д.<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Ручнік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437.</ref> Найстаражытнейшае боства ў беларускай міфалогіі (і амаль як жывая істота-карміцелька) — [[Маці-Зямля]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 166.</ref> — у канцы XIX ст. сярод прафесійных беларускіх паэтаў стала персаніфікацыяй [[Беларусь|Беларусі]] — у выразах «Маці-зямліца»<ref>Гл. напрыклад, творчасць [[Вінцэнт Каратынскі|Вінцэнта Каратынскага]]. Гл.: Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 289.</ref> і «Маці-зямля беларуская»<ref>[[Марыян Здзяхоўскі]] (1861—1938) параўноўваў вядомага дзеяча беларускай гісторыі [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]] з «Маці-зямлёй беларускай»: «Эдвард Вайніловіч быў жывым увасабленнем любові да маці-зямлі, якая яго нарадзіла і выхавала, быў звязаны з ёй усёй сваёй душой. Калі ён казаў, я меў дзіўнае ўражанне, што яго вуснамі прамаўляе [[Беларусь|маці-зямля беларуская]], што ў словах адбіваюцца думкі і пачуцці тых доўгіх-доўгіх шэрагаў пакаленняў, якія на гэтай зямлі і з гэтай зямлі жылі, на ёй і для яе працавалі і трывалі». Гл.: ''Zdziechowski, M.'' Edward Woyniłłowicz… С. 63.</ref>. «Маці-зямліца» стала паэтычным зваротам да радзімы ў вершы [[Янка Лучына|Янкі Лучыны]] [[Роднай старонцы|«Роднай старонцы» (1891)]], радкі якога [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] паставіў эпіграфам да сваёй шматтомнай даследчай працы «Беларусы» (т. 1-3, 1903—1922). У знак шчырай веры ў вёсках і на скрыжаваннях дарог ставіліся [[Беларускія народныя крыжы|драўляныя хрысціянскія крыжы]] (часта па 6-8 метраў вышынёй)<ref>''Раманюк, М.'' Беларускія народныя крыжы. — Вільня : Наша Ніва, 2000. — С. 157, 161, 163.</ref>, якія мелі сціплы дэкор, але часта абвязваліся [[Аброчныя тканіны|аброчнымі тканінамі]] (звычайна — узорыстымі [[ручнік]]амі) — адмысловым ахвяраваннем людзей у іх крызісных сітуацыях<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Аброчныя тканіны // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16.</ref>. [[Файл:Luninets - Orthodox crosses on Shyrokaya street - 1920s AD.jpg|left|thumb|Праваслаўныя крыжы на скрыжаванні вуліц у [[Лунінец|Лунінцы]], фота 1920—1930-х гадоў ([[Заходняя Беларусь]]).]] Галоўныя каляндарныя і рэлігійныя святы: зімой — [[Каляды]], [[Грамніцы]]; вясной — [[Масленіца]] і [[Вялікдзень]]; летам — [[Сёмуха|Троіца (Сёмік, Сёмуха)]], [[Купалле|Іванаў дзень (Купалле)]]; святы [[Ураджай|ўраджаю]] ([[Зажынкі]], [[Дажынкі]], [[Багач]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. На год было некалькі дзён памінання продкаў: паводле каталіцкага звычаю, асноўным памінальным днём быў Дзень Усіх Святых восенню ([[Дзяды]], Задушны Дзень), у праваслаўных — на Масленіцу (масленічныя Дзяды), пасля Вялікадня ([[Радаўніца]], Наўскі Вялікдзень) і на [[Сёмуха|Сёмуху (траецкія Дзяды)]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 279; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 490, 493.</ref>. Галоўнымі момантамі радзільнага абраду было разбіванне чыгунка, пачастунак [[Бабіна каша|бабінай кашай]], катанне бабкі-павітухі на баране, санках, на конях<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 466.</ref>. З сямейных абрадаў найболей маляўнічым было [[вяселле]], якое магло доўжыцца некалькі дзён: найболей важнымі момантамі лічыліся пасад нявесты і жаніха, выкуп [[Каса (інструмент)|касы]], падзел [[каравай|каравая]], завязванне рук маладых [[ручнік]]ом<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 277—278.</ref>. Пахавальны абрад захаваў архаічныя рысы — памінальная трапеза з абавязковай [[куцця|куццёю]], запальванне [[свечка|свечак]] і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 166.</ref> [[Файл:Обряд кумления.JPG|thumb|Абрад кумлення на [[Сёмуха|Сёмуху]]. Фота 2008 год.]] На галоўнае зімовае свята ([[Каляды]]) дзяўчаты варажылі аб сваім лёсе, спявалі калядкі і шчадроўкі, ладзілі калядную гульню «[[Жаніцьба Цярэшкі]]» (хлопцы і дзяўчаты гулялі жартоўнае [[вяселле]] з эратычным падтэкстам) і каляднае прадстаўленне — [[Шчодры вечар|хаджэнне з «казой»]], якое сваімі каранямі ішло да старажытных татэмічных культаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 446, 452, 460.</ref>. Беларускі навагодні абрад «[[Цары Каляды]]» быў уключаны ў 2009 г. у [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва|Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)]</ref>. З усходнеславянскіх народаў абрадавы характар сустрэчы вясны («[[Гуканне вясны]]») даўжэй за ўсё захаваўся ў беларусаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 473—475.</ref>. На [[Вялікдзень (народная традыцыя)|Вялікдзень]] выконваўся [[валачобны абрад]], абмалёўвалі і каталі яйкі; на другі дзень Вялікадня вадзілі [[карагод]]ы<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 483—484.</ref>. У 2019 годзе веснавы абрад «[[Юраўскі карагод]]» у вёсцы [[Пагост (Жыткавіцкі раён)|Пагост]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ўнесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Найболей архаічныя рысы сярод традыцыйных свят захавала [[Купалле]]: ноччу палілі вогнішчы і скакалі праз іх, шукалі цудадзейную кветку папараці, купаліся, варажылі, пускалі вянкі па вадзе<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 498—500.</ref>. На [[Дажынкі]] плялі дажынковы вянок з каласоў, упрыгожвалі апошні сноп, спявалі, ладзілі святочнае частаванне<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 509—512.</ref>. Менавіта традыцыйным святам і звычаям прысвечаны вершаваныя творы пачынальніка новай беларускай літаратуры [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]] «Стаўроўскія дзяды», «Купала» і «Шчароўскія дажынкі», апісаныя з рамантычным этнаграфізмам. <gallery perrow="5"> File:Andriolli Gromniczna.jpg|Малюнак «Грамніцы» (выпальванне знаку крыжыка свечкай у хаце), XIX стагоддзе. Мастак [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]]. File:Калядоўшчыкі Горацкага павета , Магілёўская губерня, 1903г.jpg|[[Каляды]] ў Горацкім павеце [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Фота 1903 года. File:1997. Stamp of Belarus 0253.jpg|Калядоўшчыкі на беларускай паштовай марцы, 1997 год. File:Belarusian Easter Eggs.jpg|Беларускія [[Велікоднае яйка|фарбаваныя велікодныя яйкі]]. File:ДажынкіМарцінкевіч.jpg|Аповесці «Шчароўскія дажынкі» і «Купала» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]], надрукаваныя ў 1910 г. выдавецтвам «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]». </gallery> === Вусная творчасць, музычнае мастацтва і танец === {{main|Беларускі фальклор|Музыка Беларусі|Беларускія народныя танцы|Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Зялёныя Сьвяткі, Магілёў 29.06.2913.jpg|thumb|Танцы ў [[строй|беларускіх традыцыйных сялянскіх строях]] на [[Сёмуха|Сёмуху]] ў горадзе [[Магілёў|Магілёве]]. Фота 2013 года.]] [[Беларускі фальклор|Фальклорная спадчына беларусаў]], якую яшчэ здолелі зафіскаваць у XIX—XX ст. шматлікія прафесійныя даследчыкі, багатая і разнастайная па жанрам — каляндарная і сямейная абрадавая паэзія, замовы, легенды, паданні, казкі, прыказкі, прымаўкі, загадкі, народны тэатр і інш. У многіх легендах, паданнях, былічках знайшлі адлюстраванне дахрысціянскія ўяўленні [[славяне|славян]] аб паходжанні свету<ref name="ReferenceG">''Фядосік, А. С.'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349</ref>. Найболей архаічны пласт беларускага [[фальклор]]у, які захаваў агульныя для многіх славянскіх народаў рысы, — каляндарна-земляробчыя песні (калядкі, шчадроўкі, масленічныя, веснавыя, валачобныя, юр’еўскія, траецкія, купальскія, жніўныя, восеньскія) і сямейна-абрадавыя песні. З эпічным размахам яны падаюць як касмалагічныя матывы стварэння [[свет]]у і [[сусвет]]у, так і цэлы гаспадарчы год селяніна-земляроба. Для іх характэрна, галоўным чынам, жаночая традыцыя выканання. Менавіта валачобныя песні складаюць спецыфіку і нацыянальную адметнасць каляндарнай песеннасці беларусаў і былі больш развіты і распаўсюджаны, чым у фальклоры суседніх народаў — [[палякі|палякаў]], [[рускія|рускіх]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]. Валачобныя песні выконваліся на [[Вялікдзень]] падчас абходу двароў [[вёска|вёскі]] валачобнікамі (дарослыя мужчыны), якія жадалі гаспадарам ураджаю ў [[Поле (сельская гаспадарка)|полі]] і багацця ў [[хата|хаце]]. Вялікай колькасцю вылучаюцца таксама пазаабрадавыя песні — лірычныя (пра каханне), жартаўлівыя «талочныя» (якія праслаўлялі салідарнасць і ўзаемадапамогу), сямейна-бытавыя, карагодныя і танцавальныя («Лявоніха», «Юрачка»)<ref name="ReferenceG"/>. У XIV—XVIII стст. фарміруецца і пласт песень выключна мужчынскага выканання — лірычныя, эпічныя, гістарычныя і ваенныя песні (песні аб крыжацкіх, татарскіх, маскоўскіх і шведскіх набегах і інш.). У XIX — пачатку XX ст. узнікаюць і рэкруцкія, салдацкія, работніцкія, батрацкія, сацыялістычна-рэвалюцыйныя песні і прыпеўкі, якія адлюстроўвалі асаблівасці складанага працэсу пераходу беларускага [[грамадства]] да [[капіталізм]]а. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] склаўся спецыфічны пласт [[беларускі фальклор|беларускага фальклору]] і прафесійнай творчасці — партызанскія песні<ref name="ReferenceG"/>. Захаваліся шматлікія і цікавыя народныя [[балада|балады]] («Была я ў матулі адна»), [[легенда|легенды]] («Колькі жыць чалавеку», «Чаму ваююць сабака, кот і мышы»; у тым ліку аб некананічныя апавяданні аб тэмах і прадметах [[Біблія|Святога Пісання (Бібліі)]], паходжанні свету і апошнім часе быцця), [[паданне|паданні]] (аб заснаванні гарадоў і вёсак; узнікненні балот і азёр; схаваных у зямлі скарбах; асілках, героях-мсціўцах і разбойніках). Паданне пра пра высакароднага разбойніка [[Машэка|Машэку]], напрыклад, стала асновай для напісання паэмы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]», балады [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «Машэка» і [[опера|оперы]] [[Рыгор Пукст|Рыгора Пукста]] «Машэка» (паводле паэмы Янкі Купалы). Разнастайным з’яўляецца і казачны фальклор беларусаў — казкі пра жывёл; чарадзейныя казкі ([https://be.wikisource.org/wiki/Аб_каралевічу-чараўніку «Аб каралевічу-чараўніку»], [https://be.wikisource.org/wiki/Музыка-чарадзей «Музыка-чарадзей»]); сацыяльна-бытавыя («Мужык і пан», «Жаласлівая пані», [https://be.wikisource.org/wiki/Цудоўная_дудка «Цудоўная дудка»])<ref name="ReferenceG"/>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Вось уздумаў пан бог край Палессе стварыць''<br /> ''І людзей, і жывёлін, і птухаў;''<br /> ''І вяроўку пачаў ён з праменьчыкаў віць,''<br /> ''І сівую патыліцу чухаў.'' ''Па вяроўцы з нябёс апусціўся ў ваду, —''<br /> ''Бог — вялікі штукар на ўсе рукі;''<br /> ''Захапіў ён з сабой самаграйку-дуду, —''<br /> ''Маюць сілу вялікую гукі. <…>'' ''Прамяністым агнём сонца грэе зямлю,''<br /> ''Аздабляе луг свежы і сочны.''<br /> ''Цеплыня… Хоць дзіцё палажы на раллю,''<br /> ''Дык пачне тут расці відавочна. <…>'' ''Ой, пачатку няма, ой, канца не відаць''<br /> ''Шчыр-красе агняцветаў і фарбаў.''<br /> ''Вось давай на дудзе бог іграць ды іграць —''<br /> ''І з’явіліся новыя скарбы…''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Змітрок Бядуля]] «Палескія байкі» (1922)''<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 228—229.</ref> |} У [[1922]] г. паэт [[Змітрок Бядуля]] апублікаваў у [[Мінск]]у свой высокамастацкі [[эпас]] «Палескія байкі» — першы беларускамоўны эпас аб стварэнні [[Свет]]у, — цэнтрам якога з’яўляецца «край Палессе». Матэрыялам для Змітрака Бядулі сталі [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|касмагенічныя]] байкі сялян беларускага [[Палессе|Палесся]], якія ў сваіх байках стварылі сабе фантастычны свет, своеасаблівую філасофію змагання [[дабро|дабра]] і [[зло|зла]], арыгінальныя разважанні аб жыцці і смерці<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 384.</ref>. Сярод самых любімых і распаўсюленых інструментаў былі — духавыя ([[жалейка]], [[Дудка (інструмент)|дудка]], [[беларуская дуда]], драўляныя і гліняныя [[флейта|флейты]], рог, [[труба]]), струнныя ([[цымбалы]], [[скрыпка]], [[колавая ліра]], народны кантрабас «[[басэтля]]») і ідзіяфоны (ляскоткі, талеркі, трохвугольнік, варган)<ref name="ReferenceH">''Мажэйка, З. Я.'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347.</ref>. Стаўленне да любімых інструментаў як спосаба музыкай выказаць сваю душу адлюстроўвалася і ў прафесійнай паэзіі. Паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў сваім [[Лірнік вясковы (Сыракомля)|вершы «Лірнік вясковы»]] атаясаміў сябе з рамантычным вандроўным [[лірнікі|лірнікам]] — і такая мянушка за паэтам замацавалася. Паэт [[Янка Лучына]] прысвяціў свайму паэтычнаму шляху верш «Лірнік вясковы»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 426.</ref>. У 1857 г. паэт [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] апублікаваў свой зборнік «Дудар беларускі»<ref>У часы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Беларуссю» называліся толькі [[Віцебская губерня]] і [[Магілёўская губерня]]. І азначэнне «беларускі» у назве «Дудар беларускі» мела рэгіянальнае значэнне — адносілася да Магілёўская губерні, дзе паэт пражываў у маёнтку Шчаўры ў [[Род Рашкоўскіх|паноў Рашкоўскіх]].</ref>. Пазней [[Аляксандр Каралевіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] назаве Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «нашым старым лірнікам»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 459.</ref>. Паэт [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцём Вярыга-Дарэўскі]] выбраў сабе творчы псеўданім «[[Беларуская дуда|Беларуская Дуда]]». Паэт [[Францішак Багушэвіч]] назваў свой першы зборнік як «[[Дудка беларуская]]» (1891), а яшчэ — «Смык беларускі» (1894) і «Скрыпачка беларуская» (неапублікаваны). Паэт [[Янка Купала]] назваў свой першы зборнік вершаў як «Жалейка» (1908). У 1910 г. Янка Купала напісаў верш [https://be.wikisource.org/wiki/Збор_твораў_(Купала,_1925—1932)/II/Сваім_і_чужым/Лірнік_вясковы «Лірнік вясковы»] і прысвяціў яго Уладзіславу Сыракомлю, а ў 1912 г. прачытаў каля памятнага каменя ў фальварку Барэйкаўшчына<ref>''Уладзімір Мархель''. [http://lyban2009.narod.ru/Zemla/Zemla-19.htm «Не забудуцца дум тваіх словы…» Уладзіслаў Сыракомля]</ref>. Пра [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|стваральніка прафесійнага беларускага тэатра і выканаўцу беларускіх народных танцаў]] Янка Купала напісаў свой верш [https://be.wikisource.org/wiki/Шляхам_жыцьця_(1913)/V/І._Буйніцкому «Ігнату Буйніцкаму» (1911)]: «Пад дуду і пад [[цымбалы]] / Топне, прыспявае… / Сцеражыцеся, ўсе людзі: / Беларус гуляе!». З [[2017]] г. у [[Глыбокае|Глыбокім]] і [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] праходзіць міжнародны фэстываль [[дуда]]рскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». [[Файл:Удзельнікі калектыву падчас параду ў межах фэсту "Дударскі рэй" 2018.jpg|thumb|Удзельнікі [[Цярэшка (народны тэатр)|народнага тэатра фальклору «Цярэшка]]» на міжнародным фэстывалі дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]» у горадзе [[Глыбокае|Глыбокім]]. Фота 2018 года.]] Аснову інструментальнай музыкі складалі песенныя і танцавальныя найгрышы, вясельныя маршы, імправізацыі. У XIX ст. паўсюль у краіне былі папулярнымі [[гармонік]], [[баян]], [[бубен]], [[барабан]]ы<ref name="ReferenceH"/>. Вялікай любоўю карыстаўся народны лялечны тэатр «[[батлейка]]»<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 169; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 241.</ref>. Усе святы і народныя абрады беларусаў суправаджаліся гульнямі, карагодамі і танцамі. З сялянскіх танцаў найболей архаічнымі з’яўляюцца [[карагод]]ныя («[[Жыта (карагод)|Жыта]]», «[[Кола (танец)|Кола]]», «[[Ручаёк]]», «[[:ru:Гусачок (танец)|Гусачок]]», «[[А мы проса сеялі]]» і інш.), захаваныя яшчэ з эпохі славянскіх плямён, — калі танцуючыя пад песню рухаюцца па крузе, ланцужком або двума шэрагамі насустрач адзін аднаму. У некаторых карагодных танцах вылучаюцца партыі салістаў. Самымі любімымі парна-масавымі танцамі былі шырока вядомыя ў краіне «[[Лявоніха]]», «[[Мяцеліца (танец)|Мяцеліца]]», «[[Крыжачок]]», «[[Каваль, танец|Каваль]]», «[[Мікіта, танец|Мікіта]]», «[[Каза (танец)|Каза]]» і іншыя, для якіх характэрны дынамічнасць і жыццерадаснасць, эмацыйнасць і калектыўны характар ​​выканання. Імправізацыйнасць характэрна часцей для сольных танцаў («Завейніца», «Скакуха», «Казачок» і інш.). У XIX ст. у вёсках, мястэчках і гарадах атрымалі распаўсюджанне новыя танцы — [[кадрыль]], «[[лянцай]]» (у асноўным у паўночнай і цэнтральнай Беларусі), розныя [[полька|полькі]] («[[Трасуха]]», «[[Какетка, танец|Какетка]]», «[[Трамблям]]»), [[вальс]] і іншыя, якія прыйшлі з краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]<ref>''Чурко, Ю. М.'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Batleika.JPG|Лялечны тэатр ''«[[батлейка]]»''. File:Цымбалы ў Нацыянальным гістарычным музеі РБ.JPG|[[Цымбалы]] ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Stamps of Belarus, 2011-874.jpg|Паштовая марка «[[Колавая ліра]]», 2011 год ([[Беларусь]]). File:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Дудар з [[Беларуская дуда|беларускай дудой]] ([[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фотапаштоўка каля 1905 года. File:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|[[Беларуская дуда|Беларуская дуда-муцянка]], фота 2009 года. </gallery> === Традыцыйны касцюм === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XIX) (3).jpg|thumb|Граф [[Ян Караль Хадкевіч]] (1560—1621) у ''«сармацкім строі»''.]] Традыцыйны мяшчанскі ці шляхецкі касцюм упісваюцца ў агульныя заходнееўрапейскія модныя тэндэнцыі, але быў створаны своеасаблівы шляхецкі «сармацкі строй», які меў выразны нацыянальны характар. Як і ва ўсёй беларускай сялянскай культуры, у традыцыйным сялянскім касцюме перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам (пераважалі [[белы колер|белы]] і [[шэры колер|шэра-белы колер]], з дамешкам [[чырвоны колер|чырвонага]] і [[чорны колер|чорнага]])<ref name="budzma.by"/>. Традыцыйны камплект сялянскага мужчынага адзення складаўся з [[белы колер|белых]] ці шэра-белых [[кашуля|кашулі]] і [[нагавіцы|нагавіц]] (паясная вопратка), да якіх з канца XIX ст. сталі дадаваць каляровую [[бандэля|бандэлю (бандану)]] і [[камізэлька|камізэльку]]. На [[свята]] ці іншыя ўрачыстасці мужчыны насілі святочную кашулю (з адкладным каўнерыкам), падпаясываліся рознакаляровым [[Пояс, дэталь адзення|поясам]]<ref name="ReferenceI">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 111.</ref>. Арнаментаваныя ўзоры і [[Вышыўка|вышыўку]] наносілі на [[каўнер]], манжэты і падол кашулі. Абуткам служылі звычайна [[лапці]], скураныя [[пастолы]], [[Боты, абутак|боты]], зімой — [[валёнкі]]<ref name="ReferenceI"/>. Галаўным уборам у мужчын летам быў звычайна саламяны капялюш з шырокімі палямі ([[брыль]]), вясной і восенню — валеная шапка ([[магерка]]), зімой — футравая шапка (аўчына, кучма, [[аблавуха]])<ref name="ReferenceI"/>. Праз плячо мужчыны-сяляне насілі (пры патрэбе) скураную сумку. [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Malaryta District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|left|[[Строй|Традыцыйнае беларускае святочнае сялянскае жаночае адзенне]] ([[маларыцкі строй]]), канец XIX стагоддзя ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]).]] Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм быў болей разнастайным за мужчынскі і выразна адлюстроўваў нацыянальную і рэгіянальную спецыфіку. Вылучаюцца чатыры комплексы: 1) [[кашуля]], [[спадніца]] і [[фартух]]; 2) кашуля, спадніца, фартух і безрукаўка (гарсэт); 3) кашуля, спадніца, да якой быў прышыты ліф-гарсэт; 4) кашуля, [[панёва]], фартух і каляровая безрукаўка (гарсэт)<ref name="ReferenceI"/>. Два першыя комплексы былі распаўсюджаны па ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], два апошніх — ва ўсходніх і паўночна-ўсходніх раёнах. Мелася тры тыпы жаночых кашуль: з прамымі плечавымі ўстаўкамі, тунікападобная і з [[какетка, дэталь адзення|какеткай]]. Арнаментаванае тканае ці вышытае аздабленне ў жаночых кашулях наносілася на рукавы. Паясное сялянскае жаночае адзенне скаладася з разнастайнага фасону спадніц ([[андарак]], [[саян]], палатнянік, летнік), а таксама [[панёва|панёвы]] і фартухаў<ref name="ReferenceI"/>. Спадніцы звычайна былі чырвоныя, сіне-зялёныя, у шэра-белую клетку, з падоўжнымі і папярочнымі палосамі — мелі свае рэгіянальныя асаблівасці. Фартухі ўпрыгожваліся карункамі, складкамі; камізэлькі (гарсэт) — вышыўкай, карункамі. Абавязковым аксесуарам быў каляровы пояс. Галаўным ўборам дзяўчат былі вузенькія рознакаляровыя стужкі (''скідачка'', ''шлячок'') ці [[Вянок|вянкі]], бо яны не хавалі цалкам валос. Замужнія жанчыны прыбіралі і хавалі валасы пад [[каптур]], апраналі ручніковы галаўны ўбор ([[намітка]]) альбо [[хустка|хустку]] — існавала мноства спосабаў іх завязваць<ref name="ReferenceI"/>. Звычайным паўсядзённым жаночым абуткам былі [[лапці]], а святочным — [[пастолы]] і хромавыя [[Боты, абутак|боты]]<ref name="ReferenceI"/>. [[Файл:Аплечча рукава кашулі, 1900-я гг., Брэсцкая вобласць.jpg|thumb|Тканы [[арнамент]] аплечча рукава жаночай [[кашуля|кашулі]] ([[Заходняе Палессе]]), 1900-я гады.]] Адметным і любімым элементам традыцыйнага беларускага народнага мастацтва ў першую чаргу было [[ткацтва]], а не [[вышыўка]], таму (па тэхналагічных прычынах) у [[арнамент]]ыцы вопраткі мужчын і жанчын пераважаюць разнастайныя лінейна-геаметрычныя формы<ref name="ReferenceJ">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент]</ref>. Тканае аздабленне святочнай кашулі выконвалася спосабам «ператыкання», у выніку чаго ствараліся розныя па шырыні паскі геаметрычнага арнаменту, вытканага чырвонымі баваўнянымі ніткамі. Найболей архаічным (верагодна, не толькі ў Беларусі, але і ва ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]) быў арнамент у «паскі», які захаваўся ў [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]]. Старадаўнім, таксама адметным і традыцыйным для беларускай народнай культуры, характэрным амаль для ўсёй тэрыторыі Беларусі, з’яўляецца крыжова-рамбічны геаметрычны арнамент: яго элементы заўсёды павернутыя на 45 градусаў адносна поля набору, а ўсе фігуры ўтвараюцца на аснове спалучэнняў [[ромб]]а і касога [[крыж]]а (якія былі сімваламі [[сонца]], урадлівасці). Каларыстыка [[арнамент]]у стрыманая, звычайна — цёмна-чырвонага (кармазынавага) колеру, часам з дамешкам чорнага колеру<ref name="ReferenceJ"/>. Раслінная і зааморфная арнаментыка, а таксама арнаменты, паўсталыя ў тэхналогіі вышывання, з’яўляюцца ў [[Беларускі нацыянальны касцюм|беларускім традыцыйным касцюме]] (гэтак жа і на [[ручнік]]ах і [[абрус]]ах) пазнейшымі запазычаннямі (з канца XIX ст.) і не могуць лічыцца традыцыйнымі і кананічнымі<ref name="ReferenceJ"/>. Верхняя мужчынская і жаночая вопратка сялян амаль не адрознівалася<ref name="ReferenceI"/>. Традыцыйным матэрыялам для яе вырабу былі валенае нефарбаванае [[сукно]] (з якога шылі [[світка|світу]], [[сярмяга|сярмягу]], [[Бурка (мужчынская вопратка)|бурку]], [[латушка|латушку]]) і [[аўчына]] (з недубленай шылі [[кажух]]і, а з дубленай — [[казачына|казачыну]])<ref name="ReferenceI"/>. Насілі таксама [[каптан]] і [[кабат]]<ref name="ReferenceK">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. У сучасным касцюме выкарыстоўваюцца традыцыі нацыянальнай вышыўкі, крою і каляровай гамы, каб падрэсліць нацыянальную адметнасць. === Традыцыі харчавання === {{main|Беларуская кухня}} [[Файл:Belarus-SMFAL-House Interior-1.jpg|thumb|[[Стол]] каля ''«[[Покуць|чырвонага кута]]»'' ў сялянскай [[хата|хаце]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Аснову харчавання беларусаў са старажытных часоў складалі [[страва|стравы]] з жытняй, пшанічнай, грэцкай, просавай, аўсянай, гарохавай мукі і розныя крупы, з якіх рабілі [[хлеб]], [[пірог|пірагі]], [[бліны]], [[каша|кашы]], [[клёцкі]], [[секанка|секанку]], розныя віды [[поліўка|полівак]] (''[[зацірка]]'', ''[[крупеня|кулеш]]'', ''[[крупеня]]''; квашаныя поліўкі — ''[[саладуха]]'', ''[[Кулага, страва|кулага]]'')<ref name="ReferenceK"/>. Сярод традыцыйных прысмак — розныя віды [[кісель|кісялю]] (''[[жур]]''), [[поліўка]], [[юшка]], [[Салата (страва)|салаты]] і інш.<ref name="ReferenceK"/> Адным з асноўных прадуктаў харчавання беларусаў здаўна была [[гародніна]]: капусту, буракі, бручку, агуркі салілі; гарох і бабы тушылі; рэпу і моркву — парылі і пяклі. [[Суп]]ы выгатаўляліся з [[капуста|капусты]] (''капуснік''), [[буракі|буракоў]] (''[[боршч]]''), шчаўя, бацвіння і інш.<ref name="ReferenceK"/> З [[мяса]] пераважна ўжывалася [[свініна]], [[бараніна]], мяса хатняй птушкі, радзей [[ялавічына]], якія спажываліся пераважна не асобна, а часцей у складзе розных страў: [[каўбаса]], [[паляндвіца]], [[крывянка]], [[халадзец]], студзень і інш. Традыцыйная беларуская мясная страва — тушанае рагу (''[[верашчака]]'', ''[[мачанка]]'')<ref name="ReferenceK"/>. З [[малако|малака]], якое спажывалася і як самастойная страва, рабілі [[смятана|смятану]], [[сметанковае масла]] і [[тварог]]. На святы спажывалі абрадавыя стравы: на [[радзіны]] падавалі [[Бабіна каша|бабіну кашу]]; на [[вяселле]] елі хлеб-[[каравай]]; на [[Вялікдзень]] — велікодную [[паска|паску]], рабілі [[каўбаса|каўбасы]] і [[Велікоднае яйка|фарбавалі яйкі]]; на [[Масленіца|Масленіцу]] рабілі [[бліны]]; на [[Купалле]] — [[Кулага (страва)|кулагу]]; на [[хаўтуры]] і [[памінкі]] нябожчыкаў ужываліся спецыяльныя памінальныя кашы і напоі ([[коліва]], [[куцця]], [[гарэлка]], [[кісель]] і інш.)<ref name="ReferenceK"/>. [[Файл:Mashed potatoes with meat - Belarus - 2015 AD.JPG|thumb|[[Тоўчанка]] з мясам і перцам.]] У сярэдзіне [[XVIII ст.]] у [[Беларусь]] пранікае [[бульба]], якая з сярэдзіны XIX ст. ужо настолькі набывае шырокае выкарыстанне ў рацыёне беларускіх сялян, што самі беларусы сталі лічыць бульбу сваім нацыянальным прадуктам харчавання. У беларускай кухні налічваецца болей за 200 страў з бульбы — адварная, печаная, смажаная, тушаная, камы, пюрэ, [[Бабка (страва)|бабка (ці драніцы)]], [[бліны]], аладкі, [[клёцкі]], [[калдуны]], гульбішнікі, запяканкі, піражкі, суп і г.д. Беларускімі нацыянальнымі стравамі з бульбы лічацца: пюрэ (''[[тоўчанка]]''), аладкі (''[[дранікі]]'', ''бульбянікі''), [[Бабка (страва)|бабка]] і інш.<ref name="ReferenceI"/> Традыцыйныя напоі — хлебны, мядовы, ягадны і бураковы [[квас]]; [[Бярозавік|бярозавы сок (бярозавік)]]; [[кляновы сок]]; [[піва]]; [[гарэлка]]; агароднінныя расолы; [[кісель|кісялі]]<ref name="ReferenceI"/>. Старажытныя традыцыі харчавання ў значнай меры захоўваюцца і зараз: у рацыёне беларусаў пераважаюць стравы з капусты і бульбы, бліны, кашы, малочныя стравы, супы. У XX ст. павялічылася разнастайнасць мясных вырабаў, узрасло спажыванне сланечнікавага алею, рыбы, памідораў, [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай прадукцыі]]. З’явіліся [[страва|стравы]], [[напой|напоі]], [[ягады]] і [[садавіна]], запазычаныя ў іншых [[народ]]аў, — [[шашлык]], [[плоў]], [[гуляш]], [[пельмені]], [[піца]] і інш. Узрасла роля прывазных напояў і экзатычнай садавіны і гародніны — [[гарбата]], [[какава]], [[кава]], [[банан]]ы, [[апельсін]]ы, [[мандарын]]ы, [[Ківі (садавіна)|ківі]], [[ананас]]ы, [[кавун]]ы і інш. Выйшлі з ужытку [[каноплі]], [[ільняное семя]], некаторыя стравы з мукі — [[саладуха]], [[Кулага (страва)|кулага]], [[талакно]], мучныя кісялі. <gallery perrow="5"> File:Belorussian borscht - 2015 AD.JPG|[[Боршч]]. File:Mushrooms and chicken in sour cream and cheese - Belarus - 2015 AD.JPG|Грыбы і курыца пад смятанай і сырам. File:Potato pancakes.jpg|[[Дранікі]]. File:Glass-of-kvass.jpg|Хлебны [[квас]]. File:Golubzi4.jpg|[[Галубцы]]. File:Babka Potato Dish-1.jpg|[[Бабка (страва)|Бабка]]. File:Chicken rolls and saltisons - Belarus - 2015 AD.JPG|Рулет з курыцы і [[сальцісон]]. File:Belaya Rus vodka.jpg|[[жыта|Жытнёвая]] [[гарэлка]]. File:Red Currant Kissel.jpg|[[Кісель]] з [[Парэчкі|парэчак]]. File:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-8.jpg|[[Каравай]] </gallery> == Сучасныя культурныя традыцыі і сацыяльныя тэндэнцыі == [[Файл:ВГАВМ - главный корпус.jpg|thumb|[[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Віцебск)|Будынак пазямельна-сялянскага банка ў Віцебску]] ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя.]] Сучасныя беларусы страцілі многія свае былыя лакальныя этнаграфічныя асаблівасці і традыцыйныя рысы матэрыяльнай і духоўнай культуры (акрамя [[мова|мовы]] і [[рэлігія|рэлігіі]]), што тлумачыцца працэсамі [[урбанізацыя|ўрбанізацыі]], інтэнсіфікацыі ўнутрыкраінных кантактаў (па прычыне развіцця сродкаў сувязі і інфраструктуры), увядзеннем стандартаў пачатковай адукацыі, узнікненнем агульнанацыянальнай прэсы і г.д. Працэс інтэнсіўнай культурнай гамагенізацыі беларусаў пачаўся ў часы [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] пасля таго, як [[Сялянская рэформа ў Расійскай Імперыі|у 1861 г. было скасавана прыгоннае права]] (хоць і да таго пэўная частка [[сяляне|сялян]] была вольнай) і сяляне атрымалі права атрымаць зямлю ва ўласнасць, чым былі створаны ўмовы для развіцця [[капіталізм|капіталістычных адносін]] і стварэння новых сацыяльных груп (буржуазіі, рабочых, інтэлігенцыі). З другой паловы XIX ст. атрымліваюць больш шырокае распаўсюджанне характэрныя для Расійскай Імперыі і [[Еўропа|Еўропы]] ў цэлым культурныя з’явы і новаўвядзенні, але пераважна сярод гарадскога насельніцтва. У [[1882]] г. у Расійскай Імперыі ўзнікла першая [[палітычная партыя]] беларусаў ([[Гоман (група)|Сацыяльна-рэвалюцыйная беларуская народная партыя]]), а пасля яшчэ і іншыя партыі. <gallery perrow="5"> File:Магілёўскія відарысы 01.jpg|[[Будынак гарадскога тэатра (Магілёў)|Будынак гарадскога тэатра ў Магілёве]] ў [[Руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускім стылі]], 1888 год. File:BelSUT Gomel-3.jpg|[[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Будынак мужчынскай гімназіі]] ў [[Гомель|Гомелі]] ў стылі [[рускі класіцызм|рускага класіцызму]], 1898 год. File:Minsk - Dom Janickaga - vulica Saveckaja nr 14.JPG|Даходны дом Оскара Яніцкага ў [[Мінск]]у ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя. File:Slucki aŭtobus.jpg|Двухпавярховыя [[аўтобус]]ы ў [[Слуцк]]у, пачатак XX стагоддзя. </gallery> Працэс заняпаду Расійскай Імперыі ў ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны (1914—1918)]] адкрыў мажлівасць для беларусаў атрымаць рэальныя формы палітычнай суб’ектнасці (аўтаномія, самастойная дзяржава ці федэрацыйны саюз з іншай дзяржавай). [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўская рэвалюцыя (1917)]] скасавала падзел [[грамадства]] на [[саслоўе|саслоўі]] і ўраўняла грамадзян у правах (уключаючы [[жанчына|жанчын]]) — Дэкрэтам аб скасаванні саслоўяў і грамадзянскіх чыноў 11 (24) лістапада 1917 года. 18 снежня 1917 г. быў уведзены [[грамадзянскі шлюб|грамадзянскі (свецкі) шлюб]]. Дзяржаўнасць [[Беларусь|Беларусі]] ў 1918—1920 гг. аб’яўлялася пяць разоў<ref>25 сакавіка 1918 г. была абвешчана [[БНР]], якая была «пераўстаноўлена» у 1920 г. У Смаленску 31 снежня 1918 г. была аб’яўлена Беларуская савецкая рэспубліка, якая 1 студзеня 1919 г. была аб’яўлена як [[БССР|ССРБ]]. У Вільні 27 лютага 1919 г. была аб’яўлена [[Літбел ССР|ССР ЛітБел]]. У Мінску 31 ліпеня 1920 г. была аб’яўлена [[БССР]]. Акрамя гэтага была спроба стварэння ў лістападзе 1918 г. [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікага Княства Літоўска-Беларускага]]. А ў 1920 г. былі спробы стварэння дзяржавы (з тэрыторый [[Грамадзянская управа ўсходніх земяль|Грамадзянскай управы ўсходніх зямель]]), якая б была ў федэрацыі з [[Польшча|Польшчай]].</ref>. Канкурэнцыя ў 1917—1921 гг. розных беларускіх дзяржаўных праектаў і палітычных груповак (пры адсутнасці кампраміса і салідарнасці<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 446.</ref>), памножаная на неспрыяльныя геапалітычныя абставіны, у выніку прывяла да падзелу ў 1921—1939 гг. [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] паміж [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчай]] і [[СССР]] па [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворы (1921)]]<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 448.</ref>, што не спрыяла далейшай культурнай гамагенізацыі і выразна ўсведамлялася беларусамі як рассечанасць народа<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 297.</ref>. Тым не менш, у [[1920]] г. беларусы атрымалі сваю палітычную суб’ектнасць у форме [[БССР]] (1920—1991) як складовай часткі [[СССР]]. Нягледзячы на ўстанаўленне ў СССР аўтарытарнага аднапартыйнага рэжыму і пачатак [[сацыялізм|сацыялістычных пераўтварэнняў]], у 1920-ыя гг. [[БССР]] захавала пэўную самастойнасць у развіцці нацыянальнай культуры, адукацыі, навукі і эканомікі<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 475—476.</ref>. Умовы для развіцця ўласнай культуры і дзяржаўны статус [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў БССР прывялі да таго, што менавіта БССР са сталіцай у [[Мінск]]у (у адрозненне ад [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў складзе Польшчы) пачала ўспрымацца беларусамі як дом для беларусаў<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 257.</ref>. У 1920-ыя гг. былі адкрыты [[Беларускі дзяржаўны тэатр]] (1920); [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1921); [[Інстытут беларускай культуры]] (1922), пераўтвораны ў [[1928]] г. у [[Акадэмія навук БССР|Акадэмію навук БССР]]; створаны нацыянальная сістэма адукацыі (якая павысіла пісьменнасць насельніцтва ва ўзросце 9-49 гадоў з 40,7 % у [[1926]] г. да 80,9 % у [[1939]] г.<ref name="ReferenceL">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 72.</ref>), літаратурныя і мастацкія аб’яднанні, [[Беларусьфільм|кінастудыя «Савецкая Беларусь»]] (1928); пабудаваны [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|мінскі тэатр оперы і балета]] (1938); узрасла колькасць спартыўных арганізацый і клубаў (напрыклад, у 1927 г. заснаваны [[ФК Дынама Мінск|мінскі футбольны клуб «Дынама»]]); беларуская мова выкладалася ў навучальных установах<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 254.</ref>. Гэта дало якасны штуршок развіццю беларускай культуры і друку. Рэалізоўвалася палітыка «карэнізацыі» (беларусізацыі) і пабудовы свецкага грамадства<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476.</ref>. З 1920-ых гг. узнікаюць новыя свецкія святы і абрады ([[акцябрыны]], чырвонае вяселле, [[Дзень Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі|Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і г.д.), якія замянілі царкоўныя святы і царкоўны шлюб<ref name="ReferenceL"/>. <gallery perrow="5"> Файл:Інбелкульт, навуковая камісія.jpg|Навуковая камісія [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульту]], 1922 год. Файл:Uzvyšša1928.jpg|Члены [[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Беларускага літаратурна-мастацкага згуртавання «Узвышша»]], 1928 год. Файл:Gomel. Lenin Avenue. House of the Commune.jpeg|[[Дом-камуна (Гомель)|Дом-камуна ў Гомелі]], 1931 год. Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Тэатр оперы і балета]] ў [[Мінск]]у ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]], 1938 год. </gallery> Устанаўленне ў [[1929]]—[[1988]] гг. у [[СССР]] жорсткай [[Таталітарызм|таталітарнай сістэмы]], манаполіі [[Камунізм|камуністычнай ідэалогіі]], [[сацыялізм|сацыялістычнага]] тыпу эканомікі і ізаляцыя ад іншых краін свету крайне адмоўна адбіліся на развіцці беларускага грамадства<ref name="ReferenceM">''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 399.</ref><ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476—477.</ref>. [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|Індустрыялізацыя прамысловасці]] не ліквідавала тэхналагічнага адставання ад сусветнага ўзроўню і праблему дэфіцыту тавараў, аднак былі створаны і перадавыя высокатэхналагічныя прадпрыемствы (пераважна — ваенна-прамысловага профілю)<ref name="ReferenceM"/>. Прымусовая [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|калектывізацыя]] і ліквідацыя [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю, прадпрыемствы і сродкі вытворчасці прыводзілі да змены шматвекавой свядомасці чалавека як ўласніка і гаспадара, да дэматывацыі працы<ref name="ReferenceN">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 477.</ref>. [[Сталінскія рэпрэсіі]], пік якіх прышоўся на 1937—1938 гг., асабліва моцна ўдарылі па нацыянальнай эліце (чыноўніцтву, інтэлігенцыі, афіцэрству)<ref name="ReferenceN"/>. Татальная ідэалагізацыя грамадскага жыцця ў СССР абумовіла далейшае звужэнне бытавання беларускага традыцыйнага мастацтва і фальклору<ref name="ReferenceN"/>. Адбывалася рэвізія зместу беларускай нацыянальнай культуры пад лозунгам «новай» сацыялістычнай культуры, у якой нацыянальнае павінна было выконваць толькі функцыі формы, а не зместу<ref name="ReferenceN"/>. Уладамі СССР свядома [[Беларуская граматыка 1934|з 1933 г. дэфармаваўся правапіс беларускай літаратурнай мовы]], каб наблізіць яе да [[руская мова|рускай мовы]]; у тэрміналогіі з’явіліся ідэалагізаваныя новаўтварэнні і канцылярызмы<ref name="ReferenceN"/>. А сама сфера ўжывання [[Беларуская мова|беларускай мовы]] з 1930-х гг. памяншалася, асабліва ў гарадах, на карысць рускай мовы, якая з 1960-х гг. пачала дамінаваць у [[горад|гарадах]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 290, 357; ''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478, 479.</ref>. У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (1921—1939), дзе былі захаваны капіталістычныя адносіны, становішча беларусаў і беларускай культуры было дыскрымінацыйным<ref name="ReferenceN"/>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (1939—1945) Заходняя Беларусь увайшла ў [[1939]] г. у склад БССР, што было актам уз’яднання [[этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] пад адным дзяржаўным кіраваннем, хоць і савецкай уладай. Пры гэтым [[Віленскі край]] быў перададзены ў [[1940]] г. [[Літоўская ССР|Літве]], а [[Беласточчына]] ў [[1945]] г. — [[Польшча|Польшчы]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478.</ref>. [[26 чэрвеня]] [[1945]] г. [[БССР]] стала адной з краін-заснавальніц [[ААН]] і фармальна яе членам. [[Файл:Pkolosa 15.jpg|thumb|[[Плошча Якуба Коласа (станцыя метро)|Станцыя метро «Плошча Якуба Коласа»]] [[Мінскі метрапалітэн|мінскага метрапалітэна]], адкрытага ў [[1984]] годзе. Фота 2011 года.]] [[Беларускі правапіс 1959|У 1957 г. быў ўдакладнены і зменены ў лепшы бок правапіс беларускай мовы]], які выправіў [[Беларуская граматыка 1934|адыёзныя рысы правапісу ад 1933 г.]] Менавіта ў [[1960]]—[[1990]] гг. [[БССР|Беларусь (БССР)]] перайшла ў разрад індустрыяльна развітых краін<ref name="ReferenceO">''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 8.</ref>: на гэтыя 30 год прыпадае бум [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] і як вынік — бум [[урбанізацыя|урбанізацыі]] (у 1975 г. працэнт гарадскога насельніцтва БССР перавысіў 50 % і была дасягнута амаль суцэльная пісьменнасць насельніцтва)<ref name="ReferenceO"/>. Гарады БССР імкліва развіваліся па перадавым савецкім стандартам [[урбаністыка|урбаністыкі]], узрастала якасць жыцця гараджан — у канцы 1970-х гг. узнікла [[грамадства спажывання]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 374; ''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 18.</ref>. Калі ў [[1959]] г. у [[Мінск]]у жыло 506 тыс., то ў [[1989]] г. ужо 1,58 млн чал.<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 27.</ref> Для БССР 1960—1990 гг. сталі і перыядам росквіту афіцыйнай беларускай культуры і [[Навука ў Беларусі|навукі]], а таксама — стварэння нешматлікіх нелегальных і нефармальных культурных суполак («На Паддашку», «[[Майстроўня]]» і інш.), якія ідэалагічна адхілялі [[сацыялізм]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 479—480; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 378—383; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 412.</ref>. Напрыклад, паводле твораў выдатнага беларускага пісьменніка [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] здымаліся кінастужкі на «[[Беларусьфільм]]е» і ставіліся оперы. З [[1952]] г. [[СССР]] стаў удзельнікам [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]], а ў [[БССР]] дзяржаўную падтрымку і папулярнасць атрымалі амаль усе алімпійскія віды спорту, асабліва лёгкая і цяжкая атлетыка, [[футбол]], [[гандбол]], [[фехтаванне]], [[Стральба кулявая|кулявая стральба]], [[гімнастыка]], [[біятлон]] і інш.<ref>Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 369.</ref><ref>[http://zakazat.by/bgufk/vitebskij-gosudarstvennyj-universitet-im-p-m-masherova/fakultet-fizicheskoj-kultury-i-sporta/366-kurs-lektsij-istoriya-fizicheskoj-kultury-i-sporta.html?start=11 Таблица. Чемпионы и призеры летних Олимпийских игр — спортсмены БССР (1952—1988 гг.)] — Узята з кнігі: ''Сазанович, В. П.'' Физическая культура и спорт в Белоруссии: Страницы летописи / В. П. Сазанович, К. А. Кулинкович, В. С. Филиппович. — Минск : Полымя, 1988. — 268 с.</ref> У [[БССР]] у [[1974]] г. 61 % спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй былі беларусамі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 403.</ref>, а ў [[1989]] г. доля беларусаў сярод студэнтаў БССР была 70,7 %<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 404.</ref>. З 1960—1970-х гг. грамадства [[СССР]] ужо не было такім цалкам закрытым і жорсткім, як раней (у часы [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]]): існавалі пэўныя мажлівасці кароткатэрміновага выязду за мяжу, знаёмства з сусветнай [[літаратура]]й (у тым ліку літаратурай [[Заходняя культура|Захада]]), пракат замежных кінафільмаў, інфармаванасць аб рэаліях жыцця за мяжой (часам большая, чым інфармаванасць жыхароў [[Заходняя культура|краін Захаду]] аб рэаліях жыцця ў СССР і іншых краінах) і г.д.<ref name="Крушение СССР и возрождение России">''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 19—20.</ref> Выказваюцца думкі, што ў [[СССР]] у 1970-ыя гг. узнік [[сярэдні клас]], хоць ён быў пазбаўлены права на [[прыватная ўласнасць|прыватную ўласнасць]] і свабодную прэсу<ref name="Крушение СССР и возрождение России"/>. [[Файл:Пётр Клімук.jpg|thumb|[[Пётр Ільіч Клімук]] — першы беларускі [[касманаўт]], які ў [[1973]] годзе здзейсніў палёт у [[Касмічная прастора|космас]].]] У 1950—1990 гг. савецкая ўлада рабіла шмат намаганняў, каб наблізіць умовы і стандарты духоўна-культурнага і матэрыяльнага жыцця на вёсцы да гарадскіх: у сельскім быце прывычнымі сталі дамы з [[цэгла|цэглы]], [[электрычнасць]], газ, [[вадаправод]], [[каналізацыя]], цэнтральнае ацяпленне, масава будаваліся дамы культуры і [[кінатэатр]]ы, цэнтры бытавога абслугоўвання і медпункты. У сельскай мясцовасці масава пачалі насіць адзенне, зробленае на [[фабрыка]]х СССР. У вёсцы прысядзібная гаспадарка была невялікай, а такія прадукты як [[хлеб]], кандытарскія вырабы, кансервацыя, вострыя прыправы і напоі сельскія жыхары пакупалі выключна ў дзяржаўных [[магазін]]ах. У [[1989]] г. у вёсках жыло толькі 3,5 % насельніцтва БССР<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 10. (Астатняе насельніцтва жыло не толькі ў гарадах, але і ў пасёлках гарадскога тыпу).</ref>. Народная мастацкая самадзейнасць арганізоўвалася адміністрацыяй дзяржаўных устаноў і прадпрыемстваў (у [[1987]] г. у ёй было задзейнічана звыш 1 млн чал.<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 76.</ref>). Рэдкасцю сталі народныя мастакі і складальнікі песень, што кампенсавалася развіццём [[поп-культура|поп-культуры]] з 1960-х гг. <gallery perrow="5"> File:Песняры.jpg|Ансамбль «[[Песняры]]» на канцэрце ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]], фота 1974 года. File:Belarus-Minsk-Belarus General Store-1.jpg|Універмаг «Беларусь», адкрыты ў [[Мінск]]у ў 1978 годзе. Фота 2005 года. File:Talaka2.jpg|Святкаванне [[Каляды|Каляд]] [[Талака (таварыства)|суполкай «Талака»]], фота 1989 года. File:RIAN archive 127423 WWII veterans.jpg|Святкаванне [[Дзень Перамогі|Дня Перамогі]] ў [[Мінск]]у, фота 9 мая 2006 года. File:Belarusian family near BelAZ 75710 - in Zhodzina city - 2015 AD.jpg|Сучасная беларуская маладая сям’я на фоне самага вялікага ў свеце самазвала «[[БелАЗ-75710]]» у горадзе [[Жодзіна]]. Фота 2015 года. </gallery> [[Файл:Belarus-Minsk-940 Anniversary near Minsk-Hero-City Monument-22.jpg|thumb|Святкаванне 940-годдзя Мінска каля манумента «[[Мінск — горад-герой]]». Фота 8 верасня 2007 года.]] [[Файл:DBW2014.jpg|thumb|[[Дзень беларускага пісьменства]] (2014) у [[Заслаўе|Заслаўі]].]] Пасля выхаду ў [[1991]] г. [[Беларусь|Беларусі]] са складу [[СССР]] і атрымання незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікай Беларусь]], што моцна і пазітыўна ўплывае на свядомасць беларусаў, [[беларуская мова]] захавала статус дзяржаўнай, а рэспубліка пачала лагодную рэвізію сацыялістычнага мінулага, аднаўленне шматпартыйнасці, развіццё культурнага плюралізму і працэс прыватызацыі, арыентуючы знешнюю палітыку на краіны [[СНД]], у першую чаргу — на [[Расія|Расію]]. Адкрыўся свабодны ўезд і выезд з краіны. Грамадства стала адкрытым да пераняцця многіх агульнаеўрапейскіх традыцый вядзення бізнесу, баўлення вольнага часу ([[свята|святы]], [[спорт]], [[турызм]] і інш.), стандартаў адукацыі, пашырэнню ўжытку замежных моў ([[англійская мова|англійскай]], [[нямецкая мова|нямецкай]]), развіццю інфармацыйнай прасторы (у тым ліку [[Інтэрнэт]]а) і г.д. Афіцыйныя ўлады імкнуцца захаваць для насельніцтва лепшыя сацыяльныя стандарты, складзеныя ў савецкія часы (бясплатныя публічныя бібліятэкі, адукацыя, медыцына, дэкрэтны адпачынак і інш.), а таксама надаюць вялікую ўвагу арганізацыі і правядзенню дзяржаўных свят ([[Дзень Перамогі]], [[Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь|Дзень Рэспублікі]], [[Дзень беларускага пісьменства]], [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] і інш.), [[Дажынкі (фестываль)|фестывалю «Дажынкі»]], [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі|фестывалю беларускай паэзіі і песні ў Маладзечне]], фестывалю «[[Славянскі базар у Віцебску]]» і развіццю [[спорт]]у за кошт рэспубліканскага [[бюджэт]]у. Юрыдычна ў сучаснай Беларусі існуе права [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю (на ўчасткі памерам не болей чым 1 [[гектар|га]]), але фактычна абароту і рынка зямлі няма, а некаторыя катэгорыі зямельных участкаў забаронена пераводзіць у прыватную ўласнасць увогуле<ref name="news.tut.by">[http://news.tut.by/economics/192390.html Экономический ликбез TUT. Земля в собственность «как иной случай»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170208064336/http://news.tut.by/economics/192390.html |date=8 лютага 2017 }}</ref>. Дагэтуль абсалютная большасць зямлі знаходзіцца ў дзяржаўнай уласнасці, таму не сфармавана катэгорыя прыватных зямельных уласнікаў<ref name="news.tut.by"/>. Не сфармавана і значная доля прыватных уласнікаў увогуле: дзяржаўны сектар з’яўляецца дамінуючым у [[Эканоміка Беларусі|эканоміцы Беларусі]] і складаў у 2011 г. (паводле дадзеных [[ЕБРР]]) каля 70 %: гэты сектар ахоплівае як стратэгічныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] ([[энергетыка]], сыравінныя матэрыялы і прамысловыя прадпрыемствы), так і значную частку вытворчасці тавараў паўсядзённага попыту і [[Сфера паслуг|сферы паслуг]]<ref>''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 71.</ref>. Паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 г.]] другой дзяржаўнай мовай у Беларусі стала [[руская мова]], якой карыстаецца пераважная большасць насельніцтва. Гэта выклікае занепакоенасць у многіх прадстаўнікоў [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] і творчай эліты адносна верагоднасці непапраўнай страты ва ўжытку беларускай мовы, сфера выкарыстання якой і так невялікая. Тым не менш, у цяперашні час гарады [[Беларусь|Беларусі]] (у тым ліку — [[Мінск]]) з’яўляюцца найважнейшымі асяродкамі беларускамоўнай культуры<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 415.</ref><ref>У Мінску знаходзяцца [[Інстытут мовазнаўства НАНБ]], [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]], галоўныя беларускамоўныя выдавецтвы, рэдакцыі галоўных беларускамоўных газет Беларусі, [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]], [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] і г.д.</ref>. Многія рысы традыцыйных абрадаў (у скарочаным або пераасэнсаваным выглядзе) набылі новае жыццё і ў сучаснай культуры беларусаў, у тым ліку — у гульнявой форме<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 422—423.</ref>. Напрыклад, у сучасную цырымонію рэгістрацыю [[шлюб]]у ўвайшлі некаторыя элементы традыцыйнага [[вяселле|вяселля]]: «выкуп» нявесты, абгортванне рук маладых [[ручнік]]ом, абсыпанне маладых [[зерне]]м і г.д.<ref>[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/965/1/TRANSFORMACIYA%20TRADICIY%20V%20SOVREMENNOY%20KUL'TURE%20BELARUSI.pdf ''Шелупеко, Н. Е.'' Трансформация традиций в современной культуре Беларуси]</ref> Традыцыйныя рамёствы звычайна выкарыстоўваюцца толькі для вырабу нацыянальных [[сувенір]]аў. Сталіцай беларускага народнага гумару лічыцца вёска Аўцюкі ([[Вялікія Аўцюкі|Вялікія]] і [[Малыя Аўцюкі]] Калінкавіцкага раёну), дзе з 1995 года праходзіць [[Аўцюкі (фестываль)|Усебеларускі фестываль народнага гумару «Аўцюкі»]]<ref>[https://www.sb.by/articles/natsyyanalnasts-a-tsyuk.html Нацыянальнасць — аўцюк]</ref><ref>[https://www.belta.by/regions/view/reportazh-o-festivalnoj-zhizni-iz-stolitsy-jumora-v-kalinkovichskom-rajone-453160-2021/ РЕПОРТАЖ о фестивальной жизни из столицы юмора в Калинковичском районе]</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/festival-avtyuki-2023-proydet-v-kalinkovichskom-rayone-28-29-iyulya.html Фестиваль юмора «Автюки-2023» пройдет в Калинковичском районе 28-29 июля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Белорусские 100 р. 1992 г.jpg|Выява [[Зубр еўрапейскі|зубра]] на банкноце ў 100 беларускіх рублёў (узору 1992 года). File:Słuckija pajasy. Mietki (silver coin, averse).png|Памятная [[Серабро|срэбная]] манета [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага Банка Беларусі]] «[[Слуцкі пояс|Слуцкія паясы]]. Меткі», 2013 год. File:Belarusian Great Patriotic War Museum (16118278048).jpg|[[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны (інтэр’ер)]] у [[Мінск]]у. Фота 2014 года. File:Мельница моды 2006 - проект Эмоции формы - автор проекта Саша Варламов.jpg|[[Аляксандр Леанідавіч Варламаў|Саша Варламаў]] прадстаўляе свой праект — мікст «Эмоцыі формы» на фестывалі «[[Млын моды]] 2006» у [[Мінск]]у. File:Victoria Azarenka, Serena Williams and Maria Sharapova with medals 2012.jpg|Тэнісісткі [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]], [[Серэна Уільямс]] і [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыя Шарапава]] на [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Летніх Алімпійскіх гульнях (2012)]] у [[Лондан]]е. </gallery> == Колькасць і рассяленне. Беларуская дыяспара == [[Файл:Hajnowka Muzeum Kultury Bialoruskiej.jpg|thumb|Музей беларускай культуры ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], Польшча.]] {{main|Этнічная тэрыторыя беларусаў|Беларуская дыяспара}} Паводле [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] Рэспублікі Беларусь ([[2009]]), колькасць беларусаў склала 7957 тыс. (83,7 % насельніцтва краіны). Беларусы жывуць таксама ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Польшча|Польшчы]] (пераважна ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]]), [[Літва|Літве]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Малдова|Малдове]], [[Казахстан]]е, [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і інш. краінах. Па звестках Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, у 2018 годзе за межамі Беларусі пражывалі 1 млн. 484 тыс. 875 беларусаў<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |title=mfa.gov.by |access-date=30 мая 2020 |archive-date=13 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813091721/http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |url-status=dead }}</ref>. ;Сучаснае рассяленне беларусаў {| class="wikitable" |- | | Агульная колькасць, тыс.ч. | [[Беларусь]] | [[Расія]] | [[Украіна]] | [[Казахстан]] | [[Латвія]] | [[Літва]] | [[Эстонія]] | [[Польшча]] |- | [[Перапіс у СССР 1979|Перапіс у СССР (1979)]] | 9463<ref>У межах [[СССР]].</ref> + ~1000<ref>За межамі [[СССР]].</ref> | 7569 | 1052 | 406 | 178 | 112 | 58 | 23 | 200<ref>[http://zbsb.org/node/1117 Наталля Гардзіенка. Беларуская дыяспара як аб’ектыў гістарычнага даследвання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160420185259/http://zbsb.org/node/1117 |date=20 красавіка 2016 }}</ref> |- | Перапісы 2000-х гадоў | | 8159<ref name="perapis_by_1999">Даныя [[Перапіс у Беларусі 1999|перапісу ў Беларусі (1999)]].</ref> | 808 | 276 | 112 | 97 | 43 | 16 | 48 |} == Знакамітыя беларусы == <div class="references" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Міхал Клеафас Агінскі]] * [[Вікторыя Азаранка]] * [[Ларыса Александроўская]] * [[Святлана Алексіевіч]] * [[Канстанцін Астрожскі]] * [[Радаслаў Астроўскі]] * [[Анатоль Багатыроў]] * [[Максім Багдановіч]] * [[Францішак Багушэвіч]] * [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]] * [[Рыгор Барадулін]] * [[Пятрусь Броўка]] * [[Янка Брыль]] * [[Сымон Будны]] * [[Ігнат Буйніцкі]] * [[Генадзь Бураўкін]] * [[Васіль Быкаў]] * [[Вітольд Бялыніцкі-Біруля]] * [[Алесь Бяляцкі]] * [[Эдвард Вайніловіч]] * [[Астафій Валовіч]] * [[Язэп Варонка]] * [[Зоська Верас]] * [[Соф’я Гальшанская]] * [[Максім Гарэцкі]] * [[Ларыса Геніюш]] * [[Ніл Гілевіч]] * [[Аляксандр Глеб]] * [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] * [[Дар’я Уладзіміраўна Домрачава]] * [[Кіпрыян Жахоўскі]] * [[Зміцер Жылуновіч]] * [[Іосіф Іосіфавіч Жыновіч]] * [[Вацлаў Іваноўскі]] * [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі]] * [[Уладзімір Васільевіч Кавалёнак|Уладзімір Кавалёнак]] * [[Кастусь Каліноўскі]] * [[Ігнат Канчэўскі]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч|Генадзь Караткевіч]] * [[Уладзімір Караткевіч]] * [[Яўхім Фёдаравіч Карскі]] * [[Тадэвуш Касцюшка]] * [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы]] * [[Пётр Ільіч Клімук]] * [[Якуб Колас]] * [[Вольга Корбут]] * [[Кандрат Крапіва]] * [[Аркадзь Куляшоў]] * [[Іасафат Кунцэвіч]] * [[Янка Купала]] * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч]] * [[Якуб Наркевіч-Ёдка]] * [[Вацлаў Ластоўскі]] * [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова]] * [[Язэп Лёсік]] * [[Арсень Ліс]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] * [[Антон Луцкевіч]] * [[Ігар Міхайлавіч Лучанок]] * [[Міхась Лынькоў]] * [[Андрэй Макаёнак]] * [[Кірыл Трафімавіч Мазураў]] * [[Галіна Кліменцьеўна Макарава]] * [[Адам Мальдзіс]] * [[Пётр Міронавіч Машэраў]] * [[Іван Мележ]] * [[Паўліна Мядзёлка]] * [[Алег Віктаравіч Навіцкі|Алег Навіцкі]] * [[Сцяпан Некрашэвіч]] * [[Зянон Пазняк]] * [[Пімен Панчанка]] * [[Іпацій Пацей]] * [[Алаіза Пашкевіч]] * [[Барыс Віктаравіч Платонаў]] * [[Войцех Пуслоўскі]] * [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі]] * [[Руслан Салей]] * [[Леў Сапега]] * [[Францыск Скарына]] * [[Соф’я Слуцкая]] * [[Ян Станкевіч]] * [[Стэфанія Станюта]] * [[Ганна Сурмач]] * [[Максім Танк]] * [[Віктар Цімафеевіч Тураў]] * [[Браніслаў Тарашкевіч]] * [[Ян Караль Хадкевіч]] * [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталь Цвірка]] * [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]] * [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхась Чарняўскі]] * [[Кузьма Чорны]] * [[Іван Шамякін]] * [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч]] * [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў]] * [[Віталь Венядзіктавіч Шчэрба]] * [[Рыгор Раманавіч Шырма]] * [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніслаў Эпімах-Шыпіла]] * [[Іван Ігнацьевіч Якубоўскі|Іван Якубоўскі]] * [[Яўгенія Янішчыц]] </div> == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : Хурсік, 2003. — 470 с. * ''[[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Бандарчык, В. К.]]'' Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. / В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1964. — 282 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.] ; АН Беларусі. [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы]]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1 : Прамысловыя і рамесныя заняткі. — 350 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2 : Дойлідства. — 389 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 3 : Гісторыя этналагічнага вывучэння. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё. — 2001. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 5 : Сям’я. — 374 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6 : Грамадскія традыцыі. — 606 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2004. — Т. 7 : Вусная паэтычная творчасць. — 586 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Піліпенка]] [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2005. — Т. 8 : Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. — 351 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — Т. 9 : Антрапалогія. — 575 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2007. — Т. 10 : Славянскія этнакультурныя традыцыі. — 514 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. [[Аляксандр Іванавіч Лакотка|А. І. Лакотка]] і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2008. — Т. 11 : Музыка. — 700 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2009. — Т. 12 : Экраннае мастацтва. — 687 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2012. — Т. 13 : Тэатральнае мастацтва. — 758 с. * Беларусы : сучасныя этнакультурныя працэсы / Г. І. Каспяровіч [і інш.]; рэдкал.: А. І. Лакотка [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2009. — 605 с. * Белоруссия // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — Санкт-Пецярбург : Тип. В. Безобразова, 1863. — Т. I. — С. 371. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Белая Русь / А. Белы // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 2 т.]] — Мінск , 2006. — Т. 1. — С. 306—308. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы / А. Белы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — 238 с. — ISBN 985-6599-12-1 * ''[[Валянціна Мікалаеўна Бялявіна|Бялявіна, В. М.]]'' Жаночы касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 350 с. * ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 303 с. * ''[[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|Булыка, А. М.]]'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі; АН БССР.І-т мовазнаўства імя Я.Коласа; Рэд. А. І. Жураўскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 253 с. * ''[[Змітрок Бядуля|Бядуля, З.]]'' Збор твораў : у 5 т. / Змітрок Бядуля; аўт. прадм. В. Каваленка. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. Вершы, паэмы. — 407 с. * ''Вайткявичус, В.'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305110625/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} // Працы гістарычнага факультэта БДУ. Навук. зборнік. — Вып. 3. — Мн., 2008. — С. 180—188. * ''Вуглік, І. Р.'' Матэрыяльная культура і быт беларусаў у XVII—XVIII стст. : вучэб.-метад. дапаможнік / І. Р. Вуглік. — Мінск : БДПУ, 2005. — 114 с. * ''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі / І. Г. Ганчарк, В. В. Грыгор’ева, А. М. Філатава, Э. С. Ярмусік // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. А. А. Глекаў. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280—283. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 2. Люты 1917 г. — 2002 г. — 472 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2: Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — 688 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.) / Ю. Бохан [і інш.]. — 344 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / [[Міхаіл Восіпавіч Біч|М. Біч]] [і інш.]. — 519 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5: Беларусь у 1917—1945 гг. / А. Вабішчэвіч [і інш.]. — 616 с. * Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Каваленя]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — 584 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 1. Даўняя літаратура, XI — першая палова XVIII стагоддзя. — 909 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — 582 с. * Грамадскі быт і культура гарадскога насельніцтва Беларусі / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 248 с. * Грамадскі быт і культура сельскага насельніцтва Беларусі / В. К. Бандарчык [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 256 с. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260—262. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110—113. * ''[[Майсей Якаўлевіч Грынблат|Гринблат, М. Я.]]'' Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории / М. Я. Гринблат. — Минск : Наука и техника, 1968. — 288 с. * Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58. * ''Казлоў, Л. Р.'' Беларусь на сямі рубяжах / Л. Р. Казлоў, [[Анатоль Кірылавіч Цітоў|А. К. Цітоў]]. — Мінск : Беларусь, 1993. — 71 с. * Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.) / В. В. Грыгор’ева [і інш.]; навук. рэд. У. І. Навіцкі. — Мінск : Экаперспектыва, 1998. — 340 с. * ''Карскі, Я.'' Беларусы / Яўхім Карскі. — Мінск : Бел. кнігазбор, 2001. — 637 с. * ''[[Павел Рыгоравіч Казлоўскі|Козловский, П. Г.]]'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в.: центральная и западная зоны / П. Г. Козловский. — Минск : Наука и техника, 1974. — 182 с. * ''[[Аляксандр Іванавіч Лакотка|Лакотка, А. І.]]'' Народнае дойлідства / А. І. Лакотка. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — 200 с. * ''[[Алег Латышонак|Латышонак, А.]]'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст. / А. Латышонак, Я. Мірановіч. — Вільня-Беласток : Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — 368 с. * ''[[Арсень Ліс|Ліс, А.]]'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 3—27. * ''[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Лісейчыкаў, Д. В.]]'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг. / Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск : Медысонт, 2011. — 198 с. * ''[[Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка|Мажэйка, З. Я.]]'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347. * ''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс, А.]]'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі / А. Мальдзіс. — Мінск : Лімарыус, 2001. — 384 с. * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' Людзі даўняй Беларусі: этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (Х—XVII ст.). — Магілёў, 2003. * ''[[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Мікуліч, А. І.]]'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу / А. І. Мікуліч. — Мінск : Тэхналогія, 2005. — 138 с. * ''[[Дарота Міхалюк|Міхалюк, Д.]]'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Нав. рэд. С. Рудовіч; пер. з польск. А. Пілецкі. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — 496 с. * Народы России. Белорусы и поляки / Издание «Досуг и дело». — Санкт-Пецярбург : Общественная польза, 1878. — 68 с. * Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]] і [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [https://www.vln.by/node/42 Беларусы: станаўленне этнасу і «национальная идея»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220304215534/https://www.vln.by/node/42 |date=4 сакавіка 2022 }} / В. Насевіч // Белоруссия и Россия: общества и государства. — Москва : Права человека, 1998. — С. 11-30. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' Беларусы: станаўленне этнасу і нацыянальная ідэя. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 526 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [http://vln.by/node/174 Основные вехи этногенеза белорусов] / В. Насевіч // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века / Составл., перевод, научное редактир. А. Е. Тараса. — Минск: Харвест, 2010. — С. 467—507. * ''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»: Этнічныя межы беларусаў у XIX — пачатку XX ст. / Я. Насытка // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 11—15. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края / Н. И. Петров. — Санкт-Пецярбург : Тип. Тов. «Общественная польза», 1890. — 585 с. [http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015141/http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Пилипенко, М. Ф.]]'' Этнография Беларуси / М. Ф. Пилипенко. — Минск: Вышэйшая школа, 1981. — 192 с. * ''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия. Эффективные схемы государственно-частного партнерства в Республике Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / А. Попкова // Беларуская думка. — 2013. — № 10. — С. 71—75. * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк, М.]]'' Беларускія народныя крыжы / М. Раманюк; рэд., уклад. і мастак [[Дзяніс Міхайлавіч Раманюк|Д. Раманюк]]; газета «Наша Ніва». — Вільня : Наша Ніва, 2000. — 222 с. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 28. — С. 318—323. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_27.pdf Статус Беларусі ў свядомасці мясцовых каталіцкіх дваран-кансерватараў канца XIX — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 27. — С. 337—342. * ''Реклю, Э.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — Санкт-Петербург : А. Ильин, 1883. — 700 с. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. * ''[[Сусана Міхайлаўна Самбук|Самбук, С. М.]]'' Политика царизма в Белоруссии во второй половине XIX века / С. М. Самбук; ред. В. П. Панютич. — Минск : Наука и техника, 1980. — 224 с. * ''[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута, Я. М.]]'' Народнае мастацтва / Я. М. Сахута. — Мінск : Беларуская навука, 2015. — 180 с. * ''Сементовский, А.'' Этнографический обзор Витебской губернии / А. Сементовский. — Санкт-Петербург : Тип. Н. Хана. — 1872. — 69 с. * ''[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі, У.]]'' Беларуская мова / У. Свяжынскі // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 300—301. * ''[[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Сліж, Н.]]'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) / Н. Сліж // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66. * ''[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр, Т.]]'' Рэканструкцыя нацый: Польшча, Украіна, Літва і Беларусь, 1569—1999 / Тымаці Снайдэр; пер. з англ. М. Раманоўскага і В. Калацкай; навук. рэд. Г. Сагановіч. — Мінск : Медысонт, 2010. — 421 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — Санкт-Пецярбург : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * ''[[Лідзія Іванаўна Цягака|Тегако, Л. И.]]'' Антропология белорусского Полесья: демография, этническая история, генетика / Л. И. Тегако, А. И. Микулич, И. И. Саливон. — Минск. — 1978. * ''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812160849/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html |date=12 жніўня 2011 }} / П. В. Терешкович. — Минск : БГУ, 2004. — 233 с. [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf] * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * ''[[Віталь Товіевіч Траццякоў|Третьяков, В.]]'' [https://elibrary.com.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России] / В. Третьяков // Политический класс. — 2006. — № 12. — С. 16—29. * ''[[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Улащик, Н. Н.]]'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии / Н. Н. Улащик. — Москва : Наука, 1965. — 480 с. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Титов, В. С.]]'' Историко-этнографическое районирование материальной культуры белорусов, XIX ― начало XX в. / В. С. Титов ; АН БССР, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора. ― Минск : Наука и техника, 1983. — 152 с. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Аброчныя тканіны / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Ручнік / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437. * Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 368—370. * ''[[Анатоль Сямёнавіч Фядосік|Фядосік, А. С.]]'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Цітоў, В. С.]]'' Этнаграфічная спадчына: Беларусь: Краіна і людзі / В. С. Цітоў. — 2-ое выд. — Мінск : Беларусь, 2001. — 208 с. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквин, И. В.]]'' Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) / И. В. Чаквин, П. В. Терешкович // Советск. этнография. — 1990. — № 6. — С. 42—54. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' Беларусы / І. Чаквін // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 303—305. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І.У Чаквін, П. У. Церашковіч // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 464—481. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І. У. Чаквін, [[Галіна Іванаўна Каспяровіч|Г. І. Каспяровіч]] // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 59—77. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf |date=29 лістапада 2014 }} / І. Чаквін // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. — Мінск : ННАЦ імя Ф. Скарыны, 1997. — Ч. 1. — С. 37—42. * ''[[Юлія Міхайлаўна Чурко|Чурко, Ю. М.]]'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354. * ''[[Леў Мікалаевіч Шакун|Шакун, Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд.спец. і праф.адукацыі БССР, 1963. — 339 с. * ''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 119 с. * ''[[Захар Шыбека|Шыбека, З.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. * ''[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт, Р. Ф.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с. * Этнаграфія беларусаў: гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — 215 с. * Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] [і інш.]. — Мінск : БелСЭ, 1989. — 575 с. * Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве : вучэб.-метад. дапам. / [[Тадэвуш Антонавіч Навагродскі|Т. А. Навагродскі]] [і інш.]. — Мінск : Беларускі дзяржаўны універсітэт, 2009. — 335 с. * ''[[Цэзары Кукла|Kuklo, C.]]'' Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej / C. Kuklo. — Warszawa : DiG, 2009. — 525 s. * ''[[Алег Юр’евіч Латышонак|Łatyszonek, O.]]'' Od rusinów białych do białorusinów. U źrodeł białoruskiej idei narodowej / O. Łatyszonek. — Białystok : Wyd-wo uniwersytetu w Białymstoku, 2006. — 390 s. * ''[[Марыуш Маркевіч|Markiewicz, M.]]'' Historia Polski 1492—1795 / M. Markiewicz. — 2-e wyd. — Kraków : Wyd-wo Literackie, 2006. — 760 s. * ''[[Рышард Радзік|Radzik, R.]]'' Między zbiorowością etniczną a wspolnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia / R. Radzik; red. E. Muszyńska. — Lublin : Uniwersytet M. Curie-Skłodowskiej, 2000. — 301 s. * ''[[Марыян Здзяхоўскі|Zdziechowski, M.]]'' Edward Woyniłłowicz w ostatnich latach swego życia. Tragedja kresów / M. Zdziechowski // Widmo przyszłości : szkice historyczno-publicystyczne / M. Zdziechowski. — Wilno : Grafika, 1939. — S. 57—85. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)] // unesco.org * [http://livingheritage.by Жывая спадчына Беларусі] // livingheritage.by * [http://news.tut.by/culture/466853.html Шедевры народного творчества в музее белорусского народного искусства в «Раубичах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716013653/http://news.tut.by/culture/466853.html |date=16 ліпеня 2020 }} // tut.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль] // budzma.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент] // budzma.by * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' [http://www.sb.by/obshchestvo/article/a-khto-tam-idze-165992.html А хто там ідзе?] / І. Марзалюк // Беларусь сегодня. — 2014. — № 116. * [[Армен Сяргеевіч Сардараў|Армен Сардаров]] [http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html : Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} * [https://www.sb.by/articles/chto-i-sledovalo-pokazat.html Зубр, аист, василек. Какие культурные символы нас объединяют — узнали у профессора БГУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} // ej.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусы}} {{Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Беларусы| ]] [[Катэгорыя:Народы Беларусі]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Усходнія славяне]] 8yn8ts2kq206jqnf9twl00aynicc04u 5142428 5142357 2026-05-16T16:16:26Z M.L.Bot 261 тут недарэчы, усё ёсць у тэматычным артыкуле пра гэту ткацкую традыцыю 5142428 wikitext text/x-wiki {{Этнас |назва = '''Беларусы''' |выява = Map of the Belarusian Diaspora in the World.svg |шырыня = |подпіс = |саманазва = беларусы |колькасць = каля 9 млн (2021): |рассяленне = {{BLR}}: {{num|7990519}} ([[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапіс 2019 года]]):<ref name="belstat.gov.by">[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf Вынікі перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2019 г. Том 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220222122040/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf |date=22 лютага 2022 }}{{ru icon}}</ref> <br /> * [[Файл:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] [[Мінск]]: {{num|1753122}} * [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|22px]] [[Мінская вобласць]]: {{num|1302780}} * [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]: {{num|1211234}} * [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|22px]] [[Брэсцкая вобласць]]: {{num|1171835}} * [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]: {{num|934925}} * [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|22px]] [[Магілёўская вобласць]]: {{num|915633}} * [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|22px]] [[Гродзенская вобласць]]: {{num|701190}} {{RUS}}: {{num|208046}} (перапіс [[2021]] года)<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |url-status=live |access-date=2023-02-04 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx }}</ref> {{UKR}}: {{num|275763}} (перапіс [[2001]] года)<ref name="perepisU">{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|title=Усеўкраінскі перапіс насельніцта 2001. Руская версія. Вынікі. Нацыянальнасць і родная мова|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/6171e8TFd?url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|archive-date=21 жніўня 2011|access-date=5 чэрвеня 2014|url-status=live}}</ref> {{LAT}}: {{num|68174}} (перапіс 2011 года)<ref name="Национальности Латвии 2011">[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html Population Census 2011 — Key Indicators] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120610225219/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html |date=10 чэрвеня 2012 }}{{ref-lv}}</ref> {{KAZ}}: {{num|62694}} (2012 года)<ref name="Каз2012">[https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Агенцтва Рэспублікі Казахстван па статыстыцы. Колькасць насельніцтва Рэспублікі Казахстан па асобных этнасах на 1 студзеня 2012 года.]{{ru icon}}</ref> {{POL}}: 47&nbsp;000 (перапіс 2011&nbsp;г.)<ref name="Перепись 2011">Згодна з папярэднімі вынікамі перапісу насельніцтва 2011 года (гэтым перапісам упершыню прадугледжвалася магчымасць указання дзвюх нацыянальнасцей адным і тым жа рэспандэнтам) у Польшчы налічваліся 31 тысячы людзей, якія ўказалі толькі беларускую нацыянальнасць і ніякую іншую, 6 тысяч людзей указалі беларускую нацыянальнасць у якасці першай з дзвюх, яшчэ 10 тысяч указалі беларускую нацыянальнасць другой з дзвюх магчымых. Сярод 16 тысяч людзей, якія ўказалі беларускую нацыянальнасць адной з дзвюх магчымых (першай ці другой), 15 тысяч другой нацыянальнасцю ўказалі польскую (гл. [https://web.archive.org/web/20120616192742/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf Папярэднія вынікі Нацыянальнага перапісу насельніцтва і жылля Польшчы 2011 года]).{{ref-pl}}</ref> {{LIT}}: 35&nbsp;900 (ацэнка 2010&nbsp;г.)<ref>[http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF Дэпартамент статыстыкі Літвы. База статыстычных дадзеных аб насельніцтве Літвы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161220143532/http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF |date=20 снежня 2016 }}{{ref-lt}}</ref> {{USA}}: 25&nbsp;600 (2000&nbsp;г.)<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5621578 БРЭ]</ref> {{GER}}: 21&nbsp;151 (перапіс 2015&nbsp;г.)<ref>{{cite web |url=https://de-1statista-1com-1statista.emedia1.bsb-muenchen.de/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/Statistisches |title= Bundesamt. Anzahl der Ausländer in Deutschland nach Herkunftsland in den Jahren 2014 und 2015 |access-date=9 October 2016}}</ref> {{UZB}}: 18&nbsp;500 (ацэнка 2021 г.)<ref>[https://www.gazeta.uz/ru/2021/08/20/ethnic-groups/ gazeta.uz]</ref> |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |мовы зносін = [[руская мова|руская]] |рэлігія = [[хрысціянства]] ([[праваслаўе]], [[каталіцтва]] ([[Рымска-Каталіцкая Царква|лацінскага]] і [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|візантыйскага]] абрадаў), [[пратэстанцтва]]) |раса = [[еўрапеоідная раса]] |уваходзіць = [[усходнія славяне]] |паходжанне = [[славяне]] |роднасныя = [[украінцы]], [[рускія]], [[палякі]], іншыя [[славяне]] і некаторыя [[балты]] (генетычна) |уключае = }} {{Значэнні|Беларусы (значэнні)}} {{Значэнні|Беларус (значэнні)}} '''Белару́сы''' — [[усходнія славяне|усходнеславянскі]] [[народ]]. Агульная колькасць у свеце — каля 9 млн чалавек (2021). Асноўнае насельніцтва [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], дзе налічваюць {{num|7990,7|тыс чалавек}} і складаюць 84,9 % жыхароў дзяржавы (паводле перапісу ад 2019 года). Жывуць таксама ў значнай колькасці ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Казахстан]]е і інш. Карыстаюцца [[Беларуская мова|беларускай мовай]], якая адносіцца да ўсходняй падгрупы [[Славянскія мовы|славянскай групы]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Сучасная беларуская літаратурная мова пачала стварацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] (па сучаснай класіфікацыі — мінская гаворка<ref name="ReferenceA">Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17.</ref> [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы гаворак]] беларускай мовы). Алфавіт літаратурнай мовы на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. У цяперашні час шырока распаўсюджаны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]]. Веруючыя беларусы пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; ёсць значная колькасць [[Каталіцтва|каталікоў]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref> і невялікая колькасць [[пратэстанцтва|пратэстантаў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424.</ref>. == Этнагенез == {{main|Этнагенез беларусаў|Этнічная тэрыторыя беларусаў}} Сучасная беларуская акадэмічная навука ([[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Васіль Бандарчык]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Міхаіл Піліпенка]], [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]] і інш.) лічыць, што працэс [[этнагенез беларусаў|этнаўтварэння беларусаў]] пачынаецца ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 36.</ref>, а стаў выразна ажыццяўляцца ў XIV—XV стст.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 49.</ref> У фарміраванні беларускага этнасу (у Папрыпяцці, Верхнім Панямонні, Верхнім Падзвінні і Верхнім Падняпроўі) яшчэ ў XIII—XIV стст. прынялі ўдзел значная частка ўсходніх славян («русь», «рускія»), часткова групы заходніх славян (галоўным чынам, [[палякі]] — пераважна сяліліся на [[Палессе|Палессі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 43—44.</ref>) і неславянскія этнічныя групы, асабліва [[балты|балцкія]] ([[Літва (плямёны)|літва]], [[яцвягі]], [[прусы]], [[жамойты]]), многія з якіх былі вымушанымі перасяленцамі ў адзначаныя раёны<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 44.</ref>. Усходнеславянскае насельніцтва ў сваёй масе склала аснову беларусаў, а неўсходнеславянскія групы сталі дадатковым кампанентам гэтай новай этнічнай супольнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 45.</ref>. == Антрапалогія == {{main|Антрапалогія беларусаў}} Беларусы паўночных, цэнтральных і заходніх рэгіёнаў [[Беларусь|Беларусі]] адносяцца пераважна да ўсходнееўрапейскага тыпу сярэднееўрапейскай расы (у межах вялікай [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай расы]]). Некаторыя даследчыкі вылучаюць сярод беларусаў палескі і верхнепрыдняпроўскі антрапалагічныя тыпы. Беларускі антраполаг [[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Аляксей Мікуліч]] прышоў да высновы, што сучасная карціна генафонду беларусаў сфармавалася як шляхам доўгатэрміновага прыстасавання ў выніку натуральнага адбору, так і ў выніку этнічнай кансалідацыі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 112.</ref>. Паводле вынікаў даследавання Аляксея Мікуліча, агульная характарыстыка генафонду сучасных беларусаў найбліжэй да характарыстыкі генафонду сучасных [[украінцы|украінцаў]]<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 97—98, 104.</ref> і мае даволі трывалую генетычную непарыўнасць пакаленняў у часе, бо геаграфічная структура сучаснага беларускага генафонду шмат у чым супадае з арэаламі старажытных [[археалагічная культура|археалагічных культур]] Беларусі яшчэ даславянскай эпохі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 111.</ref>. Паводле даследаванняў Рэспубліканскага цэнтра гематалогіі і перасадкі касцявога мозгу ([[Беларусь]]) сучасным беларусам па [[фенатып]]у (сукупнасць характарыстак, набытых індывідам на вызначанай стадыі свайго развіцця — пад уплывам умоў знешняга асяроддзя і выпадковых змен) найбольш блізкімі з’яўляюцца сучасныя [[немцы]] і [[палякі]]<ref>{{cite web|url= http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|title= Белорусам по фенотипу наиболее близки немцы и поляки|author= Анатолий Усс|date= 24 лютага 2016|publisher= [[Советская Белоруссия|СБ. Беларусь Сегодня]]|access-date= 28 мая 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160506225054/http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|archive-date= 6 мая 2016}}</ref>. <gallery> File:Miss Belarus 07 Alena Aladka.jpg|[[Міс Беларусь-2004]] [[Алена Аладка]] File:Alyona Lanskaya 02.jpg|Беларуская спявачка [[Алена Ланская]] File:Руслан Алехно, 2012 г.JPG|Беларускі спявак [[Руслан Фёдаравіч Аляхно|Руслан Аляхно]] File:Oleg Novitskiy 2012.jpg|Расійскі [[касманаўт]] беларускай нацыянальнасці [[Алег Віктаравіч Навіцкі|Алег Навіцкі]] File:Andrej Takindang.JPG|Беларускі спявак [[Андрусь Такінданг|Андрэй Такінданг]] </gallery> </center> == Этнонім == {{main|Белая Русь}} Этнонім «беларусы» паходзіць ад тапоніма «[[Белая Русь]]», які пачаткова меў рэгіянальнае значэнне і ў праваслаўна-ўніяцкай традыцыі адносіўся да паўночнай і ўсходняй часткі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — С. 158—159.</ref>. Першы зафіксаваны выпадак ужывання слова «беларус» у грэчаскім перакладзе (Leucorussus) як саманазвы выхадцаў з сучаснай этнічнай тэрыторыі Беларусі вядомы з запісу [[Саламон Рысінскі|Саламона Рысінскага]] ў Альтдорфскі ўніверсітэт у 1586 годзе<ref>''Латышонак А.'' [http://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства : XVI стагоддзе : Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск : Беларускі кнігазбор, 2005. — С. 126—131.</ref>, але азначэнне шырока не распаўсюдзілася тым часам як этнонім. Да канца XVIII ст. як саманазвы ўжываліся азначэнні «русь», «рускія», «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]» або «[[літвіны]]»<ref name="ReferenceB">''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>. [[Файл:Shljahtich Zavalnja.png|thumb|Тытульны ліст кнігі [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]», 1844—1846 гг.]] У першай палове XIX ст. азначэнне «беларусы» было распаўсюджана пераважна ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губернях]], а таксама ва ўсходняй частцы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], і мела не столькі этнічны, колькі тапанімічны характар<ref name="ReferenceB"/>. 20 студзеня (1 лютага) 1863 года назва «Беларусь» упершыню ўключана ў найменне ўраду — [[Часовы правінцыяльны ўрад Літвы і Беларусі|Часовага правінцыяльнага ўраду Літвы і Беларусі]] на чале з [[Кастусь Каліноўскі|Кастусём Каліноўскім]]. Саманазва «беларусы» як этнонім замацавалася за [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускім этнасам (амаль па ўсёй яго этнічнай тэрыторыі)]] толькі з сярэдзіны 1860-х гадоў (пасля прац расійскага этнографа [[Родэрых фон Эркерт|Родэрыха Эркерта]]<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Этнографический атлас западнорусских губерний и соседних областей. ― Берлин, 1863; ''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом) / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с.</ref>). І на працягу 1870—1880-х гадоў этнонім «беларусы» трывала і канчаткова выцясняе іншыя «канкурэнтныя» назвы («[[крывічы]]», «крывічане», «[[Чорная Русь|чарнарусы]]», «[[заходнерусізм|заходнерусы]]» і іншыя<ref name="imef.basnet.by">''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.]… С. 318.</ref>), якія прапаноўваліся ў тыя часы рознымі гісторыкамі, ідэолагамі і публіцыстамі<ref name="imef.basnet.by"/>, і лакальна-рэгіянальныя назвы ([[Загароддзе|загародцы]], пінчукі, [[палешукі]] і г.д.) для азначэння беларускага этнаса, што было звязана з папулярызацыяй гэтай назвы праз расійскую этнаграфічную і гістарычную навуку і з развіццём пачатковай адукацыі ў вёсцы, дзякуючы чаму стала мажлівым пашырэнне гістарычных ведаў і назвы «беларусы» сярод шырокіх колаў насельніцтва<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 164—166.''</ref><ref>''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.].. С. 145.</ref>. У 1903 г. этнограф [[Яўхім Карскі]] канстатаваў, што найбольш кансерватыўнаму сялянскаму слою насельніцтва назва «беларусы» была не вядома: ''«У цяперашні час просты народ у Беларусі не ведае гэтай назвы. На пытанне: хто ты? прасталюдзін адказвае — рускі, а калі ён каталік, то называе сябе або каталіком, або палякам; часам сваю радзіму назаве Літвой, а то і проста скажа, што ён „тутэйшый“ (tutejszy) — тутэйшы, вядома, супрацьпастаўляючы сябе асобе, якая гаворыць па-вялікаруску, як чужынцу ў [[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]»''<ref>''Карскій, Е. Ф.'' — Белоруссы. Т. I, гл. V., С. 116.</ref>. А [https://be.wikipedia.org/wiki/Этнічная_тэрыторыя_беларусаў#Вынікі_Першага_ўсеагульнага_перапісу_насельніцтва_Расійскай_імперыі_(1897) вынікі Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897)] прыводзяць іншыя дадзеныя па беларускім губерням. == Рэлігія == {{main|Рэлігія ў Беларусі|Праваслаўе ў Беларусі|Каталіцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім}} [[Файл:Murovanka church.jpg|thumb|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Праваслаўная Свята-Раства-Багародзіцкая царква XVI стагоддзя ў Мураванцы]]. Фота 2012 года.]] Пачаткова ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім (ВКЛ)]] у асноўным арэале фарміравання беларускага этнасу мелася пераважаючае славянамоўнае насельніцтва, якое ў асноўнай масе было хрысціянскім і прытрымлівалася [[праваслаўе|праваслаўя]]. У той жа час адбываліся кантакты з [[Балты|балтамоўным язычніцкім насельніцтвам]], якое межавала ці пранікала на славянамоўныя тэрыторыі, паступова славянізуючыся. Маюцца і факты прысутнасці яшчэ ў сярэдзіне XIII ст. хрысціянскага насельніцтва ў глыбока [[Балты|балцкіх тэрыторыях]] — прычым і ў месцах, якія сталі важнымі цэнтрамі ў працэсе генезіса [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], — у [[Вільнюс|Вільні]] і [[Кярнаве]]<ref>''Вайткявичус, В.'' Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов… С. 186.</ref>. Гэта прыводзіла да суіснавання ў ВКЛ побач з хрысціянамі [[язычніцтва|язычніцкага насельніцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 193, 197.</ref>. Вынікі гэтых кантактаў яшчэ дагэтуль з’яўляюцца прадметам навуковых дыскусій. [[Файл:Магілёўскія відарысы 06.jpg|thumb|[[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Праваслаўная царква Святога Мікалая XVII стагоддзя ў Магілёве]]. Фота 2014 года.]] Яшчэ ў 1240—1260-ыя гг. (ці нават раней) у полацкіх уладаннях ужо існавалі дзве каталіцкія [[дыяцэзія|дыяцэзіі]], падначаленыя архібіскупскай кафедры ў [[Рыга|Рызе]]: Рускае біскупства ў [[Полацкае княства|Полацкім княстве]] і Селонскае — у залежнай ад Полацку [[Сэлія|Селонскай зямлі]]. У часы [[Міндоўг]]а часова ў 1251—1260 гг. існавала каталіцкае біскупства, якое ахполівала і землі Панямоння, што было першай хваляй прыходу каталіцтва ў землі ВКЛ<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224.</ref>. Аднак пасля (да [[1387]] г.) у ВКЛ не мелася тэрытарыяльнай арганізацыі рымска-каталіцкага касцёла, хоць вядома, што ў 1320-я гг. нямецкія [[дамініканцы]] і [[францысканцы]] мелі ў [[Вільнюс|Вільні]] і [[Навагрудак|Навагрудку]] па адным каталіцкім [[Манастыр|кляштары]]<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 233.</ref> і не спынялі спроб місіянерскай дзейнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224—226.</ref>. У 1387 годзе воляй вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]] ў ВКЛ язычніцкае балцкае насельніцтва пачалі масава хрысціць па [[каталіцтва|каталіцкім абрадзе]], што лічыцца другой хваляй хрысціянізацыі балтаў у дзяржаве. Ягайлам пабудаваны каталіцкія касцёлы ў тым ліку каля Навагрудка, Мінска, Крэва, Абольцаў і іншых месцаў<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 228—229.</ref>, што было пачаткам шырокага распаўсюджання каталіцызма ў розных землях ВКЛ. Вялікія князі літоўскія (напрыклад, [[Вітаўт]]) выдавалі дазволы ''«рускім»'', ''«русінам»'' (якія былі славянамоўныя і праваслаўнымі) пры жаданні хрысціцца ў [[каталіцтва]] і праводзілі палітыку рэлігійнай талерантнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 229.</ref>. Прынцып надання пасад толькі католікам у [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|гаспадарскай паны-радзе]] не выконваўся строга<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 383—384.</ref>. [[Феадал|Феадальнае саслоўе]] ([[баяры]]/[[шляхта]]) у ВКЛ складалася з прадстаўнікоў як католікаў, так і праваслаўных<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 370—372.</ref>. Абмежаванні міжканфесійных шлюбаў цалкам ніколі не вытрымліваліся ў практыцы паўсядзённага жыцця XV — пачатку XVI ст.<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 239.</ref> Манарх меў тытул не толькі «вялікага князя літоўскага», але і «вялікага князя рускага» і «князя жамойцкага». У 1550—1580 гг. у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] пракаціліся хвалі рэлігійнай [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], а затым [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]], якія закранулі, галоўным чынам, мясцовую [[шляхта|шляхту]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 506—508.</ref>. Самай папулярнай канфесіяй сярод шляхты-пратэстантаў (у тым ліку [[магнат]]аў, якія былі на чале руху) стаў [[кальвінізм]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 509.</ref>. Аднак у 1590—1600-я гг. пратэстанцкая і праваслаўная шляхта ВКЛ у сваёй большасці перайшла ў каталіцызм, і толькі меншая частка прытрымлівалася праваслаўя ці [[пратэстанцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 519, 524—525.</ref>. У [[1596]] г. адбылася [[Берасцейская унія]], якая стварыла [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкую царкву (уніяцтва)]], да якой сталі належаць галоўным чынам славянамоўныя сяляне<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 538—540.</ref>. У [[1632]] г. польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1632—1648) [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў]] для захавання рэлігійнага спакою і ўмацавання традыцыйнай талерантнасці ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], хоць і не атрымаў згоды [[Папа Рымскі|Апостальскай сталіцы (Рыма)]], пайшоў на афіцыйнае аднаўленне праваслаўнай іерархіі, скасаванай пасля заключэння [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі (1596)]], і стварыў праваслаўную [[Магілёўская і Мсціслаўская епархія|Магілёўскую епархію]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3 : Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 49, 154.</ref>. Аднак была захавана і [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкая царква (уніяцтва)]], да якой належала большая частка сялян. Пры розным статусе канфесій у краіне захоўваўся рэлігійны мір. Нярэдкімі былі міжканфесійныя шлюбы і ў сувязі з гэтым пераходы з адной канфесіі ў другую<ref>Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.). — Мінск, 1998. — С. 5.</ref>. У адказ на прэтэнзіі [[Маскоўская дзяржава|рускага цара]] на ўсходнія рэгіёны ВКЛ, польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1648—1668) [[Ян II Казімір Ваза|Ян Казімір]] па ініцыятыве сенатараў ВКЛ таксама зрэдку пачаў (па прычыне ідэалагічнага спаборніцтва) называць сябе ў лістах ''«вялікі князь літоўскі і Белай Русі <…>»'' (адзін раз нават ''«вялікі князь літоўскі, рускі, Белай Русі і жамойцкі <…>»''), але гэты тытул не быў афіцыйна прыняты, ужываўся часова ў 1655—1656 гг. і ад гэтага выразу хутка адмовіліся<ref>''Łatyszonek, O.'' Od rusinów białych do białorusinów… С. 211—212.</ref>. Замест гэтага, каб адабраць ідэалагічныя падставы ў рускага цара прэтэндаваць на землі Рэчы Паспалітай, населеныя праваслаўнымі, [[Тытул Папы Рымскага|папа рымскі]] [[Аляксандр VII]] у 1661 г. зацвердзіў за польскім каралём і вялікім князем літоўскім (і яго наступнікамі) да яго поўнага тытулу (''«Ян Казімір, ласкай Божай кароль польскі, вялікі князь літоўскі, рускі, прускі, мазавецкі, жамойцкі, лівонскі, смаленскі, северскі, чарнігаўскі, а таксама спадчынны кароль шведаў, готаў, вэндаў»'') і дадатковы тытул ''«rex orthodoxus»'' (па-лацінску ''«праваслаўны кароль»'')<ref>Podręczna encyklopedya kościelna. — Warszawa, 1913. — t. XXXI—XXXII. — S. 292.</ref>. [[Файл:Katedralny sabor Sv Ducha - Minsk city - 2010 AD.jpg|left|thumb|Праваслаўны [[кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа]] ([[1633]]) у [[Мінск]]у. Фота 2010 года.]] [[Файл:Church of the Holy Trinity in Gierviaty.jpg|left|thumb|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|Каталіцкі касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] ([[1903]]) у [[Гервяты|Гервятах]]. Фота 2014 года.]] Высокі і афіцыйны статус каталіцызма ў дзяржаве і канфесіянальная негамагеннасць насельніцтва ([[шляхта]] — у асноўным каталікі, а [[Сялянства|сяляне]] — у асноўным праваслаўныя ці [[Уніяцтва|ўніяты]]) кампенсаваліся тым, што святарства займала другаснае становішча ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкімі [[феадал]]амі ([[баяры|баярамі]], [[шляхта]]й)<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373, 375; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>, нягледзячы на тое, што ў [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сенаце Рэчы Паспалітай]] каталіцкія [[Епіскап|біскупы]] займалі пярэднія крэслы, а праваслаўныя і ўніяцкія рэлігійныя іерархі не былі прадстаўлены ў Сенаце ўвогуле. [[Духавенства|Святарства (духавенства)]] у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] увогуле не лічылася за асобнае [[саслоўе]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373.</ref>. Таму каб зрабіцца каталіцкім арцыбіскупам, біскупам, абатам ці атрымаць якую-небудзь іншую каталіцкую пралатуру, неабходна было мець добры шляхецкі радавод. Самымі пажаданымі для шляхты ВКЛ і Рэчы Паспалітай былі пасады [[ваявода|ваявод]] і [[кашталян]]аў ці пасада [[манарх]]а, якая была выбарнай. Акрамя таго з даўніх часоў шырокае распаўсюджанне атрымала калятарскае права — калі землеўладальная свецкая шляхта, на чыіх маёнтках знаходзілася [[парафія]] (каталіцкая, праваслаўная, уніяцкая ці пратэстанцкая), ці проста шляхціц-фундатар храма (і яго нашчадкі) выдавалі рэкамендацыі на заняцце канкрэтнай духоўнай асобай пасады мясцовага парафіяльнага святара<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93.</ref>. Самі ж вярхоўныя каталіцкія, праваслаўныя і ўніяцкія духоўныя іерархі (біскупы і мітрапаліты) прызначаліся ў ВКЛ і Рэчы Паспалітай паводле ўказаў манарха (вялікага князя/караля)<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>. Праваслаўная царква прызнае вяршынства свецкай улады над царкоўнай<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 214.</ref>. Як каталіцкі касцёл, так і ўніяцкая і праваслаўная цэрквы мелі права валодаць і валодалі зямельнымі маёнткамі, прыгоннымі сялянамі; мелі свае [[Манастыр|кляштары]] і трымалі [[школа|школы]]; атрымлівалі фундушы ад свецкай шляхты. Толькі 23 ліпеня 1790 года [[Кіеўскія ўніяцкія мітрапаліты|ўніяцкі мітрапаліт]] быў уведзены ў склад Сената Рэчы Паспалітай, дзе быў прыраўняны па статусе да каталіцкага біскупа і засядаў пасля каталіцкага смаленскага біскупа<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 96.</ref>. Нежаданне шляхты доўгі час уводзіць уніяцкага мітрапаліта ў склад Сенату вынікала з прынцыпа праваслаўнай і ўніяцкай царквы, што чалавеку любога [[саслоўе|саслоўя]] можна займаць пасаду епіскапа (біскупа) ці мітрапаліта, а [[шляхта]] не хацела дапускаць у шляхецкія інстытуты ([[Павятовы соймік|соймікі]] і [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойм]]) прасталюдзінаў<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 261.</ref>. [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай (1772, 1793, 1795)]] і ўключэння беларускіх зямель у склад [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] пачаліся пераводы ўніяцкага насельніцтва (у асноўным — сялян) да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]], хоць масавы перавод усіх уніятаў да Рускай праваслаўнай царквы адбыўся пасля ліквідацыі [[Берасцейская унія|Барасцейскай царкоўнай уніі (1596)]] паводле рашэнняў [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабора (1839)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 67—72.</ref>. У сітуацыі шматканфесіянальнасці сярод сялян панавала талерантнасць, а часам і індыферэнтнасць у рэлігійным жыцці, калі сяляне хадзілі ў каталіцкія ці праваслаўныя храмы і заключалі міжканфесіянальныя шлюбы (хоць гэта непакоіла расійскія ўлады), што было абумоўлена ў не малой ступені непісьменнасцю вернікаў<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 72.</ref>. Менавіта з [[1839]] г. беларусы аж да сённяшняга часу ў сваёй пераважаючай большасці з’яўляюцца [[праваслаўе|праваслаўнымі]] і належаць да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 92—94.</ref>. Мясцовае [[Дваране|дваранства]] ў сваёй масе засталося каталіцкім і цвёрда трымалася каталіцызма, гэтак жа як частка сялян<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 229—232.</ref>. З таго часу расійская ўлада палітызавала і абвастрыла канфесійнае пытанне на беларускіх землях, імкнучыся супрацьпаставіць праваслаўных і католікаў (праваслаўныя лічыліся расійскай уладай за «рускіх», а каталікі — за «палякаў»), знізіць працэнт каталікоў у краі, а пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] увяла самыя дыскрымінацыйныя законы супраць каталіцкага насельніцтва, што дзейнічалі ў беларускіх губернях да падзення царскай улады ў ходзе [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 176—183; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 100, 103—110.</ref>. У часы Расійскай Імперыі святарства (праваслаўнае, каталіцкае і пратэстанцкае) на беларускіх землях зноў жа займала другаснае значэнне ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкім дваранствам, хоць [[Духавенства|святарства (духавенства)]] у імперыі лічылася за асобнае [[саслоўе]], а [[праваслаўе]] мела статус пануючай канфесіі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 59; Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — С. 158.</ref>. У час знаходжання Беларусі ў складзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (у форме [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]) па распараджэнні савецкіх улад праходзіла барацьба з рэлігійнасцю насельніцтва і папулярызацыя [[атэізм]]у<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 249—260.</ref>. Толькі ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ўвайшла ў склад міжваеннай Польшчы (1918—1939), захавалася каталіцкая, пратэстанцкая і праваслаўная цэрквы, хоць польскімі ўладамі праводзілася палітыка лагоднай паланізацыі беларускамоўнага насельніцтва, дыскрымінацыі праваслаўнага насельніцтва і папулярызацыі каталіцызма<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 423—445; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 264, 266, 272.</ref>. Першы поўны [[Пераклады Бібліі на беларускую мову|беларускамоўны пераклад Бібліі]] быў надрукаваны ([[тарашкевіца]]й) у [[1973]] годзе ў [[Нью-Ёрк]]у ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). [[Файл:Будслав.jpg|thumb|[[Будслаўскі фэст]] у 2008 годзе.]] Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]], у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] з 1991 г. пачалося шырокае аднаўленне рэлігійнай дзейнасці, а некаторыя рэлігійныя святы атрымалі статус дзяржаўных<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 352, 405; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 393—394.</ref>. Паводле ацэнкі супрацоўніцы Інстытута антрапалогіі і этналогіі Расійская акадэміі навук [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Рэгіны Грыгор’евай]]<ref>[http://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=66 Григорьева Регина Антоновна]</ref>, веруючыя беларусы — пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; у 1994 годзе каля 25 % беларусаў былі [[каталіцтва|католікамі]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110.</ref>, а ў 2005 г. — каля 20 %<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref>. Беларусы-каталікі прысутнічаюць як у заходніх раёнах Беларусі, так і цэнтральных і ўсходніх<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 409—410.</ref>. Невялікая колькасць веруючых беларусаў адносіцца да пратэстантаў, галоўным чынам у [[Мінск]]у і [[Беларускае Палессе|палескіх раёнах]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424—444.</ref>. У 2018 годзе «[[Будслаўскі фэст]]» (штогадовая ўрачыстасць у гонар ушанавання [[абраз Маці Божай Будслаўскай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]) быў унесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. <gallery perrow="5"> File:Paraskeva (16th c, Belarus museum).jpg|Праваслаўная ікона Святой Параскевы, 2-я палова XVI ст. Створана на Случчыне. ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]). File:Abraz.jpg|Каталіцкі [[Будслаўскі абраз Маці Божай]], 1590-я гады. File:Valarjan Pratasievič. Валяр’ян Пратасевіч (XVIII).jpg|Віленскі каталіцкі біскуп [[Валяр’ян Пратасевіч]] (к. 1509—1579) — адзін з галоўных заснавальнікаў [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскай езуіцкай акадэміі]]. File:Марыя з дзіцем. Фрагмент кампазіцыі.JPG|[[Дзева Марыя|Божая Маці]] з [[Ісус Хрыстос|Дзіцём]]. Беларуская разьбяная скульптура, пачатак XVII стагоддзя (фрагмент кампазіцыі). File:Комплекс былога езуіцкага калегіюму. г. Ворша 2.jpg|Комплекс былога [[Аршанскі езуіцкі калегіум|аршанскага езуіцкага калегіума]], XVII—XVIII стст. Фота 2012 года. </gallery> == Мова і пісьменства == {{main|Беларуская мова|Гісторыя беларускай мовы|Беларуская літаратура}} [[Файл:Francišak Skaryna.jpg|thumb|Першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. Аўтапартрэтная гравюра, 1517 год.]] Сучасныя формы гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (яе найважнейшыя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы) у форме розных дыялектаў пачалі складвацца ў XIII―XV стст. у ходзе [[этнагенез беларусаў|этнагенеза беларусаў]], а таму ў першую чаргу — у выніку цеснага ўзаемадзеяння ўсходнеславянскіх гаворак, якія апынуліся ў межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Введение в изучение языка и народной словесности|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=Варшава|год=1903|том=1|старонак=478}}</ref><ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 78, 81.</ref>. Як літаратурныя выкарыстоўвалі самыя розныя мовы, нават некалькі моў паралельна. З XIV да канца XVIII ст. як пісьмовая мова вялікакняскай канцылярыі раз-пораз выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|латынь]], аднак з XIV да сярэдзіны XVII ст. усё ж асноўнай і масавай мовай дакументаў вялікакняскай канцылярыі і мясцовых адміністрацый у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] стала славянская мова — т. зв. «руская мова», якой спачатку абазначалі [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскую мову]] (ці «старажытнарускую мову»), што паступова да сярэдзіны XVI ст. ужо набыла шмат рыс гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (асабліва ў лексіцы і фразеалогіі) і не набыла рыс балцкіх гаворак<ref name="ReferenceC">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28.</ref>. Па гэтай прычыне сучаснымі беларускімі навукоўцамі тая літаратурная «руская мова» ВКЛ абазначаецца неалагізмам як «[[старабеларуская мова]]»<ref name="ReferenceC"/>. Літаратурная «руская мова» (старабеларуская мова) ВКЛ адлюстроўвала многія моўныя з’явы, характэрныя для гутарковай беларускай мовы, хоць да канца [[XV стагоддзе|XV ст.]] яшчэ не адходзіла далёка ад традыцыйных канонаў, якія былі складзены дагэтуль, і была прадстаўлена пераважна юрыдычнымі дакументамі<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 29, 83, 89, 93.</ref>. Блізкае месца да ёй займалі мясцовыя творы на [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 83, 140.</ref>. Напрыклад, беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова друкаваных выданняў [[Біблія Францыска Скарыны|кніг Бібліі Францыска Скарыны]], зробленых ім у 1517—1519 гг., — гэта беларуская рэдакцыя [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] (''«словенским языкомъ»''), дзе маецца пэўны ўплыў гутарковай [[беларуская мова|беларускай]], [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай моў]]<ref>''Булыка, А. М.'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—123, 125—126.</ref><ref>У выданнях кніг Бібліі Францыск Скарына дадаваў на палях толькі свае пераклады на старабеларускую мову некаторых малазразумелых царкоўнаславянскіх слоў (''«положилъ есми на боцех некоторыи слова'' <…> ''русским языкомъ»'') і ўжываў старабеларускую мову шырэй у прадмовах і пасляслоўях сваіх выданняў кніг Бібліі, а таксама ў сваіх вершах, якія пісаліся і перакладаліся Скарынам да біблейскіх кніг. Гл.: ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—122.</ref><ref>[[Рэфармацыя]], якая прайшла ў Заходняй Еўропе ў XVI ст., закранула толькі каталіцкую царкву, а не праваслаўную. У праваслаўнай царкве (гэтак жа як і ва ўніяцкай у Рэчы Паспалітай) заўсёды кананічна захоўвалася на землях Беларусі, Украіны і Расіі царкоўнаславянская мова Бібліі і набажэнстваў і захоўваецца дагэтуль.</ref>. У той жа час, гэтая мова, безумоўна, была зразумела славянскамоўнаму насельніцтву ВКЛ, а друкаваныя кнігі Францыска Скарыны былі адрасаваны менавіта да яго. [[Францыск Скарына]] стаў усходнеславянскім першадрукаром. Яшчэ больш рыс гутарковай мовы беларусаў, на слоўнікавы запас якой плённа паўплывалі таксама [[Лацінская мова|латынь]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]] і іншыя мовы, [[старабеларуская мова|пісьмовая «руская мова»]] набыла з сярэдзіны XVI ст. (асабліва ў [[лексіка|лексіцы]], [[фразеалогія|фразеалогіі]] і [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], часткова — у [[фанетыка|фанетыцы]] і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісе]]) у ходзе [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі ў ВКЛ]] і шырокага размаху друкарскай справы ([[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]] і інш.)<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 93—97.</ref>. У Заходняй Еўропе менавіта царкоўная [[Рэфармацыя]] прывяла да ўзвышэння і развіцця нацыянальных літаратур і моў, якія да таго знаходзіліся ў статусе «вульгарных» у параўнанні з [[Лацінская мова|латынню]]. [[Старабеларуская мова|Пісьмовая «руская мова» ВКЛ]] у XIV—XVII стст. вылучалася шыратой грамадскіх функцый (мела статус дзяржаўнай мовы, на ёй былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]]), развітасцю [[Стыль (мова)|стыляў]] (дамінаваў [[афіцыйна-дзелавы стыль]]<ref name="ReferenceD">''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 92—94.</ref>, які найболей атрымаў рыс гутарковай беларускай мовы, у адрозненне ад [[царкоўны стыль|царкоўнага стылю]], і якім найболей карысталася свецкая шляхта<ref name="ReferenceD"/>), значнай колькасцю друкаваных выданняў, а [[Старажытнабеларуская літаратура|літаратура на ёй — развітасцю відаў і жанраў (у тым ліку, напісанне дзяржаўных летапісаў і хронік)]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Очерки словесности белорусского племени. Старая западнорусская письменность|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=П.|год=1921|том=3|старонак=246}}</ref><ref>''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 94, 108, 115, 137.</ref>. З сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII ст.]]<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref> у афіцыйным справаводстве, культурным і публічным жыцці гарадоў і вышэйшага саслоўя [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] замест «рускай мовы» пачала дамінаваць літаратурная [[польская мова]], поспех распаўсюджання якой з сярэдзіны [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] быў забяспечаны ў тым ліку тым, што ў [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|ходзе Рэфармацыі ў XVI ст. у Польскім Каралеўстве]] замест латыні ў афіцыйным справаводстве была ўведзена [[польская мова|літаратурная форма польскай мовы]], вельмі набліжаная да гутарковай. Засваенне літаратурнай польскай мовы для беларускамоўнага насельніцтва было вельмі лёгкім і значна прасцейшым (з-за блізкасці гутарковай беларускай і польскай моў), чым для балтамоўнага насельніцтва ВКЛ. У той жа час пісьмовая [[старабеларуская мова|«руская мова» (старабеларуская мова)]] выкарыстоваўлася ў афіцыйным справаводстве ВКЛ аж да самага канца існавання Рэчы Паспалітай (1795) фрагментамі і поўнымі тэкстамі (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]), якія нярэдка ўстаўляліся ў польскамоўныя дакументы, калі цытаваліся старыя «рускамоўныя» тэксты грамат, прывілеяў, актаў і г. д.<ref name="ReferenceE">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 171.</ref> Акрамя таго, у справаводстве ўніяцкай царквы побач са старабеларускай выкарыстоўвалася з 1740-х гг. яшчэ і польская мова, у набажэнстве ўвесь час — [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]]<ref>''Лісейчыкаў, Д. В.'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг… С. 86, 91, 92, 105, 106, 132.</ref>; на старабеларускай для ўніятаў былі складзены таксама некаторыя духоўныя песні («кантычкі»)<ref name="ReferenceE"/>. У каталіцкім касцёле выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|лацінская]] і польская мовы, якія ў XVII—XVIII стст. былі мовамі высокай культуры ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Сярод [[магнат]]аў у XVIII ст. атрымала значнае распаўсюджанне і [[французская мова]]<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 125, 130.</ref>. Маянтковая шляхта ведала некалькі моў паралельна, у тым ліку гутарковую беларускую мову<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 129—130.</ref>. [[Файл:Gramota Sigizmunga III.JPG|thumb|left|Прыклад выкарыстання [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]] (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) у справаводстве [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], 1844 год<ref>У рускамоўным дакуменце Валынскага дваранскага дэпутацкага сходу ([[Валынская губерня]] Расійскай Імперыі) змешчаны поўны тэкт пацвярджальнай граматы ад 29 верасня 1592 года [[Жыгімонт Ваза|польскага караля і вялікага князя літоўскага Жыгімонта III]] шляхціцам Ляўкоўскім і Булгакоўскім (на старабеларускай мове польскай лацініцай). Сам дакумент ад 1844 г. знаходзіцца ў вывадовай справе аб дваранскім паходжанні роду Ляўкоўскіх (Валынскі дваранскі дэпутацкі сход). Падобныя выпісы і копіі мелі даволі масавы характар у справаводстве Расійскай Імперыі ў [[Заходні край|заходніх губернях]] у першай палове XIX ст.</ref>.]] [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля ўключэння беларускіх зямель (1772, 1793, 1795) у склад Расійскай Імперыі]], мовай справаводства стала [[руская мова|руская мова (велікаруская мова)]], хоць да канца падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] афіцыйна выкарыстоўвалася ў [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] паралельна і [[польская мова]] ў многіх дзяржаўных установах, асабліва дваранскіх і судовых. У 1803 г. у [[Вільнюс|Вільні]] быў створаны [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскі ўніверсітэт]] (1803—1832), дзе сярод многіх выкладчыкаў і студэнтаў вялікую папулярнасць атрымаў [[рамантызм]], які заклікаў праяўляць цікавасць да простанароднай культуры і мовы<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4—5.</ref>. Пачалося збіранне, публікаванне і даследаванне помнікаў пісьменства XIV—XVII стст. на [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]] (рэлігійныя тэксты, летапісы, Статуты ВКЛ і іншыя юрыдычныя акты, і г.д.), што надало штуршок вывучэнню гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4.</ref>. А прафесары [[Іаахім Лялевель]], [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыд Гродэк]], [[Лявон Бароўскі|Леў Бароўскі]] абудзілі інтарэс у студэнтаў (асабліва членаў таварыстваў [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]] з каталіцкага [[Дваране|дваранства]]) да мовы і традыцый простых сялян, што сталася пачаткам шырокіх этнаграфічных даследаванняў у 1820—1850-я гг. і фарміравання [[беларуская мова|новай беларускай літаратурнай мовы]] і літаратуры з 1850-х гг. (прычым — польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) — на аснове гутарковай мовы беларускага сялянства, а не працягам традыцыі літаратурнай «[[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]»<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 30; ''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 7, 13.</ref>. [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] у [[Мінск]]у, фота 1863 года.]] Галоўны ўклад у 1840—1850-ыя гг. у фарміраванне новай беларускай літаратурнай мовы на аснове жывой сялянскай гаворкі (у тым ліку, з адлюстраваннем такіх з’яў як дзеканне і цеканне, аканне-яканне, [[Ў|«у» нескладовае]], [[Прыстаўны гук|прыстаўныя]] «в» і «г», інш.) быў зроблены літаратарскай дзейнасцю двараніна-каталіка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] (1808—1884) з [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 152.</ref>. У сітуацыі канфесійнай і культурнай негамагеннасці лейтматывам творчасці галоўнага паэта пакалення (Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча) стаў заклік да паразумення паміж дваранамі і сялянамі і народнага адзінства<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 201, 203—204.</ref>. Тым не менш, на працягу XIX ст. у беларускай прафесійнай культуры дамінавала [[польская мова]], а з 1860-х гг. яшчэ паралельна і [[руская мова|руская]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 139—143, 277—282.</ref>. Вынікі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] былі неспрыяльнымі для развіцця культуры, бо многія патэнцыйныя дзеячы культуры з дваранства прынялі ўдзел у паўстанні, былі рэпрэсаваны ці вымушаны былі эміграваць за межы Расійскай Імперыі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 243.</ref>. [[Руская мова]] заняла пануючае становішча ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, у тым ліку ў сферы пачатковай адукацыі. Расійскімі ўладамі было забаронена друкаваць беларускамоўныя кнігі [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] і не заахвочвалася друкаванне [[кірыліца]]й. У выніку развіццё беларускамоўнай літаратуры і мовы было спынена амаль на 30 год<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 332.</ref>. Найбольшы ўплыў на фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі сярод шырокіх кол сялянства і інтэлігенцыі быў зроблены ў пачатку 1890-х гг. пры фінансавай падтрымцы ліберальна-кансерватыўнага заможнага беларускага маянтковага каталіцкага дваранства [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], якое здолела перажыць разгром [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання]] і захаваць для новых пакаленняў маёнткі нават ва ўмовах дыскрымінацыйных законаў супраць католікаў у [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] Расійскай Імперыі. Патрыярхам прафесійнага [[беларусазнаўства]] ў 1880—1890-ыя гг. стаў заможны маянтковец-каталік [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] (1834—1916), член [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], літаратар, журналіст кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj» і першы сапраўдны беларускі энцыклапедыст, які звярнуўся і пераняў культурную традыцыю [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 450—453, 462.</ref>. Менавіта Ельскі ў Расійскай Імперыі ўсебакова асэнсаваў развіццё беларускай мовы і літаратуры, папулярызаваў развіццё беларускамоўнай культуры, стаў сапраўдным аўтарам ідэалогіі суб’ектнасці беларусаў і беларусацэнтрычнай канцэпцыі гісторыі народа<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 450—453, 462.</ref>, якая была агучана дваранінам-каталіком [[Францішак Багушэвіч|Францішкам Багушэвічам]] (1840—1900)<ref>Сам Францішак Багушэвіч таксама некалькі год быў журналістам кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj», які адлюстроўваў погляды кансерватыўнага польскамоўнага дваранства Расійскай Імперыі.</ref> у прадмове да «[[Дудка беларуская|Дудкі беларускай]]» ([[1891]]): там беларускі народ, дзе ''«наша мова жыве»''; што ''«мова нашая ёсць такая ж людская і панская»''; што наша ''«зямелька»'' — ''«Беларусь»'' (не вялікая, не малая, не чырвоная, не чорная, а белая); што Беларусь была тэрытарыяльнай асновай ВКЛ (''«як тое зярно ў гарэху»'')<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 285—286.</ref>. Сама прадмова Францішка Багушэвіча стала своеасаблівым маніфестам беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння і моцным штуршком развіцця прафесійнай беларускамоўнай культуры<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 383.</ref>. [[Файл:Yanka Kupala - Reaper - Manuscript (1911).jpg|thumb|Аўтограф верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Жняя», 1911 год.]] Пасля ўвядзення ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] ў 1904 г. свабоды выкарыстання любой мовы і [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|ў 1905 г. свабоды друку]] паскорыўся працэс фарміравання беларускамоўнай прафесійнай мастацкай культуры: узніклі беларускія выдавецтвы і перыядычныя выданні, якія друкаваліся і лацініцай, і [[кірыліца]]й (у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў 1921—1939 гг. суіснавалі лацініца і кірыліца, а ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] — выключна кірыліца з 1919 г.<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref>). Істотна паўплывалі на далейшае фарміраванне нацыянальнай ідэі і сістэмы навуковых поглядаў на беларусаў працы [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» (т. 1—3, 1903—1922), газета [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва» (1906)]], артыкулы [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], «Кароткая гісторыя Беларусі» (1910) [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], газета [[Biełarus|«Беларус» (1913)]] і інш. Характэрна, што ў Расійскай Імперыі ўпершыню [[беларуская мова|новая беларуская літаратурная мова]] пачала выкладацца як асобны прадмет менавіта ў школах [[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Польскага таварыства «Асвета» у Мінску]]. У аснову [[беларуская мова|сучаснай беларускай літаратурнай мовы]] канчаткова была пакладзена мінская гаворка [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы дыялектаў]]<ref name="ReferenceA"/> (у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] — да [[Маладзечна]] і [[Бабруйск]]а), бо на ёй стваралі свае творы самыя значныя літаратары пачатку XX ст. — [[Янка Лучына]]<ref>[[Янка Лучына]] хоць і памёр у 1897 г., але яго галоўны зборнік «Вязанка» быў выдадзены толькі ў 1903 г.</ref>, [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]] і інш.<ref>Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17, 23; ''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 58.</ref> У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|часы БССР (1919—1991)]] [[беларуская мова]] атрымала дзяржаўны статус і развівалася [[беларуская літаратура]] розных жанраў, аднак для беларусаў стаў характэрны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]] (асабліва з ростам [[урбанізацыя|урбанізацыі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 395, 404—406.</ref>. У [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] 85,6 % беларусаў падчас перапісу насельніцтва ад [[1999]] г. назвалі беларускую мову роднай, а 41,3 % — мовай, на якой яны пераважна размаўляюць дома<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 406.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Biblia Ruska.jpg|Першы аркуш Псалтыра, біблейскай кнігі старазапаветнага цыклу, выдадзенага [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]] у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), 1517 год. File:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588)]] на [[старабеларуская мова|''«старабеларускай мове»'']], які служыў зборнікам асноўных законаў дзяржавы. File:Chadkievičy. Хадкевічы (C. Götke, 1642) (2).jpg|Кніга [[Пётр Казімір Ляцкі|Пятра Казіміра Ляцкага]] аб гларыфікацыі [[Хадкевічы|роду Хадкевічаў]] «Septem Chodkiewicii heroes exercitvs Lithvanici dvces [...]» (1642), [[Вільнюс|Вільня]]. File:Manuscript of the Constitution of the 3rd May 1791 - last pages.jpg|Спіс 14 падпісантаў у рукапісным польскамоўным арыгінале [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая 1791 года]]. File:Branisłaŭ Taraškievič - Biełaruskaja gramatyka dla škoł, 1929.png|«Беларуская граматыка для школ» [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. [[Вільнюс|Вільня]], 1929 год. </gallery> == Традыцыйная культура == Беларуская традыцыйная культура цаніла ў першую чаргу натуральнасць, гарманічнасць, арганічнасць і ўпісанасць у прыроднае асяроддзе<ref name="budzma.by">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль]</ref>. Па гэтай прычыне ў беларускім мастацтве вялікая [[Прыгажосць|эстэтычная дасканаласць]] бачылася ў гарманічнай стрыманасці мастацкіх прыёмаў, дастатковым мінімалізме і пазбяганні празмернага ўпрыгожвання, а перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам. Для традыцыйнага народнага мастацтва Беларусі характэрна таксама гарманічная стрыманасць у дачыненнях з [[колер]]амі: адсутнасць яркіх фарбаў у штодзённым жыцці (абмежаванасць каларыстычных спалучэнняў [[белы колер|белым]] (сімвал [[свет]]у, [[космас]]у і [[Бог|боскага пачатку]]) і [[шэры колер|светла-шэрым]]), да якіх у святочную нагоду дадаваліся [[чырвоны колер]] (сімвал вітальнасці, багацця, дабрабыту, прыгажосці, урачыстасці і боскасці) і [[чорны колер|чорны]] (сімвал гарманічнасці і дасканаласці формы). Гэта ў першую чаргу адлюстроўвалася ў далікатнай арнаментацыі [[Строй|беларускіх сялянскіх строяў адзення]]<ref name="budzma.by"/>. Важнай лічылася інтэграванасць жытла ў прыроднае асяроддзе, натуральнасць матэрыялаў з якога яно зроблена, прапарцыйная дасканаласць формы і стрыманы, але дастатковы дэкор, каб не парушыць арганічнасць<ref name="budzma.by"/>. Цанілася лаканічнасць і рацыянальнасць форм без лішніх дэталяў, але кожная дэталь напаўнялася глыбокім зместам і сэнсам<ref name="realty.ej.by">[http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html Армен Сардаров: Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }}</ref>. === Традыцыйныя заняткі і рамёствы === {{main|Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі беларусаў|Рамесныя заняткі беларусаў}} [[Файл:Кніга Руф.jpg|left|thumb|Гравюра «Жніво» з пражскай Бібліі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], 1517—1519 гады.]] Асноўным традыцыйным заняткам [[сяляне|сялянскага насельніцтва]] было ворнае [[земляробства]] ([[жыта]], [[ячмень]], [[авёс]], [[пшаніца]], [[гарох]], з канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] — [[бульба]]; з тэхнічных культур — [[лён]], [[каноплі]]), [[жывёлагадоўля]] (коні, буйная і дробная рагатая жывёла, свіні і інш.), садаводства (яблыня, груша, вішня, сліва) і агародніцтва ([[капуста]], [[морква]], агуркі, цыбуля, [[часнок]] і інш.). [[Файл:Ruszczyc Soil.png|thumb|[[Зямля (карціна Фердынанда Рушчыца)|Карціна «Зямля», 1898 год.]] Мастак [[Фердынанд Рушчыц]].]] Ворнай прыладай з даўніх часоў была [[Саха (ворная прылада)|саха]], якую лёгка мог вырабіць сам селянін і якой зручна было манеўраваць пры апрацоўцы мясцовай глебы ў лясной паласе, дзе звычайна было многа камянёў, карэнняў ці пнёў. Саха мела свае рэгіянальныя разнавіднасці: 1) палеская саха (ці іначай — «літоўская» або «падляшская саха»), якую цягнула пара валоў; 2) віцебская саха (ці іначай — «перакладка» або «руская саха»), якую цягнуў адзін [[конь]]; і 3) падняпроўская саха (ці іначай — «магілёўская» або «беларуская саха») — цягнуў конь. Збожжавыя культуры жалі [[серп|сярпамі]], касілі косамі, прыбіралі віламі і граблямі. З XIX ст. сталі выкарыстоўвацца жалезны [[плуг]] і жалезная [[барана]]. Традыцыйнымі падсобнымі промысламі сялян былі [[збіральніцтва]] (грыбы, ягады, лекавыя травы), [[бортніцтва]] (пчалярства), [[паляўніцтва]], [[рыбалоўства]] ў [[рака|рэках]] і [[возера|азёрах]], гонка [[смала|смалы]] і [[дзёгаць|дзёгцю]] (на Палессі і Падняпроўі). У 2020 годзе «Культура [[бортніцтва]] Беларусі і Польшчы» была ўнесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Было развіта пляценне рагож і цыновак з лыка (у XIX ст. асабліва славіліся вырабы з Чэрыкаўскага і Рагачоўскага паветаў Магілёўскай губерні і Бабруйскага, Барысаўскага паветаў Мінскай губерні), выраб [[бочка|бочак]] і [[кола]]ў (вялікага прафесіяналізму ў XIX ст. гэта дасягнула ў Чавускім, Магілёўскім, Аршанскім і Гомельскім паветах Магілёўскай губерні і Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 163, 189, 206—208, 253.</ref>. <center> <gallery perrow="5"> File:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|Іканастас [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Свята-Мікольскай царквы ў Магілёве]], XVII стагоддзе. File:Royal doors 10 centuries of art of Belarus.JPG|[[Царскія вароты]] ''(дрэва, разьба, пазалота)'', XVIII стагоддзе ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Святы Мікалай Цудатворац 03 (not crop, please).JPG|Ікона Св. Мікалая Цудатворца ''(дрэва, алей)'', канец XVIII — пачатак XIX стагоддзяў [[Бабічы (Чачэрскі раён)|Вёска Бабічы (Чачэрскі раён)]] File:Майстар з в. Нахаў, Калінкавіцкі раён, Ручнік, 1910-гг..jpg|Тканы [[ручнік]] з вёскі Нахаў (каля [[Калінкавічы|Калінкавічаў]]), 1910-ыя гады. File:Кафля з гарадзішча на р. Менка.jpg|Фрагмент высокамастацкай паліванай кафлі, зробленай у [[Мінск]]у, XVI—XVII стагоддзі. </gallery> </center> [[Файл:Carskija varoty 002.jpg|150px|thumb|[[Царскія вароты]] з [[салома|саломы]] ([[Заходняе Палессе]]), XIX стагоддзе (Вышыня звыш 2 метраў).]] Было паўсюдна развіта цяслярства, сталярства, [[кавальства]] і [[ганчарства]]. Высокай якасцю і майстэрствам славіліся вырабы з белаглінянай керамікі з роспісам ангобам у вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]]<ref name="ReferenceF">Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 242.</ref>, а таксама вырабы з {{нп3|Ганчарства на Пружаншчыне|чорналашчонай керамікі ў Пружанах, Ружанах|be-x-old|Ганчарства на Пружаншчыне}} і [[Поразава|Поразаве]] (Брэсцкі павет)<ref name="ReferenceF"/>. Высокім прафесіяналізмам у шапавальным занятку ў XIX ст. славіліся майстры ў Чавускім, Мсціслаўскім і Рагачоўскім паветах Магілёўскай губерні<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 269—270.</ref>. Вытворчасць і апрацоўка скуры і футра была на высокім узроўні ў майстроў Магілёва, Віцебска, Мазыра, Смаргоні і Шклова<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 271—273.</ref>. [[Файл:Павук у Магілёўскім этнаграфічным музеі.jpg|180px|thumb|[[Павук (упрыгажэнне)|Саламянае ўпрыгажэнне («павук»)]] у [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскім абласным краязнаўчым музеі]]. Фота 2022 года.]] Паўсюдна было развіта [[Беларускае народнае ткацтва|народнае ткацтва]] ([[лён]], [[каноплі]], [[аўчына]]), пляценне з [[салома|саломы]] і лазы, у тым ліку дэкаратыўнае<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 253—263, 297—299.</ref>. Вялікай эстэтыкай адзначаюцца лазовая мэбля з Магілёўскай губерні і саламяныя іканастасы Заходняга Палесся (захавалася некалькі фенаменальных [[Царскія вароты|царскіх варот]], створаных з [[салома|саломы]] ў пачатку XIX ст.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 261—263.</ref>. Паводле ацэнкі беларускага мастацтвазнаўцы і этнолага [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўгена Сахуты]], менавіта [[беларускае саломапляценне]] за сваю развітасць і дасканаласць (як традыцыйныя ўзоры, так і сучасную творчасць майстроў — ад простых бытавых прадметаў да сапраўдных твораў мастацтва) можна лічыць своеасаблівым і адметным феноменам у нацыянальнай культуры Беларусі і ўнікальнай з’явай у народным мастацтве [[Еўропа|Еўропы]] ўвогуле<ref>''Сахута, Я. М.'' Народнае мастацтва. — Мінск, 2015. — С. 98, 176.</ref>. У 2022 годзе традыцыя беларускага саломапляцення (мастацтва, рамяство, уменні) унесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/straw-weaving-in-belarus-art-craft-and-skills-01889 Straw weaving in Belarus, art, craft and skills]</ref>. На высокім узроўні было мастацкае [[ткацтва]] (карункавыя [[ручнік]]і і [[абрус]]ы), [[вышыўка]] (асноўныя тэхнікі — набор і падліковая гладзь чырвоным і чорным колерам), вытворчасць глінянай цацкі і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 241, 245, 317—320, 331—333.</ref> Асабліва славяцца [[Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя|неглюбскія]] і [[мотальскія ручнікі]]. Распаўсюджаны і [[Пісанка|размаляваныя пісанкі]] (белы ўзор на чырвоным, чорным або карычневым фоне), блізкія стылем да пісанак [[Украінскае Палессе|украінскага Палесся]] і [[Польшча|Польшчы]]. У XIX ст. вялікага майстэрства і шырокага распаўсюджання дасягнуў мастацкі роспіс [[куфар|куфраў]], якія нават набывала [[шляхта]] ([[дваранства]]) для ўласных патрэб. Высокага ўзроўню ў XVII—XIX стст. дасягнула майстэрства вытворчасці [[гарэлка|гарэлкі]] з прымяненнем перадавых тэхналогій<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76, 81—82; ''Улащик, Н. Н.'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии. — Москва, 1965. — С. 255—261.</ref>. Напрыклад, у маёнтку [[Высокае]], які належаў князям [[Сапегі|Сапегам]], у другой палове XVIII ст. выгатаўлялася нават невялікая колькасць апельсінавай гарэлкі адмыслова для магнацкага стала<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76.</ref>. У гарадах прафесійныя рамеснікі ў канцы XV — пачатку XX ст. аб’ядноўваліся ў цэхі. Высокім майстэрствам славіліся беларускія цэхавыя майстры ў разьбе па дрэву, асабліва з Падняпроўі ([[Орша]], [[Магілёў]], [[Шклоў]]), якія дасягнулі вышынь у архітэктурнай разьбе і зрабілі шмат шэдэўраў («[[беларуская рэзь]]»). У заходніх рэгіёнах была развіта драўляная скульптура (крыжы, капліцы, выявы святых) і выраб разбяных калаўротаў. У 2024 г. беларуская [[выцінанка]] ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>[https://kultura.gov.by/be/news/belorusskaya-vytinanka-vklyuchena-v-spisok-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-yunesko/ Беларуская выцінанка ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]</ref>. У XX ст. традыцыйныя заняткі і рамёствы паступова згасаюць, хоць гэты працэс не ішоў так хутка ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў міжваенны перыяд (1921—1939) была ў складзе Польшчы і дзе традыцыйная культура захоўвалася даўжэй, чым у прымежнай [[БССР|савецкай Беларусі (БССР)]]. Так, у 1920—1950-я гг. у [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] стаў папулярным кісцевы роспіс вясковай мэблі. У савецкай Беларусі ў асобных раёнах стаў папулярным [[Маляваныя дываны|роспіс дываноў алейнымі і клеявымі фарбамі па палатне]] (напрыклад, у Слуцкім раёне творчасць мастачкі [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]). <gallery perrow="5"> Файл:Фрагмент фартуха, 1900-я гг., Клімавіцкі раён.jpg|Фрагмент тканага жаночага [[Фартух у беларускім народным касцюме|фартуха]] з [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкага павета]], 1900-я гады. Файл:Haradnaja, Lihor Hmir, Jaryna Jaromič. Гарадная, Лігор Гмір, Ярына Яроміч (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|Выраб белаглінянай керамікі ў вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]], фота 1912 года. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 37.jpg|[[Чорназадымленая кераміка|Чорналашчоная кераміка]] з [[Поразава]] і [[Пружаны|Пружан]]. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 33.jpg|Камянецкія разныя [[Прасніца|прасніцы]] (дэталі [[калаўрот]]аў). Файл:Belarusian Straw Bird.jpg|Цацка-птушка з саломы. Файл:Баяры. Капліца (02) крыж.jpg|Каваны крыж на капліцы ў [[Баяры (Глыбоцкі раён)|вёсцы Баяры (Глыбоцкі раён)]], XIX ст. Фота 2015 года. Файл:Тканіны ў Слуцкім этнаграфічным музеі 01 crop.jpg|Традыцыйныя сельскія самаробныя тканіны XX стагоддзя ([[Слуцкі краязнаўчы музей]]). Файл:Exhibition Alena Kish in Gallery Mikhail Savitski 12.12.2013 Oksana Arakcheeva.jpg|Мастачка [[Аксана Барысаўна Аракчэева|Аксана Аракчэева]] на выстаўцы [[маляваныя дываны|маляваных дываноў]] [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]. Фота 2013 года. Файл:Krošyn. Крошын (2008).jpg|Каваная жалезная [[Люстра (прыбор)|люстра]], 1881 г. Каваль [[Паўлюк Багрым|Павел Багрым]]. Файл:Belarusian folk art - Horse made of straw - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|Цацка-конь з саломы, вышыня каля 1,2 м. ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]). </gallery> === Тыпы пасяленняў і жытла === [[Файл:В. Азярцо - Пакроўская царква PICT1084.jpg|thumb|[[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўская царква з вёскі Логнавічы]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Традыцыйнымі тыпамі пасяленняў з даўніх часоў былі [[вёска]], [[сяло]] і [[горад]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 18—23.</ref>. У XV—XVI стст. да традыцыйных тыпаў дадаюцца і атрымліваюць шырокае распаўсюджанне новыя тыпы пасяленняў — [[мястэчка]], [[Двор, рэзідэнцыя феадала|шляхецкі двор (сядзіба)]], [[ваколіца]], [[засценак]], [[фальварак]], [[замак]]-рэзідэнцыя [[манарх]]а ці магната; у XVII ст. — [[палац]] (неўмацаваная рэзідэнцыя); у канцы XIX ст. — [[хутар]]; у 1938 г. — [[пасёлак гарадскога тыпу]]; у пачатку XXI ст. — [[аграгарадок]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 22—23, 38—39, 51, 100, 105, 240; ''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 34—40, 172, 177.</ref>. Да сярэдзіны XX ст. самым распаўсюджаным тыпам пасялення была вёска, у якой жыла большая частка беларускага насельніцтва. Гістарычна склалася некалькі тыпаў планіроўкі [[Беларуская вёска|беларускіх вёсак]]<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 33.</ref>: 1) скучаная (бессістэмная) — самая старажытная, паўсюль пашыраная і найболей захоўвалася да XIX ст. у Віцебскім Паазер’і і [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]] (з-за адаптацыі да складанага рэльефу), асабліва ў [[шляхта|шляхецкіх]] [[ваколіца]]х; 2) лінейная ([[хата|хаты]] ставіліся ўздоўж дарогі з аднаго боку) — лінейная вёска магла складацца з 3-5 ліній і шырокае распаўсюджванне атрымала ў XVI—XVII стст.; 3) вулічная (хаты ставіліся ўздоўж дарог з абодвух бакоў, тарцом да дарогі) — атрымала распаўсюджанне пасля [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] і з’яўляецца характэрнай рысай беларускай вёскі дагэтуль. Звычайная колькасць сялянскіх двароў у вёсцы была ад 10 да 100 (буйныя вёскі пераважалі ў [[Палессе|Палессі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 24.</ref>. [[Файл:VillageStreetState museum of folk architecture and life.JPG|thumb|Вясковая вуліца з [[хата]]мі, XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту).]] Тыповы сялянскі двор (які разам з зямельным участкам утвараў сялянскую сядзібу) складаўся з хаты, [[свіран]]а (''[[клець|клеці]]''), навеса для дроў і прылад працы (''паветкі''), хлява для жывёлы, загона для вечак, адрыны для сена (''[[еўня]]'', ''[[асець]]'', ''[[пуня]]'', ''[[гумно]]'') і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 95.</ref> Вылучаецца тры асноўныя тыпы планіроўкі сялянскіх двароў: 1) [[вяночны двор]] — увесь комплекс жылых і гаспадарчых пабудоў ўтварае звязаны прамавугольнік або квадрат; 2) [[пагонны двор]] — жылыя і гаспадарчыя пабудовы ставіліся ў прамую лінію, у некалькі дзясяткаў метраў; 3) незвязаныя пабудовы (з’явіўся нядаўна, часцей сустракаецца ў цэнтральных і заходніх раёнах [[Беларусь|Беларусі]])<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 97—101; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 242—246.</ref>. Існавалі таксама варыянты П-падобнай і Г-падобнай планіроўкі сялянскага двара<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 101.</ref>. Беларускі дом увасабляў мадэль [[свет]]у, ідэю адзінства пакаленняў і быў сугучны і сумерны чалавеку<ref name="realty.ej.by"/>. Пачатковае аднакамернае драўлянае бярвеністае жытло [[сяляне|сялян]] (''[[хата]]'') у вёсцы эвалюцыянавала ў 2-3-4-камерныя драўляныя бярвеністыя пабудовы з двухсхільным, радзей чатырохсхільным дахам, пакрытым [[салома]]й ці [[гонта]]й. Тыповыя планіроўкі традыцыйнай сялянскай хаты: 1) пакой (святліца) + сенцы; 2) [[пакой]] + [[сенцы]] + [[камора]] ([[клець]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246; ''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. Паступова з’явіўся трэці варыянт планіроўкі хаты, калі гаспадарчы пакой набыў жылую функцыю: 3) пакой + сенцы + пакой. Пазней яшчэ больш ускладнілася ўнутраная планіроўка жытла, калі вылучаліся асобныя дадатковыя памяшканні<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 115—116; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246.</ref>. [[Файл:Выстаўка ікон Бабіцкай школы. Афармленне экспазіцыі 01.JPG|thumb|150px|Іконы [[Бабічы (Чачэрскі раён)|бабіцкай школы]], XIX стагоддзе ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]).]] Унутраная планіроўка жылога пакоя хаты доўгі час была ўстойлівай — [[печ]] размяшчалася ў правым або левым куце ад уваходу і вусцем была звернута да доўгай [[сцяна|сцяны]] з [[акно]]м. У процілеглым куце (па дыяганалі ад печы) знаходзіўся [[Покуць|«чырвоны кут» (''покуць'')]] — самае ганаровае месца ў хаце. Там стаяў [[стол]] і знаходзілася [[ікона|ікона (''абраз'')]], ахопленая звычайна вышываным [[ручнік]]ом-набожнікам. Уздоўж сцен размяшчаліся [[Лава (мэбля)|лаўкі]], на якіх елі за сталом. Ад печы ўздоўж глухой сцяны былі [[палаці]], на якіх спалі. Невялікія лаўкі (''услоны'') стаялі і каля дзвярэй. Пазней у хаце з’явіліся [[ложак|ложкі]]. На сцяне і на кухні былі [[Паліца (мэбля)|паліцы]] для [[посуд]]у. Крыніцай святла быў [[лучнік]] (''светач''). Інтэр’ер пакояў і [[мэбля]] сялянскай хаты афармляўся рознымі карункамі, даматканымі [[ручнік]]амі, [[абрус]]амі і [[покрыва]]мі, [[дыван]]амі і [[коўдра]]мі<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 111—115.</ref>. Сялянскія хаты часта ўпрыгожваліся з вонкавага боку дэкаратыўна-архітэктурнымі арнаментамі: разное трохляпёскавае суквецце — сімвал жывога, елачка — дрэва жыцця, палоска зубчыкаў — засеянае поле, і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 30.</ref> Хаты да канца XIX ст. не фарбаваліся і мелі колеравую гаму сваіх будаўнічых матэрыялаў (дрэва, валун, вапна, гліна)<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 27.</ref>. У XX ст. вёскі ўзбуйняліся, замест драўляных хат пачалі будавацца [[цэгла|цагляныя]] аднапавярховыя дамы (з [[вадаправод]]ам і газам), пакрытыя [[шыфер]]ам ці [[бляха]]й, а ў XXI ст. — нярэдка двухпавярховыя [[катэдж]]ы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 174.</ref>. З 1930-х гг. адпала патрэба ў некаторых пабудовах, напрыклад, памяшканнях для абмалоту збожжа, утрымання коней, валоў і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 170—172.</ref> <gallery perrow="5"> File:Строчыца. Музей народнага дойлідства (03).jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты, XIX стагоддзя ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]). File:Stročycy - 02.jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты з [[Беларускія кросны|кроснамі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:В. Азярцо - гумно зь в. Лучнікі PICT0973.jpg|[[Гумно]] з [[Лучнікі|вёскі Лучнікі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:Дом-музэй.JPG|[[Сядзіба Міцкевічаў (Завоссе)|Шляхецкая сядзіба роду Міцкевічаў ''(рэканструкцыя)'']] у [[Завоссе|Завоссі]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2012 года. File:Застройка площади Рынок, дома ремесленников (XVIII век) 2.jpg|Дамы рамеснікаў у [[Паставы|Паставах]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2013 года. </gallery> [[Файл:Косаўскі замак.jpg|thumb|[[Музей-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі|Шляхецкая сядзіба роду Касцюшкаў]] ''(рэканструкцыя)'' ва ўрочышчы [[Мерачоўшчына]] на фоне [[Косаўскі палац|Косаўскага палаца]]. Фота 2012 года.]] Двор і жытло [[феадал]]а ([[шляхта|шляхціца]], [[дваране|двараніна]]) вызначаліся яго багаццем і [[густ]]ам<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 234.</ref>. Двары малазаможнай шляхты мала чым адрозніваліся ад сялянскіх хат і толькі з XVII ст. атрымалі такі абавязковы элемент як [[калона|калоны]] на [[ганак|ганку]] ([[порцік]]), чаго не маглі мець сялянскія хаты, — сімвал шляхецкага гонару<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 161; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 240.</ref>. Рэзідэнцыі заможных феадалаў (драўляныя і мураваныя замкі) з XVI ст. набывалі свецкія стылявыя рысы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157.</ref>. Распаўсюджанню [[палац]]авых рыс у іх забудове садзейнічала з XVII ст. [[барока]], а пазней і іншыя модныя заходнееўрапейскія [[Архітэктурны стыль|архітэктурныя стылі]]. Заходнееўрапейскія стылі паўплывалі і на афармленне інтэр’ераў заможных рэзідэнцый<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157—158; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 241.</ref>. Шляхецкія двары з XVII—XVIII стст. звычайна набывалі адмысловую планіроўку: уяздная брама са шляхецкім родавым гербам, ліпавая алея, чысты двор перад палацам («круг»), [[палац]], [[сад]] (ці [[парк]]), агарод (ці ягаднікі), вадаём, гаспадарчыя пабудовы (на акрайку) і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 37—38; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 235.</ref> Не раз з XV ст. перабудоўвалася рэзідэнцыя [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя (караля)]] у [[Гродна|Гродне]] — [[Стары замак (Гродна)|Стары замак]], на супраць якога ў 1737—1751 гг. быў пабудаваны яшчэ і [[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 115—116.</ref>. [[Гродна|Статус каралеўскага горада]] яшчэ болей узрос, калі ў [[1673]] г. была прынята соймавая канстытуцыя, паводле якой у [[Гродна|Гродне]] меў праводзіцца кожны трэці [[сойм Рэчы Паспалітай]]; тут жа прайшоў і [[Гарадзенскі сойм (1793)|апошні сойм Рэчы Паспалітай (у 1793 г.)]], на якім быў зацверджаны [[другі падзел Рэчы Паспалітай]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 100, 243.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Скокі. Сядзіба Нямцэвічаў. 2020 (03).jpg|[[Сядзібна-паркавы комплекс Нямцэвічаў (Скокі)|Палац Нямцэвічаў у Скоках, 1770-ыя гады.]] Фота 2013 года. File:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|[[Мірскі замак|Мірскі замак — рэзідэнцыя Іллінічаў, пачатак XVI ст.]] Фота 2014 года. File:Grodna 1600.jpg|[[Стары замак (Гродна)|Стары каралеўскі замак]] на панараме [[Гродна]], 1600 г. Гравюра [[Томаш Макоўскі|Томаша Макоўскага]]. File:Horadnia, Novy zamak. Горадня, Новы замак (XVIII).jpg|[[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]] у [[Гродна|Гродне]], 2-я палова XVIII стагоддзе (сучасны малюнак). File:Grodno Saint Francis Xavier Cathedral IMG 1339 2175.jpg|[[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|Касцёл Св. Францішка Ксаверыя ў Гродне]], каля якога былі будынкі соймавай залы ([[Пасольская ізба|Пасольскай ізбы]] і [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сената Рэчы Паспалітай]]). </gallery> === Грамадскія традыцыі і святы === {{main|Абрады і звычаі беларусаў}} У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] сфарміраваліся розныя праслойкі [[феадалізм|феадальнага грамадства]] — [[феадалы|феадалы (шляхта)]], [[мяшчане]] і розныя катэгорыі [[сяляне|сялян]]. Формай [[шлюб]]у была [[манагамія]], бо вызначалася [[хрысціянства]]м. Сялянскія [[сям'я|сем’і]] да [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] былі звычайна вялікія (сваякі 2-3 пакаленняў, якія вялі супольную гаспадарку), а пасля яе — з’явілася і малыя сем’і (шлюбная пара і іх дзеці)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 100—102.</ref>. Кіраўніком сям’і быў бацька, а ў выпадку яго смерці — маці (пры адсутнасці дарослага сына)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 103.</ref>. Было распаўсюджана [[прымацтва]] (прыманне ў сям’ю — зяця і чужакоў)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 101, 103.</ref>. У [[Феадалізм|феадальны перыяд]] сялянскія гаспадаркі ўваходзілі ў склад [[Сельская абшчына|сялянскай грамады (сельскай абшчыны)]], унутранае жыццё якой рэгулявалася сходам («капой» — «копным судом») і рознымі абшчыннымі традыцыямі — традыцыя супольнай дапамогі члену абшчыны ([[Талака (звычай)|талака]], [[Сябрына, звычай|сябрына]], [[Бонда, звычай|бонда]]); традыцыя супольнага адпачынку (вечарыны); [[прастольнае свята]] (дзень святога апекуна мясцовай парафіі); частаванне адзін аднаго свежыной, мёдам і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 110—113, 115; Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве / Т. А. Навагродскі [і інш.]. — Мінск : БДУ, 2009. — С. 157—158.</ref> З [[1861]] г. сталі дамінаваць малыя сялянскія сем’і і прыватныя гаспадаркі, што не адмаўляла ўзаемадапамогі аднавяскоўцаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 265, 273—274.</ref>. Паэма [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» алегарычна лічыцца «[[энцыклапедыя]]й» жыцця беларускага [[сяляне|сялянства]] канца XIX — пачатку XX ст. [[Файл:Škłoŭ-ratuša 01.jpg|left|thumb|[[Шклоўская ратуша|Ратуша ў Шклове]], 1770-я гады. Фота 2012 года.]] Жыццё гараджан вызначалася гарадскім правам (у тым ліку, [[магдэбургскае права|магдэбургскім правам]]), [[Гільдыі|цэхавымі]] статутамі і рэлігійнымі традыцыямі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 119—123.</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''«Свабода — наймілейшая і найудзячнейшая, пад ёю мы нарадзіліся, жывем і хочам яе цэлую, непарушаную нашчадкам сваім пакінуць»'' ([[1605]] год). Беларуская шляхта [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]<ref>''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 347.</ref>. |} Адносіны паміж [[шляхта|шляхціцамі]] рэгуляваліся шляхецкімі правамі, дзяржаўнымі інстытутамі і сваімі непісанымі традыцыямі шляхецкай годнасці і салідарнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 33—35.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] беларуская [[шляхта]] сумесна з польскай, украінскай і літоўскай утваралі поліэтнічную саслоўную супольнасць («шляхецкі народ Рэчы Паспалітай», а асобна ў рамках [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] — «абодва народы»), асновай якога былі толькі некаторыя кампаненты агульнай самасвядомасці, польскай шляхецкай культуры, [[Каталіцызм|каталіцкая канфесія]] і [[польская мова]]<ref>''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 95, 99, 178—179, 181.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] існавала фармальна-юрыдычная адасобленасць [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] (асобнае войска, скарб, біццё манеты, дзяржаўная канцылярыя, сімволіка, сістэма пасад, [[Статуты ВКЛ|уласныя законы ВКЛ, сабраныя ў Статуце]], і г.д.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 178; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 203.</ref>. [[Статуты ВКЛ]] прадугледжвалі [[вена, маёмасць|вена]] — маёнтак (уласнасць) [[жонка|жонкі]], які пасля [[шлюб]]у афармляўся на імя [[муж]]а, з мэтай маёмаснага забеспячэння жонкі ў выпадку спынення шлюбу. Гэта (разам з іншымі культурнымі традыцыямі) дазваляла ў ВКЛ жанчыне-[[шляхта|шляхцянцы]] займаць даволі высокі статус у грамадстве, чаго не мелі [[жанчына|жанчыны]] падобнага [[саслоўе|саслоўя]] ў іншых [[Еўропа|еўрапейскіх краінах]]<ref>''Сліж, Н.'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66.</ref>. Калі яшчэ ў [[XVI ст.]] [[эліта]] была ў многім блізкай да традыцыйнай культуры сялянства па ўспрыняцці свету і святочным абрадам (якія захоўвалі многія дахрысціянскія ўяўленні аб еднасці натуральнага і звышнатуральнага свету), то з [[XVII ст.]] культура шляхты цалкам аддалілася ад сялянскай, мела ўласныя [[Элітарная культура|выразныя элітарныя рысы]] і пераймала [[Заходняя культура|агульныя заходнееўрапейскія тэндэнцыі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 132, 159, 165.</ref>. [[Файл:Roadside cross near Jachimoŭščyna.jpg|thumb|Каменны [[крыж]], абвязаны [[ручнік]]ом, каля [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|вёскі Яхімоўшчына]] ([[Маладзечанскі раён]]). Фота 2013 года.]] Традыцыйныя сялянскія [[свята|святы]], [[абрад]]ы і [[звычай|звычаі]] былі звязаны ў першую чаргу з земляробчым цыклам і хрысціянскай культурай, якая ў паўсядзённым жыцці дапаўнялася некаторымі элементамі [[язычніцтва|дахрысціянскіх вераванняў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 165—167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. Сімвалам жыццёвага шляху беларуса-селяніна лічылася доўгае палатно: на палатняны [[ручнік]] клаўся нованароджаны, ручніком абгортвалі рукі маладых на [[вяселле|вяселлі]], ганаровыя ўдзельнікі вяселля перавязвалі ручнік цераз плячо, ручнік клаўся ў труну, на ручніках апускалі труну ў магілу, ручнік абвязваўся на магільны [[крыж]], і г.д.<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Ручнік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437.</ref> Найстаражытнейшае боства ў беларускай міфалогіі (і амаль як жывая істота-карміцелька) — [[Маці-Зямля]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 166.</ref> — у канцы XIX ст. сярод прафесійных беларускіх паэтаў стала персаніфікацыяй [[Беларусь|Беларусі]] — у выразах «Маці-зямліца»<ref>Гл. напрыклад, творчасць [[Вінцэнт Каратынскі|Вінцэнта Каратынскага]]. Гл.: Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 289.</ref> і «Маці-зямля беларуская»<ref>[[Марыян Здзяхоўскі]] (1861—1938) параўноўваў вядомага дзеяча беларускай гісторыі [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]] з «Маці-зямлёй беларускай»: «Эдвард Вайніловіч быў жывым увасабленнем любові да маці-зямлі, якая яго нарадзіла і выхавала, быў звязаны з ёй усёй сваёй душой. Калі ён казаў, я меў дзіўнае ўражанне, што яго вуснамі прамаўляе [[Беларусь|маці-зямля беларуская]], што ў словах адбіваюцца думкі і пачуцці тых доўгіх-доўгіх шэрагаў пакаленняў, якія на гэтай зямлі і з гэтай зямлі жылі, на ёй і для яе працавалі і трывалі». Гл.: ''Zdziechowski, M.'' Edward Woyniłłowicz… С. 63.</ref>. «Маці-зямліца» стала паэтычным зваротам да радзімы ў вершы [[Янка Лучына|Янкі Лучыны]] [[Роднай старонцы|«Роднай старонцы» (1891)]], радкі якога [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] паставіў эпіграфам да сваёй шматтомнай даследчай працы «Беларусы» (т. 1-3, 1903—1922). У знак шчырай веры ў вёсках і на скрыжаваннях дарог ставіліся [[Беларускія народныя крыжы|драўляныя хрысціянскія крыжы]] (часта па 6-8 метраў вышынёй)<ref>''Раманюк, М.'' Беларускія народныя крыжы. — Вільня : Наша Ніва, 2000. — С. 157, 161, 163.</ref>, якія мелі сціплы дэкор, але часта абвязваліся [[Аброчныя тканіны|аброчнымі тканінамі]] (звычайна — узорыстымі [[ручнік]]амі) — адмысловым ахвяраваннем людзей у іх крызісных сітуацыях<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Аброчныя тканіны // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16.</ref>. [[Файл:Luninets - Orthodox crosses on Shyrokaya street - 1920s AD.jpg|left|thumb|Праваслаўныя крыжы на скрыжаванні вуліц у [[Лунінец|Лунінцы]], фота 1920—1930-х гадоў ([[Заходняя Беларусь]]).]] Галоўныя каляндарныя і рэлігійныя святы: зімой — [[Каляды]], [[Грамніцы]]; вясной — [[Масленіца]] і [[Вялікдзень]]; летам — [[Сёмуха|Троіца (Сёмік, Сёмуха)]], [[Купалле|Іванаў дзень (Купалле)]]; святы [[Ураджай|ўраджаю]] ([[Зажынкі]], [[Дажынкі]], [[Багач]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. На год было некалькі дзён памінання продкаў: паводле каталіцкага звычаю, асноўным памінальным днём быў Дзень Усіх Святых восенню ([[Дзяды]], Задушны Дзень), у праваслаўных — на Масленіцу (масленічныя Дзяды), пасля Вялікадня ([[Радаўніца]], Наўскі Вялікдзень) і на [[Сёмуха|Сёмуху (траецкія Дзяды)]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 279; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 490, 493.</ref>. Галоўнымі момантамі радзільнага абраду было разбіванне чыгунка, пачастунак [[Бабіна каша|бабінай кашай]], катанне бабкі-павітухі на баране, санках, на конях<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 466.</ref>. З сямейных абрадаў найболей маляўнічым было [[вяселле]], якое магло доўжыцца некалькі дзён: найболей важнымі момантамі лічыліся пасад нявесты і жаніха, выкуп [[Каса (інструмент)|касы]], падзел [[каравай|каравая]], завязванне рук маладых [[ручнік]]ом<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 277—278.</ref>. Пахавальны абрад захаваў архаічныя рысы — памінальная трапеза з абавязковай [[куцця|куццёю]], запальванне [[свечка|свечак]] і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 166.</ref> [[Файл:Обряд кумления.JPG|thumb|Абрад кумлення на [[Сёмуха|Сёмуху]]. Фота 2008 год.]] На галоўнае зімовае свята ([[Каляды]]) дзяўчаты варажылі аб сваім лёсе, спявалі калядкі і шчадроўкі, ладзілі калядную гульню «[[Жаніцьба Цярэшкі]]» (хлопцы і дзяўчаты гулялі жартоўнае [[вяселле]] з эратычным падтэкстам) і каляднае прадстаўленне — [[Шчодры вечар|хаджэнне з «казой»]], якое сваімі каранямі ішло да старажытных татэмічных культаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 446, 452, 460.</ref>. Беларускі навагодні абрад «[[Цары Каляды]]» быў уключаны ў 2009 г. у [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва|Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)]</ref>. З усходнеславянскіх народаў абрадавы характар сустрэчы вясны («[[Гуканне вясны]]») даўжэй за ўсё захаваўся ў беларусаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 473—475.</ref>. На [[Вялікдзень (народная традыцыя)|Вялікдзень]] выконваўся [[валачобны абрад]], абмалёўвалі і каталі яйкі; на другі дзень Вялікадня вадзілі [[карагод]]ы<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 483—484.</ref>. У 2019 годзе веснавы абрад «[[Юраўскі карагод]]» у вёсцы [[Пагост (Жыткавіцкі раён)|Пагост]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ўнесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Найболей архаічныя рысы сярод традыцыйных свят захавала [[Купалле]]: ноччу палілі вогнішчы і скакалі праз іх, шукалі цудадзейную кветку папараці, купаліся, варажылі, пускалі вянкі па вадзе<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 498—500.</ref>. На [[Дажынкі]] плялі дажынковы вянок з каласоў, упрыгожвалі апошні сноп, спявалі, ладзілі святочнае частаванне<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 509—512.</ref>. Менавіта традыцыйным святам і звычаям прысвечаны вершаваныя творы пачынальніка новай беларускай літаратуры [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]] «Стаўроўскія дзяды», «Купала» і «Шчароўскія дажынкі», апісаныя з рамантычным этнаграфізмам. <gallery perrow="5"> File:Andriolli Gromniczna.jpg|Малюнак «Грамніцы» (выпальванне знаку крыжыка свечкай у хаце), XIX стагоддзе. Мастак [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]]. File:Калядоўшчыкі Горацкага павета , Магілёўская губерня, 1903г.jpg|[[Каляды]] ў Горацкім павеце [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Фота 1903 года. File:1997. Stamp of Belarus 0253.jpg|Калядоўшчыкі на беларускай паштовай марцы, 1997 год. File:Belarusian Easter Eggs.jpg|Беларускія [[Велікоднае яйка|фарбаваныя велікодныя яйкі]]. File:ДажынкіМарцінкевіч.jpg|Аповесці «Шчароўскія дажынкі» і «Купала» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]], надрукаваныя ў 1910 г. выдавецтвам «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]». </gallery> === Вусная творчасць, музычнае мастацтва і танец === {{main|Беларускі фальклор|Музыка Беларусі|Беларускія народныя танцы|Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Зялёныя Сьвяткі, Магілёў 29.06.2913.jpg|thumb|Танцы ў [[строй|беларускіх традыцыйных сялянскіх строях]] на [[Сёмуха|Сёмуху]] ў горадзе [[Магілёў|Магілёве]]. Фота 2013 года.]] [[Беларускі фальклор|Фальклорная спадчына беларусаў]], якую яшчэ здолелі зафіскаваць у XIX—XX ст. шматлікія прафесійныя даследчыкі, багатая і разнастайная па жанрам — каляндарная і сямейная абрадавая паэзія, замовы, легенды, паданні, казкі, прыказкі, прымаўкі, загадкі, народны тэатр і інш. У многіх легендах, паданнях, былічках знайшлі адлюстраванне дахрысціянскія ўяўленні [[славяне|славян]] аб паходжанні свету<ref name="ReferenceG">''Фядосік, А. С.'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349</ref>. Найболей архаічны пласт беларускага [[фальклор]]у, які захаваў агульныя для многіх славянскіх народаў рысы, — каляндарна-земляробчыя песні (калядкі, шчадроўкі, масленічныя, веснавыя, валачобныя, юр’еўскія, траецкія, купальскія, жніўныя, восеньскія) і сямейна-абрадавыя песні. З эпічным размахам яны падаюць як касмалагічныя матывы стварэння [[свет]]у і [[сусвет]]у, так і цэлы гаспадарчы год селяніна-земляроба. Для іх характэрна, галоўным чынам, жаночая традыцыя выканання. Менавіта валачобныя песні складаюць спецыфіку і нацыянальную адметнасць каляндарнай песеннасці беларусаў і былі больш развіты і распаўсюджаны, чым у фальклоры суседніх народаў — [[палякі|палякаў]], [[рускія|рускіх]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]. Валачобныя песні выконваліся на [[Вялікдзень]] падчас абходу двароў [[вёска|вёскі]] валачобнікамі (дарослыя мужчыны), якія жадалі гаспадарам ураджаю ў [[Поле (сельская гаспадарка)|полі]] і багацця ў [[хата|хаце]]. Вялікай колькасцю вылучаюцца таксама пазаабрадавыя песні — лірычныя (пра каханне), жартаўлівыя «талочныя» (якія праслаўлялі салідарнасць і ўзаемадапамогу), сямейна-бытавыя, карагодныя і танцавальныя («Лявоніха», «Юрачка»)<ref name="ReferenceG"/>. У XIV—XVIII стст. фарміруецца і пласт песень выключна мужчынскага выканання — лірычныя, эпічныя, гістарычныя і ваенныя песні (песні аб крыжацкіх, татарскіх, маскоўскіх і шведскіх набегах і інш.). У XIX — пачатку XX ст. узнікаюць і рэкруцкія, салдацкія, работніцкія, батрацкія, сацыялістычна-рэвалюцыйныя песні і прыпеўкі, якія адлюстроўвалі асаблівасці складанага працэсу пераходу беларускага [[грамадства]] да [[капіталізм]]а. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] склаўся спецыфічны пласт [[беларускі фальклор|беларускага фальклору]] і прафесійнай творчасці — партызанскія песні<ref name="ReferenceG"/>. Захаваліся шматлікія і цікавыя народныя [[балада|балады]] («Была я ў матулі адна»), [[легенда|легенды]] («Колькі жыць чалавеку», «Чаму ваююць сабака, кот і мышы»; у тым ліку аб некананічныя апавяданні аб тэмах і прадметах [[Біблія|Святога Пісання (Бібліі)]], паходжанні свету і апошнім часе быцця), [[паданне|паданні]] (аб заснаванні гарадоў і вёсак; узнікненні балот і азёр; схаваных у зямлі скарбах; асілках, героях-мсціўцах і разбойніках). Паданне пра пра высакароднага разбойніка [[Машэка|Машэку]], напрыклад, стала асновай для напісання паэмы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]», балады [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «Машэка» і [[опера|оперы]] [[Рыгор Пукст|Рыгора Пукста]] «Машэка» (паводле паэмы Янкі Купалы). Разнастайным з’яўляецца і казачны фальклор беларусаў — казкі пра жывёл; чарадзейныя казкі ([https://be.wikisource.org/wiki/Аб_каралевічу-чараўніку «Аб каралевічу-чараўніку»], [https://be.wikisource.org/wiki/Музыка-чарадзей «Музыка-чарадзей»]); сацыяльна-бытавыя («Мужык і пан», «Жаласлівая пані», [https://be.wikisource.org/wiki/Цудоўная_дудка «Цудоўная дудка»])<ref name="ReferenceG"/>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Вось уздумаў пан бог край Палессе стварыць''<br /> ''І людзей, і жывёлін, і птухаў;''<br /> ''І вяроўку пачаў ён з праменьчыкаў віць,''<br /> ''І сівую патыліцу чухаў.'' ''Па вяроўцы з нябёс апусціўся ў ваду, —''<br /> ''Бог — вялікі штукар на ўсе рукі;''<br /> ''Захапіў ён з сабой самаграйку-дуду, —''<br /> ''Маюць сілу вялікую гукі. <…>'' ''Прамяністым агнём сонца грэе зямлю,''<br /> ''Аздабляе луг свежы і сочны.''<br /> ''Цеплыня… Хоць дзіцё палажы на раллю,''<br /> ''Дык пачне тут расці відавочна. <…>'' ''Ой, пачатку няма, ой, канца не відаць''<br /> ''Шчыр-красе агняцветаў і фарбаў.''<br /> ''Вось давай на дудзе бог іграць ды іграць —''<br /> ''І з’явіліся новыя скарбы…''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Змітрок Бядуля]] «Палескія байкі» (1922)''<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 228—229.</ref> |} У [[1922]] г. паэт [[Змітрок Бядуля]] апублікаваў у [[Мінск]]у свой высокамастацкі [[эпас]] «Палескія байкі» — першы беларускамоўны эпас аб стварэнні [[Свет]]у, — цэнтрам якога з’яўляецца «край Палессе». Матэрыялам для Змітрака Бядулі сталі [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|касмагенічныя]] байкі сялян беларускага [[Палессе|Палесся]], якія ў сваіх байках стварылі сабе фантастычны свет, своеасаблівую філасофію змагання [[дабро|дабра]] і [[зло|зла]], арыгінальныя разважанні аб жыцці і смерці<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 384.</ref>. Сярод самых любімых і распаўсюленых інструментаў былі — духавыя ([[жалейка]], [[Дудка (інструмент)|дудка]], [[беларуская дуда]], драўляныя і гліняныя [[флейта|флейты]], рог, [[труба]]), струнныя ([[цымбалы]], [[скрыпка]], [[колавая ліра]], народны кантрабас «[[басэтля]]») і ідзіяфоны (ляскоткі, талеркі, трохвугольнік, варган)<ref name="ReferenceH">''Мажэйка, З. Я.'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347.</ref>. Стаўленне да любімых інструментаў як спосаба музыкай выказаць сваю душу адлюстроўвалася і ў прафесійнай паэзіі. Паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў сваім [[Лірнік вясковы (Сыракомля)|вершы «Лірнік вясковы»]] атаясаміў сябе з рамантычным вандроўным [[лірнікі|лірнікам]] — і такая мянушка за паэтам замацавалася. Паэт [[Янка Лучына]] прысвяціў свайму паэтычнаму шляху верш «Лірнік вясковы»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 426.</ref>. У 1857 г. паэт [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] апублікаваў свой зборнік «Дудар беларускі»<ref>У часы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Беларуссю» называліся толькі [[Віцебская губерня]] і [[Магілёўская губерня]]. І азначэнне «беларускі» у назве «Дудар беларускі» мела рэгіянальнае значэнне — адносілася да Магілёўская губерні, дзе паэт пражываў у маёнтку Шчаўры ў [[Род Рашкоўскіх|паноў Рашкоўскіх]].</ref>. Пазней [[Аляксандр Каралевіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] назаве Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «нашым старым лірнікам»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 459.</ref>. Паэт [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцём Вярыга-Дарэўскі]] выбраў сабе творчы псеўданім «[[Беларуская дуда|Беларуская Дуда]]». Паэт [[Францішак Багушэвіч]] назваў свой першы зборнік як «[[Дудка беларуская]]» (1891), а яшчэ — «Смык беларускі» (1894) і «Скрыпачка беларуская» (неапублікаваны). Паэт [[Янка Купала]] назваў свой першы зборнік вершаў як «Жалейка» (1908). У 1910 г. Янка Купала напісаў верш [https://be.wikisource.org/wiki/Збор_твораў_(Купала,_1925—1932)/II/Сваім_і_чужым/Лірнік_вясковы «Лірнік вясковы»] і прысвяціў яго Уладзіславу Сыракомлю, а ў 1912 г. прачытаў каля памятнага каменя ў фальварку Барэйкаўшчына<ref>''Уладзімір Мархель''. [http://lyban2009.narod.ru/Zemla/Zemla-19.htm «Не забудуцца дум тваіх словы…» Уладзіслаў Сыракомля]</ref>. Пра [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|стваральніка прафесійнага беларускага тэатра і выканаўцу беларускіх народных танцаў]] Янка Купала напісаў свой верш [https://be.wikisource.org/wiki/Шляхам_жыцьця_(1913)/V/І._Буйніцкому «Ігнату Буйніцкаму» (1911)]: «Пад дуду і пад [[цымбалы]] / Топне, прыспявае… / Сцеражыцеся, ўсе людзі: / Беларус гуляе!». З [[2017]] г. у [[Глыбокае|Глыбокім]] і [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] праходзіць міжнародны фэстываль [[дуда]]рскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». [[Файл:Удзельнікі калектыву падчас параду ў межах фэсту "Дударскі рэй" 2018.jpg|thumb|Удзельнікі [[Цярэшка (народны тэатр)|народнага тэатра фальклору «Цярэшка]]» на міжнародным фэстывалі дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]» у горадзе [[Глыбокае|Глыбокім]]. Фота 2018 года.]] Аснову інструментальнай музыкі складалі песенныя і танцавальныя найгрышы, вясельныя маршы, імправізацыі. У XIX ст. паўсюль у краіне былі папулярнымі [[гармонік]], [[баян]], [[бубен]], [[барабан]]ы<ref name="ReferenceH"/>. Вялікай любоўю карыстаўся народны лялечны тэатр «[[батлейка]]»<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 169; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 241.</ref>. Усе святы і народныя абрады беларусаў суправаджаліся гульнямі, карагодамі і танцамі. З сялянскіх танцаў найболей архаічнымі з’яўляюцца [[карагод]]ныя («[[Жыта (карагод)|Жыта]]», «[[Кола (танец)|Кола]]», «[[Ручаёк]]», «[[:ru:Гусачок (танец)|Гусачок]]», «[[А мы проса сеялі]]» і інш.), захаваныя яшчэ з эпохі славянскіх плямён, — калі танцуючыя пад песню рухаюцца па крузе, ланцужком або двума шэрагамі насустрач адзін аднаму. У некаторых карагодных танцах вылучаюцца партыі салістаў. Самымі любімымі парна-масавымі танцамі былі шырока вядомыя ў краіне «[[Лявоніха]]», «[[Мяцеліца (танец)|Мяцеліца]]», «[[Крыжачок]]», «[[Каваль, танец|Каваль]]», «[[Мікіта, танец|Мікіта]]», «[[Каза (танец)|Каза]]» і іншыя, для якіх характэрны дынамічнасць і жыццерадаснасць, эмацыйнасць і калектыўны характар ​​выканання. Імправізацыйнасць характэрна часцей для сольных танцаў («Завейніца», «Скакуха», «Казачок» і інш.). У XIX ст. у вёсках, мястэчках і гарадах атрымалі распаўсюджанне новыя танцы — [[кадрыль]], «[[лянцай]]» (у асноўным у паўночнай і цэнтральнай Беларусі), розныя [[полька|полькі]] («[[Трасуха]]», «[[Какетка, танец|Какетка]]», «[[Трамблям]]»), [[вальс]] і іншыя, якія прыйшлі з краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]<ref>''Чурко, Ю. М.'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Batleika.JPG|Лялечны тэатр ''«[[батлейка]]»''. File:Цымбалы ў Нацыянальным гістарычным музеі РБ.JPG|[[Цымбалы]] ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Stamps of Belarus, 2011-874.jpg|Паштовая марка «[[Колавая ліра]]», 2011 год ([[Беларусь]]). File:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Дудар з [[Беларуская дуда|беларускай дудой]] ([[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фотапаштоўка каля 1905 года. File:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|[[Беларуская дуда|Беларуская дуда-муцянка]], фота 2009 года. </gallery> === Традыцыйны касцюм === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XIX) (3).jpg|thumb|Граф [[Ян Караль Хадкевіч]] (1560—1621) у ''«сармацкім строі»''.]] Традыцыйны мяшчанскі ці шляхецкі касцюм упісваюцца ў агульныя заходнееўрапейскія модныя тэндэнцыі, але быў створаны своеасаблівы шляхецкі «сармацкі строй», які меў выразны нацыянальны характар. Як і ва ўсёй беларускай сялянскай культуры, у традыцыйным сялянскім касцюме перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам (пераважалі [[белы колер|белы]] і [[шэры колер|шэра-белы колер]], з дамешкам [[чырвоны колер|чырвонага]] і [[чорны колер|чорнага]])<ref name="budzma.by"/>. Традыцыйны камплект сялянскага мужчынага адзення складаўся з [[белы колер|белых]] ці шэра-белых [[кашуля|кашулі]] і [[нагавіцы|нагавіц]] (паясная вопратка), да якіх з канца XIX ст. сталі дадаваць каляровую [[бандэля|бандэлю (бандану)]] і [[камізэлька|камізэльку]]. На [[свята]] ці іншыя ўрачыстасці мужчыны насілі святочную кашулю (з адкладным каўнерыкам), падпаясываліся рознакаляровым [[Пояс, дэталь адзення|поясам]]<ref name="ReferenceI">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 111.</ref>. Арнаментаваныя ўзоры і [[Вышыўка|вышыўку]] наносілі на [[каўнер]], манжэты і падол кашулі. Абуткам служылі звычайна [[лапці]], скураныя [[пастолы]], [[Боты, абутак|боты]], зімой — [[валёнкі]]<ref name="ReferenceI"/>. Галаўным уборам у мужчын летам быў звычайна саламяны капялюш з шырокімі палямі ([[брыль]]), вясной і восенню — валеная шапка ([[магерка]]), зімой — футравая шапка (аўчына, кучма, [[аблавуха]])<ref name="ReferenceI"/>. Праз плячо мужчыны-сяляне насілі (пры патрэбе) скураную сумку. [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Malaryta District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|left|[[Строй|Традыцыйнае беларускае святочнае сялянскае жаночае адзенне]] ([[маларыцкі строй]]), канец XIX стагоддзя ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]).]] Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм быў болей разнастайным за мужчынскі і выразна адлюстроўваў нацыянальную і рэгіянальную спецыфіку. Вылучаюцца чатыры комплексы: 1) [[кашуля]], [[спадніца]] і [[фартух]]; 2) кашуля, спадніца, фартух і безрукаўка (гарсэт); 3) кашуля, спадніца, да якой быў прышыты ліф-гарсэт; 4) кашуля, [[панёва]], фартух і каляровая безрукаўка (гарсэт)<ref name="ReferenceI"/>. Два першыя комплексы былі распаўсюджаны па ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], два апошніх — ва ўсходніх і паўночна-ўсходніх раёнах. Мелася тры тыпы жаночых кашуль: з прамымі плечавымі ўстаўкамі, тунікападобная і з [[какетка, дэталь адзення|какеткай]]. Арнаментаванае тканае ці вышытае аздабленне ў жаночых кашулях наносілася на рукавы. Паясное сялянскае жаночае адзенне скаладася з разнастайнага фасону спадніц ([[андарак]], [[саян]], палатнянік, летнік), а таксама [[панёва|панёвы]] і фартухаў<ref name="ReferenceI"/>. Спадніцы звычайна былі чырвоныя, сіне-зялёныя, у шэра-белую клетку, з падоўжнымі і папярочнымі палосамі — мелі свае рэгіянальныя асаблівасці. Фартухі ўпрыгожваліся карункамі, складкамі; камізэлькі (гарсэт) — вышыўкай, карункамі. Абавязковым аксесуарам быў каляровы пояс. Галаўным ўборам дзяўчат былі вузенькія рознакаляровыя стужкі (''скідачка'', ''шлячок'') ці [[Вянок|вянкі]], бо яны не хавалі цалкам валос. Замужнія жанчыны прыбіралі і хавалі валасы пад [[каптур]], апраналі ручніковы галаўны ўбор ([[намітка]]) альбо [[хустка|хустку]] — існавала мноства спосабаў іх завязваць<ref name="ReferenceI"/>. Звычайным паўсядзённым жаночым абуткам былі [[лапці]], а святочным — [[пастолы]] і хромавыя [[Боты, абутак|боты]]<ref name="ReferenceI"/>. [[Файл:Аплечча рукава кашулі, 1900-я гг., Брэсцкая вобласць.jpg|thumb|Тканы [[арнамент]] аплечча рукава жаночай [[кашуля|кашулі]] ([[Заходняе Палессе]]), 1900-я гады.]] Адметным і любімым элементам традыцыйнага беларускага народнага мастацтва ў першую чаргу было [[ткацтва]], а не [[вышыўка]], таму (па тэхналагічных прычынах) у [[арнамент]]ыцы вопраткі мужчын і жанчын пераважаюць разнастайныя лінейна-геаметрычныя формы<ref name="ReferenceJ">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент]</ref>. Тканае аздабленне святочнай кашулі выконвалася спосабам «ператыкання», у выніку чаго ствараліся розныя па шырыні паскі геаметрычнага арнаменту, вытканага чырвонымі баваўнянымі ніткамі. Найболей архаічным (верагодна, не толькі ў Беларусі, але і ва ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]) быў арнамент у «паскі», які захаваўся ў [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]]. Старадаўнім, таксама адметным і традыцыйным для беларускай народнай культуры, характэрным амаль для ўсёй тэрыторыі Беларусі, з’яўляецца крыжова-рамбічны геаметрычны арнамент: яго элементы заўсёды павернутыя на 45 градусаў адносна поля набору, а ўсе фігуры ўтвараюцца на аснове спалучэнняў [[ромб]]а і касога [[крыж]]а (якія былі сімваламі [[сонца]], урадлівасці). Каларыстыка [[арнамент]]у стрыманая, звычайна — цёмна-чырвонага (кармазынавага) колеру, часам з дамешкам чорнага колеру<ref name="ReferenceJ"/>. Раслінная і зааморфная арнаментыка, а таксама арнаменты, паўсталыя ў тэхналогіі вышывання, з’яўляюцца ў [[Беларускі нацыянальны касцюм|беларускім традыцыйным касцюме]] (гэтак жа і на [[ручнік]]ах і [[абрус]]ах) пазнейшымі запазычаннямі (з канца XIX ст.) і не могуць лічыцца традыцыйнымі і кананічнымі<ref name="ReferenceJ"/>. Верхняя мужчынская і жаночая вопратка сялян амаль не адрознівалася<ref name="ReferenceI"/>. Традыцыйным матэрыялам для яе вырабу былі валенае нефарбаванае [[сукно]] (з якога шылі [[світка|світу]], [[сярмяга|сярмягу]], [[Бурка (мужчынская вопратка)|бурку]], [[латушка|латушку]]) і [[аўчына]] (з недубленай шылі [[кажух]]і, а з дубленай — [[казачына|казачыну]])<ref name="ReferenceI"/>. Насілі таксама [[каптан]] і [[кабат]]<ref name="ReferenceK">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. У сучасным касцюме выкарыстоўваюцца традыцыі нацыянальнай вышыўкі, крою і каляровай гамы, каб падрэсліць нацыянальную адметнасць. === Традыцыі харчавання === {{main|Беларуская кухня}} [[Файл:Belarus-SMFAL-House Interior-1.jpg|thumb|[[Стол]] каля ''«[[Покуць|чырвонага кута]]»'' ў сялянскай [[хата|хаце]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Аснову харчавання беларусаў са старажытных часоў складалі [[страва|стравы]] з жытняй, пшанічнай, грэцкай, просавай, аўсянай, гарохавай мукі і розныя крупы, з якіх рабілі [[хлеб]], [[пірог|пірагі]], [[бліны]], [[каша|кашы]], [[клёцкі]], [[секанка|секанку]], розныя віды [[поліўка|полівак]] (''[[зацірка]]'', ''[[крупеня|кулеш]]'', ''[[крупеня]]''; квашаныя поліўкі — ''[[саладуха]]'', ''[[Кулага, страва|кулага]]'')<ref name="ReferenceK"/>. Сярод традыцыйных прысмак — розныя віды [[кісель|кісялю]] (''[[жур]]''), [[поліўка]], [[юшка]], [[Салата (страва)|салаты]] і інш.<ref name="ReferenceK"/> Адным з асноўных прадуктаў харчавання беларусаў здаўна была [[гародніна]]: капусту, буракі, бручку, агуркі салілі; гарох і бабы тушылі; рэпу і моркву — парылі і пяклі. [[Суп]]ы выгатаўляліся з [[капуста|капусты]] (''капуснік''), [[буракі|буракоў]] (''[[боршч]]''), шчаўя, бацвіння і інш.<ref name="ReferenceK"/> З [[мяса]] пераважна ўжывалася [[свініна]], [[бараніна]], мяса хатняй птушкі, радзей [[ялавічына]], якія спажываліся пераважна не асобна, а часцей у складзе розных страў: [[каўбаса]], [[паляндвіца]], [[крывянка]], [[халадзец]], студзень і інш. Традыцыйная беларуская мясная страва — тушанае рагу (''[[верашчака]]'', ''[[мачанка]]'')<ref name="ReferenceK"/>. З [[малако|малака]], якое спажывалася і як самастойная страва, рабілі [[смятана|смятану]], [[сметанковае масла]] і [[тварог]]. На святы спажывалі абрадавыя стравы: на [[радзіны]] падавалі [[Бабіна каша|бабіну кашу]]; на [[вяселле]] елі хлеб-[[каравай]]; на [[Вялікдзень]] — велікодную [[паска|паску]], рабілі [[каўбаса|каўбасы]] і [[Велікоднае яйка|фарбавалі яйкі]]; на [[Масленіца|Масленіцу]] рабілі [[бліны]]; на [[Купалле]] — [[Кулага (страва)|кулагу]]; на [[хаўтуры]] і [[памінкі]] нябожчыкаў ужываліся спецыяльныя памінальныя кашы і напоі ([[коліва]], [[куцця]], [[гарэлка]], [[кісель]] і інш.)<ref name="ReferenceK"/>. [[Файл:Mashed potatoes with meat - Belarus - 2015 AD.JPG|thumb|[[Тоўчанка]] з мясам і перцам.]] У сярэдзіне [[XVIII ст.]] у [[Беларусь]] пранікае [[бульба]], якая з сярэдзіны XIX ст. ужо настолькі набывае шырокае выкарыстанне ў рацыёне беларускіх сялян, што самі беларусы сталі лічыць бульбу сваім нацыянальным прадуктам харчавання. У беларускай кухні налічваецца болей за 200 страў з бульбы — адварная, печаная, смажаная, тушаная, камы, пюрэ, [[Бабка (страва)|бабка (ці драніцы)]], [[бліны]], аладкі, [[клёцкі]], [[калдуны]], гульбішнікі, запяканкі, піражкі, суп і г.д. Беларускімі нацыянальнымі стравамі з бульбы лічацца: пюрэ (''[[тоўчанка]]''), аладкі (''[[дранікі]]'', ''бульбянікі''), [[Бабка (страва)|бабка]] і інш.<ref name="ReferenceI"/> Традыцыйныя напоі — хлебны, мядовы, ягадны і бураковы [[квас]]; [[Бярозавік|бярозавы сок (бярозавік)]]; [[кляновы сок]]; [[піва]]; [[гарэлка]]; агароднінныя расолы; [[кісель|кісялі]]<ref name="ReferenceI"/>. Старажытныя традыцыі харчавання ў значнай меры захоўваюцца і зараз: у рацыёне беларусаў пераважаюць стравы з капусты і бульбы, бліны, кашы, малочныя стравы, супы. У XX ст. павялічылася разнастайнасць мясных вырабаў, узрасло спажыванне сланечнікавага алею, рыбы, памідораў, [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай прадукцыі]]. З’явіліся [[страва|стравы]], [[напой|напоі]], [[ягады]] і [[садавіна]], запазычаныя ў іншых [[народ]]аў, — [[шашлык]], [[плоў]], [[гуляш]], [[пельмені]], [[піца]] і інш. Узрасла роля прывазных напояў і экзатычнай садавіны і гародніны — [[гарбата]], [[какава]], [[кава]], [[банан]]ы, [[апельсін]]ы, [[мандарын]]ы, [[Ківі (садавіна)|ківі]], [[ананас]]ы, [[кавун]]ы і інш. Выйшлі з ужытку [[каноплі]], [[ільняное семя]], некаторыя стравы з мукі — [[саладуха]], [[Кулага (страва)|кулага]], [[талакно]], мучныя кісялі. <gallery perrow="5"> File:Belorussian borscht - 2015 AD.JPG|[[Боршч]]. File:Mushrooms and chicken in sour cream and cheese - Belarus - 2015 AD.JPG|Грыбы і курыца пад смятанай і сырам. File:Potato pancakes.jpg|[[Дранікі]]. File:Glass-of-kvass.jpg|Хлебны [[квас]]. File:Golubzi4.jpg|[[Галубцы]]. File:Babka Potato Dish-1.jpg|[[Бабка (страва)|Бабка]]. File:Chicken rolls and saltisons - Belarus - 2015 AD.JPG|Рулет з курыцы і [[сальцісон]]. File:Belaya Rus vodka.jpg|[[жыта|Жытнёвая]] [[гарэлка]]. File:Red Currant Kissel.jpg|[[Кісель]] з [[Парэчкі|парэчак]]. File:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-8.jpg|[[Каравай]] </gallery> == Сучасныя культурныя традыцыі і сацыяльныя тэндэнцыі == [[Файл:ВГАВМ - главный корпус.jpg|thumb|[[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Віцебск)|Будынак пазямельна-сялянскага банка ў Віцебску]] ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя.]] Сучасныя беларусы страцілі многія свае былыя лакальныя этнаграфічныя асаблівасці і традыцыйныя рысы матэрыяльнай і духоўнай культуры (акрамя [[мова|мовы]] і [[рэлігія|рэлігіі]]), што тлумачыцца працэсамі [[урбанізацыя|ўрбанізацыі]], інтэнсіфікацыі ўнутрыкраінных кантактаў (па прычыне развіцця сродкаў сувязі і інфраструктуры), увядзеннем стандартаў пачатковай адукацыі, узнікненнем агульнанацыянальнай прэсы і г.д. Працэс інтэнсіўнай культурнай гамагенізацыі беларусаў пачаўся ў часы [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] пасля таго, як [[Сялянская рэформа ў Расійскай Імперыі|у 1861 г. было скасавана прыгоннае права]] (хоць і да таго пэўная частка [[сяляне|сялян]] была вольнай) і сяляне атрымалі права атрымаць зямлю ва ўласнасць, чым былі створаны ўмовы для развіцця [[капіталізм|капіталістычных адносін]] і стварэння новых сацыяльных груп (буржуазіі, рабочых, інтэлігенцыі). З другой паловы XIX ст. атрымліваюць больш шырокае распаўсюджанне характэрныя для Расійскай Імперыі і [[Еўропа|Еўропы]] ў цэлым культурныя з’явы і новаўвядзенні, але пераважна сярод гарадскога насельніцтва. У [[1882]] г. у Расійскай Імперыі ўзнікла першая [[палітычная партыя]] беларусаў ([[Гоман (група)|Сацыяльна-рэвалюцыйная беларуская народная партыя]]), а пасля яшчэ і іншыя партыі. <gallery perrow="5"> File:Магілёўскія відарысы 01.jpg|[[Будынак гарадскога тэатра (Магілёў)|Будынак гарадскога тэатра ў Магілёве]] ў [[Руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускім стылі]], 1888 год. File:BelSUT Gomel-3.jpg|[[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Будынак мужчынскай гімназіі]] ў [[Гомель|Гомелі]] ў стылі [[рускі класіцызм|рускага класіцызму]], 1898 год. File:Minsk - Dom Janickaga - vulica Saveckaja nr 14.JPG|Даходны дом Оскара Яніцкага ў [[Мінск]]у ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя. File:Slucki aŭtobus.jpg|Двухпавярховыя [[аўтобус]]ы ў [[Слуцк]]у, пачатак XX стагоддзя. </gallery> Працэс заняпаду Расійскай Імперыі ў ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны (1914—1918)]] адкрыў мажлівасць для беларусаў атрымаць рэальныя формы палітычнай суб’ектнасці (аўтаномія, самастойная дзяржава ці федэрацыйны саюз з іншай дзяржавай). [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўская рэвалюцыя (1917)]] скасавала падзел [[грамадства]] на [[саслоўе|саслоўі]] і ўраўняла грамадзян у правах (уключаючы [[жанчына|жанчын]]) — Дэкрэтам аб скасаванні саслоўяў і грамадзянскіх чыноў 11 (24) лістапада 1917 года. 18 снежня 1917 г. быў уведзены [[грамадзянскі шлюб|грамадзянскі (свецкі) шлюб]]. Дзяржаўнасць [[Беларусь|Беларусі]] ў 1918—1920 гг. аб’яўлялася пяць разоў<ref>25 сакавіка 1918 г. была абвешчана [[БНР]], якая была «пераўстаноўлена» у 1920 г. У Смаленску 31 снежня 1918 г. была аб’яўлена Беларуская савецкая рэспубліка, якая 1 студзеня 1919 г. была аб’яўлена як [[БССР|ССРБ]]. У Вільні 27 лютага 1919 г. была аб’яўлена [[Літбел ССР|ССР ЛітБел]]. У Мінску 31 ліпеня 1920 г. была аб’яўлена [[БССР]]. Акрамя гэтага была спроба стварэння ў лістападзе 1918 г. [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікага Княства Літоўска-Беларускага]]. А ў 1920 г. былі спробы стварэння дзяржавы (з тэрыторый [[Грамадзянская управа ўсходніх земяль|Грамадзянскай управы ўсходніх зямель]]), якая б была ў федэрацыі з [[Польшча]]й.</ref>. Канкурэнцыя ў 1917—1921 гг. розных беларускіх дзяржаўных праектаў і палітычных груповак (пры адсутнасці кампраміса і салідарнасці<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 446.</ref>), памножаная на неспрыяльныя геапалітычныя абставіны, у выніку прывяла да падзелу ў 1921—1939 гг. [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] паміж [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчай]] і [[СССР]] па [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворы (1921)]]<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 448.</ref>, што не спрыяла далейшай культурнай гамагенізацыі і выразна ўсведамлялася беларусамі як рассечанасць народа<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 297.</ref>. Тым не менш, у [[1920]] г. беларусы атрымалі сваю палітычную суб’ектнасць у форме [[БССР]] (1920—1991) як складовай часткі [[СССР]]. Нягледзячы на ўстанаўленне ў СССР аўтарытарнага аднапартыйнага рэжыму і пачатак [[сацыялізм|сацыялістычных пераўтварэнняў]], у 1920-ыя гг. [[БССР]] захавала пэўную самастойнасць у развіцці нацыянальнай культуры, адукацыі, навукі і эканомікі<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 475—476.</ref>. Умовы для развіцця ўласнай культуры і дзяржаўны статус [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў БССР прывялі да таго, што менавіта БССР са сталіцай у [[Мінск]]у (у адрозненне ад [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў складзе Польшчы) пачала ўспрымацца беларусамі як дом для беларусаў<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 257.</ref>. У 1920-ыя гг. былі адкрыты [[Беларускі дзяржаўны тэатр]] (1920); [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1921); [[Інстытут беларускай культуры]] (1922), пераўтвораны ў [[1928]] г. у [[Акадэмія навук БССР|Акадэмію навук БССР]]; створаны нацыянальная сістэма адукацыі (якая павысіла пісьменнасць насельніцтва ва ўзросце 9-49 гадоў з 40,7 % у [[1926]] г. да 80,9 % у [[1939]] г.<ref name="ReferenceL">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 72.</ref>), літаратурныя і мастацкія аб’яднанні, [[Беларусьфільм|кінастудыя «Савецкая Беларусь»]] (1928); пабудаваны [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|мінскі тэатр оперы і балета]] (1938); узрасла колькасць спартыўных арганізацый і клубаў (напрыклад, у 1927 г. заснаваны [[ФК Дынама Мінск|мінскі футбольны клуб «Дынама»]]); беларуская мова выкладалася ў навучальных установах<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 254.</ref>. Гэта дало якасны штуршок развіццю беларускай культуры і друку. Рэалізоўвалася палітыка «карэнізацыі» (беларусізацыі) і пабудовы свецкага грамадства<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476.</ref>. З 1920-ых гг. узнікаюць новыя свецкія святы і абрады ([[акцябрыны]], чырвонае вяселле, [[Дзень Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі|Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і г.д.), якія замянілі царкоўныя святы і царкоўны шлюб<ref name="ReferenceL"/>. <gallery perrow="5"> Файл:Інбелкульт, навуковая камісія.jpg|Навуковая камісія [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульту]], 1922 год. Файл:Uzvyšša1928.jpg|Члены [[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Беларускага літаратурна-мастацкага згуртавання «Узвышша»]], 1928 год. Файл:Gomel. Lenin Avenue. House of the Commune.jpeg|[[Дом-камуна (Гомель)|Дом-камуна ў Гомелі]], 1931 год. Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Тэатр оперы і балета]] ў [[Мінск]]у ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]], 1938 год. </gallery> Устанаўленне ў [[1929]]—[[1988]] гг. у [[СССР]] жорсткай [[Таталітарызм|таталітарнай сістэмы]], манаполіі [[Камунізм|камуністычнай ідэалогіі]], [[сацыялізм|сацыялістычнага]] тыпу эканомікі і ізаляцыя ад іншых краін свету крайне адмоўна адбіліся на развіцці беларускага грамадства<ref name="ReferenceM">''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 399.</ref><ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476—477.</ref>. [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|Індустрыялізацыя прамысловасці]] не ліквідавала тэхналагічнага адставання ад сусветнага ўзроўню і праблему дэфіцыту тавараў, аднак былі створаны і перадавыя высокатэхналагічныя прадпрыемствы (пераважна — ваенна-прамысловага профілю)<ref name="ReferenceM"/>. Прымусовая [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|калектывізацыя]] і ліквідацыя [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю, прадпрыемствы і сродкі вытворчасці прыводзілі да змены шматвекавой свядомасці чалавека як ўласніка і гаспадара, да дэматывацыі працы<ref name="ReferenceN">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 477.</ref>. [[Сталінскія рэпрэсіі]], пік якіх прышоўся на 1937—1938 гг., асабліва моцна ўдарылі па нацыянальнай эліце (чыноўніцтву, інтэлігенцыі, афіцэрству)<ref name="ReferenceN"/>. Татальная ідэалагізацыя грамадскага жыцця ў СССР абумовіла далейшае звужэнне бытавання беларускага традыцыйнага мастацтва і фальклору<ref name="ReferenceN"/>. Адбывалася рэвізія зместу беларускай нацыянальнай культуры пад лозунгам «новай» сацыялістычнай культуры, у якой нацыянальнае павінна было выконваць толькі функцыі формы, а не зместу<ref name="ReferenceN"/>. Уладамі СССР свядома [[Беларуская граматыка 1934|з 1933 г. дэфармаваўся правапіс беларускай літаратурнай мовы]], каб наблізіць яе да [[руская мова|рускай мовы]]; у тэрміналогіі з’явіліся ідэалагізаваныя новаўтварэнні і канцылярызмы<ref name="ReferenceN"/>. А сама сфера ўжывання [[Беларуская мова|беларускай мовы]] з 1930-х гг. памяншалася, асабліва ў гарадах, на карысць рускай мовы, якая з 1960-х гг. пачала дамінаваць у [[горад|гарадах]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 290, 357; ''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478, 479.</ref>. У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (1921—1939), дзе былі захаваны капіталістычныя адносіны, становішча беларусаў і беларускай культуры было дыскрымінацыйным<ref name="ReferenceN"/>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (1939—1945) Заходняя Беларусь увайшла ў [[1939]] г. у склад БССР, што было актам уз’яднання [[этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] пад адным дзяржаўным кіраваннем, хоць і савецкай уладай. Пры гэтым [[Віленскі край]] быў перададзены ў [[1940]] г. [[Літоўская ССР|Літве]], а [[Беласточчына]] ў [[1945]] г. — [[Польшча|Польшчы]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478.</ref>. [[26 чэрвеня]] [[1945]] г. [[БССР]] стала адной з краін-заснавальніц [[ААН]] і фармальна яе членам. [[Файл:Pkolosa 15.jpg|thumb|[[Плошча Якуба Коласа (станцыя метро)|Станцыя метро «Плошча Якуба Коласа»]] [[Мінскі метрапалітэн|мінскага метрапалітэна]], адкрытага ў [[1984]] годзе. Фота 2011 года.]] [[Беларускі правапіс 1959|У 1957 г. быў ўдакладнены і зменены ў лепшы бок правапіс беларускай мовы]], які выправіў [[Беларуская граматыка 1934|адыёзныя рысы правапісу ад 1933 г.]] Менавіта ў [[1960]]—[[1990]] гг. [[БССР|Беларусь (БССР)]] перайшла ў разрад індустрыяльна развітых краін<ref name="ReferenceO">''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 8.</ref>: на гэтыя 30 год прыпадае бум [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] і як вынік — бум [[урбанізацыя|урбанізацыі]] (у 1975 г. працэнт гарадскога насельніцтва БССР перавысіў 50 % і была дасягнута амаль суцэльная пісьменнасць насельніцтва)<ref name="ReferenceO"/>. Гарады БССР імкліва развіваліся па перадавым савецкім стандартам [[урбаністыка|урбаністыкі]], узрастала якасць жыцця гараджан — у канцы 1970-х гг. узнікла [[грамадства спажывання]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 374; ''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 18.</ref>. Калі ў [[1959]] г. у [[Мінск]]у жыло 506 тыс., то ў [[1989]] г. ужо 1,58 млн чал.<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 27.</ref> Для БССР 1960—1990 гг. сталі і перыядам росквіту афіцыйнай беларускай культуры і [[Навука ў Беларусі|навукі]], а таксама — стварэння нешматлікіх нелегальных і нефармальных культурных суполак («На Паддашку», «[[Майстроўня]]» і інш.), якія ідэалагічна адхілялі [[сацыялізм]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 479—480; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 378—383; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 412.</ref>. Напрыклад, паводле твораў выдатнага беларускага пісьменніка [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] здымаліся кінастужкі на «[[Беларусьфільм]]е» і ставіліся оперы. З [[1952]] г. [[СССР]] стаў удзельнікам [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]], а ў [[БССР]] дзяржаўную падтрымку і папулярнасць атрымалі амаль усе алімпійскія віды спорту, асабліва лёгкая і цяжкая атлетыка, [[футбол]], [[гандбол]], [[фехтаванне]], [[Стральба кулявая|кулявая стральба]], [[гімнастыка]], [[біятлон]] і інш.<ref>Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 369.</ref><ref>[http://zakazat.by/bgufk/vitebskij-gosudarstvennyj-universitet-im-p-m-masherova/fakultet-fizicheskoj-kultury-i-sporta/366-kurs-lektsij-istoriya-fizicheskoj-kultury-i-sporta.html?start=11 Таблица. Чемпионы и призеры летних Олимпийских игр — спортсмены БССР (1952—1988 гг.)] — Узята з кнігі: ''Сазанович, В. П.'' Физическая культура и спорт в Белоруссии: Страницы летописи / В. П. Сазанович, К. А. Кулинкович, В. С. Филиппович. — Минск : Полымя, 1988. — 268 с.</ref> У [[БССР]] у [[1974]] г. 61 % спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй былі беларусамі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 403.</ref>, а ў [[1989]] г. доля беларусаў сярод студэнтаў БССР была 70,7 %<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 404.</ref>. З 1960—1970-х гг. грамадства [[СССР]] ужо не было такім цалкам закрытым і жорсткім, як раней (у часы [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]]): існавалі пэўныя мажлівасці кароткатэрміновага выязду за мяжу, знаёмства з сусветнай [[літаратура]]й (у тым ліку літаратурай [[Заходняя культура|Захада]]), пракат замежных кінафільмаў, інфармаванасць аб рэаліях жыцця за мяжой (часам большая, чым інфармаванасць жыхароў [[Заходняя культура|краін Захаду]] аб рэаліях жыцця ў СССР і іншых краінах) і г.д.<ref name="Крушение СССР и возрождение России">''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 19—20.</ref> Выказваюцца думкі, што ў [[СССР]] у 1970-ыя гг. узнік [[сярэдні клас]], хоць ён быў пазбаўлены права на [[прыватная ўласнасць|прыватную ўласнасць]] і свабодную прэсу<ref name="Крушение СССР и возрождение России"/>. [[Файл:Пётр Клімук.jpg|thumb|[[Пётр Ільіч Клімук]] — першы беларускі [[касманаўт]], які ў [[1973]] годзе здзейсніў палёт у [[Касмічная прастора|космас]].]] У 1950—1990 гг. савецкая ўлада рабіла шмат намаганняў, каб наблізіць умовы і стандарты духоўна-культурнага і матэрыяльнага жыцця на вёсцы да гарадскіх: у сельскім быце прывычнымі сталі дамы з [[цэгла|цэглы]], [[электрычнасць]], газ, [[вадаправод]], [[каналізацыя]], цэнтральнае ацяпленне, масава будаваліся дамы культуры і [[кінатэатр]]ы, цэнтры бытавога абслугоўвання і медпункты. У сельскай мясцовасці масава пачалі насіць адзенне, зробленае на [[фабрыка]]х СССР. У вёсцы прысядзібная гаспадарка была невялікай, а такія прадукты як [[хлеб]], кандытарскія вырабы, кансервацыя, вострыя прыправы і напоі сельскія жыхары пакупалі выключна ў дзяржаўных [[магазін]]ах. У [[1989]] г. у вёсках жыло толькі 3,5 % насельніцтва БССР<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 10. (Астатняе насельніцтва жыло не толькі ў гарадах, але і ў пасёлках гарадскога тыпу).</ref>. Народная мастацкая самадзейнасць арганізоўвалася адміністрацыяй дзяржаўных устаноў і прадпрыемстваў (у [[1987]] г. у ёй было задзейнічана звыш 1 млн чал.<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 76.</ref>). Рэдкасцю сталі народныя мастакі і складальнікі песень, што кампенсавалася развіццём [[поп-культура|поп-культуры]] з 1960-х гг. <gallery perrow="5"> File:Песняры.jpg|Ансамбль «[[Песняры]]» на канцэрце ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]], фота 1974 года. File:Belarus-Minsk-Belarus General Store-1.jpg|Універмаг «Беларусь», адкрыты ў [[Мінск]]у ў 1978 годзе. Фота 2005 года. File:Talaka2.jpg|Святкаванне [[Каляды|Каляд]] [[Талака (таварыства)|суполкай «Талака»]], фота 1989 года. File:RIAN archive 127423 WWII veterans.jpg|Святкаванне [[Дзень Перамогі|Дня Перамогі]] ў [[Мінск]]у, фота 9 мая 2006 года. File:Belarusian family near BelAZ 75710 - in Zhodzina city - 2015 AD.jpg|Сучасная беларуская маладая сям’я на фоне самага вялікага ў свеце самазвала «[[БелАЗ-75710]]» у горадзе [[Жодзіна]]. Фота 2015 года. </gallery> [[Файл:Belarus-Minsk-940 Anniversary near Minsk-Hero-City Monument-22.jpg|thumb|Святкаванне 940-годдзя Мінска каля манумента «[[Мінск — горад-герой]]». Фота 8 верасня 2007 года.]] [[Файл:DBW2014.jpg|thumb|[[Дзень беларускага пісьменства]] (2014) у [[Заслаўе|Заслаўі]].]] Пасля выхаду ў [[1991]] г. [[Беларусь|Беларусі]] са складу [[СССР]] і атрымання незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікай Беларусь]], што моцна і пазітыўна ўплывае на свядомасць беларусаў, [[беларуская мова]] захавала статус дзяржаўнай, а рэспубліка пачала лагодную рэвізію сацыялістычнага мінулага, аднаўленне шматпартыйнасці, развіццё культурнага плюралізму і працэс прыватызацыі, арыентуючы знешнюю палітыку на краіны [[СНД]], у першую чаргу — на [[Расія|Расію]]. Адкрыўся свабодны ўезд і выезд з краіны. Грамадства стала адкрытым да пераняцця многіх агульнаеўрапейскіх традыцый вядзення бізнесу, баўлення вольнага часу ([[свята|святы]], [[спорт]], [[турызм]] і інш.), стандартаў адукацыі, пашырэнню ўжытку замежных моў ([[англійская мова|англійскай]], [[нямецкая мова|нямецкай]]), развіццю інфармацыйнай прасторы (у тым ліку [[Інтэрнэт]]а) і г.д. Афіцыйныя ўлады імкнуцца захаваць для насельніцтва лепшыя сацыяльныя стандарты, складзеныя ў савецкія часы (бясплатныя публічныя бібліятэкі, адукацыя, медыцына, дэкрэтны адпачынак і інш.), а таксама надаюць вялікую ўвагу арганізацыі і правядзенню дзяржаўных свят ([[Дзень Перамогі]], [[Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь|Дзень Рэспублікі]], [[Дзень беларускага пісьменства]], [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] і інш.), [[Дажынкі (фестываль)|фестывалю «Дажынкі»]], [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі|фестывалю беларускай паэзіі і песні ў Маладзечне]], фестывалю «[[Славянскі базар у Віцебску]]» і развіццю [[спорт]]у за кошт рэспубліканскага [[бюджэт]]у. Юрыдычна ў сучаснай Беларусі існуе права [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю (на ўчасткі памерам не болей чым 1 [[гектар|га]]), але фактычна абароту і рынка зямлі няма, а некаторыя катэгорыі зямельных участкаў забаронена пераводзіць у прыватную ўласнасць увогуле<ref name="news.tut.by">[http://news.tut.by/economics/192390.html Экономический ликбез TUT. Земля в собственность «как иной случай»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170208064336/http://news.tut.by/economics/192390.html |date=8 лютага 2017 }}</ref>. Дагэтуль абсалютная большасць зямлі знаходзіцца ў дзяржаўнай уласнасці, таму не сфармавана катэгорыя прыватных зямельных уласнікаў<ref name="news.tut.by"/>. Не сфармавана і значная доля прыватных уласнікаў увогуле: дзяржаўны сектар з’яўляецца дамінуючым у [[Эканоміка Беларусі|эканоміцы Беларусі]] і складаў у 2011 г. (паводле дадзеных [[ЕБРР]]) каля 70 %: гэты сектар ахоплівае як стратэгічныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] ([[энергетыка]], сыравінныя матэрыялы і прамысловыя прадпрыемствы), так і значную частку вытворчасці тавараў паўсядзённага попыту і [[Сфера паслуг|сферы паслуг]]<ref>''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 71.</ref>. Паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 г.]] другой дзяржаўнай мовай у Беларусі стала [[руская мова]], якой карыстаецца пераважная большасць насельніцтва. Гэта выклікае занепакоенасць у многіх прадстаўнікоў [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] і творчай эліты адносна верагоднасці непапраўнай страты ва ўжытку беларускай мовы, сфера выкарыстання якой і так невялікая. Тым не менш, у цяперашні час гарады [[Беларусь|Беларусі]] (у тым ліку — [[Мінск]]) з’яўляюцца найважнейшымі асяродкамі беларускамоўнай культуры<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 415.</ref><ref>У Мінску знаходзяцца [[Інстытут мовазнаўства НАНБ]], [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]], галоўныя беларускамоўныя выдавецтвы, рэдакцыі галоўных беларускамоўных газет Беларусі, [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]], [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] і г.д.</ref>. Многія рысы традыцыйных абрадаў (у скарочаным або пераасэнсаваным выглядзе) набылі новае жыццё і ў сучаснай культуры беларусаў, у тым ліку — у гульнявой форме<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 422—423.</ref>. Напрыклад, у сучасную цырымонію рэгістрацыю [[шлюб]]у ўвайшлі некаторыя элементы традыцыйнага [[вяселле|вяселля]]: «выкуп» нявесты, абгортванне рук маладых [[ручнік]]ом, абсыпанне маладых [[зерне]]м і г.д.<ref>[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/965/1/TRANSFORMACIYA%20TRADICIY%20V%20SOVREMENNOY%20KUL'TURE%20BELARUSI.pdf ''Шелупеко, Н. Е.'' Трансформация традиций в современной культуре Беларуси]</ref> Традыцыйныя рамёствы звычайна выкарыстоўваюцца толькі для вырабу нацыянальных [[сувенір]]аў. Сталіцай беларускага народнага гумару лічыцца вёска Аўцюкі ([[Вялікія Аўцюкі|Вялікія]] і [[Малыя Аўцюкі]] Калінкавіцкага раёну), дзе з 1995 года праходзіць [[Аўцюкі (фестываль)|Усебеларускі фестываль народнага гумару «Аўцюкі»]]<ref>[https://www.sb.by/articles/natsyyanalnasts-a-tsyuk.html Нацыянальнасць — аўцюк]</ref><ref>[https://www.belta.by/regions/view/reportazh-o-festivalnoj-zhizni-iz-stolitsy-jumora-v-kalinkovichskom-rajone-453160-2021/ РЕПОРТАЖ о фестивальной жизни из столицы юмора в Калинковичском районе]</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/festival-avtyuki-2023-proydet-v-kalinkovichskom-rayone-28-29-iyulya.html Фестиваль юмора «Автюки-2023» пройдет в Калинковичском районе 28-29 июля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Белорусские 100 р. 1992 г.jpg|Выява [[Зубр еўрапейскі|зубра]] на банкноце ў 100 беларускіх рублёў (узору 1992 года). File:Słuckija pajasy. Mietki (silver coin, averse).png|Памятная [[Серабро|срэбная]] манета [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага Банка Беларусі]] «[[Слуцкі пояс|Слуцкія паясы]]. Меткі», 2013 год. File:Belarusian Great Patriotic War Museum (16118278048).jpg|[[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны (інтэр’ер)]] у [[Мінск]]у. Фота 2014 года. File:Мельница моды 2006 - проект Эмоции формы - автор проекта Саша Варламов.jpg|[[Аляксандр Леанідавіч Варламаў|Саша Варламаў]] прадстаўляе свой праект — мікст «Эмоцыі формы» на фестывалі «[[Млын моды]] 2006» у [[Мінск]]у. File:Victoria Azarenka, Serena Williams and Maria Sharapova with medals 2012.jpg|Тэнісісткі [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]], [[Серэна Уільямс]] і [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыя Шарапава]] на [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Летніх Алімпійскіх гульнях (2012)]] у [[Лондан]]е. </gallery> == Колькасць і рассяленне. Беларуская дыяспара == [[Файл:Hajnowka Muzeum Kultury Bialoruskiej.jpg|thumb|Музей беларускай культуры ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], Польшча.]] {{main|Этнічная тэрыторыя беларусаў|Беларуская дыяспара}} Паводле [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] Рэспублікі Беларусь ([[2009]]), колькасць беларусаў склала 7957 тыс. (83,7 % насельніцтва краіны). Беларусы жывуць таксама ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Польшча|Польшчы]] (пераважна ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]]), [[Літва|Літве]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Малдова|Малдове]], [[Казахстан]]е, [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і інш. краінах. Па звестках Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, у 2018 годзе за межамі Беларусі пражывалі 1 млн. 484 тыс. 875 беларусаў<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |title=mfa.gov.by |access-date=30 мая 2020 |archive-date=13 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813091721/http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |url-status=dead }}</ref>. ;Сучаснае рассяленне беларусаў {| class="wikitable" |- | | Агульная колькасць, тыс.ч. | [[Беларусь]] | [[Расія]] | [[Украіна]] | [[Казахстан]] | [[Латвія]] | [[Літва]] | [[Эстонія]] | [[Польшча]] |- | [[Перапіс у СССР 1979|Перапіс у СССР (1979)]] | 9463<ref>У межах [[СССР]].</ref> + ~1000<ref>За межамі [[СССР]].</ref> | 7569 | 1052 | 406 | 178 | 112 | 58 | 23 | 200<ref>[http://zbsb.org/node/1117 Наталля Гардзіенка. Беларуская дыяспара як аб’ектыў гістарычнага даследвання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160420185259/http://zbsb.org/node/1117 |date=20 красавіка 2016 }}</ref> |- | Перапісы 2000-х гадоў | | 8159<ref name="perapis_by_1999">Даныя [[Перапіс у Беларусі 1999|перапісу ў Беларусі (1999)]].</ref> | 808 | 276 | 112 | 97 | 43 | 16 | 48 |} == Знакамітыя беларусы == <div class="references" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Міхал Клеафас Агінскі]] * [[Вікторыя Азаранка]] * [[Ларыса Александроўская]] * [[Святлана Алексіевіч]] * [[Канстанцін Астрожскі]] * [[Радаслаў Астроўскі]] * [[Анатоль Багатыроў]] * [[Максім Багдановіч]] * [[Францішак Багушэвіч]] * [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]] * [[Рыгор Барадулін]] * [[Пятрусь Броўка]] * [[Янка Брыль]] * [[Сымон Будны]] * [[Ігнат Буйніцкі]] * [[Генадзь Бураўкін]] * [[Васіль Быкаў]] * [[Вітольд Бялыніцкі-Біруля]] * [[Алесь Бяляцкі]] * [[Эдвард Вайніловіч]] * [[Астафій Валовіч]] * [[Язэп Варонка]] * [[Зоська Верас]] * [[Соф’я Гальшанская]] * [[Максім Гарэцкі]] * [[Ларыса Геніюш]] * [[Ніл Гілевіч]] * [[Аляксандр Глеб]] * [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] * [[Дар’я Уладзіміраўна Домрачава]] * [[Кіпрыян Жахоўскі]] * [[Зміцер Жылуновіч]] * [[Іосіф Іосіфавіч Жыновіч]] * [[Вацлаў Іваноўскі]] * [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі]] * [[Уладзімір Васільевіч Кавалёнак|Уладзімір Кавалёнак]] * [[Кастусь Каліноўскі]] * [[Ігнат Канчэўскі]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч|Генадзь Караткевіч]] * [[Уладзімір Караткевіч]] * [[Яўхім Фёдаравіч Карскі]] * [[Тадэвуш Касцюшка]] * [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы]] * [[Пётр Ільіч Клімук]] * [[Якуб Колас]] * [[Вольга Корбут]] * [[Кандрат Крапіва]] * [[Аркадзь Куляшоў]] * [[Іасафат Кунцэвіч]] * [[Янка Купала]] * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч]] * [[Якуб Наркевіч-Ёдка]] * [[Вацлаў Ластоўскі]] * [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова]] * [[Язэп Лёсік]] * [[Арсень Ліс]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] * [[Антон Луцкевіч]] * [[Ігар Міхайлавіч Лучанок]] * [[Міхась Лынькоў]] * [[Андрэй Макаёнак]] * [[Кірыл Трафімавіч Мазураў]] * [[Галіна Кліменцьеўна Макарава]] * [[Адам Мальдзіс]] * [[Пётр Міронавіч Машэраў]] * [[Іван Мележ]] * [[Паўліна Мядзёлка]] * [[Алег Віктаравіч Навіцкі|Алег Навіцкі]] * [[Сцяпан Некрашэвіч]] * [[Зянон Пазняк]] * [[Пімен Панчанка]] * [[Іпацій Пацей]] * [[Алаіза Пашкевіч]] * [[Барыс Віктаравіч Платонаў]] * [[Войцех Пуслоўскі]] * [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі]] * [[Руслан Салей]] * [[Леў Сапега]] * [[Францыск Скарына]] * [[Соф’я Слуцкая]] * [[Ян Станкевіч]] * [[Стэфанія Станюта]] * [[Ганна Сурмач]] * [[Максім Танк]] * [[Віктар Цімафеевіч Тураў]] * [[Браніслаў Тарашкевіч]] * [[Ян Караль Хадкевіч]] * [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталь Цвірка]] * [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]] * [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхась Чарняўскі]] * [[Кузьма Чорны]] * [[Іван Шамякін]] * [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч]] * [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў]] * [[Віталь Венядзіктавіч Шчэрба]] * [[Рыгор Раманавіч Шырма]] * [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніслаў Эпімах-Шыпіла]] * [[Іван Ігнацьевіч Якубоўскі|Іван Якубоўскі]] * [[Яўгенія Янішчыц]] </div> == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : Хурсік, 2003. — 470 с. * ''[[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Бандарчык, В. К.]]'' Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. / В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1964. — 282 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.] ; АН Беларусі. [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы]]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1 : Прамысловыя і рамесныя заняткі. — 350 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2 : Дойлідства. — 389 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 3 : Гісторыя этналагічнага вывучэння. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё. — 2001. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 5 : Сям’я. — 374 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6 : Грамадскія традыцыі. — 606 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2004. — Т. 7 : Вусная паэтычная творчасць. — 586 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Піліпенка]] [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2005. — Т. 8 : Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. — 351 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — Т. 9 : Антрапалогія. — 575 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2007. — Т. 10 : Славянскія этнакультурныя традыцыі. — 514 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. [[Аляксандр Іванавіч Лакотка|А. І. Лакотка]] і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2008. — Т. 11 : Музыка. — 700 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2009. — Т. 12 : Экраннае мастацтва. — 687 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2012. — Т. 13 : Тэатральнае мастацтва. — 758 с. * Беларусы : сучасныя этнакультурныя працэсы / Г. І. Каспяровіч [і інш.]; рэдкал.: А. І. Лакотка [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2009. — 605 с. * Белоруссия // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — Санкт-Пецярбург : Тип. В. Безобразова, 1863. — Т. I. — С. 371. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Белая Русь / А. Белы // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 2 т.]] — Мінск , 2006. — Т. 1. — С. 306—308. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы / А. Белы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — 238 с. — ISBN 985-6599-12-1 * ''[[Валянціна Мікалаеўна Бялявіна|Бялявіна, В. М.]]'' Жаночы касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 350 с. * ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 303 с. * ''[[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|Булыка, А. М.]]'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі; АН БССР.І-т мовазнаўства імя Я.Коласа; Рэд. А. І. Жураўскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 253 с. * ''[[Змітрок Бядуля|Бядуля, З.]]'' Збор твораў : у 5 т. / Змітрок Бядуля; аўт. прадм. В. Каваленка. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. Вершы, паэмы. — 407 с. * ''Вайткявичус, В.'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305110625/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} // Працы гістарычнага факультэта БДУ. Навук. зборнік. — Вып. 3. — Мн., 2008. — С. 180—188. * ''Вуглік, І. Р.'' Матэрыяльная культура і быт беларусаў у XVII—XVIII стст. : вучэб.-метад. дапаможнік / І. Р. Вуглік. — Мінск : БДПУ, 2005. — 114 с. * ''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі / І. Г. Ганчарк, В. В. Грыгор’ева, А. М. Філатава, Э. С. Ярмусік // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. А. А. Глекаў. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280—283. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 2. Люты 1917 г. — 2002 г. — 472 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2: Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — 688 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.) / Ю. Бохан [і інш.]. — 344 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / [[Міхаіл Восіпавіч Біч|М. Біч]] [і інш.]. — 519 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5: Беларусь у 1917—1945 гг. / А. Вабішчэвіч [і інш.]. — 616 с. * Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Каваленя]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — 584 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 1. Даўняя літаратура, XI — першая палова XVIII стагоддзя. — 909 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — 582 с. * Грамадскі быт і культура гарадскога насельніцтва Беларусі / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 248 с. * Грамадскі быт і культура сельскага насельніцтва Беларусі / В. К. Бандарчык [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 256 с. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260—262. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110—113. * ''[[Майсей Якаўлевіч Грынблат|Гринблат, М. Я.]]'' Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории / М. Я. Гринблат. — Минск : Наука и техника, 1968. — 288 с. * Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58. * ''Казлоў, Л. Р.'' Беларусь на сямі рубяжах / Л. Р. Казлоў, [[Анатоль Кірылавіч Цітоў|А. К. Цітоў]]. — Мінск : Беларусь, 1993. — 71 с. * Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.) / В. В. Грыгор’ева [і інш.]; навук. рэд. У. І. Навіцкі. — Мінск : Экаперспектыва, 1998. — 340 с. * ''Карскі, Я.'' Беларусы / Яўхім Карскі. — Мінск : Бел. кнігазбор, 2001. — 637 с. * ''[[Павел Рыгоравіч Казлоўскі|Козловский, П. Г.]]'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в.: центральная и западная зоны / П. Г. Козловский. — Минск : Наука и техника, 1974. — 182 с. * ''[[Аляксандр Іванавіч Лакотка|Лакотка, А. І.]]'' Народнае дойлідства / А. І. Лакотка. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — 200 с. * ''[[Алег Латышонак|Латышонак, А.]]'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст. / А. Латышонак, Я. Мірановіч. — Вільня-Беласток : Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — 368 с. * ''[[Арсень Ліс|Ліс, А.]]'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 3—27. * ''[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Лісейчыкаў, Д. В.]]'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг. / Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск : Медысонт, 2011. — 198 с. * ''[[Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка|Мажэйка, З. Я.]]'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347. * ''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс, А.]]'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі / А. Мальдзіс. — Мінск : Лімарыус, 2001. — 384 с. * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' Людзі даўняй Беларусі: этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (Х—XVII ст.). — Магілёў, 2003. * ''[[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Мікуліч, А. І.]]'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу / А. І. Мікуліч. — Мінск : Тэхналогія, 2005. — 138 с. * ''[[Дарота Міхалюк|Міхалюк, Д.]]'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Нав. рэд. С. Рудовіч; пер. з польск. А. Пілецкі. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — 496 с. * Народы России. Белорусы и поляки / Издание «Досуг и дело». — Санкт-Пецярбург : Общественная польза, 1878. — 68 с. * Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]] і [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [https://www.vln.by/node/42 Беларусы: станаўленне этнасу і «национальная идея»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220304215534/https://www.vln.by/node/42 |date=4 сакавіка 2022 }} / В. Насевіч // Белоруссия и Россия: общества и государства. — Москва : Права человека, 1998. — С. 11-30. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' Беларусы: станаўленне этнасу і нацыянальная ідэя. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 526 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [http://vln.by/node/174 Основные вехи этногенеза белорусов] / В. Насевіч // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века / Составл., перевод, научное редактир. А. Е. Тараса. — Минск: Харвест, 2010. — С. 467—507. * ''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»: Этнічныя межы беларусаў у XIX — пачатку XX ст. / Я. Насытка // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 11—15. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края / Н. И. Петров. — Санкт-Пецярбург : Тип. Тов. «Общественная польза», 1890. — 585 с. [http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015141/http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Пилипенко, М. Ф.]]'' Этнография Беларуси / М. Ф. Пилипенко. — Минск: Вышэйшая школа, 1981. — 192 с. * ''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия. Эффективные схемы государственно-частного партнерства в Республике Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / А. Попкова // Беларуская думка. — 2013. — № 10. — С. 71—75. * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк, М.]]'' Беларускія народныя крыжы / М. Раманюк; рэд., уклад. і мастак [[Дзяніс Міхайлавіч Раманюк|Д. Раманюк]]; газета «Наша Ніва». — Вільня : Наша Ніва, 2000. — 222 с. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 28. — С. 318—323. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_27.pdf Статус Беларусі ў свядомасці мясцовых каталіцкіх дваран-кансерватараў канца XIX — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 27. — С. 337—342. * ''Реклю, Э.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — Санкт-Петербург : А. Ильин, 1883. — 700 с. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. * ''[[Сусана Міхайлаўна Самбук|Самбук, С. М.]]'' Политика царизма в Белоруссии во второй половине XIX века / С. М. Самбук; ред. В. П. Панютич. — Минск : Наука и техника, 1980. — 224 с. * ''[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута, Я. М.]]'' Народнае мастацтва / Я. М. Сахута. — Мінск : Беларуская навука, 2015. — 180 с. * ''Сементовский, А.'' Этнографический обзор Витебской губернии / А. Сементовский. — Санкт-Петербург : Тип. Н. Хана. — 1872. — 69 с. * ''[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі, У.]]'' Беларуская мова / У. Свяжынскі // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 300—301. * ''[[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Сліж, Н.]]'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) / Н. Сліж // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66. * ''[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр, Т.]]'' Рэканструкцыя нацый: Польшча, Украіна, Літва і Беларусь, 1569—1999 / Тымаці Снайдэр; пер. з англ. М. Раманоўскага і В. Калацкай; навук. рэд. Г. Сагановіч. — Мінск : Медысонт, 2010. — 421 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — Санкт-Пецярбург : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * ''[[Лідзія Іванаўна Цягака|Тегако, Л. И.]]'' Антропология белорусского Полесья: демография, этническая история, генетика / Л. И. Тегако, А. И. Микулич, И. И. Саливон. — Минск. — 1978. * ''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812160849/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html |date=12 жніўня 2011 }} / П. В. Терешкович. — Минск : БГУ, 2004. — 233 с. [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf] * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * ''[[Віталь Товіевіч Траццякоў|Третьяков, В.]]'' [https://elibrary.com.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России] / В. Третьяков // Политический класс. — 2006. — № 12. — С. 16—29. * ''[[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Улащик, Н. Н.]]'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии / Н. Н. Улащик. — Москва : Наука, 1965. — 480 с. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Титов, В. С.]]'' Историко-этнографическое районирование материальной культуры белорусов, XIX ― начало XX в. / В. С. Титов ; АН БССР, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора. ― Минск : Наука и техника, 1983. — 152 с. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Аброчныя тканіны / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Ручнік / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437. * Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 368—370. * ''[[Анатоль Сямёнавіч Фядосік|Фядосік, А. С.]]'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Цітоў, В. С.]]'' Этнаграфічная спадчына: Беларусь: Краіна і людзі / В. С. Цітоў. — 2-ое выд. — Мінск : Беларусь, 2001. — 208 с. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквин, И. В.]]'' Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) / И. В. Чаквин, П. В. Терешкович // Советск. этнография. — 1990. — № 6. — С. 42—54. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' Беларусы / І. Чаквін // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 303—305. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І.У Чаквін, П. У. Церашковіч // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 464—481. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І. У. Чаквін, [[Галіна Іванаўна Каспяровіч|Г. І. Каспяровіч]] // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 59—77. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf |date=29 лістапада 2014 }} / І. Чаквін // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. — Мінск : ННАЦ імя Ф. Скарыны, 1997. — Ч. 1. — С. 37—42. * ''[[Юлія Міхайлаўна Чурко|Чурко, Ю. М.]]'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354. * ''[[Леў Мікалаевіч Шакун|Шакун, Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд.спец. і праф.адукацыі БССР, 1963. — 339 с. * ''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 119 с. * ''[[Захар Шыбека|Шыбека, З.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. * ''[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт, Р. Ф.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с. * Этнаграфія беларусаў: гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — 215 с. * Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] [і інш.]. — Мінск : БелСЭ, 1989. — 575 с. * Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве : вучэб.-метад. дапам. / [[Тадэвуш Антонавіч Навагродскі|Т. А. Навагродскі]] [і інш.]. — Мінск : Беларускі дзяржаўны універсітэт, 2009. — 335 с. * ''[[Цэзары Кукла|Kuklo, C.]]'' Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej / C. Kuklo. — Warszawa : DiG, 2009. — 525 s. * ''[[Алег Юр’евіч Латышонак|Łatyszonek, O.]]'' Od rusinów białych do białorusinów. U źrodeł białoruskiej idei narodowej / O. Łatyszonek. — Białystok : Wyd-wo uniwersytetu w Białymstoku, 2006. — 390 s. * ''[[Марыуш Маркевіч|Markiewicz, M.]]'' Historia Polski 1492—1795 / M. Markiewicz. — 2-e wyd. — Kraków : Wyd-wo Literackie, 2006. — 760 s. * ''[[Рышард Радзік|Radzik, R.]]'' Między zbiorowością etniczną a wspolnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia / R. Radzik; red. E. Muszyńska. — Lublin : Uniwersytet M. Curie-Skłodowskiej, 2000. — 301 s. * ''[[Марыян Здзяхоўскі|Zdziechowski, M.]]'' Edward Woyniłłowicz w ostatnich latach swego życia. Tragedja kresów / M. Zdziechowski // Widmo przyszłości : szkice historyczno-publicystyczne / M. Zdziechowski. — Wilno : Grafika, 1939. — S. 57—85. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)] // unesco.org * [http://livingheritage.by Жывая спадчына Беларусі] // livingheritage.by * [http://news.tut.by/culture/466853.html Шедевры народного творчества в музее белорусского народного искусства в «Раубичах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716013653/http://news.tut.by/culture/466853.html |date=16 ліпеня 2020 }} // tut.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль] // budzma.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент] // budzma.by * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' [http://www.sb.by/obshchestvo/article/a-khto-tam-idze-165992.html А хто там ідзе?] / І. Марзалюк // Беларусь сегодня. — 2014. — № 116. * [[Армен Сяргеевіч Сардараў|Армен Сардаров]] [http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html : Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} * [https://www.sb.by/articles/chto-i-sledovalo-pokazat.html Зубр, аист, василек. Какие культурные символы нас объединяют — узнали у профессора БГУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} // ej.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусы}} {{Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Беларусы| ]] [[Катэгорыя:Народы Беларусі]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Усходнія славяне]] rxo99lwt1n6wef655j25efcwlzyi5lp 5142431 5142428 2026-05-16T16:19:58Z M.L.Bot 261 /* Антрапалогія */ прытым, што Такінданг беларус без пытанняў, але ён не антрапалагічны беларус, тут кожнага асобна трэба разглядаць ці беларус у гэтым плане, а не ставіць проста вядомых асоб 5142431 wikitext text/x-wiki {{Этнас |назва = '''Беларусы''' |выява = Map of the Belarusian Diaspora in the World.svg |шырыня = |подпіс = |саманазва = беларусы |колькасць = каля 9 млн (2021): |рассяленне = {{BLR}}: {{num|7990519}} ([[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапіс 2019 года]]):<ref name="belstat.gov.by">[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf Вынікі перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2019 г. Том 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220222122040/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf |date=22 лютага 2022 }}{{ru icon}}</ref> <br /> * [[Файл:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] [[Мінск]]: {{num|1753122}} * [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|22px]] [[Мінская вобласць]]: {{num|1302780}} * [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]: {{num|1211234}} * [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|22px]] [[Брэсцкая вобласць]]: {{num|1171835}} * [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]: {{num|934925}} * [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|22px]] [[Магілёўская вобласць]]: {{num|915633}} * [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|22px]] [[Гродзенская вобласць]]: {{num|701190}} {{RUS}}: {{num|208046}} (перапіс [[2021]] года)<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |url-status=live |access-date=2023-02-04 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx }}</ref> {{UKR}}: {{num|275763}} (перапіс [[2001]] года)<ref name="perepisU">{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|title=Усеўкраінскі перапіс насельніцта 2001. Руская версія. Вынікі. Нацыянальнасць і родная мова|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/6171e8TFd?url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|archive-date=21 жніўня 2011|access-date=5 чэрвеня 2014|url-status=live}}</ref> {{LAT}}: {{num|68174}} (перапіс 2011 года)<ref name="Национальности Латвии 2011">[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html Population Census 2011 — Key Indicators] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120610225219/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html |date=10 чэрвеня 2012 }}{{ref-lv}}</ref> {{KAZ}}: {{num|62694}} (2012 года)<ref name="Каз2012">[https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Агенцтва Рэспублікі Казахстван па статыстыцы. Колькасць насельніцтва Рэспублікі Казахстан па асобных этнасах на 1 студзеня 2012 года.]{{ru icon}}</ref> {{POL}}: 47&nbsp;000 (перапіс 2011&nbsp;г.)<ref name="Перепись 2011">Згодна з папярэднімі вынікамі перапісу насельніцтва 2011 года (гэтым перапісам упершыню прадугледжвалася магчымасць указання дзвюх нацыянальнасцей адным і тым жа рэспандэнтам) у Польшчы налічваліся 31 тысячы людзей, якія ўказалі толькі беларускую нацыянальнасць і ніякую іншую, 6 тысяч людзей указалі беларускую нацыянальнасць у якасці першай з дзвюх, яшчэ 10 тысяч указалі беларускую нацыянальнасць другой з дзвюх магчымых. Сярод 16 тысяч людзей, якія ўказалі беларускую нацыянальнасць адной з дзвюх магчымых (першай ці другой), 15 тысяч другой нацыянальнасцю ўказалі польскую (гл. [https://web.archive.org/web/20120616192742/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf Папярэднія вынікі Нацыянальнага перапісу насельніцтва і жылля Польшчы 2011 года]).{{ref-pl}}</ref> {{LIT}}: 35&nbsp;900 (ацэнка 2010&nbsp;г.)<ref>[http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF Дэпартамент статыстыкі Літвы. База статыстычных дадзеных аб насельніцтве Літвы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161220143532/http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF |date=20 снежня 2016 }}{{ref-lt}}</ref> {{USA}}: 25&nbsp;600 (2000&nbsp;г.)<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5621578 БРЭ]</ref> {{GER}}: 21&nbsp;151 (перапіс 2015&nbsp;г.)<ref>{{cite web |url=https://de-1statista-1com-1statista.emedia1.bsb-muenchen.de/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/Statistisches |title= Bundesamt. Anzahl der Ausländer in Deutschland nach Herkunftsland in den Jahren 2014 und 2015 |access-date=9 October 2016}}</ref> {{UZB}}: 18&nbsp;500 (ацэнка 2021 г.)<ref>[https://www.gazeta.uz/ru/2021/08/20/ethnic-groups/ gazeta.uz]</ref> |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |мовы зносін = [[руская мова|руская]] |рэлігія = [[хрысціянства]] ([[праваслаўе]], [[каталіцтва]] ([[Рымска-Каталіцкая Царква|лацінскага]] і [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|візантыйскага]] абрадаў), [[пратэстанцтва]]) |раса = [[еўрапеоідная раса]] |уваходзіць = [[усходнія славяне]] |паходжанне = [[славяне]] |роднасныя = [[украінцы]], [[рускія]], [[палякі]], іншыя [[славяне]] і некаторыя [[балты]] (генетычна) |уключае = }} {{Значэнні|Беларусы (значэнні)}} {{Значэнні|Беларус (значэнні)}} '''Белару́сы''' — [[усходнія славяне|усходнеславянскі]] [[народ]]. Агульная колькасць у свеце — каля 9 млн чалавек (2021). Асноўнае насельніцтва [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], дзе налічваюць {{num|7990,7|тыс чалавек}} і складаюць 84,9 % жыхароў дзяржавы (паводле перапісу ад 2019 года). Жывуць таксама ў значнай колькасці ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Казахстан]]е і інш. Карыстаюцца [[Беларуская мова|беларускай мовай]], якая адносіцца да ўсходняй падгрупы [[Славянскія мовы|славянскай групы]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Сучасная беларуская літаратурная мова пачала стварацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] (па сучаснай класіфікацыі — мінская гаворка<ref name="ReferenceA">Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17.</ref> [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы гаворак]] беларускай мовы). Алфавіт літаратурнай мовы на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. У цяперашні час шырока распаўсюджаны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]]. Веруючыя беларусы пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; ёсць значная колькасць [[Каталіцтва|каталікоў]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref> і невялікая колькасць [[пратэстанцтва|пратэстантаў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424.</ref>. == Этнагенез == {{main|Этнагенез беларусаў|Этнічная тэрыторыя беларусаў}} Сучасная беларуская акадэмічная навука ([[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Васіль Бандарчык]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Міхаіл Піліпенка]], [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]] і інш.) лічыць, што працэс [[этнагенез беларусаў|этнаўтварэння беларусаў]] пачынаецца ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 36.</ref>, а стаў выразна ажыццяўляцца ў XIV—XV стст.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 49.</ref> У фарміраванні беларускага этнасу (у Папрыпяцці, Верхнім Панямонні, Верхнім Падзвінні і Верхнім Падняпроўі) яшчэ ў XIII—XIV стст. прынялі ўдзел значная частка ўсходніх славян («русь», «рускія»), часткова групы заходніх славян (галоўным чынам, [[палякі]] — пераважна сяліліся на [[Палессе|Палессі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 43—44.</ref>) і неславянскія этнічныя групы, асабліва [[балты|балцкія]] ([[Літва (плямёны)|літва]], [[яцвягі]], [[прусы]], [[жамойты]]), многія з якіх былі вымушанымі перасяленцамі ў адзначаныя раёны<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 44.</ref>. Усходнеславянскае насельніцтва ў сваёй масе склала аснову беларусаў, а неўсходнеславянскія групы сталі дадатковым кампанентам гэтай новай этнічнай супольнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 45.</ref>. == Антрапалогія == {{main|Антрапалогія беларусаў}} Беларусы паўночных, цэнтральных і заходніх рэгіёнаў [[Беларусь|Беларусі]] адносяцца пераважна да ўсходнееўрапейскага тыпу сярэднееўрапейскай расы (у межах вялікай [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай расы]]). Некаторыя даследчыкі вылучаюць сярод беларусаў палескі і верхнепрыдняпроўскі антрапалагічныя тыпы. Беларускі антраполаг [[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Аляксей Мікуліч]] прышоў да высновы, што сучасная карціна генафонду беларусаў сфармавалася як шляхам доўгатэрміновага прыстасавання ў выніку натуральнага адбору, так і ў выніку этнічнай кансалідацыі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 112.</ref>. Паводле вынікаў даследавання Аляксея Мікуліча, агульная характарыстыка генафонду сучасных беларусаў найбліжэй да характарыстыкі генафонду сучасных [[украінцы|украінцаў]]<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 97—98, 104.</ref> і мае даволі трывалую генетычную непарыўнасць пакаленняў у часе, бо геаграфічная структура сучаснага беларускага генафонду шмат у чым супадае з арэаламі старажытных [[археалагічная культура|археалагічных культур]] Беларусі яшчэ даславянскай эпохі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 111.</ref>. Паводле даследаванняў Рэспубліканскага цэнтра гематалогіі і перасадкі касцявога мозгу ([[Беларусь]]) сучасным беларусам па [[фенатып]]у (сукупнасць характарыстак, набытых індывідам на вызначанай стадыі свайго развіцця — пад уплывам умоў знешняга асяроддзя і выпадковых змен) найбольш блізкімі з’яўляюцца сучасныя [[немцы]] і [[палякі]]<ref>{{cite web|url= http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|title= Белорусам по фенотипу наиболее близки немцы и поляки|author= Анатолий Усс|date= 24 лютага 2016|publisher= [[Советская Белоруссия|СБ. Беларусь Сегодня]]|access-date= 28 мая 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160506225054/http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|archive-date= 6 мая 2016}}</ref>. == Этнонім == {{main|Белая Русь}} Этнонім «беларусы» паходзіць ад тапоніма «[[Белая Русь]]», які пачаткова меў рэгіянальнае значэнне і ў праваслаўна-ўніяцкай традыцыі адносіўся да паўночнай і ўсходняй часткі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — С. 158—159.</ref>. Першы зафіксаваны выпадак ужывання слова «беларус» у грэчаскім перакладзе (Leucorussus) як саманазвы выхадцаў з сучаснай этнічнай тэрыторыі Беларусі вядомы з запісу [[Саламон Рысінскі|Саламона Рысінскага]] ў Альтдорфскі ўніверсітэт у 1586 годзе<ref>''Латышонак А.'' [http://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства : XVI стагоддзе : Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск : Беларускі кнігазбор, 2005. — С. 126—131.</ref>, але азначэнне шырока не распаўсюдзілася тым часам як этнонім. Да канца XVIII ст. як саманазвы ўжываліся азначэнні «русь», «рускія», «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]» або «[[літвіны]]»<ref name="ReferenceB">''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>. [[Файл:Shljahtich Zavalnja.png|thumb|Тытульны ліст кнігі [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]», 1844—1846 гг.]] У першай палове XIX ст. азначэнне «беларусы» было распаўсюджана пераважна ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губернях]], а таксама ва ўсходняй частцы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], і мела не столькі этнічны, колькі тапанімічны характар<ref name="ReferenceB"/>. 20 студзеня (1 лютага) 1863 года назва «Беларусь» упершыню ўключана ў найменне ўраду — [[Часовы правінцыяльны ўрад Літвы і Беларусі|Часовага правінцыяльнага ўраду Літвы і Беларусі]] на чале з [[Кастусь Каліноўскі|Кастусём Каліноўскім]]. Саманазва «беларусы» як этнонім замацавалася за [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускім этнасам (амаль па ўсёй яго этнічнай тэрыторыі)]] толькі з сярэдзіны 1860-х гадоў (пасля прац расійскага этнографа [[Родэрых фон Эркерт|Родэрыха Эркерта]]<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Этнографический атлас западнорусских губерний и соседних областей. ― Берлин, 1863; ''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом) / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с.</ref>). І на працягу 1870—1880-х гадоў этнонім «беларусы» трывала і канчаткова выцясняе іншыя «канкурэнтныя» назвы («[[крывічы]]», «крывічане», «[[Чорная Русь|чарнарусы]]», «[[заходнерусізм|заходнерусы]]» і іншыя<ref name="imef.basnet.by">''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.]… С. 318.</ref>), якія прапаноўваліся ў тыя часы рознымі гісторыкамі, ідэолагамі і публіцыстамі<ref name="imef.basnet.by"/>, і лакальна-рэгіянальныя назвы ([[Загароддзе|загародцы]], пінчукі, [[палешукі]] і г.д.) для азначэння беларускага этнаса, што было звязана з папулярызацыяй гэтай назвы праз расійскую этнаграфічную і гістарычную навуку і з развіццём пачатковай адукацыі ў вёсцы, дзякуючы чаму стала мажлівым пашырэнне гістарычных ведаў і назвы «беларусы» сярод шырокіх колаў насельніцтва<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 164—166.''</ref><ref>''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.].. С. 145.</ref>. У 1903 г. этнограф [[Яўхім Карскі]] канстатаваў, што найбольш кансерватыўнаму сялянскаму слою насельніцтва назва «беларусы» была не вядома: ''«У цяперашні час просты народ у Беларусі не ведае гэтай назвы. На пытанне: хто ты? прасталюдзін адказвае — рускі, а калі ён каталік, то называе сябе або каталіком, або палякам; часам сваю радзіму назаве Літвой, а то і проста скажа, што ён „тутэйшый“ (tutejszy) — тутэйшы, вядома, супрацьпастаўляючы сябе асобе, якая гаворыць па-вялікаруску, як чужынцу ў [[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]»''<ref>''Карскій, Е. Ф.'' — Белоруссы. Т. I, гл. V., С. 116.</ref>. А [https://be.wikipedia.org/wiki/Этнічная_тэрыторыя_беларусаў#Вынікі_Першага_ўсеагульнага_перапісу_насельніцтва_Расійскай_імперыі_(1897) вынікі Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897)] прыводзяць іншыя дадзеныя па беларускім губерням. == Рэлігія == {{main|Рэлігія ў Беларусі|Праваслаўе ў Беларусі|Каталіцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім}} [[Файл:Murovanka church.jpg|thumb|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Праваслаўная Свята-Раства-Багародзіцкая царква XVI стагоддзя ў Мураванцы]]. Фота 2012 года.]] Пачаткова ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім (ВКЛ)]] у асноўным арэале фарміравання беларускага этнасу мелася пераважаючае славянамоўнае насельніцтва, якое ў асноўнай масе было хрысціянскім і прытрымлівалася [[праваслаўе|праваслаўя]]. У той жа час адбываліся кантакты з [[Балты|балтамоўным язычніцкім насельніцтвам]], якое межавала ці пранікала на славянамоўныя тэрыторыі, паступова славянізуючыся. Маюцца і факты прысутнасці яшчэ ў сярэдзіне XIII ст. хрысціянскага насельніцтва ў глыбока [[Балты|балцкіх тэрыторыях]] — прычым і ў месцах, якія сталі важнымі цэнтрамі ў працэсе генезіса [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], — у [[Вільнюс|Вільні]] і [[Кярнаве]]<ref>''Вайткявичус, В.'' Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов… С. 186.</ref>. Гэта прыводзіла да суіснавання ў ВКЛ побач з хрысціянамі [[язычніцтва|язычніцкага насельніцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 193, 197.</ref>. Вынікі гэтых кантактаў яшчэ дагэтуль з’яўляюцца прадметам навуковых дыскусій. [[Файл:Магілёўскія відарысы 06.jpg|thumb|[[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Праваслаўная царква Святога Мікалая XVII стагоддзя ў Магілёве]]. Фота 2014 года.]] Яшчэ ў 1240—1260-ыя гг. (ці нават раней) у полацкіх уладаннях ужо існавалі дзве каталіцкія [[дыяцэзія|дыяцэзіі]], падначаленыя архібіскупскай кафедры ў [[Рыга|Рызе]]: Рускае біскупства ў [[Полацкае княства|Полацкім княстве]] і Селонскае — у залежнай ад Полацку [[Сэлія|Селонскай зямлі]]. У часы [[Міндоўг]]а часова ў 1251—1260 гг. існавала каталіцкае біскупства, якое ахполівала і землі Панямоння, што было першай хваляй прыходу каталіцтва ў землі ВКЛ<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224.</ref>. Аднак пасля (да [[1387]] г.) у ВКЛ не мелася тэрытарыяльнай арганізацыі рымска-каталіцкага касцёла, хоць вядома, што ў 1320-я гг. нямецкія [[дамініканцы]] і [[францысканцы]] мелі ў [[Вільнюс|Вільні]] і [[Навагрудак|Навагрудку]] па адным каталіцкім [[Манастыр|кляштары]]<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 233.</ref> і не спынялі спроб місіянерскай дзейнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224—226.</ref>. У 1387 годзе воляй вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]] ў ВКЛ язычніцкае балцкае насельніцтва пачалі масава хрысціць па [[каталіцтва|каталіцкім абрадзе]], што лічыцца другой хваляй хрысціянізацыі балтаў у дзяржаве. Ягайлам пабудаваны каталіцкія касцёлы ў тым ліку каля Навагрудка, Мінска, Крэва, Абольцаў і іншых месцаў<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 228—229.</ref>, што было пачаткам шырокага распаўсюджання каталіцызма ў розных землях ВКЛ. Вялікія князі літоўскія (напрыклад, [[Вітаўт]]) выдавалі дазволы ''«рускім»'', ''«русінам»'' (якія былі славянамоўныя і праваслаўнымі) пры жаданні хрысціцца ў [[каталіцтва]] і праводзілі палітыку рэлігійнай талерантнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 229.</ref>. Прынцып надання пасад толькі католікам у [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|гаспадарскай паны-радзе]] не выконваўся строга<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 383—384.</ref>. [[Феадал|Феадальнае саслоўе]] ([[баяры]]/[[шляхта]]) у ВКЛ складалася з прадстаўнікоў як католікаў, так і праваслаўных<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 370—372.</ref>. Абмежаванні міжканфесійных шлюбаў цалкам ніколі не вытрымліваліся ў практыцы паўсядзённага жыцця XV — пачатку XVI ст.<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 239.</ref> Манарх меў тытул не толькі «вялікага князя літоўскага», але і «вялікага князя рускага» і «князя жамойцкага». У 1550—1580 гг. у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] пракаціліся хвалі рэлігійнай [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], а затым [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]], якія закранулі, галоўным чынам, мясцовую [[шляхта|шляхту]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 506—508.</ref>. Самай папулярнай канфесіяй сярод шляхты-пратэстантаў (у тым ліку [[магнат]]аў, якія былі на чале руху) стаў [[кальвінізм]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 509.</ref>. Аднак у 1590—1600-я гг. пратэстанцкая і праваслаўная шляхта ВКЛ у сваёй большасці перайшла ў каталіцызм, і толькі меншая частка прытрымлівалася праваслаўя ці [[пратэстанцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 519, 524—525.</ref>. У [[1596]] г. адбылася [[Берасцейская унія]], якая стварыла [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкую царкву (уніяцтва)]], да якой сталі належаць галоўным чынам славянамоўныя сяляне<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 538—540.</ref>. У [[1632]] г. польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1632—1648) [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў]] для захавання рэлігійнага спакою і ўмацавання традыцыйнай талерантнасці ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], хоць і не атрымаў згоды [[Папа Рымскі|Апостальскай сталіцы (Рыма)]], пайшоў на афіцыйнае аднаўленне праваслаўнай іерархіі, скасаванай пасля заключэння [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі (1596)]], і стварыў праваслаўную [[Магілёўская і Мсціслаўская епархія|Магілёўскую епархію]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3 : Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 49, 154.</ref>. Аднак была захавана і [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкая царква (уніяцтва)]], да якой належала большая частка сялян. Пры розным статусе канфесій у краіне захоўваўся рэлігійны мір. Нярэдкімі былі міжканфесійныя шлюбы і ў сувязі з гэтым пераходы з адной канфесіі ў другую<ref>Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.). — Мінск, 1998. — С. 5.</ref>. У адказ на прэтэнзіі [[Маскоўская дзяржава|рускага цара]] на ўсходнія рэгіёны ВКЛ, польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1648—1668) [[Ян II Казімір Ваза|Ян Казімір]] па ініцыятыве сенатараў ВКЛ таксама зрэдку пачаў (па прычыне ідэалагічнага спаборніцтва) называць сябе ў лістах ''«вялікі князь літоўскі і Белай Русі <…>»'' (адзін раз нават ''«вялікі князь літоўскі, рускі, Белай Русі і жамойцкі <…>»''), але гэты тытул не быў афіцыйна прыняты, ужываўся часова ў 1655—1656 гг. і ад гэтага выразу хутка адмовіліся<ref>''Łatyszonek, O.'' Od rusinów białych do białorusinów… С. 211—212.</ref>. Замест гэтага, каб адабраць ідэалагічныя падставы ў рускага цара прэтэндаваць на землі Рэчы Паспалітай, населеныя праваслаўнымі, [[Тытул Папы Рымскага|папа рымскі]] [[Аляксандр VII]] у 1661 г. зацвердзіў за польскім каралём і вялікім князем літоўскім (і яго наступнікамі) да яго поўнага тытулу (''«Ян Казімір, ласкай Божай кароль польскі, вялікі князь літоўскі, рускі, прускі, мазавецкі, жамойцкі, лівонскі, смаленскі, северскі, чарнігаўскі, а таксама спадчынны кароль шведаў, готаў, вэндаў»'') і дадатковы тытул ''«rex orthodoxus»'' (па-лацінску ''«праваслаўны кароль»'')<ref>Podręczna encyklopedya kościelna. — Warszawa, 1913. — t. XXXI—XXXII. — S. 292.</ref>. [[Файл:Katedralny sabor Sv Ducha - Minsk city - 2010 AD.jpg|left|thumb|Праваслаўны [[кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа]] ([[1633]]) у [[Мінск]]у. Фота 2010 года.]] [[Файл:Church of the Holy Trinity in Gierviaty.jpg|left|thumb|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|Каталіцкі касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] ([[1903]]) у [[Гервяты|Гервятах]]. Фота 2014 года.]] Высокі і афіцыйны статус каталіцызма ў дзяржаве і канфесіянальная негамагеннасць насельніцтва ([[шляхта]] — у асноўным каталікі, а [[Сялянства|сяляне]] — у асноўным праваслаўныя ці [[Уніяцтва|ўніяты]]) кампенсаваліся тым, што святарства займала другаснае становішча ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкімі [[феадал]]амі ([[баяры|баярамі]], [[шляхта]]й)<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373, 375; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>, нягледзячы на тое, што ў [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сенаце Рэчы Паспалітай]] каталіцкія [[Епіскап|біскупы]] займалі пярэднія крэслы, а праваслаўныя і ўніяцкія рэлігійныя іерархі не былі прадстаўлены ў Сенаце ўвогуле. [[Духавенства|Святарства (духавенства)]] у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] увогуле не лічылася за асобнае [[саслоўе]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373.</ref>. Таму каб зрабіцца каталіцкім арцыбіскупам, біскупам, абатам ці атрымаць якую-небудзь іншую каталіцкую пралатуру, неабходна было мець добры шляхецкі радавод. Самымі пажаданымі для шляхты ВКЛ і Рэчы Паспалітай былі пасады [[ваявода|ваявод]] і [[кашталян]]аў ці пасада [[манарх]]а, якая была выбарнай. Акрамя таго з даўніх часоў шырокае распаўсюджанне атрымала калятарскае права — калі землеўладальная свецкая шляхта, на чыіх маёнтках знаходзілася [[парафія]] (каталіцкая, праваслаўная, уніяцкая ці пратэстанцкая), ці проста шляхціц-фундатар храма (і яго нашчадкі) выдавалі рэкамендацыі на заняцце канкрэтнай духоўнай асобай пасады мясцовага парафіяльнага святара<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93.</ref>. Самі ж вярхоўныя каталіцкія, праваслаўныя і ўніяцкія духоўныя іерархі (біскупы і мітрапаліты) прызначаліся ў ВКЛ і Рэчы Паспалітай паводле ўказаў манарха (вялікага князя/караля)<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>. Праваслаўная царква прызнае вяршынства свецкай улады над царкоўнай<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 214.</ref>. Як каталіцкі касцёл, так і ўніяцкая і праваслаўная цэрквы мелі права валодаць і валодалі зямельнымі маёнткамі, прыгоннымі сялянамі; мелі свае [[Манастыр|кляштары]] і трымалі [[школа|школы]]; атрымлівалі фундушы ад свецкай шляхты. Толькі 23 ліпеня 1790 года [[Кіеўскія ўніяцкія мітрапаліты|ўніяцкі мітрапаліт]] быў уведзены ў склад Сената Рэчы Паспалітай, дзе быў прыраўняны па статусе да каталіцкага біскупа і засядаў пасля каталіцкага смаленскага біскупа<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 96.</ref>. Нежаданне шляхты доўгі час уводзіць уніяцкага мітрапаліта ў склад Сенату вынікала з прынцыпа праваслаўнай і ўніяцкай царквы, што чалавеку любога [[саслоўе|саслоўя]] можна займаць пасаду епіскапа (біскупа) ці мітрапаліта, а [[шляхта]] не хацела дапускаць у шляхецкія інстытуты ([[Павятовы соймік|соймікі]] і [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойм]]) прасталюдзінаў<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 261.</ref>. [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай (1772, 1793, 1795)]] і ўключэння беларускіх зямель у склад [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] пачаліся пераводы ўніяцкага насельніцтва (у асноўным — сялян) да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]], хоць масавы перавод усіх уніятаў да Рускай праваслаўнай царквы адбыўся пасля ліквідацыі [[Берасцейская унія|Барасцейскай царкоўнай уніі (1596)]] паводле рашэнняў [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабора (1839)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 67—72.</ref>. У сітуацыі шматканфесіянальнасці сярод сялян панавала талерантнасць, а часам і індыферэнтнасць у рэлігійным жыцці, калі сяляне хадзілі ў каталіцкія ці праваслаўныя храмы і заключалі міжканфесіянальныя шлюбы (хоць гэта непакоіла расійскія ўлады), што было абумоўлена ў не малой ступені непісьменнасцю вернікаў<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 72.</ref>. Менавіта з [[1839]] г. беларусы аж да сённяшняга часу ў сваёй пераважаючай большасці з’яўляюцца [[праваслаўе|праваслаўнымі]] і належаць да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 92—94.</ref>. Мясцовае [[Дваране|дваранства]] ў сваёй масе засталося каталіцкім і цвёрда трымалася каталіцызма, гэтак жа як частка сялян<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 229—232.</ref>. З таго часу расійская ўлада палітызавала і абвастрыла канфесійнае пытанне на беларускіх землях, імкнучыся супрацьпаставіць праваслаўных і католікаў (праваслаўныя лічыліся расійскай уладай за «рускіх», а каталікі — за «палякаў»), знізіць працэнт каталікоў у краі, а пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] увяла самыя дыскрымінацыйныя законы супраць каталіцкага насельніцтва, што дзейнічалі ў беларускіх губернях да падзення царскай улады ў ходзе [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 176—183; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 100, 103—110.</ref>. У часы Расійскай Імперыі святарства (праваслаўнае, каталіцкае і пратэстанцкае) на беларускіх землях зноў жа займала другаснае значэнне ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкім дваранствам, хоць [[Духавенства|святарства (духавенства)]] у імперыі лічылася за асобнае [[саслоўе]], а [[праваслаўе]] мела статус пануючай канфесіі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 59; Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — С. 158.</ref>. У час знаходжання Беларусі ў складзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (у форме [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]) па распараджэнні савецкіх улад праходзіла барацьба з рэлігійнасцю насельніцтва і папулярызацыя [[атэізм]]у<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 249—260.</ref>. Толькі ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ўвайшла ў склад міжваеннай Польшчы (1918—1939), захавалася каталіцкая, пратэстанцкая і праваслаўная цэрквы, хоць польскімі ўладамі праводзілася палітыка лагоднай паланізацыі беларускамоўнага насельніцтва, дыскрымінацыі праваслаўнага насельніцтва і папулярызацыі каталіцызма<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 423—445; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 264, 266, 272.</ref>. Першы поўны [[Пераклады Бібліі на беларускую мову|беларускамоўны пераклад Бібліі]] быў надрукаваны ([[тарашкевіца]]й) у [[1973]] годзе ў [[Нью-Ёрк]]у ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). [[Файл:Будслав.jpg|thumb|[[Будслаўскі фэст]] у 2008 годзе.]] Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]], у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] з 1991 г. пачалося шырокае аднаўленне рэлігійнай дзейнасці, а некаторыя рэлігійныя святы атрымалі статус дзяржаўных<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 352, 405; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 393—394.</ref>. Паводле ацэнкі супрацоўніцы Інстытута антрапалогіі і этналогіі Расійская акадэміі навук [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Рэгіны Грыгор’евай]]<ref>[http://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=66 Григорьева Регина Антоновна]</ref>, веруючыя беларусы — пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; у 1994 годзе каля 25 % беларусаў былі [[каталіцтва|католікамі]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110.</ref>, а ў 2005 г. — каля 20 %<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref>. Беларусы-каталікі прысутнічаюць як у заходніх раёнах Беларусі, так і цэнтральных і ўсходніх<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 409—410.</ref>. Невялікая колькасць веруючых беларусаў адносіцца да пратэстантаў, галоўным чынам у [[Мінск]]у і [[Беларускае Палессе|палескіх раёнах]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424—444.</ref>. У 2018 годзе «[[Будслаўскі фэст]]» (штогадовая ўрачыстасць у гонар ушанавання [[абраз Маці Божай Будслаўскай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]) быў унесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. <gallery perrow="5"> File:Paraskeva (16th c, Belarus museum).jpg|Праваслаўная ікона Святой Параскевы, 2-я палова XVI ст. Створана на Случчыне. ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]). File:Abraz.jpg|Каталіцкі [[Будслаўскі абраз Маці Божай]], 1590-я гады. File:Valarjan Pratasievič. Валяр’ян Пратасевіч (XVIII).jpg|Віленскі каталіцкі біскуп [[Валяр’ян Пратасевіч]] (к. 1509—1579) — адзін з галоўных заснавальнікаў [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскай езуіцкай акадэміі]]. File:Марыя з дзіцем. Фрагмент кампазіцыі.JPG|[[Дзева Марыя|Божая Маці]] з [[Ісус Хрыстос|Дзіцём]]. Беларуская разьбяная скульптура, пачатак XVII стагоддзя (фрагмент кампазіцыі). File:Комплекс былога езуіцкага калегіюму. г. Ворша 2.jpg|Комплекс былога [[Аршанскі езуіцкі калегіум|аршанскага езуіцкага калегіума]], XVII—XVIII стст. Фота 2012 года. </gallery> == Мова і пісьменства == {{main|Беларуская мова|Гісторыя беларускай мовы|Беларуская літаратура}} [[Файл:Francišak Skaryna.jpg|thumb|Першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. Аўтапартрэтная гравюра, 1517 год.]] Сучасныя формы гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (яе найважнейшыя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы) у форме розных дыялектаў пачалі складвацца ў XIII―XV стст. у ходзе [[этнагенез беларусаў|этнагенеза беларусаў]], а таму ў першую чаргу — у выніку цеснага ўзаемадзеяння ўсходнеславянскіх гаворак, якія апынуліся ў межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Введение в изучение языка и народной словесности|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=Варшава|год=1903|том=1|старонак=478}}</ref><ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 78, 81.</ref>. Як літаратурныя выкарыстоўвалі самыя розныя мовы, нават некалькі моў паралельна. З XIV да канца XVIII ст. як пісьмовая мова вялікакняскай канцылярыі раз-пораз выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|латынь]], аднак з XIV да сярэдзіны XVII ст. усё ж асноўнай і масавай мовай дакументаў вялікакняскай канцылярыі і мясцовых адміністрацый у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] стала славянская мова — т. зв. «руская мова», якой спачатку абазначалі [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскую мову]] (ці «старажытнарускую мову»), што паступова да сярэдзіны XVI ст. ужо набыла шмат рыс гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (асабліва ў лексіцы і фразеалогіі) і не набыла рыс балцкіх гаворак<ref name="ReferenceC">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28.</ref>. Па гэтай прычыне сучаснымі беларускімі навукоўцамі тая літаратурная «руская мова» ВКЛ абазначаецца неалагізмам як «[[старабеларуская мова]]»<ref name="ReferenceC"/>. Літаратурная «руская мова» (старабеларуская мова) ВКЛ адлюстроўвала многія моўныя з’явы, характэрныя для гутарковай беларускай мовы, хоць да канца [[XV стагоддзе|XV ст.]] яшчэ не адходзіла далёка ад традыцыйных канонаў, якія былі складзены дагэтуль, і была прадстаўлена пераважна юрыдычнымі дакументамі<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 29, 83, 89, 93.</ref>. Блізкае месца да ёй займалі мясцовыя творы на [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 83, 140.</ref>. Напрыклад, беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова друкаваных выданняў [[Біблія Францыска Скарыны|кніг Бібліі Францыска Скарыны]], зробленых ім у 1517—1519 гг., — гэта беларуская рэдакцыя [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] (''«словенским языкомъ»''), дзе маецца пэўны ўплыў гутарковай [[беларуская мова|беларускай]], [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай моў]]<ref>''Булыка, А. М.'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—123, 125—126.</ref><ref>У выданнях кніг Бібліі Францыск Скарына дадаваў на палях толькі свае пераклады на старабеларускую мову некаторых малазразумелых царкоўнаславянскіх слоў (''«положилъ есми на боцех некоторыи слова'' <…> ''русским языкомъ»'') і ўжываў старабеларускую мову шырэй у прадмовах і пасляслоўях сваіх выданняў кніг Бібліі, а таксама ў сваіх вершах, якія пісаліся і перакладаліся Скарынам да біблейскіх кніг. Гл.: ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—122.</ref><ref>[[Рэфармацыя]], якая прайшла ў Заходняй Еўропе ў XVI ст., закранула толькі каталіцкую царкву, а не праваслаўную. У праваслаўнай царкве (гэтак жа як і ва ўніяцкай у Рэчы Паспалітай) заўсёды кананічна захоўвалася на землях Беларусі, Украіны і Расіі царкоўнаславянская мова Бібліі і набажэнстваў і захоўваецца дагэтуль.</ref>. У той жа час, гэтая мова, безумоўна, была зразумела славянскамоўнаму насельніцтву ВКЛ, а друкаваныя кнігі Францыска Скарыны былі адрасаваны менавіта да яго. [[Францыск Скарына]] стаў усходнеславянскім першадрукаром. Яшчэ больш рыс гутарковай мовы беларусаў, на слоўнікавы запас якой плённа паўплывалі таксама [[Лацінская мова|латынь]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]] і іншыя мовы, [[старабеларуская мова|пісьмовая «руская мова»]] набыла з сярэдзіны XVI ст. (асабліва ў [[лексіка|лексіцы]], [[фразеалогія|фразеалогіі]] і [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], часткова — у [[фанетыка|фанетыцы]] і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісе]]) у ходзе [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі ў ВКЛ]] і шырокага размаху друкарскай справы ([[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]] і інш.)<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 93—97.</ref>. У Заходняй Еўропе менавіта царкоўная [[Рэфармацыя]] прывяла да ўзвышэння і развіцця нацыянальных літаратур і моў, якія да таго знаходзіліся ў статусе «вульгарных» у параўнанні з [[Лацінская мова|латынню]]. [[Старабеларуская мова|Пісьмовая «руская мова» ВКЛ]] у XIV—XVII стст. вылучалася шыратой грамадскіх функцый (мела статус дзяржаўнай мовы, на ёй былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]]), развітасцю [[Стыль (мова)|стыляў]] (дамінаваў [[афіцыйна-дзелавы стыль]]<ref name="ReferenceD">''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 92—94.</ref>, які найболей атрымаў рыс гутарковай беларускай мовы, у адрозненне ад [[царкоўны стыль|царкоўнага стылю]], і якім найболей карысталася свецкая шляхта<ref name="ReferenceD"/>), значнай колькасцю друкаваных выданняў, а [[Старажытнабеларуская літаратура|літаратура на ёй — развітасцю відаў і жанраў (у тым ліку, напісанне дзяржаўных летапісаў і хронік)]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Очерки словесности белорусского племени. Старая западнорусская письменность|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=П.|год=1921|том=3|старонак=246}}</ref><ref>''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 94, 108, 115, 137.</ref>. З сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII ст.]]<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref> у афіцыйным справаводстве, культурным і публічным жыцці гарадоў і вышэйшага саслоўя [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] замест «рускай мовы» пачала дамінаваць літаратурная [[польская мова]], поспех распаўсюджання якой з сярэдзіны [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] быў забяспечаны ў тым ліку тым, што ў [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|ходзе Рэфармацыі ў XVI ст. у Польскім Каралеўстве]] замест латыні ў афіцыйным справаводстве была ўведзена [[польская мова|літаратурная форма польскай мовы]], вельмі набліжаная да гутарковай. Засваенне літаратурнай польскай мовы для беларускамоўнага насельніцтва было вельмі лёгкім і значна прасцейшым (з-за блізкасці гутарковай беларускай і польскай моў), чым для балтамоўнага насельніцтва ВКЛ. У той жа час пісьмовая [[старабеларуская мова|«руская мова» (старабеларуская мова)]] выкарыстоваўлася ў афіцыйным справаводстве ВКЛ аж да самага канца існавання Рэчы Паспалітай (1795) фрагментамі і поўнымі тэкстамі (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]), якія нярэдка ўстаўляліся ў польскамоўныя дакументы, калі цытаваліся старыя «рускамоўныя» тэксты грамат, прывілеяў, актаў і г. д.<ref name="ReferenceE">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 171.</ref> Акрамя таго, у справаводстве ўніяцкай царквы побач са старабеларускай выкарыстоўвалася з 1740-х гг. яшчэ і польская мова, у набажэнстве ўвесь час — [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]]<ref>''Лісейчыкаў, Д. В.'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг… С. 86, 91, 92, 105, 106, 132.</ref>; на старабеларускай для ўніятаў былі складзены таксама некаторыя духоўныя песні («кантычкі»)<ref name="ReferenceE"/>. У каталіцкім касцёле выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|лацінская]] і польская мовы, якія ў XVII—XVIII стст. былі мовамі высокай культуры ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Сярод [[магнат]]аў у XVIII ст. атрымала значнае распаўсюджанне і [[французская мова]]<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 125, 130.</ref>. Маянтковая шляхта ведала некалькі моў паралельна, у тым ліку гутарковую беларускую мову<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 129—130.</ref>. [[Файл:Gramota Sigizmunga III.JPG|thumb|left|Прыклад выкарыстання [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]] (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) у справаводстве [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], 1844 год<ref>У рускамоўным дакуменце Валынскага дваранскага дэпутацкага сходу ([[Валынская губерня]] Расійскай Імперыі) змешчаны поўны тэкт пацвярджальнай граматы ад 29 верасня 1592 года [[Жыгімонт Ваза|польскага караля і вялікага князя літоўскага Жыгімонта III]] шляхціцам Ляўкоўскім і Булгакоўскім (на старабеларускай мове польскай лацініцай). Сам дакумент ад 1844 г. знаходзіцца ў вывадовай справе аб дваранскім паходжанні роду Ляўкоўскіх (Валынскі дваранскі дэпутацкі сход). Падобныя выпісы і копіі мелі даволі масавы характар у справаводстве Расійскай Імперыі ў [[Заходні край|заходніх губернях]] у першай палове XIX ст.</ref>.]] [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля ўключэння беларускіх зямель (1772, 1793, 1795) у склад Расійскай Імперыі]], мовай справаводства стала [[руская мова|руская мова (велікаруская мова)]], хоць да канца падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] афіцыйна выкарыстоўвалася ў [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] паралельна і [[польская мова]] ў многіх дзяржаўных установах, асабліва дваранскіх і судовых. У 1803 г. у [[Вільнюс|Вільні]] быў створаны [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскі ўніверсітэт]] (1803—1832), дзе сярод многіх выкладчыкаў і студэнтаў вялікую папулярнасць атрымаў [[рамантызм]], які заклікаў праяўляць цікавасць да простанароднай культуры і мовы<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4—5.</ref>. Пачалося збіранне, публікаванне і даследаванне помнікаў пісьменства XIV—XVII стст. на [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]] (рэлігійныя тэксты, летапісы, Статуты ВКЛ і іншыя юрыдычныя акты, і г.д.), што надало штуршок вывучэнню гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4.</ref>. А прафесары [[Іаахім Лялевель]], [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыд Гродэк]], [[Лявон Бароўскі|Леў Бароўскі]] абудзілі інтарэс у студэнтаў (асабліва членаў таварыстваў [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]] з каталіцкага [[Дваране|дваранства]]) да мовы і традыцый простых сялян, што сталася пачаткам шырокіх этнаграфічных даследаванняў у 1820—1850-я гг. і фарміравання [[беларуская мова|новай беларускай літаратурнай мовы]] і літаратуры з 1850-х гг. (прычым — польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) — на аснове гутарковай мовы беларускага сялянства, а не працягам традыцыі літаратурнай «[[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]»<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 30; ''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 7, 13.</ref>. [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] у [[Мінск]]у, фота 1863 года.]] Галоўны ўклад у 1840—1850-ыя гг. у фарміраванне новай беларускай літаратурнай мовы на аснове жывой сялянскай гаворкі (у тым ліку, з адлюстраваннем такіх з’яў як дзеканне і цеканне, аканне-яканне, [[Ў|«у» нескладовае]], [[Прыстаўны гук|прыстаўныя]] «в» і «г», інш.) быў зроблены літаратарскай дзейнасцю двараніна-каталіка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] (1808—1884) з [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 152.</ref>. У сітуацыі канфесійнай і культурнай негамагеннасці лейтматывам творчасці галоўнага паэта пакалення (Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча) стаў заклік да паразумення паміж дваранамі і сялянамі і народнага адзінства<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 201, 203—204.</ref>. Тым не менш, на працягу XIX ст. у беларускай прафесійнай культуры дамінавала [[польская мова]], а з 1860-х гг. яшчэ паралельна і [[руская мова|руская]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 139—143, 277—282.</ref>. Вынікі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] былі неспрыяльнымі для развіцця культуры, бо многія патэнцыйныя дзеячы культуры з дваранства прынялі ўдзел у паўстанні, былі рэпрэсаваны ці вымушаны былі эміграваць за межы Расійскай Імперыі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 243.</ref>. [[Руская мова]] заняла пануючае становішча ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, у тым ліку ў сферы пачатковай адукацыі. Расійскімі ўладамі было забаронена друкаваць беларускамоўныя кнігі [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] і не заахвочвалася друкаванне [[кірыліца]]й. У выніку развіццё беларускамоўнай літаратуры і мовы было спынена амаль на 30 год<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 332.</ref>. Найбольшы ўплыў на фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі сярод шырокіх кол сялянства і інтэлігенцыі быў зроблены ў пачатку 1890-х гг. пры фінансавай падтрымцы ліберальна-кансерватыўнага заможнага беларускага маянтковага каталіцкага дваранства [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], якое здолела перажыць разгром [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання]] і захаваць для новых пакаленняў маёнткі нават ва ўмовах дыскрымінацыйных законаў супраць католікаў у [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] Расійскай Імперыі. Патрыярхам прафесійнага [[беларусазнаўства]] ў 1880—1890-ыя гг. стаў заможны маянтковец-каталік [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] (1834—1916), член [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], літаратар, журналіст кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj» і першы сапраўдны беларускі энцыклапедыст, які звярнуўся і пераняў культурную традыцыю [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 450—453, 462.</ref>. Менавіта Ельскі ў Расійскай Імперыі ўсебакова асэнсаваў развіццё беларускай мовы і літаратуры, папулярызаваў развіццё беларускамоўнай культуры, стаў сапраўдным аўтарам ідэалогіі суб’ектнасці беларусаў і беларусацэнтрычнай канцэпцыі гісторыі народа<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 450—453, 462.</ref>, якая была агучана дваранінам-каталіком [[Францішак Багушэвіч|Францішкам Багушэвічам]] (1840—1900)<ref>Сам Францішак Багушэвіч таксама некалькі год быў журналістам кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj», які адлюстроўваў погляды кансерватыўнага польскамоўнага дваранства Расійскай Імперыі.</ref> у прадмове да «[[Дудка беларуская|Дудкі беларускай]]» ([[1891]]): там беларускі народ, дзе ''«наша мова жыве»''; што ''«мова нашая ёсць такая ж людская і панская»''; што наша ''«зямелька»'' — ''«Беларусь»'' (не вялікая, не малая, не чырвоная, не чорная, а белая); што Беларусь была тэрытарыяльнай асновай ВКЛ (''«як тое зярно ў гарэху»'')<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 285—286.</ref>. Сама прадмова Францішка Багушэвіча стала своеасаблівым маніфестам беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння і моцным штуршком развіцця прафесійнай беларускамоўнай культуры<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 383.</ref>. [[Файл:Yanka Kupala - Reaper - Manuscript (1911).jpg|thumb|Аўтограф верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Жняя», 1911 год.]] Пасля ўвядзення ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] ў 1904 г. свабоды выкарыстання любой мовы і [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|ў 1905 г. свабоды друку]] паскорыўся працэс фарміравання беларускамоўнай прафесійнай мастацкай культуры: узніклі беларускія выдавецтвы і перыядычныя выданні, якія друкаваліся і лацініцай, і [[кірыліца]]й (у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў 1921—1939 гг. суіснавалі лацініца і кірыліца, а ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] — выключна кірыліца з 1919 г.<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref>). Істотна паўплывалі на далейшае фарміраванне нацыянальнай ідэі і сістэмы навуковых поглядаў на беларусаў працы [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» (т. 1—3, 1903—1922), газета [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва» (1906)]], артыкулы [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], «Кароткая гісторыя Беларусі» (1910) [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], газета [[Biełarus|«Беларус» (1913)]] і інш. Характэрна, што ў Расійскай Імперыі ўпершыню [[беларуская мова|новая беларуская літаратурная мова]] пачала выкладацца як асобны прадмет менавіта ў школах [[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Польскага таварыства «Асвета» у Мінску]]. У аснову [[беларуская мова|сучаснай беларускай літаратурнай мовы]] канчаткова была пакладзена мінская гаворка [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы дыялектаў]]<ref name="ReferenceA"/> (у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] — да [[Маладзечна]] і [[Бабруйск]]а), бо на ёй стваралі свае творы самыя значныя літаратары пачатку XX ст. — [[Янка Лучына]]<ref>[[Янка Лучына]] хоць і памёр у 1897 г., але яго галоўны зборнік «Вязанка» быў выдадзены толькі ў 1903 г.</ref>, [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]] і інш.<ref>Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17, 23; ''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 58.</ref> У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|часы БССР (1919—1991)]] [[беларуская мова]] атрымала дзяржаўны статус і развівалася [[беларуская літаратура]] розных жанраў, аднак для беларусаў стаў характэрны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]] (асабліва з ростам [[урбанізацыя|урбанізацыі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 395, 404—406.</ref>. У [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] 85,6 % беларусаў падчас перапісу насельніцтва ад [[1999]] г. назвалі беларускую мову роднай, а 41,3 % — мовай, на якой яны пераважна размаўляюць дома<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 406.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Biblia Ruska.jpg|Першы аркуш Псалтыра, біблейскай кнігі старазапаветнага цыклу, выдадзенага [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]] у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), 1517 год. File:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588)]] на [[старабеларуская мова|''«старабеларускай мове»'']], які служыў зборнікам асноўных законаў дзяржавы. File:Chadkievičy. Хадкевічы (C. Götke, 1642) (2).jpg|Кніга [[Пётр Казімір Ляцкі|Пятра Казіміра Ляцкага]] аб гларыфікацыі [[Хадкевічы|роду Хадкевічаў]] «Septem Chodkiewicii heroes exercitvs Lithvanici dvces [...]» (1642), [[Вільнюс|Вільня]]. File:Manuscript of the Constitution of the 3rd May 1791 - last pages.jpg|Спіс 14 падпісантаў у рукапісным польскамоўным арыгінале [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая 1791 года]]. File:Branisłaŭ Taraškievič - Biełaruskaja gramatyka dla škoł, 1929.png|«Беларуская граматыка для школ» [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. [[Вільнюс|Вільня]], 1929 год. </gallery> == Традыцыйная культура == Беларуская традыцыйная культура цаніла ў першую чаргу натуральнасць, гарманічнасць, арганічнасць і ўпісанасць у прыроднае асяроддзе<ref name="budzma.by">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль]</ref>. Па гэтай прычыне ў беларускім мастацтве вялікая [[Прыгажосць|эстэтычная дасканаласць]] бачылася ў гарманічнай стрыманасці мастацкіх прыёмаў, дастатковым мінімалізме і пазбяганні празмернага ўпрыгожвання, а перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам. Для традыцыйнага народнага мастацтва Беларусі характэрна таксама гарманічная стрыманасць у дачыненнях з [[колер]]амі: адсутнасць яркіх фарбаў у штодзённым жыцці (абмежаванасць каларыстычных спалучэнняў [[белы колер|белым]] (сімвал [[свет]]у, [[космас]]у і [[Бог|боскага пачатку]]) і [[шэры колер|светла-шэрым]]), да якіх у святочную нагоду дадаваліся [[чырвоны колер]] (сімвал вітальнасці, багацця, дабрабыту, прыгажосці, урачыстасці і боскасці) і [[чорны колер|чорны]] (сімвал гарманічнасці і дасканаласці формы). Гэта ў першую чаргу адлюстроўвалася ў далікатнай арнаментацыі [[Строй|беларускіх сялянскіх строяў адзення]]<ref name="budzma.by"/>. Важнай лічылася інтэграванасць жытла ў прыроднае асяроддзе, натуральнасць матэрыялаў з якога яно зроблена, прапарцыйная дасканаласць формы і стрыманы, але дастатковы дэкор, каб не парушыць арганічнасць<ref name="budzma.by"/>. Цанілася лаканічнасць і рацыянальнасць форм без лішніх дэталяў, але кожная дэталь напаўнялася глыбокім зместам і сэнсам<ref name="realty.ej.by">[http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html Армен Сардаров: Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }}</ref>. === Традыцыйныя заняткі і рамёствы === {{main|Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі беларусаў|Рамесныя заняткі беларусаў}} [[Файл:Кніга Руф.jpg|left|thumb|Гравюра «Жніво» з пражскай Бібліі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], 1517—1519 гады.]] Асноўным традыцыйным заняткам [[сяляне|сялянскага насельніцтва]] было ворнае [[земляробства]] ([[жыта]], [[ячмень]], [[авёс]], [[пшаніца]], [[гарох]], з канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] — [[бульба]]; з тэхнічных культур — [[лён]], [[каноплі]]), [[жывёлагадоўля]] (коні, буйная і дробная рагатая жывёла, свіні і інш.), садаводства (яблыня, груша, вішня, сліва) і агародніцтва ([[капуста]], [[морква]], агуркі, цыбуля, [[часнок]] і інш.). [[Файл:Ruszczyc Soil.png|thumb|[[Зямля (карціна Фердынанда Рушчыца)|Карціна «Зямля», 1898 год.]] Мастак [[Фердынанд Рушчыц]].]] Ворнай прыладай з даўніх часоў была [[Саха (ворная прылада)|саха]], якую лёгка мог вырабіць сам селянін і якой зручна было манеўраваць пры апрацоўцы мясцовай глебы ў лясной паласе, дзе звычайна было многа камянёў, карэнняў ці пнёў. Саха мела свае рэгіянальныя разнавіднасці: 1) палеская саха (ці іначай — «літоўская» або «падляшская саха»), якую цягнула пара валоў; 2) віцебская саха (ці іначай — «перакладка» або «руская саха»), якую цягнуў адзін [[конь]]; і 3) падняпроўская саха (ці іначай — «магілёўская» або «беларуская саха») — цягнуў конь. Збожжавыя культуры жалі [[серп|сярпамі]], касілі косамі, прыбіралі віламі і граблямі. З XIX ст. сталі выкарыстоўвацца жалезны [[плуг]] і жалезная [[барана]]. Традыцыйнымі падсобнымі промысламі сялян былі [[збіральніцтва]] (грыбы, ягады, лекавыя травы), [[бортніцтва]] (пчалярства), [[паляўніцтва]], [[рыбалоўства]] ў [[рака|рэках]] і [[возера|азёрах]], гонка [[смала|смалы]] і [[дзёгаць|дзёгцю]] (на Палессі і Падняпроўі). У 2020 годзе «Культура [[бортніцтва]] Беларусі і Польшчы» была ўнесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Было развіта пляценне рагож і цыновак з лыка (у XIX ст. асабліва славіліся вырабы з Чэрыкаўскага і Рагачоўскага паветаў Магілёўскай губерні і Бабруйскага, Барысаўскага паветаў Мінскай губерні), выраб [[бочка|бочак]] і [[кола]]ў (вялікага прафесіяналізму ў XIX ст. гэта дасягнула ў Чавускім, Магілёўскім, Аршанскім і Гомельскім паветах Магілёўскай губерні і Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 163, 189, 206—208, 253.</ref>. <center> <gallery perrow="5"> File:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|Іканастас [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Свята-Мікольскай царквы ў Магілёве]], XVII стагоддзе. File:Royal doors 10 centuries of art of Belarus.JPG|[[Царскія вароты]] ''(дрэва, разьба, пазалота)'', XVIII стагоддзе ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Святы Мікалай Цудатворац 03 (not crop, please).JPG|Ікона Св. Мікалая Цудатворца ''(дрэва, алей)'', канец XVIII — пачатак XIX стагоддзяў [[Бабічы (Чачэрскі раён)|Вёска Бабічы (Чачэрскі раён)]] File:Майстар з в. Нахаў, Калінкавіцкі раён, Ручнік, 1910-гг..jpg|Тканы [[ручнік]] з вёскі Нахаў (каля [[Калінкавічы|Калінкавічаў]]), 1910-ыя гады. File:Кафля з гарадзішча на р. Менка.jpg|Фрагмент высокамастацкай паліванай кафлі, зробленай у [[Мінск]]у, XVI—XVII стагоддзі. </gallery> </center> [[Файл:Carskija varoty 002.jpg|150px|thumb|[[Царскія вароты]] з [[салома|саломы]] ([[Заходняе Палессе]]), XIX стагоддзе (Вышыня звыш 2 метраў).]] Было паўсюдна развіта цяслярства, сталярства, [[кавальства]] і [[ганчарства]]. Высокай якасцю і майстэрствам славіліся вырабы з белаглінянай керамікі з роспісам ангобам у вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]]<ref name="ReferenceF">Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 242.</ref>, а таксама вырабы з {{нп3|Ганчарства на Пружаншчыне|чорналашчонай керамікі ў Пружанах, Ружанах|be-x-old|Ганчарства на Пружаншчыне}} і [[Поразава|Поразаве]] (Брэсцкі павет)<ref name="ReferenceF"/>. Высокім прафесіяналізмам у шапавальным занятку ў XIX ст. славіліся майстры ў Чавускім, Мсціслаўскім і Рагачоўскім паветах Магілёўскай губерні<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 269—270.</ref>. Вытворчасць і апрацоўка скуры і футра была на высокім узроўні ў майстроў Магілёва, Віцебска, Мазыра, Смаргоні і Шклова<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 271—273.</ref>. [[Файл:Павук у Магілёўскім этнаграфічным музеі.jpg|180px|thumb|[[Павук (упрыгажэнне)|Саламянае ўпрыгажэнне («павук»)]] у [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскім абласным краязнаўчым музеі]]. Фота 2022 года.]] Паўсюдна было развіта [[Беларускае народнае ткацтва|народнае ткацтва]] ([[лён]], [[каноплі]], [[аўчына]]), пляценне з [[салома|саломы]] і лазы, у тым ліку дэкаратыўнае<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 253—263, 297—299.</ref>. Вялікай эстэтыкай адзначаюцца лазовая мэбля з Магілёўскай губерні і саламяныя іканастасы Заходняга Палесся (захавалася некалькі фенаменальных [[Царскія вароты|царскіх варот]], створаных з [[салома|саломы]] ў пачатку XIX ст.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 261—263.</ref>. Паводле ацэнкі беларускага мастацтвазнаўцы і этнолага [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўгена Сахуты]], менавіта [[беларускае саломапляценне]] за сваю развітасць і дасканаласць (як традыцыйныя ўзоры, так і сучасную творчасць майстроў — ад простых бытавых прадметаў да сапраўдных твораў мастацтва) можна лічыць своеасаблівым і адметным феноменам у нацыянальнай культуры Беларусі і ўнікальнай з’явай у народным мастацтве [[Еўропа|Еўропы]] ўвогуле<ref>''Сахута, Я. М.'' Народнае мастацтва. — Мінск, 2015. — С. 98, 176.</ref>. У 2022 годзе традыцыя беларускага саломапляцення (мастацтва, рамяство, уменні) унесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/straw-weaving-in-belarus-art-craft-and-skills-01889 Straw weaving in Belarus, art, craft and skills]</ref>. На высокім узроўні было мастацкае [[ткацтва]] (карункавыя [[ручнік]]і і [[абрус]]ы), [[вышыўка]] (асноўныя тэхнікі — набор і падліковая гладзь чырвоным і чорным колерам), вытворчасць глінянай цацкі і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 241, 245, 317—320, 331—333.</ref> Асабліва славяцца [[Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя|неглюбскія]] і [[мотальскія ручнікі]]. Распаўсюджаны і [[Пісанка|размаляваныя пісанкі]] (белы ўзор на чырвоным, чорным або карычневым фоне), блізкія стылем да пісанак [[Украінскае Палессе|украінскага Палесся]] і [[Польшча|Польшчы]]. У XIX ст. вялікага майстэрства і шырокага распаўсюджання дасягнуў мастацкі роспіс [[куфар|куфраў]], якія нават набывала [[шляхта]] ([[дваранства]]) для ўласных патрэб. Высокага ўзроўню ў XVII—XIX стст. дасягнула майстэрства вытворчасці [[гарэлка|гарэлкі]] з прымяненнем перадавых тэхналогій<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76, 81—82; ''Улащик, Н. Н.'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии. — Москва, 1965. — С. 255—261.</ref>. Напрыклад, у маёнтку [[Высокае]], які належаў князям [[Сапегі|Сапегам]], у другой палове XVIII ст. выгатаўлялася нават невялікая колькасць апельсінавай гарэлкі адмыслова для магнацкага стала<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76.</ref>. У гарадах прафесійныя рамеснікі ў канцы XV — пачатку XX ст. аб’ядноўваліся ў цэхі. Высокім майстэрствам славіліся беларускія цэхавыя майстры ў разьбе па дрэву, асабліва з Падняпроўі ([[Орша]], [[Магілёў]], [[Шклоў]]), якія дасягнулі вышынь у архітэктурнай разьбе і зрабілі шмат шэдэўраў («[[беларуская рэзь]]»). У заходніх рэгіёнах была развіта драўляная скульптура (крыжы, капліцы, выявы святых) і выраб разбяных калаўротаў. У 2024 г. беларуская [[выцінанка]] ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>[https://kultura.gov.by/be/news/belorusskaya-vytinanka-vklyuchena-v-spisok-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-yunesko/ Беларуская выцінанка ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]</ref>. У XX ст. традыцыйныя заняткі і рамёствы паступова згасаюць, хоць гэты працэс не ішоў так хутка ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў міжваенны перыяд (1921—1939) была ў складзе Польшчы і дзе традыцыйная культура захоўвалася даўжэй, чым у прымежнай [[БССР|савецкай Беларусі (БССР)]]. Так, у 1920—1950-я гг. у [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] стаў папулярным кісцевы роспіс вясковай мэблі. У савецкай Беларусі ў асобных раёнах стаў папулярным [[Маляваныя дываны|роспіс дываноў алейнымі і клеявымі фарбамі па палатне]] (напрыклад, у Слуцкім раёне творчасць мастачкі [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]). <gallery perrow="5"> Файл:Фрагмент фартуха, 1900-я гг., Клімавіцкі раён.jpg|Фрагмент тканага жаночага [[Фартух у беларускім народным касцюме|фартуха]] з [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкага павета]], 1900-я гады. Файл:Haradnaja, Lihor Hmir, Jaryna Jaromič. Гарадная, Лігор Гмір, Ярына Яроміч (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|Выраб белаглінянай керамікі ў вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]], фота 1912 года. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 37.jpg|[[Чорназадымленая кераміка|Чорналашчоная кераміка]] з [[Поразава]] і [[Пружаны|Пружан]]. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 33.jpg|Камянецкія разныя [[Прасніца|прасніцы]] (дэталі [[калаўрот]]аў). Файл:Belarusian Straw Bird.jpg|Цацка-птушка з саломы. Файл:Баяры. Капліца (02) крыж.jpg|Каваны крыж на капліцы ў [[Баяры (Глыбоцкі раён)|вёсцы Баяры (Глыбоцкі раён)]], XIX ст. Фота 2015 года. Файл:Тканіны ў Слуцкім этнаграфічным музеі 01 crop.jpg|Традыцыйныя сельскія самаробныя тканіны XX стагоддзя ([[Слуцкі краязнаўчы музей]]). Файл:Exhibition Alena Kish in Gallery Mikhail Savitski 12.12.2013 Oksana Arakcheeva.jpg|Мастачка [[Аксана Барысаўна Аракчэева|Аксана Аракчэева]] на выстаўцы [[маляваныя дываны|маляваных дываноў]] [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]. Фота 2013 года. Файл:Krošyn. Крошын (2008).jpg|Каваная жалезная [[Люстра (прыбор)|люстра]], 1881 г. Каваль [[Паўлюк Багрым|Павел Багрым]]. Файл:Belarusian folk art - Horse made of straw - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|Цацка-конь з саломы, вышыня каля 1,2 м. ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]). </gallery> === Тыпы пасяленняў і жытла === [[Файл:В. Азярцо - Пакроўская царква PICT1084.jpg|thumb|[[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўская царква з вёскі Логнавічы]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Традыцыйнымі тыпамі пасяленняў з даўніх часоў былі [[вёска]], [[сяло]] і [[горад]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 18—23.</ref>. У XV—XVI стст. да традыцыйных тыпаў дадаюцца і атрымліваюць шырокае распаўсюджанне новыя тыпы пасяленняў — [[мястэчка]], [[Двор, рэзідэнцыя феадала|шляхецкі двор (сядзіба)]], [[ваколіца]], [[засценак]], [[фальварак]], [[замак]]-рэзідэнцыя [[манарх]]а ці магната; у XVII ст. — [[палац]] (неўмацаваная рэзідэнцыя); у канцы XIX ст. — [[хутар]]; у 1938 г. — [[пасёлак гарадскога тыпу]]; у пачатку XXI ст. — [[аграгарадок]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 22—23, 38—39, 51, 100, 105, 240; ''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 34—40, 172, 177.</ref>. Да сярэдзіны XX ст. самым распаўсюджаным тыпам пасялення была вёска, у якой жыла большая частка беларускага насельніцтва. Гістарычна склалася некалькі тыпаў планіроўкі [[Беларуская вёска|беларускіх вёсак]]<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 33.</ref>: 1) скучаная (бессістэмная) — самая старажытная, паўсюль пашыраная і найболей захоўвалася да XIX ст. у Віцебскім Паазер’і і [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]] (з-за адаптацыі да складанага рэльефу), асабліва ў [[шляхта|шляхецкіх]] [[ваколіца]]х; 2) лінейная ([[хата|хаты]] ставіліся ўздоўж дарогі з аднаго боку) — лінейная вёска магла складацца з 3-5 ліній і шырокае распаўсюджванне атрымала ў XVI—XVII стст.; 3) вулічная (хаты ставіліся ўздоўж дарог з абодвух бакоў, тарцом да дарогі) — атрымала распаўсюджанне пасля [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] і з’яўляецца характэрнай рысай беларускай вёскі дагэтуль. Звычайная колькасць сялянскіх двароў у вёсцы была ад 10 да 100 (буйныя вёскі пераважалі ў [[Палессе|Палессі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 24.</ref>. [[Файл:VillageStreetState museum of folk architecture and life.JPG|thumb|Вясковая вуліца з [[хата]]мі, XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту).]] Тыповы сялянскі двор (які разам з зямельным участкам утвараў сялянскую сядзібу) складаўся з хаты, [[свіран]]а (''[[клець|клеці]]''), навеса для дроў і прылад працы (''паветкі''), хлява для жывёлы, загона для вечак, адрыны для сена (''[[еўня]]'', ''[[асець]]'', ''[[пуня]]'', ''[[гумно]]'') і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 95.</ref> Вылучаецца тры асноўныя тыпы планіроўкі сялянскіх двароў: 1) [[вяночны двор]] — увесь комплекс жылых і гаспадарчых пабудоў ўтварае звязаны прамавугольнік або квадрат; 2) [[пагонны двор]] — жылыя і гаспадарчыя пабудовы ставіліся ў прамую лінію, у некалькі дзясяткаў метраў; 3) незвязаныя пабудовы (з’явіўся нядаўна, часцей сустракаецца ў цэнтральных і заходніх раёнах [[Беларусь|Беларусі]])<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 97—101; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 242—246.</ref>. Існавалі таксама варыянты П-падобнай і Г-падобнай планіроўкі сялянскага двара<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 101.</ref>. Беларускі дом увасабляў мадэль [[свет]]у, ідэю адзінства пакаленняў і быў сугучны і сумерны чалавеку<ref name="realty.ej.by"/>. Пачатковае аднакамернае драўлянае бярвеністае жытло [[сяляне|сялян]] (''[[хата]]'') у вёсцы эвалюцыянавала ў 2-3-4-камерныя драўляныя бярвеністыя пабудовы з двухсхільным, радзей чатырохсхільным дахам, пакрытым [[салома]]й ці [[гонта]]й. Тыповыя планіроўкі традыцыйнай сялянскай хаты: 1) пакой (святліца) + сенцы; 2) [[пакой]] + [[сенцы]] + [[камора]] ([[клець]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246; ''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. Паступова з’явіўся трэці варыянт планіроўкі хаты, калі гаспадарчы пакой набыў жылую функцыю: 3) пакой + сенцы + пакой. Пазней яшчэ больш ускладнілася ўнутраная планіроўка жытла, калі вылучаліся асобныя дадатковыя памяшканні<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 115—116; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246.</ref>. [[Файл:Выстаўка ікон Бабіцкай школы. Афармленне экспазіцыі 01.JPG|thumb|150px|Іконы [[Бабічы (Чачэрскі раён)|бабіцкай школы]], XIX стагоддзе ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]).]] Унутраная планіроўка жылога пакоя хаты доўгі час была ўстойлівай — [[печ]] размяшчалася ў правым або левым куце ад уваходу і вусцем была звернута да доўгай [[сцяна|сцяны]] з [[акно]]м. У процілеглым куце (па дыяганалі ад печы) знаходзіўся [[Покуць|«чырвоны кут» (''покуць'')]] — самае ганаровае месца ў хаце. Там стаяў [[стол]] і знаходзілася [[ікона|ікона (''абраз'')]], ахопленая звычайна вышываным [[ручнік]]ом-набожнікам. Уздоўж сцен размяшчаліся [[Лава (мэбля)|лаўкі]], на якіх елі за сталом. Ад печы ўздоўж глухой сцяны былі [[палаці]], на якіх спалі. Невялікія лаўкі (''услоны'') стаялі і каля дзвярэй. Пазней у хаце з’явіліся [[ложак|ложкі]]. На сцяне і на кухні былі [[Паліца (мэбля)|паліцы]] для [[посуд]]у. Крыніцай святла быў [[лучнік]] (''светач''). Інтэр’ер пакояў і [[мэбля]] сялянскай хаты афармляўся рознымі карункамі, даматканымі [[ручнік]]амі, [[абрус]]амі і [[покрыва]]мі, [[дыван]]амі і [[коўдра]]мі<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 111—115.</ref>. Сялянскія хаты часта ўпрыгожваліся з вонкавага боку дэкаратыўна-архітэктурнымі арнаментамі: разное трохляпёскавае суквецце — сімвал жывога, елачка — дрэва жыцця, палоска зубчыкаў — засеянае поле, і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 30.</ref> Хаты да канца XIX ст. не фарбаваліся і мелі колеравую гаму сваіх будаўнічых матэрыялаў (дрэва, валун, вапна, гліна)<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 27.</ref>. У XX ст. вёскі ўзбуйняліся, замест драўляных хат пачалі будавацца [[цэгла|цагляныя]] аднапавярховыя дамы (з [[вадаправод]]ам і газам), пакрытыя [[шыфер]]ам ці [[бляха]]й, а ў XXI ст. — нярэдка двухпавярховыя [[катэдж]]ы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 174.</ref>. З 1930-х гг. адпала патрэба ў некаторых пабудовах, напрыклад, памяшканнях для абмалоту збожжа, утрымання коней, валоў і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 170—172.</ref> <gallery perrow="5"> File:Строчыца. Музей народнага дойлідства (03).jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты, XIX стагоддзя ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]). File:Stročycy - 02.jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты з [[Беларускія кросны|кроснамі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:В. Азярцо - гумно зь в. Лучнікі PICT0973.jpg|[[Гумно]] з [[Лучнікі|вёскі Лучнікі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:Дом-музэй.JPG|[[Сядзіба Міцкевічаў (Завоссе)|Шляхецкая сядзіба роду Міцкевічаў ''(рэканструкцыя)'']] у [[Завоссе|Завоссі]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2012 года. File:Застройка площади Рынок, дома ремесленников (XVIII век) 2.jpg|Дамы рамеснікаў у [[Паставы|Паставах]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2013 года. </gallery> [[Файл:Косаўскі замак.jpg|thumb|[[Музей-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі|Шляхецкая сядзіба роду Касцюшкаў]] ''(рэканструкцыя)'' ва ўрочышчы [[Мерачоўшчына]] на фоне [[Косаўскі палац|Косаўскага палаца]]. Фота 2012 года.]] Двор і жытло [[феадал]]а ([[шляхта|шляхціца]], [[дваране|двараніна]]) вызначаліся яго багаццем і [[густ]]ам<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 234.</ref>. Двары малазаможнай шляхты мала чым адрозніваліся ад сялянскіх хат і толькі з XVII ст. атрымалі такі абавязковы элемент як [[калона|калоны]] на [[ганак|ганку]] ([[порцік]]), чаго не маглі мець сялянскія хаты, — сімвал шляхецкага гонару<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 161; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 240.</ref>. Рэзідэнцыі заможных феадалаў (драўляныя і мураваныя замкі) з XVI ст. набывалі свецкія стылявыя рысы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157.</ref>. Распаўсюджанню [[палац]]авых рыс у іх забудове садзейнічала з XVII ст. [[барока]], а пазней і іншыя модныя заходнееўрапейскія [[Архітэктурны стыль|архітэктурныя стылі]]. Заходнееўрапейскія стылі паўплывалі і на афармленне інтэр’ераў заможных рэзідэнцый<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157—158; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 241.</ref>. Шляхецкія двары з XVII—XVIII стст. звычайна набывалі адмысловую планіроўку: уяздная брама са шляхецкім родавым гербам, ліпавая алея, чысты двор перад палацам («круг»), [[палац]], [[сад]] (ці [[парк]]), агарод (ці ягаднікі), вадаём, гаспадарчыя пабудовы (на акрайку) і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 37—38; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 235.</ref> Не раз з XV ст. перабудоўвалася рэзідэнцыя [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя (караля)]] у [[Гродна|Гродне]] — [[Стары замак (Гродна)|Стары замак]], на супраць якога ў 1737—1751 гг. быў пабудаваны яшчэ і [[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 115—116.</ref>. [[Гродна|Статус каралеўскага горада]] яшчэ болей узрос, калі ў [[1673]] г. была прынята соймавая канстытуцыя, паводле якой у [[Гродна|Гродне]] меў праводзіцца кожны трэці [[сойм Рэчы Паспалітай]]; тут жа прайшоў і [[Гарадзенскі сойм (1793)|апошні сойм Рэчы Паспалітай (у 1793 г.)]], на якім быў зацверджаны [[другі падзел Рэчы Паспалітай]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 100, 243.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Скокі. Сядзіба Нямцэвічаў. 2020 (03).jpg|[[Сядзібна-паркавы комплекс Нямцэвічаў (Скокі)|Палац Нямцэвічаў у Скоках, 1770-ыя гады.]] Фота 2013 года. File:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|[[Мірскі замак|Мірскі замак — рэзідэнцыя Іллінічаў, пачатак XVI ст.]] Фота 2014 года. File:Grodna 1600.jpg|[[Стары замак (Гродна)|Стары каралеўскі замак]] на панараме [[Гродна]], 1600 г. Гравюра [[Томаш Макоўскі|Томаша Макоўскага]]. File:Horadnia, Novy zamak. Горадня, Новы замак (XVIII).jpg|[[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]] у [[Гродна|Гродне]], 2-я палова XVIII стагоддзе (сучасны малюнак). File:Grodno Saint Francis Xavier Cathedral IMG 1339 2175.jpg|[[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|Касцёл Св. Францішка Ксаверыя ў Гродне]], каля якога былі будынкі соймавай залы ([[Пасольская ізба|Пасольскай ізбы]] і [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сената Рэчы Паспалітай]]). </gallery> === Грамадскія традыцыі і святы === {{main|Абрады і звычаі беларусаў}} У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] сфарміраваліся розныя праслойкі [[феадалізм|феадальнага грамадства]] — [[феадалы|феадалы (шляхта)]], [[мяшчане]] і розныя катэгорыі [[сяляне|сялян]]. Формай [[шлюб]]у была [[манагамія]], бо вызначалася [[хрысціянства]]м. Сялянскія [[сям'я|сем’і]] да [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] былі звычайна вялікія (сваякі 2-3 пакаленняў, якія вялі супольную гаспадарку), а пасля яе — з’явілася і малыя сем’і (шлюбная пара і іх дзеці)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 100—102.</ref>. Кіраўніком сям’і быў бацька, а ў выпадку яго смерці — маці (пры адсутнасці дарослага сына)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 103.</ref>. Было распаўсюджана [[прымацтва]] (прыманне ў сям’ю — зяця і чужакоў)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 101, 103.</ref>. У [[Феадалізм|феадальны перыяд]] сялянскія гаспадаркі ўваходзілі ў склад [[Сельская абшчына|сялянскай грамады (сельскай абшчыны)]], унутранае жыццё якой рэгулявалася сходам («капой» — «копным судом») і рознымі абшчыннымі традыцыямі — традыцыя супольнай дапамогі члену абшчыны ([[Талака (звычай)|талака]], [[Сябрына, звычай|сябрына]], [[Бонда, звычай|бонда]]); традыцыя супольнага адпачынку (вечарыны); [[прастольнае свята]] (дзень святога апекуна мясцовай парафіі); частаванне адзін аднаго свежыной, мёдам і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 110—113, 115; Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве / Т. А. Навагродскі [і інш.]. — Мінск : БДУ, 2009. — С. 157—158.</ref> З [[1861]] г. сталі дамінаваць малыя сялянскія сем’і і прыватныя гаспадаркі, што не адмаўляла ўзаемадапамогі аднавяскоўцаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 265, 273—274.</ref>. Паэма [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» алегарычна лічыцца «[[энцыклапедыя]]й» жыцця беларускага [[сяляне|сялянства]] канца XIX — пачатку XX ст. [[Файл:Škłoŭ-ratuša 01.jpg|left|thumb|[[Шклоўская ратуша|Ратуша ў Шклове]], 1770-я гады. Фота 2012 года.]] Жыццё гараджан вызначалася гарадскім правам (у тым ліку, [[магдэбургскае права|магдэбургскім правам]]), [[Гільдыі|цэхавымі]] статутамі і рэлігійнымі традыцыямі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 119—123.</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''«Свабода — наймілейшая і найудзячнейшая, пад ёю мы нарадзіліся, жывем і хочам яе цэлую, непарушаную нашчадкам сваім пакінуць»'' ([[1605]] год). Беларуская шляхта [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]<ref>''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 347.</ref>. |} Адносіны паміж [[шляхта|шляхціцамі]] рэгуляваліся шляхецкімі правамі, дзяржаўнымі інстытутамі і сваімі непісанымі традыцыямі шляхецкай годнасці і салідарнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 33—35.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] беларуская [[шляхта]] сумесна з польскай, украінскай і літоўскай утваралі поліэтнічную саслоўную супольнасць («шляхецкі народ Рэчы Паспалітай», а асобна ў рамках [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] — «абодва народы»), асновай якога былі толькі некаторыя кампаненты агульнай самасвядомасці, польскай шляхецкай культуры, [[Каталіцызм|каталіцкая канфесія]] і [[польская мова]]<ref>''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 95, 99, 178—179, 181.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] існавала фармальна-юрыдычная адасобленасць [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] (асобнае войска, скарб, біццё манеты, дзяржаўная канцылярыя, сімволіка, сістэма пасад, [[Статуты ВКЛ|уласныя законы ВКЛ, сабраныя ў Статуце]], і г.д.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 178; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 203.</ref>. [[Статуты ВКЛ]] прадугледжвалі [[вена, маёмасць|вена]] — маёнтак (уласнасць) [[жонка|жонкі]], які пасля [[шлюб]]у афармляўся на імя [[муж]]а, з мэтай маёмаснага забеспячэння жонкі ў выпадку спынення шлюбу. Гэта (разам з іншымі культурнымі традыцыямі) дазваляла ў ВКЛ жанчыне-[[шляхта|шляхцянцы]] займаць даволі высокі статус у грамадстве, чаго не мелі [[жанчына|жанчыны]] падобнага [[саслоўе|саслоўя]] ў іншых [[Еўропа|еўрапейскіх краінах]]<ref>''Сліж, Н.'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66.</ref>. Калі яшчэ ў [[XVI ст.]] [[эліта]] была ў многім блізкай да традыцыйнай культуры сялянства па ўспрыняцці свету і святочным абрадам (якія захоўвалі многія дахрысціянскія ўяўленні аб еднасці натуральнага і звышнатуральнага свету), то з [[XVII ст.]] культура шляхты цалкам аддалілася ад сялянскай, мела ўласныя [[Элітарная культура|выразныя элітарныя рысы]] і пераймала [[Заходняя культура|агульныя заходнееўрапейскія тэндэнцыі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 132, 159, 165.</ref>. [[Файл:Roadside cross near Jachimoŭščyna.jpg|thumb|Каменны [[крыж]], абвязаны [[ручнік]]ом, каля [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|вёскі Яхімоўшчына]] ([[Маладзечанскі раён]]). Фота 2013 года.]] Традыцыйныя сялянскія [[свята|святы]], [[абрад]]ы і [[звычай|звычаі]] былі звязаны ў першую чаргу з земляробчым цыклам і хрысціянскай культурай, якая ў паўсядзённым жыцці дапаўнялася некаторымі элементамі [[язычніцтва|дахрысціянскіх вераванняў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 165—167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. Сімвалам жыццёвага шляху беларуса-селяніна лічылася доўгае палатно: на палатняны [[ручнік]] клаўся нованароджаны, ручніком абгортвалі рукі маладых на [[вяселле|вяселлі]], ганаровыя ўдзельнікі вяселля перавязвалі ручнік цераз плячо, ручнік клаўся ў труну, на ручніках апускалі труну ў магілу, ручнік абвязваўся на магільны [[крыж]], і г.д.<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Ручнік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437.</ref> Найстаражытнейшае боства ў беларускай міфалогіі (і амаль як жывая істота-карміцелька) — [[Маці-Зямля]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 166.</ref> — у канцы XIX ст. сярод прафесійных беларускіх паэтаў стала персаніфікацыяй [[Беларусь|Беларусі]] — у выразах «Маці-зямліца»<ref>Гл. напрыклад, творчасць [[Вінцэнт Каратынскі|Вінцэнта Каратынскага]]. Гл.: Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 289.</ref> і «Маці-зямля беларуская»<ref>[[Марыян Здзяхоўскі]] (1861—1938) параўноўваў вядомага дзеяча беларускай гісторыі [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]] з «Маці-зямлёй беларускай»: «Эдвард Вайніловіч быў жывым увасабленнем любові да маці-зямлі, якая яго нарадзіла і выхавала, быў звязаны з ёй усёй сваёй душой. Калі ён казаў, я меў дзіўнае ўражанне, што яго вуснамі прамаўляе [[Беларусь|маці-зямля беларуская]], што ў словах адбіваюцца думкі і пачуцці тых доўгіх-доўгіх шэрагаў пакаленняў, якія на гэтай зямлі і з гэтай зямлі жылі, на ёй і для яе працавалі і трывалі». Гл.: ''Zdziechowski, M.'' Edward Woyniłłowicz… С. 63.</ref>. «Маці-зямліца» стала паэтычным зваротам да радзімы ў вершы [[Янка Лучына|Янкі Лучыны]] [[Роднай старонцы|«Роднай старонцы» (1891)]], радкі якога [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] паставіў эпіграфам да сваёй шматтомнай даследчай працы «Беларусы» (т. 1-3, 1903—1922). У знак шчырай веры ў вёсках і на скрыжаваннях дарог ставіліся [[Беларускія народныя крыжы|драўляныя хрысціянскія крыжы]] (часта па 6-8 метраў вышынёй)<ref>''Раманюк, М.'' Беларускія народныя крыжы. — Вільня : Наша Ніва, 2000. — С. 157, 161, 163.</ref>, якія мелі сціплы дэкор, але часта абвязваліся [[Аброчныя тканіны|аброчнымі тканінамі]] (звычайна — узорыстымі [[ручнік]]амі) — адмысловым ахвяраваннем людзей у іх крызісных сітуацыях<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Аброчныя тканіны // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16.</ref>. [[Файл:Luninets - Orthodox crosses on Shyrokaya street - 1920s AD.jpg|left|thumb|Праваслаўныя крыжы на скрыжаванні вуліц у [[Лунінец|Лунінцы]], фота 1920—1930-х гадоў ([[Заходняя Беларусь]]).]] Галоўныя каляндарныя і рэлігійныя святы: зімой — [[Каляды]], [[Грамніцы]]; вясной — [[Масленіца]] і [[Вялікдзень]]; летам — [[Сёмуха|Троіца (Сёмік, Сёмуха)]], [[Купалле|Іванаў дзень (Купалле)]]; святы [[Ураджай|ўраджаю]] ([[Зажынкі]], [[Дажынкі]], [[Багач]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. На год было некалькі дзён памінання продкаў: паводле каталіцкага звычаю, асноўным памінальным днём быў Дзень Усіх Святых восенню ([[Дзяды]], Задушны Дзень), у праваслаўных — на Масленіцу (масленічныя Дзяды), пасля Вялікадня ([[Радаўніца]], Наўскі Вялікдзень) і на [[Сёмуха|Сёмуху (траецкія Дзяды)]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 279; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 490, 493.</ref>. Галоўнымі момантамі радзільнага абраду было разбіванне чыгунка, пачастунак [[Бабіна каша|бабінай кашай]], катанне бабкі-павітухі на баране, санках, на конях<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 466.</ref>. З сямейных абрадаў найболей маляўнічым было [[вяселле]], якое магло доўжыцца некалькі дзён: найболей важнымі момантамі лічыліся пасад нявесты і жаніха, выкуп [[Каса (інструмент)|касы]], падзел [[каравай|каравая]], завязванне рук маладых [[ручнік]]ом<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 277—278.</ref>. Пахавальны абрад захаваў архаічныя рысы — памінальная трапеза з абавязковай [[куцця|куццёю]], запальванне [[свечка|свечак]] і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 166.</ref> [[Файл:Обряд кумления.JPG|thumb|Абрад кумлення на [[Сёмуха|Сёмуху]]. Фота 2008 год.]] На галоўнае зімовае свята ([[Каляды]]) дзяўчаты варажылі аб сваім лёсе, спявалі калядкі і шчадроўкі, ладзілі калядную гульню «[[Жаніцьба Цярэшкі]]» (хлопцы і дзяўчаты гулялі жартоўнае [[вяселле]] з эратычным падтэкстам) і каляднае прадстаўленне — [[Шчодры вечар|хаджэнне з «казой»]], якое сваімі каранямі ішло да старажытных татэмічных культаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 446, 452, 460.</ref>. Беларускі навагодні абрад «[[Цары Каляды]]» быў уключаны ў 2009 г. у [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва|Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)]</ref>. З усходнеславянскіх народаў абрадавы характар сустрэчы вясны («[[Гуканне вясны]]») даўжэй за ўсё захаваўся ў беларусаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 473—475.</ref>. На [[Вялікдзень (народная традыцыя)|Вялікдзень]] выконваўся [[валачобны абрад]], абмалёўвалі і каталі яйкі; на другі дзень Вялікадня вадзілі [[карагод]]ы<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 483—484.</ref>. У 2019 годзе веснавы абрад «[[Юраўскі карагод]]» у вёсцы [[Пагост (Жыткавіцкі раён)|Пагост]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ўнесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Найболей архаічныя рысы сярод традыцыйных свят захавала [[Купалле]]: ноччу палілі вогнішчы і скакалі праз іх, шукалі цудадзейную кветку папараці, купаліся, варажылі, пускалі вянкі па вадзе<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 498—500.</ref>. На [[Дажынкі]] плялі дажынковы вянок з каласоў, упрыгожвалі апошні сноп, спявалі, ладзілі святочнае частаванне<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 509—512.</ref>. Менавіта традыцыйным святам і звычаям прысвечаны вершаваныя творы пачынальніка новай беларускай літаратуры [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]] «Стаўроўскія дзяды», «Купала» і «Шчароўскія дажынкі», апісаныя з рамантычным этнаграфізмам. <gallery perrow="5"> File:Andriolli Gromniczna.jpg|Малюнак «Грамніцы» (выпальванне знаку крыжыка свечкай у хаце), XIX стагоддзе. Мастак [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]]. File:Калядоўшчыкі Горацкага павета , Магілёўская губерня, 1903г.jpg|[[Каляды]] ў Горацкім павеце [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Фота 1903 года. File:1997. Stamp of Belarus 0253.jpg|Калядоўшчыкі на беларускай паштовай марцы, 1997 год. File:Belarusian Easter Eggs.jpg|Беларускія [[Велікоднае яйка|фарбаваныя велікодныя яйкі]]. File:ДажынкіМарцінкевіч.jpg|Аповесці «Шчароўскія дажынкі» і «Купала» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]], надрукаваныя ў 1910 г. выдавецтвам «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]». </gallery> === Вусная творчасць, музычнае мастацтва і танец === {{main|Беларускі фальклор|Музыка Беларусі|Беларускія народныя танцы|Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Зялёныя Сьвяткі, Магілёў 29.06.2913.jpg|thumb|Танцы ў [[строй|беларускіх традыцыйных сялянскіх строях]] на [[Сёмуха|Сёмуху]] ў горадзе [[Магілёў|Магілёве]]. Фота 2013 года.]] [[Беларускі фальклор|Фальклорная спадчына беларусаў]], якую яшчэ здолелі зафіскаваць у XIX—XX ст. шматлікія прафесійныя даследчыкі, багатая і разнастайная па жанрам — каляндарная і сямейная абрадавая паэзія, замовы, легенды, паданні, казкі, прыказкі, прымаўкі, загадкі, народны тэатр і інш. У многіх легендах, паданнях, былічках знайшлі адлюстраванне дахрысціянскія ўяўленні [[славяне|славян]] аб паходжанні свету<ref name="ReferenceG">''Фядосік, А. С.'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349</ref>. Найболей архаічны пласт беларускага [[фальклор]]у, які захаваў агульныя для многіх славянскіх народаў рысы, — каляндарна-земляробчыя песні (калядкі, шчадроўкі, масленічныя, веснавыя, валачобныя, юр’еўскія, траецкія, купальскія, жніўныя, восеньскія) і сямейна-абрадавыя песні. З эпічным размахам яны падаюць як касмалагічныя матывы стварэння [[свет]]у і [[сусвет]]у, так і цэлы гаспадарчы год селяніна-земляроба. Для іх характэрна, галоўным чынам, жаночая традыцыя выканання. Менавіта валачобныя песні складаюць спецыфіку і нацыянальную адметнасць каляндарнай песеннасці беларусаў і былі больш развіты і распаўсюджаны, чым у фальклоры суседніх народаў — [[палякі|палякаў]], [[рускія|рускіх]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]. Валачобныя песні выконваліся на [[Вялікдзень]] падчас абходу двароў [[вёска|вёскі]] валачобнікамі (дарослыя мужчыны), якія жадалі гаспадарам ураджаю ў [[Поле (сельская гаспадарка)|полі]] і багацця ў [[хата|хаце]]. Вялікай колькасцю вылучаюцца таксама пазаабрадавыя песні — лірычныя (пра каханне), жартаўлівыя «талочныя» (якія праслаўлялі салідарнасць і ўзаемадапамогу), сямейна-бытавыя, карагодныя і танцавальныя («Лявоніха», «Юрачка»)<ref name="ReferenceG"/>. У XIV—XVIII стст. фарміруецца і пласт песень выключна мужчынскага выканання — лірычныя, эпічныя, гістарычныя і ваенныя песні (песні аб крыжацкіх, татарскіх, маскоўскіх і шведскіх набегах і інш.). У XIX — пачатку XX ст. узнікаюць і рэкруцкія, салдацкія, работніцкія, батрацкія, сацыялістычна-рэвалюцыйныя песні і прыпеўкі, якія адлюстроўвалі асаблівасці складанага працэсу пераходу беларускага [[грамадства]] да [[капіталізм]]а. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] склаўся спецыфічны пласт [[беларускі фальклор|беларускага фальклору]] і прафесійнай творчасці — партызанскія песні<ref name="ReferenceG"/>. Захаваліся шматлікія і цікавыя народныя [[балада|балады]] («Была я ў матулі адна»), [[легенда|легенды]] («Колькі жыць чалавеку», «Чаму ваююць сабака, кот і мышы»; у тым ліку аб некананічныя апавяданні аб тэмах і прадметах [[Біблія|Святога Пісання (Бібліі)]], паходжанні свету і апошнім часе быцця), [[паданне|паданні]] (аб заснаванні гарадоў і вёсак; узнікненні балот і азёр; схаваных у зямлі скарбах; асілках, героях-мсціўцах і разбойніках). Паданне пра пра высакароднага разбойніка [[Машэка|Машэку]], напрыклад, стала асновай для напісання паэмы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]», балады [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «Машэка» і [[опера|оперы]] [[Рыгор Пукст|Рыгора Пукста]] «Машэка» (паводле паэмы Янкі Купалы). Разнастайным з’яўляецца і казачны фальклор беларусаў — казкі пра жывёл; чарадзейныя казкі ([https://be.wikisource.org/wiki/Аб_каралевічу-чараўніку «Аб каралевічу-чараўніку»], [https://be.wikisource.org/wiki/Музыка-чарадзей «Музыка-чарадзей»]); сацыяльна-бытавыя («Мужык і пан», «Жаласлівая пані», [https://be.wikisource.org/wiki/Цудоўная_дудка «Цудоўная дудка»])<ref name="ReferenceG"/>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Вось уздумаў пан бог край Палессе стварыць''<br /> ''І людзей, і жывёлін, і птухаў;''<br /> ''І вяроўку пачаў ён з праменьчыкаў віць,''<br /> ''І сівую патыліцу чухаў.'' ''Па вяроўцы з нябёс апусціўся ў ваду, —''<br /> ''Бог — вялікі штукар на ўсе рукі;''<br /> ''Захапіў ён з сабой самаграйку-дуду, —''<br /> ''Маюць сілу вялікую гукі. <…>'' ''Прамяністым агнём сонца грэе зямлю,''<br /> ''Аздабляе луг свежы і сочны.''<br /> ''Цеплыня… Хоць дзіцё палажы на раллю,''<br /> ''Дык пачне тут расці відавочна. <…>'' ''Ой, пачатку няма, ой, канца не відаць''<br /> ''Шчыр-красе агняцветаў і фарбаў.''<br /> ''Вось давай на дудзе бог іграць ды іграць —''<br /> ''І з’явіліся новыя скарбы…''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Змітрок Бядуля]] «Палескія байкі» (1922)''<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 228—229.</ref> |} У [[1922]] г. паэт [[Змітрок Бядуля]] апублікаваў у [[Мінск]]у свой высокамастацкі [[эпас]] «Палескія байкі» — першы беларускамоўны эпас аб стварэнні [[Свет]]у, — цэнтрам якога з’яўляецца «край Палессе». Матэрыялам для Змітрака Бядулі сталі [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|касмагенічныя]] байкі сялян беларускага [[Палессе|Палесся]], якія ў сваіх байках стварылі сабе фантастычны свет, своеасаблівую філасофію змагання [[дабро|дабра]] і [[зло|зла]], арыгінальныя разважанні аб жыцці і смерці<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 384.</ref>. Сярод самых любімых і распаўсюленых інструментаў былі — духавыя ([[жалейка]], [[Дудка (інструмент)|дудка]], [[беларуская дуда]], драўляныя і гліняныя [[флейта|флейты]], рог, [[труба]]), струнныя ([[цымбалы]], [[скрыпка]], [[колавая ліра]], народны кантрабас «[[басэтля]]») і ідзіяфоны (ляскоткі, талеркі, трохвугольнік, варган)<ref name="ReferenceH">''Мажэйка, З. Я.'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347.</ref>. Стаўленне да любімых інструментаў як спосаба музыкай выказаць сваю душу адлюстроўвалася і ў прафесійнай паэзіі. Паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў сваім [[Лірнік вясковы (Сыракомля)|вершы «Лірнік вясковы»]] атаясаміў сябе з рамантычным вандроўным [[лірнікі|лірнікам]] — і такая мянушка за паэтам замацавалася. Паэт [[Янка Лучына]] прысвяціў свайму паэтычнаму шляху верш «Лірнік вясковы»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 426.</ref>. У 1857 г. паэт [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] апублікаваў свой зборнік «Дудар беларускі»<ref>У часы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Беларуссю» называліся толькі [[Віцебская губерня]] і [[Магілёўская губерня]]. І азначэнне «беларускі» у назве «Дудар беларускі» мела рэгіянальнае значэнне — адносілася да Магілёўская губерні, дзе паэт пражываў у маёнтку Шчаўры ў [[Род Рашкоўскіх|паноў Рашкоўскіх]].</ref>. Пазней [[Аляксандр Каралевіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] назаве Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «нашым старым лірнікам»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 459.</ref>. Паэт [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцём Вярыга-Дарэўскі]] выбраў сабе творчы псеўданім «[[Беларуская дуда|Беларуская Дуда]]». Паэт [[Францішак Багушэвіч]] назваў свой першы зборнік як «[[Дудка беларуская]]» (1891), а яшчэ — «Смык беларускі» (1894) і «Скрыпачка беларуская» (неапублікаваны). Паэт [[Янка Купала]] назваў свой першы зборнік вершаў як «Жалейка» (1908). У 1910 г. Янка Купала напісаў верш [https://be.wikisource.org/wiki/Збор_твораў_(Купала,_1925—1932)/II/Сваім_і_чужым/Лірнік_вясковы «Лірнік вясковы»] і прысвяціў яго Уладзіславу Сыракомлю, а ў 1912 г. прачытаў каля памятнага каменя ў фальварку Барэйкаўшчына<ref>''Уладзімір Мархель''. [http://lyban2009.narod.ru/Zemla/Zemla-19.htm «Не забудуцца дум тваіх словы…» Уладзіслаў Сыракомля]</ref>. Пра [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|стваральніка прафесійнага беларускага тэатра і выканаўцу беларускіх народных танцаў]] Янка Купала напісаў свой верш [https://be.wikisource.org/wiki/Шляхам_жыцьця_(1913)/V/І._Буйніцкому «Ігнату Буйніцкаму» (1911)]: «Пад дуду і пад [[цымбалы]] / Топне, прыспявае… / Сцеражыцеся, ўсе людзі: / Беларус гуляе!». З [[2017]] г. у [[Глыбокае|Глыбокім]] і [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] праходзіць міжнародны фэстываль [[дуда]]рскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». [[Файл:Удзельнікі калектыву падчас параду ў межах фэсту "Дударскі рэй" 2018.jpg|thumb|Удзельнікі [[Цярэшка (народны тэатр)|народнага тэатра фальклору «Цярэшка]]» на міжнародным фэстывалі дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]» у горадзе [[Глыбокае|Глыбокім]]. Фота 2018 года.]] Аснову інструментальнай музыкі складалі песенныя і танцавальныя найгрышы, вясельныя маршы, імправізацыі. У XIX ст. паўсюль у краіне былі папулярнымі [[гармонік]], [[баян]], [[бубен]], [[барабан]]ы<ref name="ReferenceH"/>. Вялікай любоўю карыстаўся народны лялечны тэатр «[[батлейка]]»<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 169; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 241.</ref>. Усе святы і народныя абрады беларусаў суправаджаліся гульнямі, карагодамі і танцамі. З сялянскіх танцаў найболей архаічнымі з’яўляюцца [[карагод]]ныя («[[Жыта (карагод)|Жыта]]», «[[Кола (танец)|Кола]]», «[[Ручаёк]]», «[[:ru:Гусачок (танец)|Гусачок]]», «[[А мы проса сеялі]]» і інш.), захаваныя яшчэ з эпохі славянскіх плямён, — калі танцуючыя пад песню рухаюцца па крузе, ланцужком або двума шэрагамі насустрач адзін аднаму. У некаторых карагодных танцах вылучаюцца партыі салістаў. Самымі любімымі парна-масавымі танцамі былі шырока вядомыя ў краіне «[[Лявоніха]]», «[[Мяцеліца (танец)|Мяцеліца]]», «[[Крыжачок]]», «[[Каваль, танец|Каваль]]», «[[Мікіта, танец|Мікіта]]», «[[Каза (танец)|Каза]]» і іншыя, для якіх характэрны дынамічнасць і жыццерадаснасць, эмацыйнасць і калектыўны характар ​​выканання. Імправізацыйнасць характэрна часцей для сольных танцаў («Завейніца», «Скакуха», «Казачок» і інш.). У XIX ст. у вёсках, мястэчках і гарадах атрымалі распаўсюджанне новыя танцы — [[кадрыль]], «[[лянцай]]» (у асноўным у паўночнай і цэнтральнай Беларусі), розныя [[полька|полькі]] («[[Трасуха]]», «[[Какетка, танец|Какетка]]», «[[Трамблям]]»), [[вальс]] і іншыя, якія прыйшлі з краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]<ref>''Чурко, Ю. М.'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Batleika.JPG|Лялечны тэатр ''«[[батлейка]]»''. File:Цымбалы ў Нацыянальным гістарычным музеі РБ.JPG|[[Цымбалы]] ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Stamps of Belarus, 2011-874.jpg|Паштовая марка «[[Колавая ліра]]», 2011 год ([[Беларусь]]). File:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Дудар з [[Беларуская дуда|беларускай дудой]] ([[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фотапаштоўка каля 1905 года. File:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|[[Беларуская дуда|Беларуская дуда-муцянка]], фота 2009 года. </gallery> === Традыцыйны касцюм === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XIX) (3).jpg|thumb|Граф [[Ян Караль Хадкевіч]] (1560—1621) у ''«сармацкім строі»''.]] Традыцыйны мяшчанскі ці шляхецкі касцюм упісваюцца ў агульныя заходнееўрапейскія модныя тэндэнцыі, але быў створаны своеасаблівы шляхецкі «сармацкі строй», які меў выразны нацыянальны характар. Як і ва ўсёй беларускай сялянскай культуры, у традыцыйным сялянскім касцюме перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам (пераважалі [[белы колер|белы]] і [[шэры колер|шэра-белы колер]], з дамешкам [[чырвоны колер|чырвонага]] і [[чорны колер|чорнага]])<ref name="budzma.by"/>. Традыцыйны камплект сялянскага мужчынага адзення складаўся з [[белы колер|белых]] ці шэра-белых [[кашуля|кашулі]] і [[нагавіцы|нагавіц]] (паясная вопратка), да якіх з канца XIX ст. сталі дадаваць каляровую [[бандэля|бандэлю (бандану)]] і [[камізэлька|камізэльку]]. На [[свята]] ці іншыя ўрачыстасці мужчыны насілі святочную кашулю (з адкладным каўнерыкам), падпаясываліся рознакаляровым [[Пояс, дэталь адзення|поясам]]<ref name="ReferenceI">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 111.</ref>. Арнаментаваныя ўзоры і [[Вышыўка|вышыўку]] наносілі на [[каўнер]], манжэты і падол кашулі. Абуткам служылі звычайна [[лапці]], скураныя [[пастолы]], [[Боты, абутак|боты]], зімой — [[валёнкі]]<ref name="ReferenceI"/>. Галаўным уборам у мужчын летам быў звычайна саламяны капялюш з шырокімі палямі ([[брыль]]), вясной і восенню — валеная шапка ([[магерка]]), зімой — футравая шапка (аўчына, кучма, [[аблавуха]])<ref name="ReferenceI"/>. Праз плячо мужчыны-сяляне насілі (пры патрэбе) скураную сумку. [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Malaryta District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|left|[[Строй|Традыцыйнае беларускае святочнае сялянскае жаночае адзенне]] ([[маларыцкі строй]]), канец XIX стагоддзя ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]).]] Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм быў болей разнастайным за мужчынскі і выразна адлюстроўваў нацыянальную і рэгіянальную спецыфіку. Вылучаюцца чатыры комплексы: 1) [[кашуля]], [[спадніца]] і [[фартух]]; 2) кашуля, спадніца, фартух і безрукаўка (гарсэт); 3) кашуля, спадніца, да якой быў прышыты ліф-гарсэт; 4) кашуля, [[панёва]], фартух і каляровая безрукаўка (гарсэт)<ref name="ReferenceI"/>. Два першыя комплексы былі распаўсюджаны па ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], два апошніх — ва ўсходніх і паўночна-ўсходніх раёнах. Мелася тры тыпы жаночых кашуль: з прамымі плечавымі ўстаўкамі, тунікападобная і з [[какетка, дэталь адзення|какеткай]]. Арнаментаванае тканае ці вышытае аздабленне ў жаночых кашулях наносілася на рукавы. Паясное сялянскае жаночае адзенне скаладася з разнастайнага фасону спадніц ([[андарак]], [[саян]], палатнянік, летнік), а таксама [[панёва|панёвы]] і фартухаў<ref name="ReferenceI"/>. Спадніцы звычайна былі чырвоныя, сіне-зялёныя, у шэра-белую клетку, з падоўжнымі і папярочнымі палосамі — мелі свае рэгіянальныя асаблівасці. Фартухі ўпрыгожваліся карункамі, складкамі; камізэлькі (гарсэт) — вышыўкай, карункамі. Абавязковым аксесуарам быў каляровы пояс. Галаўным ўборам дзяўчат былі вузенькія рознакаляровыя стужкі (''скідачка'', ''шлячок'') ці [[Вянок|вянкі]], бо яны не хавалі цалкам валос. Замужнія жанчыны прыбіралі і хавалі валасы пад [[каптур]], апраналі ручніковы галаўны ўбор ([[намітка]]) альбо [[хустка|хустку]] — існавала мноства спосабаў іх завязваць<ref name="ReferenceI"/>. Звычайным паўсядзённым жаночым абуткам былі [[лапці]], а святочным — [[пастолы]] і хромавыя [[Боты, абутак|боты]]<ref name="ReferenceI"/>. [[Файл:Аплечча рукава кашулі, 1900-я гг., Брэсцкая вобласць.jpg|thumb|Тканы [[арнамент]] аплечча рукава жаночай [[кашуля|кашулі]] ([[Заходняе Палессе]]), 1900-я гады.]] Адметным і любімым элементам традыцыйнага беларускага народнага мастацтва ў першую чаргу было [[ткацтва]], а не [[вышыўка]], таму (па тэхналагічных прычынах) у [[арнамент]]ыцы вопраткі мужчын і жанчын пераважаюць разнастайныя лінейна-геаметрычныя формы<ref name="ReferenceJ">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент]</ref>. Тканае аздабленне святочнай кашулі выконвалася спосабам «ператыкання», у выніку чаго ствараліся розныя па шырыні паскі геаметрычнага арнаменту, вытканага чырвонымі баваўнянымі ніткамі. Найболей архаічным (верагодна, не толькі ў Беларусі, але і ва ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]) быў арнамент у «паскі», які захаваўся ў [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]]. Старадаўнім, таксама адметным і традыцыйным для беларускай народнай культуры, характэрным амаль для ўсёй тэрыторыі Беларусі, з’яўляецца крыжова-рамбічны геаметрычны арнамент: яго элементы заўсёды павернутыя на 45 градусаў адносна поля набору, а ўсе фігуры ўтвараюцца на аснове спалучэнняў [[ромб]]а і касога [[крыж]]а (якія былі сімваламі [[сонца]], урадлівасці). Каларыстыка [[арнамент]]у стрыманая, звычайна — цёмна-чырвонага (кармазынавага) колеру, часам з дамешкам чорнага колеру<ref name="ReferenceJ"/>. Раслінная і зааморфная арнаментыка, а таксама арнаменты, паўсталыя ў тэхналогіі вышывання, з’яўляюцца ў [[Беларускі нацыянальны касцюм|беларускім традыцыйным касцюме]] (гэтак жа і на [[ручнік]]ах і [[абрус]]ах) пазнейшымі запазычаннямі (з канца XIX ст.) і не могуць лічыцца традыцыйнымі і кананічнымі<ref name="ReferenceJ"/>. Верхняя мужчынская і жаночая вопратка сялян амаль не адрознівалася<ref name="ReferenceI"/>. Традыцыйным матэрыялам для яе вырабу былі валенае нефарбаванае [[сукно]] (з якога шылі [[світка|світу]], [[сярмяга|сярмягу]], [[Бурка (мужчынская вопратка)|бурку]], [[латушка|латушку]]) і [[аўчына]] (з недубленай шылі [[кажух]]і, а з дубленай — [[казачына|казачыну]])<ref name="ReferenceI"/>. Насілі таксама [[каптан]] і [[кабат]]<ref name="ReferenceK">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. У сучасным касцюме выкарыстоўваюцца традыцыі нацыянальнай вышыўкі, крою і каляровай гамы, каб падрэсліць нацыянальную адметнасць. === Традыцыі харчавання === {{main|Беларуская кухня}} [[Файл:Belarus-SMFAL-House Interior-1.jpg|thumb|[[Стол]] каля ''«[[Покуць|чырвонага кута]]»'' ў сялянскай [[хата|хаце]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Аснову харчавання беларусаў са старажытных часоў складалі [[страва|стравы]] з жытняй, пшанічнай, грэцкай, просавай, аўсянай, гарохавай мукі і розныя крупы, з якіх рабілі [[хлеб]], [[пірог|пірагі]], [[бліны]], [[каша|кашы]], [[клёцкі]], [[секанка|секанку]], розныя віды [[поліўка|полівак]] (''[[зацірка]]'', ''[[крупеня|кулеш]]'', ''[[крупеня]]''; квашаныя поліўкі — ''[[саладуха]]'', ''[[Кулага, страва|кулага]]'')<ref name="ReferenceK"/>. Сярод традыцыйных прысмак — розныя віды [[кісель|кісялю]] (''[[жур]]''), [[поліўка]], [[юшка]], [[Салата (страва)|салаты]] і інш.<ref name="ReferenceK"/> Адным з асноўных прадуктаў харчавання беларусаў здаўна была [[гародніна]]: капусту, буракі, бручку, агуркі салілі; гарох і бабы тушылі; рэпу і моркву — парылі і пяклі. [[Суп]]ы выгатаўляліся з [[капуста|капусты]] (''капуснік''), [[буракі|буракоў]] (''[[боршч]]''), шчаўя, бацвіння і інш.<ref name="ReferenceK"/> З [[мяса]] пераважна ўжывалася [[свініна]], [[бараніна]], мяса хатняй птушкі, радзей [[ялавічына]], якія спажываліся пераважна не асобна, а часцей у складзе розных страў: [[каўбаса]], [[паляндвіца]], [[крывянка]], [[халадзец]], студзень і інш. Традыцыйная беларуская мясная страва — тушанае рагу (''[[верашчака]]'', ''[[мачанка]]'')<ref name="ReferenceK"/>. З [[малако|малака]], якое спажывалася і як самастойная страва, рабілі [[смятана|смятану]], [[сметанковае масла]] і [[тварог]]. На святы спажывалі абрадавыя стравы: на [[радзіны]] падавалі [[Бабіна каша|бабіну кашу]]; на [[вяселле]] елі хлеб-[[каравай]]; на [[Вялікдзень]] — велікодную [[паска|паску]], рабілі [[каўбаса|каўбасы]] і [[Велікоднае яйка|фарбавалі яйкі]]; на [[Масленіца|Масленіцу]] рабілі [[бліны]]; на [[Купалле]] — [[Кулага (страва)|кулагу]]; на [[хаўтуры]] і [[памінкі]] нябожчыкаў ужываліся спецыяльныя памінальныя кашы і напоі ([[коліва]], [[куцця]], [[гарэлка]], [[кісель]] і інш.)<ref name="ReferenceK"/>. [[Файл:Mashed potatoes with meat - Belarus - 2015 AD.JPG|thumb|[[Тоўчанка]] з мясам і перцам.]] У сярэдзіне [[XVIII ст.]] у [[Беларусь]] пранікае [[бульба]], якая з сярэдзіны XIX ст. ужо настолькі набывае шырокае выкарыстанне ў рацыёне беларускіх сялян, што самі беларусы сталі лічыць бульбу сваім нацыянальным прадуктам харчавання. У беларускай кухні налічваецца болей за 200 страў з бульбы — адварная, печаная, смажаная, тушаная, камы, пюрэ, [[Бабка (страва)|бабка (ці драніцы)]], [[бліны]], аладкі, [[клёцкі]], [[калдуны]], гульбішнікі, запяканкі, піражкі, суп і г.д. Беларускімі нацыянальнымі стравамі з бульбы лічацца: пюрэ (''[[тоўчанка]]''), аладкі (''[[дранікі]]'', ''бульбянікі''), [[Бабка (страва)|бабка]] і інш.<ref name="ReferenceI"/> Традыцыйныя напоі — хлебны, мядовы, ягадны і бураковы [[квас]]; [[Бярозавік|бярозавы сок (бярозавік)]]; [[кляновы сок]]; [[піва]]; [[гарэлка]]; агароднінныя расолы; [[кісель|кісялі]]<ref name="ReferenceI"/>. Старажытныя традыцыі харчавання ў значнай меры захоўваюцца і зараз: у рацыёне беларусаў пераважаюць стравы з капусты і бульбы, бліны, кашы, малочныя стравы, супы. У XX ст. павялічылася разнастайнасць мясных вырабаў, узрасло спажыванне сланечнікавага алею, рыбы, памідораў, [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай прадукцыі]]. З’явіліся [[страва|стравы]], [[напой|напоі]], [[ягады]] і [[садавіна]], запазычаныя ў іншых [[народ]]аў, — [[шашлык]], [[плоў]], [[гуляш]], [[пельмені]], [[піца]] і інш. Узрасла роля прывазных напояў і экзатычнай садавіны і гародніны — [[гарбата]], [[какава]], [[кава]], [[банан]]ы, [[апельсін]]ы, [[мандарын]]ы, [[Ківі (садавіна)|ківі]], [[ананас]]ы, [[кавун]]ы і інш. Выйшлі з ужытку [[каноплі]], [[ільняное семя]], некаторыя стравы з мукі — [[саладуха]], [[Кулага (страва)|кулага]], [[талакно]], мучныя кісялі. <gallery perrow="5"> File:Belorussian borscht - 2015 AD.JPG|[[Боршч]]. File:Mushrooms and chicken in sour cream and cheese - Belarus - 2015 AD.JPG|Грыбы і курыца пад смятанай і сырам. File:Potato pancakes.jpg|[[Дранікі]]. File:Glass-of-kvass.jpg|Хлебны [[квас]]. File:Golubzi4.jpg|[[Галубцы]]. File:Babka Potato Dish-1.jpg|[[Бабка (страва)|Бабка]]. File:Chicken rolls and saltisons - Belarus - 2015 AD.JPG|Рулет з курыцы і [[сальцісон]]. File:Belaya Rus vodka.jpg|[[жыта|Жытнёвая]] [[гарэлка]]. File:Red Currant Kissel.jpg|[[Кісель]] з [[Парэчкі|парэчак]]. File:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-8.jpg|[[Каравай]] </gallery> == Сучасныя культурныя традыцыі і сацыяльныя тэндэнцыі == [[Файл:ВГАВМ - главный корпус.jpg|thumb|[[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Віцебск)|Будынак пазямельна-сялянскага банка ў Віцебску]] ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя.]] Сучасныя беларусы страцілі многія свае былыя лакальныя этнаграфічныя асаблівасці і традыцыйныя рысы матэрыяльнай і духоўнай культуры (акрамя [[мова|мовы]] і [[рэлігія|рэлігіі]]), што тлумачыцца працэсамі [[урбанізацыя|ўрбанізацыі]], інтэнсіфікацыі ўнутрыкраінных кантактаў (па прычыне развіцця сродкаў сувязі і інфраструктуры), увядзеннем стандартаў пачатковай адукацыі, узнікненнем агульнанацыянальнай прэсы і г.д. Працэс інтэнсіўнай культурнай гамагенізацыі беларусаў пачаўся ў часы [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] пасля таго, як [[Сялянская рэформа ў Расійскай Імперыі|у 1861 г. было скасавана прыгоннае права]] (хоць і да таго пэўная частка [[сяляне|сялян]] была вольнай) і сяляне атрымалі права атрымаць зямлю ва ўласнасць, чым былі створаны ўмовы для развіцця [[капіталізм|капіталістычных адносін]] і стварэння новых сацыяльных груп (буржуазіі, рабочых, інтэлігенцыі). З другой паловы XIX ст. атрымліваюць больш шырокае распаўсюджанне характэрныя для Расійскай Імперыі і [[Еўропа|Еўропы]] ў цэлым культурныя з’явы і новаўвядзенні, але пераважна сярод гарадскога насельніцтва. У [[1882]] г. у Расійскай Імперыі ўзнікла першая [[палітычная партыя]] беларусаў ([[Гоман (група)|Сацыяльна-рэвалюцыйная беларуская народная партыя]]), а пасля яшчэ і іншыя партыі. <gallery perrow="5"> File:Магілёўскія відарысы 01.jpg|[[Будынак гарадскога тэатра (Магілёў)|Будынак гарадскога тэатра ў Магілёве]] ў [[Руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускім стылі]], 1888 год. File:BelSUT Gomel-3.jpg|[[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Будынак мужчынскай гімназіі]] ў [[Гомель|Гомелі]] ў стылі [[рускі класіцызм|рускага класіцызму]], 1898 год. File:Minsk - Dom Janickaga - vulica Saveckaja nr 14.JPG|Даходны дом Оскара Яніцкага ў [[Мінск]]у ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя. File:Slucki aŭtobus.jpg|Двухпавярховыя [[аўтобус]]ы ў [[Слуцк]]у, пачатак XX стагоддзя. </gallery> Працэс заняпаду Расійскай Імперыі ў ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны (1914—1918)]] адкрыў мажлівасць для беларусаў атрымаць рэальныя формы палітычнай суб’ектнасці (аўтаномія, самастойная дзяржава ці федэрацыйны саюз з іншай дзяржавай). [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўская рэвалюцыя (1917)]] скасавала падзел [[грамадства]] на [[саслоўе|саслоўі]] і ўраўняла грамадзян у правах (уключаючы [[жанчына|жанчын]]) — Дэкрэтам аб скасаванні саслоўяў і грамадзянскіх чыноў 11 (24) лістапада 1917 года. 18 снежня 1917 г. быў уведзены [[грамадзянскі шлюб|грамадзянскі (свецкі) шлюб]]. Дзяржаўнасць [[Беларусь|Беларусі]] ў 1918—1920 гг. аб’яўлялася пяць разоў<ref>25 сакавіка 1918 г. была абвешчана [[БНР]], якая была «пераўстаноўлена» у 1920 г. У Смаленску 31 снежня 1918 г. была аб’яўлена Беларуская савецкая рэспубліка, якая 1 студзеня 1919 г. была аб’яўлена як [[БССР|ССРБ]]. У Вільні 27 лютага 1919 г. была аб’яўлена [[Літбел ССР|ССР ЛітБел]]. У Мінску 31 ліпеня 1920 г. была аб’яўлена [[БССР]]. Акрамя гэтага была спроба стварэння ў лістападзе 1918 г. [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікага Княства Літоўска-Беларускага]]. А ў 1920 г. былі спробы стварэння дзяржавы (з тэрыторый [[Грамадзянская управа ўсходніх земяль|Грамадзянскай управы ўсходніх зямель]]), якая б была ў федэрацыі з [[Польшча]]й.</ref>. Канкурэнцыя ў 1917—1921 гг. розных беларускіх дзяржаўных праектаў і палітычных груповак (пры адсутнасці кампраміса і салідарнасці<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 446.</ref>), памножаная на неспрыяльныя геапалітычныя абставіны, у выніку прывяла да падзелу ў 1921—1939 гг. [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] паміж [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчай]] і [[СССР]] па [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворы (1921)]]<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 448.</ref>, што не спрыяла далейшай культурнай гамагенізацыі і выразна ўсведамлялася беларусамі як рассечанасць народа<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 297.</ref>. Тым не менш, у [[1920]] г. беларусы атрымалі сваю палітычную суб’ектнасць у форме [[БССР]] (1920—1991) як складовай часткі [[СССР]]. Нягледзячы на ўстанаўленне ў СССР аўтарытарнага аднапартыйнага рэжыму і пачатак [[сацыялізм|сацыялістычных пераўтварэнняў]], у 1920-ыя гг. [[БССР]] захавала пэўную самастойнасць у развіцці нацыянальнай культуры, адукацыі, навукі і эканомікі<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 475—476.</ref>. Умовы для развіцця ўласнай культуры і дзяржаўны статус [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў БССР прывялі да таго, што менавіта БССР са сталіцай у [[Мінск]]у (у адрозненне ад [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў складзе Польшчы) пачала ўспрымацца беларусамі як дом для беларусаў<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 257.</ref>. У 1920-ыя гг. былі адкрыты [[Беларускі дзяржаўны тэатр]] (1920); [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1921); [[Інстытут беларускай культуры]] (1922), пераўтвораны ў [[1928]] г. у [[Акадэмія навук БССР|Акадэмію навук БССР]]; створаны нацыянальная сістэма адукацыі (якая павысіла пісьменнасць насельніцтва ва ўзросце 9-49 гадоў з 40,7 % у [[1926]] г. да 80,9 % у [[1939]] г.<ref name="ReferenceL">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 72.</ref>), літаратурныя і мастацкія аб’яднанні, [[Беларусьфільм|кінастудыя «Савецкая Беларусь»]] (1928); пабудаваны [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|мінскі тэатр оперы і балета]] (1938); узрасла колькасць спартыўных арганізацый і клубаў (напрыклад, у 1927 г. заснаваны [[ФК Дынама Мінск|мінскі футбольны клуб «Дынама»]]); беларуская мова выкладалася ў навучальных установах<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 254.</ref>. Гэта дало якасны штуршок развіццю беларускай культуры і друку. Рэалізоўвалася палітыка «карэнізацыі» (беларусізацыі) і пабудовы свецкага грамадства<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476.</ref>. З 1920-ых гг. узнікаюць новыя свецкія святы і абрады ([[акцябрыны]], чырвонае вяселле, [[Дзень Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі|Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і г.д.), якія замянілі царкоўныя святы і царкоўны шлюб<ref name="ReferenceL"/>. <gallery perrow="5"> Файл:Інбелкульт, навуковая камісія.jpg|Навуковая камісія [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульту]], 1922 год. Файл:Uzvyšša1928.jpg|Члены [[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Беларускага літаратурна-мастацкага згуртавання «Узвышша»]], 1928 год. Файл:Gomel. Lenin Avenue. House of the Commune.jpeg|[[Дом-камуна (Гомель)|Дом-камуна ў Гомелі]], 1931 год. Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Тэатр оперы і балета]] ў [[Мінск]]у ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]], 1938 год. </gallery> Устанаўленне ў [[1929]]—[[1988]] гг. у [[СССР]] жорсткай [[Таталітарызм|таталітарнай сістэмы]], манаполіі [[Камунізм|камуністычнай ідэалогіі]], [[сацыялізм|сацыялістычнага]] тыпу эканомікі і ізаляцыя ад іншых краін свету крайне адмоўна адбіліся на развіцці беларускага грамадства<ref name="ReferenceM">''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 399.</ref><ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476—477.</ref>. [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|Індустрыялізацыя прамысловасці]] не ліквідавала тэхналагічнага адставання ад сусветнага ўзроўню і праблему дэфіцыту тавараў, аднак былі створаны і перадавыя высокатэхналагічныя прадпрыемствы (пераважна — ваенна-прамысловага профілю)<ref name="ReferenceM"/>. Прымусовая [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|калектывізацыя]] і ліквідацыя [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю, прадпрыемствы і сродкі вытворчасці прыводзілі да змены шматвекавой свядомасці чалавека як ўласніка і гаспадара, да дэматывацыі працы<ref name="ReferenceN">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 477.</ref>. [[Сталінскія рэпрэсіі]], пік якіх прышоўся на 1937—1938 гг., асабліва моцна ўдарылі па нацыянальнай эліце (чыноўніцтву, інтэлігенцыі, афіцэрству)<ref name="ReferenceN"/>. Татальная ідэалагізацыя грамадскага жыцця ў СССР абумовіла далейшае звужэнне бытавання беларускага традыцыйнага мастацтва і фальклору<ref name="ReferenceN"/>. Адбывалася рэвізія зместу беларускай нацыянальнай культуры пад лозунгам «новай» сацыялістычнай культуры, у якой нацыянальнае павінна было выконваць толькі функцыі формы, а не зместу<ref name="ReferenceN"/>. Уладамі СССР свядома [[Беларуская граматыка 1934|з 1933 г. дэфармаваўся правапіс беларускай літаратурнай мовы]], каб наблізіць яе да [[руская мова|рускай мовы]]; у тэрміналогіі з’явіліся ідэалагізаваныя новаўтварэнні і канцылярызмы<ref name="ReferenceN"/>. А сама сфера ўжывання [[Беларуская мова|беларускай мовы]] з 1930-х гг. памяншалася, асабліва ў гарадах, на карысць рускай мовы, якая з 1960-х гг. пачала дамінаваць у [[горад|гарадах]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 290, 357; ''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478, 479.</ref>. У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (1921—1939), дзе былі захаваны капіталістычныя адносіны, становішча беларусаў і беларускай культуры было дыскрымінацыйным<ref name="ReferenceN"/>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (1939—1945) Заходняя Беларусь увайшла ў [[1939]] г. у склад БССР, што было актам уз’яднання [[этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] пад адным дзяржаўным кіраваннем, хоць і савецкай уладай. Пры гэтым [[Віленскі край]] быў перададзены ў [[1940]] г. [[Літоўская ССР|Літве]], а [[Беласточчына]] ў [[1945]] г. — [[Польшча|Польшчы]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478.</ref>. [[26 чэрвеня]] [[1945]] г. [[БССР]] стала адной з краін-заснавальніц [[ААН]] і фармальна яе членам. [[Файл:Pkolosa 15.jpg|thumb|[[Плошча Якуба Коласа (станцыя метро)|Станцыя метро «Плошча Якуба Коласа»]] [[Мінскі метрапалітэн|мінскага метрапалітэна]], адкрытага ў [[1984]] годзе. Фота 2011 года.]] [[Беларускі правапіс 1959|У 1957 г. быў ўдакладнены і зменены ў лепшы бок правапіс беларускай мовы]], які выправіў [[Беларуская граматыка 1934|адыёзныя рысы правапісу ад 1933 г.]] Менавіта ў [[1960]]—[[1990]] гг. [[БССР|Беларусь (БССР)]] перайшла ў разрад індустрыяльна развітых краін<ref name="ReferenceO">''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 8.</ref>: на гэтыя 30 год прыпадае бум [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] і як вынік — бум [[урбанізацыя|урбанізацыі]] (у 1975 г. працэнт гарадскога насельніцтва БССР перавысіў 50 % і была дасягнута амаль суцэльная пісьменнасць насельніцтва)<ref name="ReferenceO"/>. Гарады БССР імкліва развіваліся па перадавым савецкім стандартам [[урбаністыка|урбаністыкі]], узрастала якасць жыцця гараджан — у канцы 1970-х гг. узнікла [[грамадства спажывання]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 374; ''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 18.</ref>. Калі ў [[1959]] г. у [[Мінск]]у жыло 506 тыс., то ў [[1989]] г. ужо 1,58 млн чал.<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 27.</ref> Для БССР 1960—1990 гг. сталі і перыядам росквіту афіцыйнай беларускай культуры і [[Навука ў Беларусі|навукі]], а таксама — стварэння нешматлікіх нелегальных і нефармальных культурных суполак («На Паддашку», «[[Майстроўня]]» і інш.), якія ідэалагічна адхілялі [[сацыялізм]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 479—480; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 378—383; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 412.</ref>. Напрыклад, паводле твораў выдатнага беларускага пісьменніка [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] здымаліся кінастужкі на «[[Беларусьфільм]]е» і ставіліся оперы. З [[1952]] г. [[СССР]] стаў удзельнікам [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]], а ў [[БССР]] дзяржаўную падтрымку і папулярнасць атрымалі амаль усе алімпійскія віды спорту, асабліва лёгкая і цяжкая атлетыка, [[футбол]], [[гандбол]], [[фехтаванне]], [[Стральба кулявая|кулявая стральба]], [[гімнастыка]], [[біятлон]] і інш.<ref>Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 369.</ref><ref>[http://zakazat.by/bgufk/vitebskij-gosudarstvennyj-universitet-im-p-m-masherova/fakultet-fizicheskoj-kultury-i-sporta/366-kurs-lektsij-istoriya-fizicheskoj-kultury-i-sporta.html?start=11 Таблица. Чемпионы и призеры летних Олимпийских игр — спортсмены БССР (1952—1988 гг.)] — Узята з кнігі: ''Сазанович, В. П.'' Физическая культура и спорт в Белоруссии: Страницы летописи / В. П. Сазанович, К. А. Кулинкович, В. С. Филиппович. — Минск : Полымя, 1988. — 268 с.</ref> У [[БССР]] у [[1974]] г. 61 % спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй былі беларусамі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 403.</ref>, а ў [[1989]] г. доля беларусаў сярод студэнтаў БССР была 70,7 %<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 404.</ref>. З 1960—1970-х гг. грамадства [[СССР]] ужо не было такім цалкам закрытым і жорсткім, як раней (у часы [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]]): існавалі пэўныя мажлівасці кароткатэрміновага выязду за мяжу, знаёмства з сусветнай [[літаратура]]й (у тым ліку літаратурай [[Заходняя культура|Захада]]), пракат замежных кінафільмаў, інфармаванасць аб рэаліях жыцця за мяжой (часам большая, чым інфармаванасць жыхароў [[Заходняя культура|краін Захаду]] аб рэаліях жыцця ў СССР і іншых краінах) і г.д.<ref name="Крушение СССР и возрождение России">''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 19—20.</ref> Выказваюцца думкі, што ў [[СССР]] у 1970-ыя гг. узнік [[сярэдні клас]], хоць ён быў пазбаўлены права на [[прыватная ўласнасць|прыватную ўласнасць]] і свабодную прэсу<ref name="Крушение СССР и возрождение России"/>. [[Файл:Пётр Клімук.jpg|thumb|[[Пётр Ільіч Клімук]] — першы беларускі [[касманаўт]], які ў [[1973]] годзе здзейсніў палёт у [[Касмічная прастора|космас]].]] У 1950—1990 гг. савецкая ўлада рабіла шмат намаганняў, каб наблізіць умовы і стандарты духоўна-культурнага і матэрыяльнага жыцця на вёсцы да гарадскіх: у сельскім быце прывычнымі сталі дамы з [[цэгла|цэглы]], [[электрычнасць]], газ, [[вадаправод]], [[каналізацыя]], цэнтральнае ацяпленне, масава будаваліся дамы культуры і [[кінатэатр]]ы, цэнтры бытавога абслугоўвання і медпункты. У сельскай мясцовасці масава пачалі насіць адзенне, зробленае на [[фабрыка]]х СССР. У вёсцы прысядзібная гаспадарка была невялікай, а такія прадукты як [[хлеб]], кандытарскія вырабы, кансервацыя, вострыя прыправы і напоі сельскія жыхары пакупалі выключна ў дзяржаўных [[магазін]]ах. У [[1989]] г. у вёсках жыло толькі 3,5 % насельніцтва БССР<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 10. (Астатняе насельніцтва жыло не толькі ў гарадах, але і ў пасёлках гарадскога тыпу).</ref>. Народная мастацкая самадзейнасць арганізоўвалася адміністрацыяй дзяржаўных устаноў і прадпрыемстваў (у [[1987]] г. у ёй было задзейнічана звыш 1 млн чал.<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 76.</ref>). Рэдкасцю сталі народныя мастакі і складальнікі песень, што кампенсавалася развіццём [[поп-культура|поп-культуры]] з 1960-х гг. <gallery perrow="5"> File:Песняры.jpg|Ансамбль «[[Песняры]]» на канцэрце ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]], фота 1974 года. File:Belarus-Minsk-Belarus General Store-1.jpg|Універмаг «Беларусь», адкрыты ў [[Мінск]]у ў 1978 годзе. Фота 2005 года. File:Talaka2.jpg|Святкаванне [[Каляды|Каляд]] [[Талака (таварыства)|суполкай «Талака»]], фота 1989 года. File:RIAN archive 127423 WWII veterans.jpg|Святкаванне [[Дзень Перамогі|Дня Перамогі]] ў [[Мінск]]у, фота 9 мая 2006 года. File:Belarusian family near BelAZ 75710 - in Zhodzina city - 2015 AD.jpg|Сучасная беларуская маладая сям’я на фоне самага вялікага ў свеце самазвала «[[БелАЗ-75710]]» у горадзе [[Жодзіна]]. Фота 2015 года. </gallery> [[Файл:Belarus-Minsk-940 Anniversary near Minsk-Hero-City Monument-22.jpg|thumb|Святкаванне 940-годдзя Мінска каля манумента «[[Мінск — горад-герой]]». Фота 8 верасня 2007 года.]] [[Файл:DBW2014.jpg|thumb|[[Дзень беларускага пісьменства]] (2014) у [[Заслаўе|Заслаўі]].]] Пасля выхаду ў [[1991]] г. [[Беларусь|Беларусі]] са складу [[СССР]] і атрымання незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікай Беларусь]], што моцна і пазітыўна ўплывае на свядомасць беларусаў, [[беларуская мова]] захавала статус дзяржаўнай, а рэспубліка пачала лагодную рэвізію сацыялістычнага мінулага, аднаўленне шматпартыйнасці, развіццё культурнага плюралізму і працэс прыватызацыі, арыентуючы знешнюю палітыку на краіны [[СНД]], у першую чаргу — на [[Расія|Расію]]. Адкрыўся свабодны ўезд і выезд з краіны. Грамадства стала адкрытым да пераняцця многіх агульнаеўрапейскіх традыцый вядзення бізнесу, баўлення вольнага часу ([[свята|святы]], [[спорт]], [[турызм]] і інш.), стандартаў адукацыі, пашырэнню ўжытку замежных моў ([[англійская мова|англійскай]], [[нямецкая мова|нямецкай]]), развіццю інфармацыйнай прасторы (у тым ліку [[Інтэрнэт]]а) і г.д. Афіцыйныя ўлады імкнуцца захаваць для насельніцтва лепшыя сацыяльныя стандарты, складзеныя ў савецкія часы (бясплатныя публічныя бібліятэкі, адукацыя, медыцына, дэкрэтны адпачынак і інш.), а таксама надаюць вялікую ўвагу арганізацыі і правядзенню дзяржаўных свят ([[Дзень Перамогі]], [[Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь|Дзень Рэспублікі]], [[Дзень беларускага пісьменства]], [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] і інш.), [[Дажынкі (фестываль)|фестывалю «Дажынкі»]], [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі|фестывалю беларускай паэзіі і песні ў Маладзечне]], фестывалю «[[Славянскі базар у Віцебску]]» і развіццю [[спорт]]у за кошт рэспубліканскага [[бюджэт]]у. Юрыдычна ў сучаснай Беларусі існуе права [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю (на ўчасткі памерам не болей чым 1 [[гектар|га]]), але фактычна абароту і рынка зямлі няма, а некаторыя катэгорыі зямельных участкаў забаронена пераводзіць у прыватную ўласнасць увогуле<ref name="news.tut.by">[http://news.tut.by/economics/192390.html Экономический ликбез TUT. Земля в собственность «как иной случай»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170208064336/http://news.tut.by/economics/192390.html |date=8 лютага 2017 }}</ref>. Дагэтуль абсалютная большасць зямлі знаходзіцца ў дзяржаўнай уласнасці, таму не сфармавана катэгорыя прыватных зямельных уласнікаў<ref name="news.tut.by"/>. Не сфармавана і значная доля прыватных уласнікаў увогуле: дзяржаўны сектар з’яўляецца дамінуючым у [[Эканоміка Беларусі|эканоміцы Беларусі]] і складаў у 2011 г. (паводле дадзеных [[ЕБРР]]) каля 70 %: гэты сектар ахоплівае як стратэгічныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] ([[энергетыка]], сыравінныя матэрыялы і прамысловыя прадпрыемствы), так і значную частку вытворчасці тавараў паўсядзённага попыту і [[Сфера паслуг|сферы паслуг]]<ref>''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 71.</ref>. Паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 г.]] другой дзяржаўнай мовай у Беларусі стала [[руская мова]], якой карыстаецца пераважная большасць насельніцтва. Гэта выклікае занепакоенасць у многіх прадстаўнікоў [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] і творчай эліты адносна верагоднасці непапраўнай страты ва ўжытку беларускай мовы, сфера выкарыстання якой і так невялікая. Тым не менш, у цяперашні час гарады [[Беларусь|Беларусі]] (у тым ліку — [[Мінск]]) з’яўляюцца найважнейшымі асяродкамі беларускамоўнай культуры<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 415.</ref><ref>У Мінску знаходзяцца [[Інстытут мовазнаўства НАНБ]], [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]], галоўныя беларускамоўныя выдавецтвы, рэдакцыі галоўных беларускамоўных газет Беларусі, [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]], [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] і г.д.</ref>. Многія рысы традыцыйных абрадаў (у скарочаным або пераасэнсаваным выглядзе) набылі новае жыццё і ў сучаснай культуры беларусаў, у тым ліку — у гульнявой форме<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 422—423.</ref>. Напрыклад, у сучасную цырымонію рэгістрацыю [[шлюб]]у ўвайшлі некаторыя элементы традыцыйнага [[вяселле|вяселля]]: «выкуп» нявесты, абгортванне рук маладых [[ручнік]]ом, абсыпанне маладых [[зерне]]м і г.д.<ref>[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/965/1/TRANSFORMACIYA%20TRADICIY%20V%20SOVREMENNOY%20KUL'TURE%20BELARUSI.pdf ''Шелупеко, Н. Е.'' Трансформация традиций в современной культуре Беларуси]</ref> Традыцыйныя рамёствы звычайна выкарыстоўваюцца толькі для вырабу нацыянальных [[сувенір]]аў. Сталіцай беларускага народнага гумару лічыцца вёска Аўцюкі ([[Вялікія Аўцюкі|Вялікія]] і [[Малыя Аўцюкі]] Калінкавіцкага раёну), дзе з 1995 года праходзіць [[Аўцюкі (фестываль)|Усебеларускі фестываль народнага гумару «Аўцюкі»]]<ref>[https://www.sb.by/articles/natsyyanalnasts-a-tsyuk.html Нацыянальнасць — аўцюк]</ref><ref>[https://www.belta.by/regions/view/reportazh-o-festivalnoj-zhizni-iz-stolitsy-jumora-v-kalinkovichskom-rajone-453160-2021/ РЕПОРТАЖ о фестивальной жизни из столицы юмора в Калинковичском районе]</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/festival-avtyuki-2023-proydet-v-kalinkovichskom-rayone-28-29-iyulya.html Фестиваль юмора «Автюки-2023» пройдет в Калинковичском районе 28-29 июля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Белорусские 100 р. 1992 г.jpg|Выява [[Зубр еўрапейскі|зубра]] на банкноце ў 100 беларускіх рублёў (узору 1992 года). File:Słuckija pajasy. Mietki (silver coin, averse).png|Памятная [[Серабро|срэбная]] манета [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага Банка Беларусі]] «[[Слуцкі пояс|Слуцкія паясы]]. Меткі», 2013 год. File:Belarusian Great Patriotic War Museum (16118278048).jpg|[[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны (інтэр’ер)]] у [[Мінск]]у. Фота 2014 года. File:Мельница моды 2006 - проект Эмоции формы - автор проекта Саша Варламов.jpg|[[Аляксандр Леанідавіч Варламаў|Саша Варламаў]] прадстаўляе свой праект — мікст «Эмоцыі формы» на фестывалі «[[Млын моды]] 2006» у [[Мінск]]у. File:Victoria Azarenka, Serena Williams and Maria Sharapova with medals 2012.jpg|Тэнісісткі [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]], [[Серэна Уільямс]] і [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыя Шарапава]] на [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Летніх Алімпійскіх гульнях (2012)]] у [[Лондан]]е. </gallery> == Колькасць і рассяленне. Беларуская дыяспара == [[Файл:Hajnowka Muzeum Kultury Bialoruskiej.jpg|thumb|Музей беларускай культуры ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], Польшча.]] {{main|Этнічная тэрыторыя беларусаў|Беларуская дыяспара}} Паводле [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] Рэспублікі Беларусь ([[2009]]), колькасць беларусаў склала 7957 тыс. (83,7 % насельніцтва краіны). Беларусы жывуць таксама ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Польшча|Польшчы]] (пераважна ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]]), [[Літва|Літве]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Малдова|Малдове]], [[Казахстан]]е, [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і інш. краінах. Па звестках Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, у 2018 годзе за межамі Беларусі пражывалі 1 млн. 484 тыс. 875 беларусаў<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |title=mfa.gov.by |access-date=30 мая 2020 |archive-date=13 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813091721/http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |url-status=dead }}</ref>. ;Сучаснае рассяленне беларусаў {| class="wikitable" |- | | Агульная колькасць, тыс.ч. | [[Беларусь]] | [[Расія]] | [[Украіна]] | [[Казахстан]] | [[Латвія]] | [[Літва]] | [[Эстонія]] | [[Польшча]] |- | [[Перапіс у СССР 1979|Перапіс у СССР (1979)]] | 9463<ref>У межах [[СССР]].</ref> + ~1000<ref>За межамі [[СССР]].</ref> | 7569 | 1052 | 406 | 178 | 112 | 58 | 23 | 200<ref>[http://zbsb.org/node/1117 Наталля Гардзіенка. Беларуская дыяспара як аб’ектыў гістарычнага даследвання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160420185259/http://zbsb.org/node/1117 |date=20 красавіка 2016 }}</ref> |- | Перапісы 2000-х гадоў | | 8159<ref name="perapis_by_1999">Даныя [[Перапіс у Беларусі 1999|перапісу ў Беларусі (1999)]].</ref> | 808 | 276 | 112 | 97 | 43 | 16 | 48 |} == Знакамітыя беларусы == <div class="references" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Міхал Клеафас Агінскі]] * [[Вікторыя Азаранка]] * [[Ларыса Александроўская]] * [[Святлана Алексіевіч]] * [[Канстанцін Астрожскі]] * [[Радаслаў Астроўскі]] * [[Анатоль Багатыроў]] * [[Максім Багдановіч]] * [[Францішак Багушэвіч]] * [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]] * [[Рыгор Барадулін]] * [[Пятрусь Броўка]] * [[Янка Брыль]] * [[Сымон Будны]] * [[Ігнат Буйніцкі]] * [[Генадзь Бураўкін]] * [[Васіль Быкаў]] * [[Вітольд Бялыніцкі-Біруля]] * [[Алесь Бяляцкі]] * [[Эдвард Вайніловіч]] * [[Астафій Валовіч]] * [[Язэп Варонка]] * [[Зоська Верас]] * [[Соф’я Гальшанская]] * [[Максім Гарэцкі]] * [[Ларыса Геніюш]] * [[Ніл Гілевіч]] * [[Аляксандр Глеб]] * [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] * [[Дар’я Уладзіміраўна Домрачава]] * [[Кіпрыян Жахоўскі]] * [[Зміцер Жылуновіч]] * [[Іосіф Іосіфавіч Жыновіч]] * [[Вацлаў Іваноўскі]] * [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі]] * [[Уладзімір Васільевіч Кавалёнак|Уладзімір Кавалёнак]] * [[Кастусь Каліноўскі]] * [[Ігнат Канчэўскі]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч|Генадзь Караткевіч]] * [[Уладзімір Караткевіч]] * [[Яўхім Фёдаравіч Карскі]] * [[Тадэвуш Касцюшка]] * [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы]] * [[Пётр Ільіч Клімук]] * [[Якуб Колас]] * [[Вольга Корбут]] * [[Кандрат Крапіва]] * [[Аркадзь Куляшоў]] * [[Іасафат Кунцэвіч]] * [[Янка Купала]] * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч]] * [[Якуб Наркевіч-Ёдка]] * [[Вацлаў Ластоўскі]] * [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова]] * [[Язэп Лёсік]] * [[Арсень Ліс]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] * [[Антон Луцкевіч]] * [[Ігар Міхайлавіч Лучанок]] * [[Міхась Лынькоў]] * [[Андрэй Макаёнак]] * [[Кірыл Трафімавіч Мазураў]] * [[Галіна Кліменцьеўна Макарава]] * [[Адам Мальдзіс]] * [[Пётр Міронавіч Машэраў]] * [[Іван Мележ]] * [[Паўліна Мядзёлка]] * [[Алег Віктаравіч Навіцкі|Алег Навіцкі]] * [[Сцяпан Некрашэвіч]] * [[Зянон Пазняк]] * [[Пімен Панчанка]] * [[Іпацій Пацей]] * [[Алаіза Пашкевіч]] * [[Барыс Віктаравіч Платонаў]] * [[Войцех Пуслоўскі]] * [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі]] * [[Руслан Салей]] * [[Леў Сапега]] * [[Францыск Скарына]] * [[Соф’я Слуцкая]] * [[Ян Станкевіч]] * [[Стэфанія Станюта]] * [[Ганна Сурмач]] * [[Максім Танк]] * [[Віктар Цімафеевіч Тураў]] * [[Браніслаў Тарашкевіч]] * [[Ян Караль Хадкевіч]] * [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталь Цвірка]] * [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]] * [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхась Чарняўскі]] * [[Кузьма Чорны]] * [[Іван Шамякін]] * [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч]] * [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў]] * [[Віталь Венядзіктавіч Шчэрба]] * [[Рыгор Раманавіч Шырма]] * [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніслаў Эпімах-Шыпіла]] * [[Іван Ігнацьевіч Якубоўскі|Іван Якубоўскі]] * [[Яўгенія Янішчыц]] </div> == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : Хурсік, 2003. — 470 с. * ''[[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Бандарчык, В. К.]]'' Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. / В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1964. — 282 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.] ; АН Беларусі. [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы]]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1 : Прамысловыя і рамесныя заняткі. — 350 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2 : Дойлідства. — 389 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 3 : Гісторыя этналагічнага вывучэння. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё. — 2001. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 5 : Сям’я. — 374 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6 : Грамадскія традыцыі. — 606 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2004. — Т. 7 : Вусная паэтычная творчасць. — 586 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Піліпенка]] [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2005. — Т. 8 : Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. — 351 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — Т. 9 : Антрапалогія. — 575 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2007. — Т. 10 : Славянскія этнакультурныя традыцыі. — 514 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. [[Аляксандр Іванавіч Лакотка|А. І. Лакотка]] і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2008. — Т. 11 : Музыка. — 700 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2009. — Т. 12 : Экраннае мастацтва. — 687 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2012. — Т. 13 : Тэатральнае мастацтва. — 758 с. * Беларусы : сучасныя этнакультурныя працэсы / Г. І. Каспяровіч [і інш.]; рэдкал.: А. І. Лакотка [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2009. — 605 с. * Белоруссия // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — Санкт-Пецярбург : Тип. В. Безобразова, 1863. — Т. I. — С. 371. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Белая Русь / А. Белы // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 2 т.]] — Мінск , 2006. — Т. 1. — С. 306—308. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы / А. Белы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — 238 с. — ISBN 985-6599-12-1 * ''[[Валянціна Мікалаеўна Бялявіна|Бялявіна, В. М.]]'' Жаночы касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 350 с. * ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 303 с. * ''[[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|Булыка, А. М.]]'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі; АН БССР.І-т мовазнаўства імя Я.Коласа; Рэд. А. І. Жураўскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 253 с. * ''[[Змітрок Бядуля|Бядуля, З.]]'' Збор твораў : у 5 т. / Змітрок Бядуля; аўт. прадм. В. Каваленка. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. Вершы, паэмы. — 407 с. * ''Вайткявичус, В.'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305110625/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} // Працы гістарычнага факультэта БДУ. Навук. зборнік. — Вып. 3. — Мн., 2008. — С. 180—188. * ''Вуглік, І. Р.'' Матэрыяльная культура і быт беларусаў у XVII—XVIII стст. : вучэб.-метад. дапаможнік / І. Р. Вуглік. — Мінск : БДПУ, 2005. — 114 с. * ''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі / І. Г. Ганчарк, В. В. Грыгор’ева, А. М. Філатава, Э. С. Ярмусік // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. А. А. Глекаў. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280—283. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 2. Люты 1917 г. — 2002 г. — 472 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2: Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — 688 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.) / Ю. Бохан [і інш.]. — 344 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / [[Міхаіл Восіпавіч Біч|М. Біч]] [і інш.]. — 519 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5: Беларусь у 1917—1945 гг. / А. Вабішчэвіч [і інш.]. — 616 с. * Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Каваленя]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — 584 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 1. Даўняя літаратура, XI — першая палова XVIII стагоддзя. — 909 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — 582 с. * Грамадскі быт і культура гарадскога насельніцтва Беларусі / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 248 с. * Грамадскі быт і культура сельскага насельніцтва Беларусі / В. К. Бандарчык [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 256 с. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260—262. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110—113. * ''[[Майсей Якаўлевіч Грынблат|Гринблат, М. Я.]]'' Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории / М. Я. Гринблат. — Минск : Наука и техника, 1968. — 288 с. * Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58. * ''Казлоў, Л. Р.'' Беларусь на сямі рубяжах / Л. Р. Казлоў, [[Анатоль Кірылавіч Цітоў|А. К. Цітоў]]. — Мінск : Беларусь, 1993. — 71 с. * Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.) / В. В. Грыгор’ева [і інш.]; навук. рэд. У. І. Навіцкі. — Мінск : Экаперспектыва, 1998. — 340 с. * ''Карскі, Я.'' Беларусы / Яўхім Карскі. — Мінск : Бел. кнігазбор, 2001. — 637 с. * ''[[Павел Рыгоравіч Казлоўскі|Козловский, П. Г.]]'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в.: центральная и западная зоны / П. Г. Козловский. — Минск : Наука и техника, 1974. — 182 с. * ''[[Аляксандр Іванавіч Лакотка|Лакотка, А. І.]]'' Народнае дойлідства / А. І. Лакотка. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — 200 с. * ''[[Алег Латышонак|Латышонак, А.]]'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст. / А. Латышонак, Я. Мірановіч. — Вільня-Беласток : Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — 368 с. * ''[[Арсень Ліс|Ліс, А.]]'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 3—27. * ''[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Лісейчыкаў, Д. В.]]'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг. / Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск : Медысонт, 2011. — 198 с. * ''[[Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка|Мажэйка, З. Я.]]'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347. * ''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс, А.]]'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі / А. Мальдзіс. — Мінск : Лімарыус, 2001. — 384 с. * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' Людзі даўняй Беларусі: этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (Х—XVII ст.). — Магілёў, 2003. * ''[[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Мікуліч, А. І.]]'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу / А. І. Мікуліч. — Мінск : Тэхналогія, 2005. — 138 с. * ''[[Дарота Міхалюк|Міхалюк, Д.]]'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Нав. рэд. С. Рудовіч; пер. з польск. А. Пілецкі. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — 496 с. * Народы России. Белорусы и поляки / Издание «Досуг и дело». — Санкт-Пецярбург : Общественная польза, 1878. — 68 с. * Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]] і [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [https://www.vln.by/node/42 Беларусы: станаўленне этнасу і «национальная идея»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220304215534/https://www.vln.by/node/42 |date=4 сакавіка 2022 }} / В. Насевіч // Белоруссия и Россия: общества и государства. — Москва : Права человека, 1998. — С. 11-30. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' Беларусы: станаўленне этнасу і нацыянальная ідэя. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 526 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [http://vln.by/node/174 Основные вехи этногенеза белорусов] / В. Насевіч // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века / Составл., перевод, научное редактир. А. Е. Тараса. — Минск: Харвест, 2010. — С. 467—507. * ''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»: Этнічныя межы беларусаў у XIX — пачатку XX ст. / Я. Насытка // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 11—15. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края / Н. И. Петров. — Санкт-Пецярбург : Тип. Тов. «Общественная польза», 1890. — 585 с. [http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015141/http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Пилипенко, М. Ф.]]'' Этнография Беларуси / М. Ф. Пилипенко. — Минск: Вышэйшая школа, 1981. — 192 с. * ''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия. Эффективные схемы государственно-частного партнерства в Республике Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / А. Попкова // Беларуская думка. — 2013. — № 10. — С. 71—75. * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк, М.]]'' Беларускія народныя крыжы / М. Раманюк; рэд., уклад. і мастак [[Дзяніс Міхайлавіч Раманюк|Д. Раманюк]]; газета «Наша Ніва». — Вільня : Наша Ніва, 2000. — 222 с. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 28. — С. 318—323. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_27.pdf Статус Беларусі ў свядомасці мясцовых каталіцкіх дваран-кансерватараў канца XIX — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 27. — С. 337—342. * ''Реклю, Э.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — Санкт-Петербург : А. Ильин, 1883. — 700 с. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. * ''[[Сусана Міхайлаўна Самбук|Самбук, С. М.]]'' Политика царизма в Белоруссии во второй половине XIX века / С. М. Самбук; ред. В. П. Панютич. — Минск : Наука и техника, 1980. — 224 с. * ''[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута, Я. М.]]'' Народнае мастацтва / Я. М. Сахута. — Мінск : Беларуская навука, 2015. — 180 с. * ''Сементовский, А.'' Этнографический обзор Витебской губернии / А. Сементовский. — Санкт-Петербург : Тип. Н. Хана. — 1872. — 69 с. * ''[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі, У.]]'' Беларуская мова / У. Свяжынскі // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 300—301. * ''[[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Сліж, Н.]]'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) / Н. Сліж // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66. * ''[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр, Т.]]'' Рэканструкцыя нацый: Польшча, Украіна, Літва і Беларусь, 1569—1999 / Тымаці Снайдэр; пер. з англ. М. Раманоўскага і В. Калацкай; навук. рэд. Г. Сагановіч. — Мінск : Медысонт, 2010. — 421 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — Санкт-Пецярбург : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * ''[[Лідзія Іванаўна Цягака|Тегако, Л. И.]]'' Антропология белорусского Полесья: демография, этническая история, генетика / Л. И. Тегако, А. И. Микулич, И. И. Саливон. — Минск. — 1978. * ''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812160849/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html |date=12 жніўня 2011 }} / П. В. Терешкович. — Минск : БГУ, 2004. — 233 с. [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf] * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * ''[[Віталь Товіевіч Траццякоў|Третьяков, В.]]'' [https://elibrary.com.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России] / В. Третьяков // Политический класс. — 2006. — № 12. — С. 16—29. * ''[[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Улащик, Н. Н.]]'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии / Н. Н. Улащик. — Москва : Наука, 1965. — 480 с. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Титов, В. С.]]'' Историко-этнографическое районирование материальной культуры белорусов, XIX ― начало XX в. / В. С. Титов ; АН БССР, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора. ― Минск : Наука и техника, 1983. — 152 с. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Аброчныя тканіны / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Ручнік / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437. * Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 368—370. * ''[[Анатоль Сямёнавіч Фядосік|Фядосік, А. С.]]'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Цітоў, В. С.]]'' Этнаграфічная спадчына: Беларусь: Краіна і людзі / В. С. Цітоў. — 2-ое выд. — Мінск : Беларусь, 2001. — 208 с. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквин, И. В.]]'' Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) / И. В. Чаквин, П. В. Терешкович // Советск. этнография. — 1990. — № 6. — С. 42—54. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' Беларусы / І. Чаквін // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 303—305. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І.У Чаквін, П. У. Церашковіч // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 464—481. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І. У. Чаквін, [[Галіна Іванаўна Каспяровіч|Г. І. Каспяровіч]] // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 59—77. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf |date=29 лістапада 2014 }} / І. Чаквін // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. — Мінск : ННАЦ імя Ф. Скарыны, 1997. — Ч. 1. — С. 37—42. * ''[[Юлія Міхайлаўна Чурко|Чурко, Ю. М.]]'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354. * ''[[Леў Мікалаевіч Шакун|Шакун, Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд.спец. і праф.адукацыі БССР, 1963. — 339 с. * ''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 119 с. * ''[[Захар Шыбека|Шыбека, З.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. * ''[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт, Р. Ф.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с. * Этнаграфія беларусаў: гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — 215 с. * Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] [і інш.]. — Мінск : БелСЭ, 1989. — 575 с. * Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве : вучэб.-метад. дапам. / [[Тадэвуш Антонавіч Навагродскі|Т. А. Навагродскі]] [і інш.]. — Мінск : Беларускі дзяржаўны універсітэт, 2009. — 335 с. * ''[[Цэзары Кукла|Kuklo, C.]]'' Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej / C. Kuklo. — Warszawa : DiG, 2009. — 525 s. * ''[[Алег Юр’евіч Латышонак|Łatyszonek, O.]]'' Od rusinów białych do białorusinów. U źrodeł białoruskiej idei narodowej / O. Łatyszonek. — Białystok : Wyd-wo uniwersytetu w Białymstoku, 2006. — 390 s. * ''[[Марыуш Маркевіч|Markiewicz, M.]]'' Historia Polski 1492—1795 / M. Markiewicz. — 2-e wyd. — Kraków : Wyd-wo Literackie, 2006. — 760 s. * ''[[Рышард Радзік|Radzik, R.]]'' Między zbiorowością etniczną a wspolnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia / R. Radzik; red. E. Muszyńska. — Lublin : Uniwersytet M. Curie-Skłodowskiej, 2000. — 301 s. * ''[[Марыян Здзяхоўскі|Zdziechowski, M.]]'' Edward Woyniłłowicz w ostatnich latach swego życia. Tragedja kresów / M. Zdziechowski // Widmo przyszłości : szkice historyczno-publicystyczne / M. Zdziechowski. — Wilno : Grafika, 1939. — S. 57—85. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)] // unesco.org * [http://livingheritage.by Жывая спадчына Беларусі] // livingheritage.by * [http://news.tut.by/culture/466853.html Шедевры народного творчества в музее белорусского народного искусства в «Раубичах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716013653/http://news.tut.by/culture/466853.html |date=16 ліпеня 2020 }} // tut.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль] // budzma.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент] // budzma.by * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' [http://www.sb.by/obshchestvo/article/a-khto-tam-idze-165992.html А хто там ідзе?] / І. Марзалюк // Беларусь сегодня. — 2014. — № 116. * [[Армен Сяргеевіч Сардараў|Армен Сардаров]] [http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html : Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} * [https://www.sb.by/articles/chto-i-sledovalo-pokazat.html Зубр, аист, василек. Какие культурные символы нас объединяют — узнали у профессора БГУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} // ej.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусы}} {{Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Беларусы| ]] [[Катэгорыя:Народы Беларусі]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Усходнія славяне]] 11o9mzw9w2bsjgojn7yrrahz96fkkll Нароўля 0 16277 5142350 5139337 2026-05-16T12:08:03Z ~2026-29556-35 168219 /* У мастацтве */ 5142350 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Нароўля |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |першае згадванне = 1604 |ранейшыя назвы = |статус з = 1971 |нацыянальны склад = перапіс 2009 г.: [[беларусы]] (89,4%), [[рускія]] (7,06%), [[украінцы]] (2,68%), [[палякі]] (0,6%), [[немцы]] (0,25%), [[яўрэі]] (0,049%) |канфесійны склад = праваслаўныя, католікі, пратэстанты, мусульмане, іудзеі }} '''Наро́ўля'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Naroŭlia}}, {{lang-ru|Наровля}}) — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны, эканамічны і культурны цэнтр [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], прыстань на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Напэўна, упершыню Нароўля згадана як вёска-слабада [[20 ліпеня]] [[1604]] г. У першай палове XVIII ст. ужо згадваецца як [[мястэчка]]. У 1829 г.<ref name="elib.bsu.by">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 116.</ref> стала цэнтрам [[латыфундыя|латыфундыі]] мясцовага двараніна-каталіка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) і яго нашчадкаў да 1917 г. Даніэль Горват [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|пабудаваў палац]] (1850) і [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|альтанку]], а яго ўнук [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскую фабрыку]] (1913), якія дагэтуль галоўныя сімвалы горада. Шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся [[Горваты]], стаў асновай сучаснага герба (2001) Нароўлі. 27 верасня 1938 г. мястэчка Нароўля атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу, а 3 лістапада 1971 г. — статус горада. Нароўля моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] (1986), у 1986—1995 гг. выселена значная частка жыхароў і праведзена дэзактывацыя тэрыторыі. Знаходзіцца па аўтадарозе за 326 км ад [[Мінск]]а (па геаграфічнай прамой — 268 км), за 173 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 40 км ад Мазыра, за 29 км ад чыгуначнай станцыі Ельск на лініі [[Калінкавічы]]—[[Оўруч]]. Аўтадарогі на [[Мазыр]], [[Ельск]], [[Аляксандраўка (Нараўлянскі раён)|Аляксандраўку]] (пагранічны пункт з [[Украіна]]й). Насельніцтва 8 388 чал. (2025). == Назва == Паводле [[Гідраніміка|гідранімічнай]] версіі, назва паселішча ўтворана ад імя прытока Прыпяці — ракі Нароўлі ([[Нараўлянка|Нараўлянкі]]). Узнікненне тапоніма ад гідроніма было распаўсюджанай назоўнай практыкай у старажытнасці. Адна з першых пісьмовых згадак гідроніма ў форме «рэчка Нароўля» — 3 чэрвеня 1581 г. у акце Мазырскага земскага суду «Пацвярджэнне прывілея баярам Мітковічам на Лук’янаўскі востраў [зямлі] і дом у г. Мазыры»<ref>[https://ia804500.us.archive.org/33/items/kamunikat-13824-1.djvu/13824-1.pdf Акты, издаваемые Виленскою комиссиею для разбора древних актов. — Т. XXIV. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1897. — 547 с. — С. 386.]</ref>. Паводле [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзіміра Тапарова]], славянская назва ракі ўтварылася з гідроніма [[Балты|балцкага]] паходжання *''Narav-'' або *''Narū-s'' , праз дадаванне да яго славянскага суфіксу ''-ля'' (> Нароўля), пазней дадаўся суфікс ''-янка'' (> Нараўлянка)<ref>''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 144—146, 277.</ref>. Корань ''Nar-'' звязаны з літоўскім ''nerti'' «ныраць», ''naras'' «нырок (у ваду)». Назвы з гэтым коранем ([[Нарач (возера)|Нарач]], [[Нараў]], [[Нара (рака)|Нара]]) адлюстроўваюць або глыбіню водаў, або імклівасць цячэння (у выніку перападу вышыняў). Паблізу Нараўлянкі цякуць прыпяцкія прытокі з, імаверна, балцкімі назвамі [[Мытва]] і [[Жалонь]]<ref>''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 232—233.</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], няясна, што ўзнікла раней — назва паселішча або ракі. Ён дапускаў магчымасць паходжання назвы «Нароўля» ад балцкай гідранімічнай асновы ''Nar-''. Таксама не выключаў магчымасці паходжання ад славянскага выразу «на рву» або фінскага ''narvaine'' «парогі, быстрыны»<ref>''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — С. 251.</ref>. «Славянскую» версію падтрымліваў [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]]. На яго думку, у назве Нароўля прыстаўка ''на-'' паказвае, што паселішча знаходзіцца паблізу нейкага аб’екта, суфікс ''-ля'' — што гэта менавіта паселішча, а не мясцовасць, а назву ''Рова'', ''Роўка'' давалі імклівым, але невялікім рэчкам, [[Ручай|ручаям]], якія «ірвалі» зямлю, «прарывалі» [[рэчышча]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 41.</ref>. Таксама ёсць версіі, што паселішча знаходзілася «на роўнай» мясцовасці і атрымала назву ад гэтага або што пасяленне ці астрог узніклі «на [[Роў (фартыфікацыя)|рове]]»<ref name="ReferenceA">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 40.</ref>. У XIX—XX стст. часам ужывалася напісанне мястэчка (пасёлка) па-руску як «Наровль». == Прыроднае асяроддзе == Нароўля знаходзіцца на раўніннай мясцовасці. На [[поўдзень]] ад вёскі [[Барбароў]] знікаюць апошнія адгор’і [[Мазырская града|Мазырскай марэннай грады]]. Прыроднае асяроддзе Нароўлі характарызуецца густымі лясамі, заліўнымі лугавінамі, рачнымі [[затока]]мі, [[старыца]]мі, [[прыток]]амі Прыпяці<ref name="ReferenceB">''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6.</ref>. Сучасны горад знаходзіцца на правым беразе павольнай ракі Прыпяць, якая трошкі выгінаецца ў раёне горада і таму вельмі дабаўляе маляўнічасці і без таго прыгожым краявідам. Удалай асаблівасцю [[горад]]а з’яўляецца тое, што яго цэнтральная частка прымыкае да берага [[Прыпяць|Прыпяці]], дзе знаходзіцца цудоўны дзеючы гарадскі пясчаны пляж, які актыўна выкарыстоўваецца гараджанамі (звычайна ў цёплае летняе надвор’е). Прыпяць ранняй вясной часта шырока разліваецца і вымывае берагі, таму звычайна позняй [[вясна|вясной]] спецыяльныя службы намываюць [[пясок]] на гарадскім пляжы<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BMs8CX_ksnM Намыв пляжа в Наровле]</ref>. Праз горад цячэ павольны, вузкі і мелкі прыток Прыпяці — рака [[Нараўлянка]], якая ўпадае у Прыпяць каля гарадскога парку паблізу альтанкі і ўмоўна падзяляе Нароўлю на дзве часткі. <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Прыпяць.jpg|thumb|Выгіб [[Прыпяць|Прыпяці]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]]. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (05).jpg|thumb|[[Прыпяць]] каля прыстані горада. Фота 2017 г. File:Нароўля. Гарадскі пляж (01).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г. File:Нароўля. Гарадскі пляж (02).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г. File:Палацава-паркавы ансамбль (Альтанка-маяк).jpg|[[Прыпяць]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]] і пляжу (злева) зімой. Фота 2012 г. </gallery> Гадавая [[тэмпература паветра]] на два [[Градус Цэльсія|градусы Цэльсія]] вышэйшая, чым на [[поўнач]]ы [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="ReferenceB"/>. Непадалёку ад Нароўлі залягаюць крышталічныя пароды, выяўлены прамысловыя залежы [[Павараная соль|паваранай солі]]<ref name="ReferenceB"/>. [[Глебы]] ў большасці дзярнова-падзолістыя, супясчаныя. Шмат [[тарфянік]]аў. [[Глеба]] і [[клімат]] дазваляюць атрымліваць высокія і ўстойлівыя [[ураджай|ўраджаі]] сельскагаспадарчых культур, асабліва на асушаных [[тарфянік]]ах<ref name="ReferenceB"/>. У прыродных хвойных і змешаных [[лес|лясах]], якія абкружаюць ці прымыкаюць да Нароўлі, пераважаюць [[хвоя|сосны]] і [[дуб]]ы, многім з якіх па 200—300 год<ref name="ReferenceB"/>. У самім горадзе камунальнымі службамі робяцца штучныя насажэнні дрэў, кустоў і кветак. Маюцца дзіцячы і гарадскі паркі. [[Жывёлы|Жывёльны свет]] Нараўляншчыны вельмі разнастайны і шматлікі: [[лісіца]], [[воўк]], [[рысь]], [[казулі|казуля]], [[лось]], [[янот]], [[куніца]]. З [[птушкі|птушак]] шмат цецерукоў, дзікіх качак, рабчыкаў, глушцоў. Паблізу вадаёмаў можна сустрэць бабра, выдру, андатру. У рацэ, затоках, старыцах і штучных канавах (паміж тарфянікаў) шмат [[рыбы]], галоўным чынам, — [[Акунь звычайны|акуні]], [[шчупак]]і, [[лінь|ліні]], [[сом|самы]], [[сазан]]ы, [[карась|карасі]], [[мянтуз]]ы<ref name="ReferenceB"/>. Таму з даўніх часоў на высокім узроўні было развіта [[рыбалоўства]] (напрыклад, вясной у Прыпяці і прытоках лавілі дзясяткі тысяч пудоў рыбы), а маянткоўцы любілі паляваць на [[дзік]]а і [[лось|лася]]<ref>''Urbański, A''. Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi. — Warszawa, 1928. — С. 115.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Naroŭlia forest - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|[[Лес]] каля Нароўлі File:Naroŭlia forest - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Покрыва лесу каля Нароўлі File:Naroŭlia forest - 5 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Імхі покрыва нараўлянскага лесу File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Нараўлянка.jpg|thumb|Рака [[Нараўлянка]] ў гарадскім парку File:Park in Naroŭlia town - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Гарадскі парк </gallery> == Гісторыя == {{асноўны артыкул|Гісторыя Нароўлі}} === У часы Вялікага Княства Літоўскага === У канцы XVI ст. землі сучаснай Нароўлі ўваходзілі ў склад [[Антонаўская воласць|Антонаўскай воласці]], якая была [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўскім маёнткам (каралеўшчынай)]] да [[1764]] г. і звычайна аддавалася манархам у пажыццёвае трыманне [[шляхта|шляхціцу]] за пэўныя заслугі. 6 красавіка 1595 г. кароль Жыгімонт Ваза аддаў у леннае трыманне маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонавічы (Антонаў)]] канцлеру ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633)<ref>Sumariusz metryki koronnej. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. 1595. / oprac. Krzysztof Chłapowski. —Warszawa : DiG, 2009 . — Tom 8. — 248 s. — S. 89.</ref>. А Леў Сапега ў 1598 г. саступіў Антонавіцкі маёнтак разам з фальваркамі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і [[Завайць]] стрыечнаму брату — каралеўскаму двараніну [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]<ref>[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — S. 194.]</ref>, што кароль і зацвердзіў. [[Файл:Łukaš Sapieha. Лукаш Сапега (1709).jpg|250px|thumb|[[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626)]] Ці не ўпершыню Нароўля, як вёска-слабада [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], згадана [[20 ліпеня]] [[1604]] г. у дэкрэце судовых актаў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]], калі шляхціц [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626) абвінаваціў суседа — шляхціца [[Януш Збаражскі|Януша Збаражскага]] — у гвалтоўным насланні сваіх слуг і баяраў з маёнтку Валодаркі (цяперашнія [[Ляўковічы (Вышгарадскі раён)|Ляўковічы]]) на сапежынскія землі (вёскі [[Завайць]] і Нароўля) і забранні нямалалікіх стагоў [[Сена (корм)|сена]], у нападзе на ўгоддзі сапежынскай вёскі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і ўгоне коней, валоў і інш.<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 459.</ref> Вёска-слабада Нароўля ў тыя часы ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], які належаў [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]], бо 21 красавіка 1607 г. датаваны судовы дэкрэт, у якім шляхціц [[Юзаф Будзіла]], мазырскі харунжы, абвінаваціў шляхціца Лукаша Сапегу і яго жонку Сафію (з [[Кміты (род)|роду Кмітаў]]) у гвалтах, якія ўчынілі сяляне сапежынскага маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] з вёсак Нароўлі і [[Смалегаў|Смалегавічаў]] у маёнтку Юзафа Будзілы, а менавіта ў вёсцы [[Багуцічы]] ([[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]])<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 191, 459, 460.</ref>. Пасля смерці [[Лукаш Сапега|Лукаша Сапегі]] (які з пачатку 1600-х гг. падпісваўся як «граф на [[Чарнобыль|Чарнобылі]]») вёска Нароўля ў 1626 г. перайшла ў валоданне [[ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] і вялікага гетмана літоўскага [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] (1557—1633), якому Лукаш Сапега завяшчаў усе свае маёнткі. Леў Сапега аддаў іх у трыманне Паўлу, Яну і Андрэю, сынам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]], усвяцкага старосты<ref>''Литвин, Г.'' З народу руського: Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Г. Литвин; пер. з пол. Лесі Лисенко. — Київ: Дух і Літера, 2016. — 618 с. — С. 373.</ref>. У [[1627]] г. [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэй Сапега]] (1592—1646) за 3 500 злотых саступіў «вячыстым правам» (г.зн. пажыццёва) ленны каралеўскі маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] (у тым ліку Нароўлю) шляхціцу [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзафу Корсаку]] (каля 1570—1643), дзісненскаму старосце<ref>[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — S. 69.]</ref>. [[Файл:Падданыя з Галоўчыцаў і Нароўлі ў інвэнтары 1628 г.jpg|thumb|Падданыя з Галоўчыц (рэшта) і са слабады Нароўлі ў інвентары 1628 г. ''(фрагмент дакумента)'']] З інвентара Антонаўскага маёнтку 1628 года, калі яго трымаў у заставе ад пана [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэя Сапегі]] (1592—1646), старосты рыскага, пан [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]], староста дзісненскі, вядома, што ў слабадзе Нароўля было 7 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], гаспадарамі іх выступалі Ёська Паўтаран, Аўдзей Алісенка, Антон Пастух, Сак Андрэевіч, Хама Асіпкевіч, Іван Сярковіч, Хведар Латышэвіч (гэта першыя вядомыя імем жыхары Нароўлі) і працаваў млын. Потым у недатаваным дакуменце пад назвай «Inwetarz Antonowski prawa lennego» зазначана, што ў вёсцы налічвалася 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]], з якіх выбіралася «pułsiodma» (6 з паловай) [[злоты]]х<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1051. S. 21, 33, 38, 98, 100</ref>. 10 лістапада 1682 г. Нароўля згадваецца ў гродскай кнізе мазырскага гродскага суда запісам аб размежаванні зямель паміж [[старосты рэчыцкія|рэчыцкім старостам]], [[ваявода полацкі|полацкім ваяводам]] (1686—1713) [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхаілам Слушкам]] (каля 1655—1713), уладальнікам маёнткаў [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Смалегаў|Смольгавічы (Смалегаў)]] і Нароўля, і [[кіеўскі езуіцкі калегіум|кіеўскім езуіцкім калегіумам]], уладальнікам маёнткаў [[Вербавічы|Вярбковічы]] і [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |title=''Васіль Чайка''. 338 лет со дня первого упоминания о Наровле |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=9 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Згадка пра мястэчка Нароўлю ў 1739 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «мястэчка Нароўля» ў 1739 г. у метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёлу Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]]]] У інвентарах вялізнага маёнтка Антонаў ад 1715 і 1728 г. упамінаецца, што Антонаўская воласць (разам з мястэчкам Нароўляй) была ва ўласнасці (імаверна, на ленных правах) польнага гетмана ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Дэнгафа]] (к.1673—1728)<ref name="files.knihi.com">''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 334.</ref>. У 1728 г. у мястэчку Нароўля меўся панскі «двор» (сядзіба)<ref name="files.knihi.com"/>. У 1738—1741 гг. Нароўля ўпамінаецца як [[фальварак]] і [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчына (каралеўскае ўладанне)]], якое на ленных правах (разам з фальваркамі [[Мухаеды]], [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]]) трымаў [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734) [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734)<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. — Мінск, 2010. — С. 255.</ref>. Пасля [[Антоній Міхалавіч Аскерка|Антонія Міхалавіча Аскеркі]] (каля 1670 — пасля 1734) ленным трымальнікам каралеўшчыны (каралеўскіх маёнткаў) [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Нароўля, Мухаеды і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] стаў яго сын [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767)<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. — Мінск, 2002. С. 329.</ref>. У 1750 г. на Мазырскі павет з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] пачаліся наезды атрадаў [[гайдамакі|гайдамакаў]]. Заклікі гайдамакаў да мясцовых жыхароў падштурхнулі да паўстання на Нараўляншчыне (1750—1751), удзельнікамі якога сталі сяляне вёсак [[Вербавічы]], [[Завайць]], [[Смалегаў]] і [[мястэчка]] Нароўля<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 47.</ref>. (Выбухі сялянскага паўстання тут адбываліся і ў 1760—1770-ыя гг.). 26 красавіка (7 мая) 1751 г. [[гайдамакі|гайдамацкі атрад]] (каля 30 чалавек) запаліў дамы і панскі двор у Нароўлі, два дамы поўнасцю абрабаваў, захапіў каштоўнасці [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767), забіў некалькі яго служак і адміністратара маёнтка (шляхціца Адахоўскага)<ref name="ReferenceC"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов. Том 2: С середины XVII до конца XVIII века, до воссоединения с Россией / Под ред. А. И. Азарова, А. М. Карпачева, Е. И. Корнейчик. — Минск: Издательство Академии наук БССР, 1960. С. 396—397; Гайдамацький рух на Україні в XVIII ст. Збірник документів. — Київ: Наукова думка, 1970. С. 190—191, 581.</ref>. Каля 1760 г. багрымавіцкі староста [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767), які трымаў у тыя часы ленным правам каралеўшчыну (з мястэчкам Нароўля), пабудаваў у мястэчку Нароўля парафіяльную [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|царкву Іаана Багаслова]] для мясцовага насельніцтва<ref name="Narowla">''Jelski, A.'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla]</ref>. [[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|250px|thumb|[[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]]] У 1764 г. канвакацыйны сойм Рэчы Паспалітай прыняў пастанову, якой прызнаў [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчыну (каралеўскае ўладанне)]] Нароўля (мястэчка Нароўля разам з фальваркамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава (Антонаў)]], [[Мухаеды]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Карпавічы (Нараўлянскі раён)|Карпавічы]] і інш.), якую доўга паводле леннага права трымалі [[Аскеркі]], [[Вотчына, маёнтак|вотчынай]] [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскага маршалка]] [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) і яго нашчадкаў<ref name="ReferenceC">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 48.</ref>. Каралеўскі маёнтак Бабічы (цяперашні [[Барбароў]]) у той соймавай пастанове не названы, але, вераемна, ён быў сярод тых, што разумеліся ў фразе «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» («і далейшымі ўсімі прыналежнасцямі»), таму таксама стаў спадчыннай уласнасцю Аскеркаў. У мястэчку жыло як хрысціянскае, так і [[Іўдаізм|іўдзейскае]] насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |title=ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ГОРОДА НА ЮГЕ БЕЛАРУСИ |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230918071836/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |archivedate=18 верасня 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 1765 г. у нараўлянскім [[кагал]]е і яго парафіях 316 плацельшчыкаў падушнага падатку<ref name="ReferenceD">Еврейская энциклопедия. — Т. 11. — Санкт-Петебург : Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 523.</ref>. Пасля смерці Рафала Алаіза Аскеркі Нароўляй у 1767 г. стаў валодаць па спадчыне яго сын [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), мазырскі каптуровы суддзя, а пазней [[стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]. Цэнтрам аскеркаўскіх маёнткаў на тэрыторыі сучаснай Нараўляншчыны было мястэчка Нароўля: у 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 114.</ref>. У 1780-ыя гг. у мястэчку жыло ўжо [[яўрэі ў Беларусі|шмат яўрэяў]]<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 138, 159, 170, 177.</ref>. У [[1790]] г. у Нароўлі ўжо меўся мураваны панскі дом, які належаў [[Ян Мікалай Аскерка|Яну Мікалаю Аскерку]] (1735—1796)<ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.</ref>. === У складзе Расійскай імперыі === У 1793 г. у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] мястэчка Нароўля апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўключана ў склад [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] Мінскай губерні. У 1793 г. уласнік Нароўлі [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) стаў адным з арганізатараў падрыхтоўкі шляхты Мазырскага павета да [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] супраць расійскай улады і падзелу Рэчы Паспалітай, для чаго ўдзельнічаў у нарадным з’ездзе паўстанцаў у [[Хойнікі|Хойніках]]. У 1794 г. за ўдзел у паўстанні маёнткі [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) — у тым ліку мястэчка Нароўля — былі канфіскаваны ў дзяржаўны скраб Расійскай імперыі<ref name="ReferenceE">''Радзюк, А. Р.'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. — С. 33.</ref>. Адразу пасля канфіскацыі [[Імператар Усерасійскі|расійская імператрыца]] (1762—1796) [[Кацярына II]] падарыла ў 1794 г. буйны маёнтак Нароўля (да якога ў тым ліку належала мястэчка Барбароў), дзе налічвалася 1396 душ<ref name="ReferenceE"/>, [[правадзейны тайны саветнік|правадзейнаму тайнаму саветніку]] [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Яфімавічу Сіверсу]] (1731—1808) у спадчыннае валоданне<ref name="ReferenceO">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 49.</ref>. Цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка Барбароў замест Нароўлі<ref name="ReferenceP">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 115.</ref>. [[Файл:Ревизская сказка - местечко Наровля Мозырьского уезда - 1795 AD.jpg|250px|thumb|[[Рэвізская сказка]] мястэчка Нароўля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], уласніка [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якава Сіверса]] (1731—1808). Напісана камісарам Станіславам Левановічам у 1795 г.]] У 1795 г. мястэчка мела 37 двароў прыгоннага насельніцтва<ref name="ReferenceQ">Нароўля // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 2. — С. 348.</ref>, не лічачы [[Яўрэі ў Беларусі|жыхароў-яўрэяў]]. 12 снежня 1796 г. мястэчка і акруга пераведзены ў склад тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], а сам Рэчыцкі павет — у склад [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]], а 29 жніўня 1797 г. Рэчыцкі павет (з Нароўляй) перададзены ў склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 г. каля мястэчка пачалі працаваць [[Гута (Нараўлянскі раён)|нараўлянская гута]] (майстэрні па вырабе [[шкло|шкла]]) і вінакурны завод. [[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка Нароўля і [[Гута (Нараўлянскі раён)|Нараўлянская Гута]] на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']] У 1808 г. у нашчадкаў Сіверса маёнтак [[Барбароў]] (у склад якога ўваходзіла мястэчка Нароўля) быў куплены рускім дваранінам [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэем Мацвеевічам фон Гольстам]]<ref name="ReferenceO"/><ref name="ReferenceP"/>. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак Барбароў (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне<ref name="elib.bsu.by"/>. У выніку падзелу агульнага маёнтка паміж братамі, Даніэль Ігнатавіч Горват (1810—1868) 10 ліпеня 1829 г. атрымаў маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі)<ref name="elib.bsu.by"/>. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 117.</ref>. У часы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] [[Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) са сваім атрадам прыйшоў з Мазырскага ў Рэчыцкі павет, дзе вербаваў у атрад прыгонных сялян, абяцаючы зямлі і знішчэнне прыгону, у маёнтках [[Барбароў]] і Нароўля, якія належалі адпаведна [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]]<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>. У Барбарове 10 чэрвеня 1831 г. да атрада далучылася 12 чалавек (5 шляхціцаў і 7 сялян), а ў Нароўлі 11 чэрвеня выдалі толькі 6 коней<ref>''Dangel, St.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 54.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]] У [[1850]] г. у Нароўлі [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|новы мураваны і велічны палац]] у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй [[Горваты|роду Горватаў]]. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1855 г. даў першую прадукцыю (спірт і гарэлку) вінакурны завод Даніэля Горвата, які пачаў будаваць сваё прадрыемства з 1850 г. У 1861 г. пабудаваны другі такі завод, а ў 1887 г. — трэці<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 52.</ref>. У 1864 г. было адкрыта народнае вучылішча (школа)<ref name="ReferenceF">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 422.</ref>. У 1868 г. пасля смерці [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (1810—1868) палац і маёнтак Нароўля (панскі двор Нароўля і належныя панскія землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне [[нараўлянскі строй|нараўлянскага строю]] канца XIX ст. ''(Беларуская паштовая марка)'']] У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва Нароўлі складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], якія трымалі ў горадзе свае лаўкі, невялікія прадпрыемствы, майстэрні і складалі асноўную частку класу рабочых, гандляроў і возчыкаў<ref name="ReferenceG">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53.</ref>. Хрысціянскае насельніцтва займалася рыбалоўствам, рабіла драўляны посуд, рагожы. Мелася праваслаўная царква, сінагога, школа, вінакурны завод<ref name="ReferenceF"/>. У [[1897]] г., паводле вынікаў першага Усеагульнага перапісу насельніцтва ў Расійскай імперыі, у Нароўлі жыло 1145 жыхароў (з якіх 92,5 % [[яўрэі]] — 1060 чал.<ref name="ReferenceD"/>) без уліку 285 сялян вёскі Нароўля, была царква, каталіцкая [[капліца]] [[Горваты|роду Горватаў]] і народная школа, сінагога, 7 яўрэйскіх малітоўных школ, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, 2 гарбарныя заводы, 35 лавак, карчма, паромная пераправа<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53, 61, 422.</ref>. Кірмашы праводзіліся 9 мая, 24 чэрвеня, 26 верасня і 6 снежня<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 61.</ref>. У 1898 г. у Нароўлі і [[Белая Сарока|Белай Сароцы]] адкрыты народныя чытальні<ref name="ReferenceG"/>. У 1901 г. адкрыта Нараўлянская калегіяльная кампанія па распрацоўцы лесу, якую ўзначаліў яўрэй Ілля Кушалевіч Пайкін. З 1902 г. па ініцыятыве Іллі Пайкіна і Эдварда Горвата ад [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|вёскі Красноўка]] да мястэчка Нароўлі па вузкакалейцы лесаматэрыялы перавозілі да Прыпяці<ref name="ReferenceG"/><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |title=Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |url-status=dead }}</ref>. Драўніну пасля гналі па Прыпяці на Украіну. [[Горваты]] атрымалі дазвол і адкрылі свой лесапільны завод у [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўцы]]<ref name="ReferenceG"/>. У 1903 г. пасля смерці [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Горвата]] (1831—1903) нараўлянскі палац і маёнтак (панскі двор Нароўля і належныя землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935). У 1905 г. з прыстані ўсіх грузаў, у тым ліку плытоў, уверх па Прыпяці адпраўлялася звыш 150 тыс. пудоў, а ўніз — звыш 250 тыс.<ref>Верхнее Поднепровье и Белоруссия / сост. В. П. Семенов. — 1905. — С. 568.</ref>. [[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|left|150px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911)]] У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] працягла жыў<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 67.</ref> выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка нараўлянскага маёнтка. У [[1909]] г. у мястэчку было 162 двары, 1528 жыхароў (яўрэяў); а ў вёсцы Нароўля 110 двароў, 486 жыхароў (не яўрэяў); параходная прыстань (1 двор, 3 жыхары)<ref name="ReferenceF"/>. У маёнтку Эдварда Горвата меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння<ref>Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|200px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г.]] У 1913 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) [[Чырвоны Мазыранін|пабудаваў ў родавым маёнтку кандытарскую фабрыку]] — прадпрыемства па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, якая дала ў гэтым жа годзе прадукцыю — [[мармелад]], [[павідла]], [[пасціла|пасцілу]] і [[цукерка|цукеркі]]. На фабрыцы таксама выгатаўлялі [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]], [[вяндліна|вяндліну]], а побач у Горвата ў маёнтку меўся таксама і невялікі вінакурны завод. У [[1916]] г. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|горватаўскім палацы ў Нароўлі]] адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935)<ref name="Vańkovičy-1"/>. У лютым [[1917]] г., пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|ліквідацыі расійскай манархіі ў ходзе Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]], у мястэчку рабочыя суднаверфі горача віталі гэтую падзею<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 55.</ref>. У першай палове сакавіка 1917 г. у мястэчку адбыўся [[мітынг]], на якім выступаў начальнік суднабудаўнічых майстэрань Верхнедняпроўскага басейна генерал Халюцін, які заклікаў рабочых суднаверфі і жыхароў Нароўлі быць вернымі Часоваму ўраду Расіі пад кіраўніцтвам князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгія Львова]] і верыць у перамогу Расіі над Германіяй у ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 56.</ref>. <gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|Інтэр’ер [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|Сямейная каталіцкая [[капліца|капліц]]а Горватаў каля палаца Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|Капліца, інтэр’ер </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|Клумба і фантан перад палацам Горватаў Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|Студня і [[стайня|стайн]]і каля палаца Горватаў Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|Брама да палаца Горватаў ''(архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]])'' Naraŭlanskaja synagoga. Нароўлянская сынагога (1916).jpg|[[Нараўлянская сінагога]]. Фота 1916 г. </gallery> === У савецкія часы === [[Файл:Naroŭla, Rynak. Нароўля, Рынак (1917).jpg|250px|thumb|Дэманстрацыя ў Нароўлі. Фота 1917 г.]] З кастрычніка 1917 г. разгарнулася [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянская вайна на тэрыторыі былой Расійскай імперыі і барацьба за ўладу і тэрыторыі паміж рознымі сіламі]]. З лістапада [[1917]] г. мястэчка аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі (УНР)]]. У студзені 1918 г. у Нароўлі пачаў сваю работу Нараўлянскі валасны Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў, які ўзначаліў [[бальшавікі|бальшавік]] Аляксандр Васілевіч Кавалёў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 19.</ref><ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 69.</ref>. У сакавіку [[1918]] г. Нараўляншчына занята нямецкімі войскамі і атрадамі войск [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 70.</ref>. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак аб дзейнасці структур БНР у ваколіцах Нароўлі невядома<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. Гэта тэрыторыя стане прадметам перагавораў дэлегацыі БНР ва Украіне наконт дзяржаўнай граніцы. У студзені 1919 г. занята атрадамі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]<ref name="ReferenceF"/>, вясной 1919 г. [[Стракапытаўскае паўстанне|палком Стракапытава]], пасля зноў Чырвонай арміяй. У сакавіку 1920 г. польскім войскам<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.</ref>, з 27 чэрвеня 1920 г. Чырвонай арміяй, 12 лістапада 1920 г. [[Паход Булак-Балаховіча|падраздзяленнямі арміі Булак-Балаховіча]], якія прабылі тут да 20 лістапада 1920 г.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 74.</ref> З таго часу усталявалася [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкая ўлада]]. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці ў 1920 г. канчаткова выехалі ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. Адміністрацыйна з 16 студзеня 1919 да [[4 лютага]] [[1924]] г. мястэчка знаходзілася ў складзе [[РСФСР]], а пасля — [[БССР]]. У пачатку 1921 г. створаны Нараўлянскі валасны выканкам (старшыня Міхаіл Васілевіч Носка), адбыліся выбары ў сельскія саветы<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 82.</ref>. Пачалася [[харчразвёрстка]], размеркаванне зямлі, стварэнне новых школ, да 40 ложкаў была пашырана бальніца. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|300px|thumb|Школа ў былым палацы Горватаў. Фота 1932 г.]] [[17 ліпеня]] [[1924]] г. створаны [[Нараўлянскі раён]], які аб’яднаў тры воласці (Нараўлянскую, Мухаедаўскую і Дзёрнавіцкую) і разам з мястэчкам Нароўля ўвайшоў у склад [[БССР]] у выніку [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення рэспублікі]]. У мястэчку і раёне пачаўся шырокі працэс [[лікбез|ліквідацыі непісьменнасці]]. З 1917 да 1925 г. горватаўская кандытарская фабрыка прастойвала. 1 жніўня 1925 г. (пасля рамонту) фабрыка аднавіла сваю дзейнасць па выпуску кандытарскай прадукцыі, атрымала новую назву «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref name="ReferenceH">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 21.</ref><ref name="ReferenceI">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 9.</ref>. У [[1925]] г. мелася дзве [[сінагога|сінагогі]]<ref name="ReferenceR">Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 15.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Vystava. Нароўля, Выстава (B. Mirecki, 18-19.10.1931).jpg|250px|thumb|Сельскагаспадарчая выстаўка ў Нароўлі. Фота 1931 г.]] У 1927 г. у рамках праграмы [[калектывізацыя|калектывізацыі ў СССР]] у мястэчку быў створаны калгас «Чырвоны маяк»<ref name="ReferenceH"/>. У 1931 г. арганізавана суднабудаўнічая арцель; адноўлена суднабудаўнічая верф; пабудаваны лесазавод<ref name="ReferenceF"/><ref name="ReferenceH"/>. З 23 студзеня 1932 г. пачала выдавацца мясцовая раённая газета — «[[Прыпяцкая праўда|За калектывізацыю]]» (з 1965 г. мае назву «[[Прыпяцкая праўда]]»). У 1934 г. створана машынна-трактарная станцыя. У 1930-я гг. савецкія ўлады [[Спіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|ўзарвалі каталіцкую капліцу]] [[Горваты|роду Горватаў]], помнік архітэктуры [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|к}} С. 442.</ref> Паводле іншай інфармацыі, капліца-пахавальня з рэшткамі нябошчыкаў Горватаў была вымыта ракой Прыпяць у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead }}</ref>. У сувязі са сваёй антырэлігійнай палітыкай, у [[1935]] г. савецкая ўлада закрыла [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўную царкву Іаана Багаслова ў Нароўлі]], а яе будынак быў пераабсталяваны пад «[[Дом культуры|дом сацыялістычнай культуры]]»<ref name="ReferenceR"/>. [[27 верасня]] [[1938]] г. мястэчка Нароўля атрымала статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref name="ReferenceF"/>. Напярэдадні 1941 г. у пасёлку самымі буйнымі прадпрыемствамі былі кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», [[суднаверф]], прамкамбінат, завод па апрацоўцы лесу і фабрыка па сушцы гародніны<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.</ref>, мелася 3 школы, новы дом сацкультуры, новы прыгожы будынак аптэкі<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. — 2021. — С. 232.</ref>. У канцы 1930-х гадоў звыш 500 жыхароў Нараўлянскага раёна былі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны савецкай уладай]] (расстраляны, высланы ў лагеры і інш.)<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 106.</ref>. 24 чэрвеня 1941 г., на другі дзень пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|пачатку фашысцкай агрэсіі супраць СССР]], у горадзе пачалася мабілізацыя мужчын прызыўнога ўзросту і фарміраванне ў кожным сельсавеце вынішчальных батальёнаў. [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад. У горадзе гітлераўцы цалкам спалілі і падарвалі шмат дамоў<ref name="ReferenceJ">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 8.</ref>. У пачатку жніўня 1941 г. створаны нараўлянскі партызанскі атрад. 29-30 лістапада 1943 гг. у ходзе «[[Нараўлянская аперацыя|Нараўлянскай аперацыі]]» 415-й стралковая дывізія [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]] і [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава]] (камандзір П. В. Яромаў) вызвалілі Нароўлю ад фашыстаў<ref name="ReferenceF"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 25 сакавіка 1946 г.]] [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|За час акупацыі фашыстамі (27 месяцаў)]] знішчана ў пасёлку і Нараўлянскім раёне паводле падлікаў 596 чалавек; на прымусовыя работы ў Германію было вывезена 724 чалавекі, з якіх 53 чалавекі не вярнуліся; было знішчана 19 вёсак цалкам, а 14 — часткова<ref name="ReferenceJ"/>. Устаноўлена, што ў час вайны загінула ці знікла без звестак 3456 воінаў з Нароўлі і раёна, загінула 630 партызан і падпольшчыкаў<ref name="ReferenceJ"/>. [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Будынак былога палацу Горватаў]] у 1943 г. быў разбомблены і спалены. У канцы снежня 1943 г. у Нароўлі адкрыты раённы дом культуры. У студзені 1944 г. адноўлены лясгас і леспрамгас, у чэрвені 1945 г. першую пасля ваенную прадукцыю выпусціла фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]». 4 кастрычніка 1946 г. на базе суднаверфі была адчынена школа фабрычна-завадской адукацыі (рыхтавала суднацесляроў), пераўтвораная ў 1951 г у. вучылішча (сельскай гаспадаркі)<ref name="ngpl.guo.by">{{Cite web |url=http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |title=Наровлянский государственный профессиональный лицей |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=16 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516191201/http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |url-status=dead }}</ref>. У 1949 г. завяршылася перасяленне жыхароў раёна ў новыя дамы. У 1951 г. прамысловасць [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] дасягнула даваеннага ўзроўню<ref name="ReferenceI"/>. У 1950—1960-х гг. на галоўнай плошчы Леніна былі пабудаваны цагляныя адміністрацыйныя будынкі райкама партыі і райвыканкама, раённы дом культуры і іншыя будынкі, якія сфармавалі сучасны цэнтр горада, меўся помнік Уладзіміру Леніну, а таксама з’явіліся двухпавярховыя цагляныя жылыя дамы на вуліцы Леніна, мелася некалькіх горадаўтваральных прадпрыемстваў (у тым ліку, гузікавы завод, торфзавод «Максімава» і г.д.). 25 снежня 1962 г. Нароўля страціла статус райцэнтра, бо Нараўлянскі раён скасаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. 6 студзеня 1965 г. зноў створаны [[Нараўлянскі раён]] — яго тэрыторыя вылучаецца са складу Ельскага раёна і Нароўля зноў атрымала статус райцэнтра. У 1966—1967 гг. нараўлянская суднаверф пераўтворана ў завод «Буддэталі», праведзена рэканструкцыя фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», цагельных заводаў, прамкамбіната і інш. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceK">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 31.</ref>. У [[1966]] г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» працавала літаратурным супрацоўнікам [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]] (нар. 1948 г.), будучая лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)<ref>[https://planetabelarus.by/publications/svetlana-aleksievich-cherez-slezy-k-nobelevke/?sphrase_id=428776 Светлана Алексиевич: через слезы к «нобелевке»]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН">{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |title=НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |archivedate=13 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Няхай сталiчным гарадам няроўня —''<br /> ''Сваё я сэрца прысвячаю ёй.''<br /> ''Мой любы гарадок — мая Нароўля,''<br /> ''Над прыгажунняй Прыпяццю-ракой.'' |- | style="text-align: left;" | [[Мікалай Мікалаевіч Ждановіч]] (нар. 1957), журналіст газеты «[[Прыпяцкая праўда]]»<ref>{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |title=Ждановіч Мікалай Мікалаевіч |access-date=26 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305195754/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |archivedate=5 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> |} [[3 лістапада]] [[1971]] г. пасёлак Нароўля атрымаў статус [[горад]]а<ref name="ReferenceF"/><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 3 лістапада 1971 г. Аб пераўтварэнні гарадскіх пасёлкаў Нароўля Нараўлянскага раёна і Чачэрск Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці ў гарады раённага падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 31 (1333).</ref>. У ім жыло каля 6 600 чалавек<ref name="ReferenceF"/>. У 1977 г. выпусціў першую прадукцыю [[нараўлянскі завод гідраапаратуры|нараўлянскі філіял Гомельскага завода гідраапаратуры]]<ref name="ReferenceI"/>. У 1981—1982 гг. [[Нараўлянскі раён]] стаў пераможцам [[Сацыялістычнае спраборніцтва|сацыялістычнага спраборніцтва]] ў БССР<ref name="ReferenceK"/>. У лістападзе [[1982]] г. адкрыты [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|музей краязнаўства]], які працуе дагэтуль. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]). [[Файл:Raketa-234.jpg|thumb|270px|[[ракета (цеплаход)|Цеплаход «Ракета-234»]]]] У 1980-ыя гг. сталіца [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] перажывала сапраўдны і да таго не бывалы свой росквіт. У горадзе было звыш 10 тыс. жыхароў, меліся буйная кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», завод гідраапаратуры (славіўся вырабам механічных [[парасон]]аў), маслазавод, хлебзавод, дрэваапрацоўны камбінат, лясгас, тры сярэднія школы, вучылішча сельскай гаспадаркі, раённая паліклініка і бальніца, ветлячэбніца, гасцініца «Нараўлянка», [[лазня]], новы стадыён (па вуліцы Макаранкі), гарадскі і дзіцячыя паркі, два кінатэатры, тры бібліятэкі, рэстаран, некалькі кафэ, гарадскі пляж у цэнтры горада ўздоўж Прыпяці, байдарачная секцыя, шмат магазінаў, гарадскі рынак, годныя [[асфальт]]авыя дарогі і г.д.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 423.</ref> Меліся рачны вакзал і прыстань, дзе швартаваліся лодкі, караблікі і адкуль па рацэ хадзілі транспартныя [[ракета (цеплаход)|цеплаходы-ракеты]], у тым ліку, да [[Кіеў|Кіева]]. Па рацэ хадзілі [[буксір]]ы з [[баржа]]мі. Праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы і фестывалі мясцовага значэння. У маляўнічы прыродай горад любілі прыязджаць на выхадныя і святочныя дні адпачыць нават жыхары [[Кіеў|Кіева]]. [[26 красавіка]] [[1986]] г. Нароўля пацярпела ад [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Многія жыхары прама ці ўскосна прынялі ўдзел у ліквідацыі аварыі і яе наступстваў, дэзактывацыі тэрыторыі. Частка насельніцтва, якая жадала пакінуць раён, была пераселена ў іншыя рэгіёны Беларусі. Асноўная хваля выезду перасяленцаў з горада доўжылася да сярэдзіны 1990-х гг., а пасля колькасць жыхароў Нароўлі стабілізавалася на ўзроўні каля 8 тыс., у параўнанні з ранейшымі 11,5 тыс. у пачатку 1986 г. За перыяд з 1991 па 2007 г. уключна пераселены ў іншыя месцы 10 336 жыхароў Нараўлянскага раёна і горада<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 32.</ref>. Шмат [[яўрэі ў Беларусі|мясцовых яўрэяў]] пераехалі ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. у [[Ізраіль]], [[ЗША]] ці [[Германія|Германію]]. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceL">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 377.</ref>. 25 чэрвеня 1990 г. Нароўлю наведала група народных дэпутатаў БССР (В. У. Паўлаў, [[Павел Ігнатавіч Холад]], [[Вольга Мікалаеўна Галубовіч]], М. І. Якубоўскі, [[Іван Пятровіч Данілаў]], Ю. А. Лебедзеў, [[Лявонцій Ульянавіч Зданевіч]], А. М. Шэйкін, [[Алесь Шут]])<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 385.</ref>. У 1991 г. адкрыта Дзіцячая школа мастацтваў. === У складзе Рэспублікі Беларусь === [[28 студзеня]] [[1992]] г. быў зарэгістраваны «[[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Праваслаўны прыход Свята-Іаана-Багаслова царквы]]». 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Нараўлянскі раён]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 1996 г. завершана газіфікацыя Нароўлі і асноўных населеных пунктаў Нараўлянскага раёна. [[20 верасня]] [[1998]] г. адбылося ўрачыстае асвячэнне каталіцкага [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёла Узвышэння Святога Крыжа]]<ref>[http://catholic.by/port/dioceses/pinsk/parishes/naroulia.htm Нароўля — парафія Узвышэння Святога Крыжа], [[Catholic.by]]</ref>. 15 красавіка 1999 г. адкрыты Нараўлянскі раённы цэнтр рамёстваў. [[4 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камiтэта і [[19 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў быў зацверджаны [[герб Нароўлі]]. Ён быў унесены 24 кастрычніка 2001 г. у Гербавы [[матрыкул]] Рэспублікі Беларусь. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|250px|thumb|Галоўны корпус ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка). Фота 2017 г.]] У 2003 г. створаны тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва. [[1 верасня]] [[2008]] г. сярэдняя школа № 1 атрымала статус «гімназія г. Нароўлі». 6 лістапада 2010 г. адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага месца «[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]]». [[26 красавіка]] [[2011]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] з прыехаў у вёску [[Дзёрнавічы (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавічы]] і Нароўлю, дзе наведаў завод гідраапаратуры<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-v-den-25-letija-avarii-na-chaes-posetil-naibolee-postradavshij-narovljanskij-rajon-129545-2011 Лукашенко в день 25-летия аварии на ЧАЭС посетил наиболее пострадавший Наровлянский район]</ref>. 30 верасня 2011 г. афіцыйнае адкрыццё новага будынка Дома дзіцячай творчасці, перайменаваны 4 красавіка 2012 г. у Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі. [[16 ліпеня]] [[2013]] г. вучылішча № 177 (сельскай гаспадаркі) было пераўтворана ў «Нараўлянскі дзяржаўны прафесійны ліцэй»<ref name="ngpl.guo.by"/>. [[16 снежня]] [[2013]] г. быў афіцыйна закрыты дзяржаўны завод «Буддэталі»<ref>[https://bizinspect.by/inst/5c1fc61b37b6871c5c2fcf98 НАРОВЛЯНСКИЙ ЗАВОД СТРОЙДЕТАЛЕЙ]</ref>. [[Файл:Нароўля. Дзіцячая пляцоўка.jpg|250px|thumb|Дзіцячая гульнявая пляцоўка ў цэнтры горада каля ракі. Фота 2017 г.]] У 2013—2015 гг. ажыццявіўся капітальны рамонт і цалкам абноўлены будынак сярэдняй школы № 2 (самай вялікай па колькасці вучняў у Нараўлянскім раёне — ад 500)<ref name="Дело жизни Василия Чайки">[https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html Дело жизни Василия Чайки]</ref>. У 2014 г. пабудаваны мікрараён «Новы» і супермаркет «Евроопт». У студзені 2016 г. уведзены ў эксплуатацыю дзіцячы Дом сямейнага тыпу — для сямей, якія выхоўваюць дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў. У 2017 г. [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] праспансіравала будаўніцтва новай дзіцячай гульнявой пляцоўкі, якую размесцілі ў цэнтры горада каля ракі<ref>[https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html Федерация профсоюзов Беларуси сделала подарок юным жителям Наровли — детскую площадку]</ref>. [[26 красавіка]] [[2020]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], Аляксандр Лукашэнка прыехаў у Нароўлю<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |title=Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624104901/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref>.[[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|250px|thumb|Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|былога палаца Горватаў (1850)]]. Фота 2017 г.]] [[12 лістапада]] [[2020]] г. пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}</ref> (прыблізна 21 тысяча [[долар ЗША|долараў ЗША]]) ва ўласнасць на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палацу Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref>[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. [[26 красавіка]] [[2021]] г. сярэдняй школе № 2 было прысвоена імя [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1956—2020)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=27 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |url-status=dead }}</ref>, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна<ref>[https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле]</ref>. У 2022 годзе ўраджэнец Нароўлі, доктар гістарычных навук [[Уладзімір Васільевіч Тугай]] (1951—2024) апублікаваў сваю навуковую кнігу «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref>''Тугай, У. В.'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с.</ref>, якая стала першым усеахопным даследаваннем гісторыі стварэння і развіцця аднаго з галоўных і нават сімвалічных прадпрыемстваў горада — кандытарскай фабрыкі, заснаванай яшчэ ў 1913 годзе мясцовым дваранінам Эдвардам Горватам. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=128|type=rect|x=1795,1885,1897,1941,1959,1970,1991,1998,2004,2005,2006,2008,2009,2016,2017,2018|y=139,452,1100,4700,4800,6600,10800,7100,8000,8329,8500,8400,8110,7929,7910,8046}}</div> * '''XVII стагоддзе''': [[1628]] — 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]]<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1050. S. 21, 33, 38, 100</ref>. * '''XVIII стагоддзе''': [[1768]] — 201 прыгонны селянін (без уліку яўрэяў)<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 221.</ref>, [[1795]] — 139 прыгонных сялян (без уліку яўрэяў)<ref name="ReferenceQ"/>. * '''XIX стагоддзе''': [[1885]] — 452 чал.<ref>[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Narowla // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 917].</ref>; [[1897]] — 1,145 тыс. чал. * '''XX стагоддзе''': [[1909]] — 1,528 тыс. чал. мястэчка (без уліку 486 жыхароў вёскі Нароўля)<ref name="ReferenceF"/>; 1923 г. — 2550 чал.; з іх 1789 асоб жылі за кошт нясельскіх заняткаў. Мелася 26 крам<ref name="ia902303.us.archive.org">[https://ia902303.us.archive.org/22/items/kamunikat-46270-1.pdf/46270-1.pdf Наш край. (штомесячнік Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Інстытуце беларускае культуры). — Менск, 1928. — № 8-9. — С. 15.]</ref>; [[1924]] — 1,683 чал. мястэчка (без уліку 1092 чал. у вёсцы Нароўля і 929 чал. у былым маёнтку Нароўля двараніна [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]])<ref>[https://mozyrokrug.blogspot.com/p/blog-page_13.html Наровлянский район. Список населенных мест за 1924 г.]</ref>; [[1925]] — 2,775 тыс. чал.<ref name="ReferenceF"/>; 1926—2513 чал.<ref name="ia902303.us.archive.org"/>; [[1938]] — 4,7 тыс. чал.<ref name="ReferenceF"/>; [[1941]] — 4,7 тыс. чал.; [[1959]] — 4,8 тыс. чал.; [[1970]] — 6,6 тыс. чал.; [[1991]] — 10,8 тыс. чал.; [[1998]] — 7,1 тыс. чал.<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 296.</ref> * '''XXI стагоддзе''': [[2004]] — 8,0 тыс. чал.; [[2005]] — 8 329 чал.; [[2006]] — 8,5 тыс. чал.; [[2008]] — 8,4 тыс. чал.; [[2009]] — 8110 чал.<ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2016]] — 7929 чал.<ref name="belstat2016">[http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip |date=6 ліпеня 2016 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2017]] — 7910 чал.<ref name="belstat2017">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ |date=13 жніўня 2020 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2018]] — 8046 чал.<ref name="belstat2018">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ |date=5 красавіка 2018 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; [[2022]] — 8374 чал.<ref>{{Cite web |title=Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа |url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |accessdate=1 верасня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220512025227/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |archivedate=12 мая 2022 |url-status=dead }}</ref> У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва мястчэка Нароўля складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]]<ref name="ReferenceG"/>. У [[1897]] г. у мястэчку Нароўля [[яўрэі]] складалі 92,5 % (1060 чалавек з 1145 местачкоўцаў<ref name="ReferenceD"/><ref name="Евреи в Наровле">[http://tutejszy.ru/gomelskaya/narovlyanskij/narovlya/265-evrei-v-narovle Евреи в Наровле]</ref>) — без уліку сялян вёскі Нароўля; у 1923 г. — 1460 яўрэяў. У 1926 г. у Нароўлі яўрэяў — 1357 асоб (53,99 %); беларусаў — 991 асоба (39,43 %); палякаў — 59 асоб (2,34 %); рускіх — 49 асоб (1,94 %); украінцаў — 30 асоб (1,19 %); латышоў і літоўцаў — 8 асоб; немцаў — 6 асоб; татар не было<ref name="ia800300.us.archive.org">[https://ia800300.us.archive.org/21/items/pbc.gda.pl.Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T/Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T.pdf Олесевич, Т. Статистичні таблиці украінського населення СССР за переписом 17 грудня 1926 року. — Т. 2. — Варшава, 1930. — 128 с. — С. 64.]</ref><ref>[https://ia600201.us.archive.org/8/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS093823_1930_014/NDIGCZAS093823_1930_014.pdf «Табор». Воєнно-літературний журнал. — 1930. — ч. 14. — С. 85.]</ref>. Беларускую мову назвалі роднай 881 асоба, а рускую мову — 244 асобы<ref name="ia800300.us.archive.org"/>. З 1930-х гг. у мястэчку расце працэнт [[беларусы|беларусаў]], якія сюды перасяляюцца з навакольных вёсак. Паводле дадзеных перапісу 1939 года, у Нароўлі жылі 2 266 [[беларусы|беларусаў]] (57,9 %), 1 167 [[яўрэі|яўрэяў]] (29,8 %), 205 [[рускія|рускіх]] (5,2 %), 138 [[украінцы|украінцаў]] (3,5 %), 84 [[палякі|паляка]] (2,1 %) і 57 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=673 Нараўлянскі раён]</ref>. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], у Нароўлю прыехала шмат людзей, якія вымушана пакінулі забруджаныя [[радыенуклід]]амі вёскі [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] ў зоне адсялення. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у Нароўлі жыло 8 110 чалавек, з якіх [[беларусы]] налічвалі 7 251 чалавек (89,4 %), [[рускія]] — 573 (7,06 %), [[украінцы]] — 218 (2,68 %), [[палякі]] — 49 (0,6 %), [[немцы]] — 21 (0,25 %), па 4 прадстаўніка [[татары|татар]] і [[яўрэі|яўрэяў]], па 3 — [[літоўцы|літоўцаў]], [[марыйцы|марыйцаў]], [[узбекі|узбекаў]], [[таджыкі|таджыкаў]] і [[лезгіны|лезгінаў]], па 2 — ад [[казахі|казахаў]] і [[башкіры|башкір]], 1 прадстаўнік [[грузіны|грузінскага народа]]<ref name="Национальности и религия">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |title=Национальности и религия |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628100608/http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |url-status=dead }}</ref>. У [[2017]] г. у Нароўлі нарадзілася 118 і памерла 90 чалавек. [[Каэфіцыент нараджальнасці]] — 14,8 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 13,5, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 11,3, па Рэспубліцы Беларусь — 10,8), каэфіцыент [[смяротнасць|смяротнасці]] — 11,3 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 15,4, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 13, па Рэспубліцы [[Беларусь]] — 12,6)<ref>Демографический ежегодник Республики Беларусь / Национальный статистический комитет Республики Беларусь. — Минск, 2018. — С. 164—166.</ref>. У цяперашнія часы вернікі пераважна праваслаўнага веравызнання. Ёсць невялікая колькасць вернікаў каталіцкай і пратэстанцкай канфесій, а таксама малая колькасць [[іслам|мусульман]] і [[іўдаізм|іўдзеяў]]. == Радыяцыйна-экалагічная сітуацыя (з 1986 г.) == [[Файл:Polesie State Radioecological Reserve (OpenStreetMap).png|250px|thumb|[[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]]] [[Файл:Feeding Przewalski's horses.jpg|250px|thumb|[[Конь Пржавальскага ў Беларусі|Коні Пржавальскага ў Палескім запаведніку]]. Фота 2020 г.]] Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС 26 красавіка 1986 г.]], уся тэрыторыя [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] была забруджана [[Цэзій-137|цэзіем-137]]. Яна ў залежанасці ад шчыльнасці забруджвання глебы падзелена на зоны. Горад Нароўля знаходзіцца ў зоне, дзе на 2015 г. шчыльнасць забруджвання [[глеба|глебы]] [[Цэзій-137|цэзіем-137]] складае ад 5 да 15 [[Кюры (адзінка вымярэння)|Кюры]]/кв.км. і дзе жыхары маюць права на адсяленне<ref name="ReferenceM">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 34.</ref>. Насупраць Нароўлі праз раку [[Прыпяць]] знаходзіцца тэрыторыя [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]]. Радыелагічны маніторынг у раёне, кантроль за станам здароўя людзей ніколі не спыняліся<ref name="sb.by">[https://www.sb.by/articles/narovlya-istorii-vernosti-i-vozrozhdeniya-.html Чем живет сегодня один из наиболее пострадавших от аварии на ЧАЭС районов]</ref>. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceL"/>. Для зніжэння негатыўнага ўздзеяння радыяцыйнай абстаноўкі, распрацавана спецыяльная сістэма медыцынскага забеспячэння, у аснове якой дыспансерызацыя насельніцтва з абавязковым ультрагукавым даследаваннем [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]: раз на год дыспансерызацыю праходзяць дарослыя, а два разы на год — дзеці<ref name="ReferenceM"/><ref name="sb.by"/>. Усіх жыхароў правяраюць і на апараце-спектрометры выпраменьвання чалавека, які паказвае ўзровень унутранага радыяцыйнага апраменьвання<ref name="sb.by"/>. Нараўлянскі раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі рэгулярна ажыццяўляе кантроль за прадуктамі харчавання, якія ўжывае насельніцтва, у тым ліку з асабістых падворкаў. Калі раней у цэнтры часта фіксавалі перавышэнне ўтрымання ўзроўню радыенуклідаў у прыватным малацэ, то ў апошнія гады пагроза зыходзіць толькі з боку лясных дароў ([[грыб]]ы і [[Ягада|ягады]]). Кожная дзясятая праверка ягад і грыбоў у цэнтры выяўляае іх «забруджанасць», прычым перавышэнне ўтрымання радыяцэзія ў грыбах дасягае 44 раз. Даследаванне дароў лесу, гародніны, вырашчаных на агародзе, і іншых прадуктаў у цэнтры бясплатнае<ref name="sb.by"/>. У 2018 г. у 13 жыхароў Нараўлянскага раёна зафіксавалі перавышэнне нормы назапашвання [[радыенуклід]]аў у [[арганізм]]е. Як высветлілася, прычына ва ўжыванні мясцовых дзікарослых грыбоў і ягад<ref name="sb.by"/>. Радыяцыйныя рызыкі для [[Здароўе|здароўя]] людзей на Нараўляншчыне застаюцца, але, на думку спецыялістаў, кіраваць імі можна<ref name="sb.by"/>. Адным з кірункаў дзеянняў улад, улічваючы, што глеба раёна рабруджана цэзіем, з’яўляецца правядзенне ахоўных мерапрыемстваў у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]], якія дазваляюць атрымліваць экалагічную прадукцыю. У першую чаргу гэта прымяненне павышаных доз мінеральных фосфарных і калійных угнаенняў, а таксама [[вапнаванне глеб]]ы<ref name="ReferenceN">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 36.</ref>. Для забеспячэння вытворчасці нарматыўна чыстага ад [[Радыеактыўныя ізатопы|радыенуклідаў]] [[малако|малака]] ў прыватных гаспадарках насельніцтва штогадова ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] ствараюцца культурныя пашы для жывёлы прыватных гаспадарак<ref name="ReferenceN"/>. == Адміністрацыя == {{асноўны артыкул|Нараўлянскі раён}} Горад Нароўля не мае ўласнага гарадскога выканаўчага камітэту: яго функцыі выконвае Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт, бо [[20 кастрычніка]] [[1995]] г. [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля былі аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку (тое ж самае адбылося па ўсёй Беларусі з райцэнтрамі, якія не былі гарадамі абласнога падпарадкавання). Паводле перапісу 2009 г., у Нароўлі жыў 71 % ад усяго насельніцтва Нараўлянскага раёна<ref name="Национальности и религия"/>. == Эканоміка == [[Файл:Narowlya 03.jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]. Фота 2014 г.]] [[Файл:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|250px|thumb|Аддзяленне «Беларусбанка» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г.]] Прадпрыемствы і арганізацыі [[Харчовая прамысловасць Беларусі|харчовай]], лясной гаспадаркі, меліярацыі, [[Прамысловасць будаўнічых матэрыялаў Беларусі|прамысловасці будаўнічых матэрыялаў]] і гідрасістэм, камунальнаных паслуг, бытавога абслугоўвання і гандлю<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |title=Список предприятий, организаций, учреждений Наровлянского района |access-date=2 ліпеня 2022 |archive-date=29 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629001845/http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |url-status=dead }}</ref>. Сярод значных дзяржаўных кампаній — ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка — горадаўтваральнае прадпрымства, якое займала 74,1 % у агульным аб’ёме прамысловай прадукцыі горада ў 2006 г.<ref name="kaznachey.com">[http://kaznachey.com/doc/e8YRXPJ7DU5/ Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]</ref>); ДСЛГУ «Нараўлянскі спецлясгас». «[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]» — буйное дзяржаўнае прадпрыемства, якое спецыялізуецца на вырабе фільтраэлементаў, фільтраў, гідрасістэм, а таксама высокаякаснага спецадзення, [[пальчаткі|пальчатак]], пасцельнай бялізны і іншых тавараў бытавога прызначэння; аказвае паслугі па цынкаванні металавырабаў і аўтаперавозках грузаў на тэрыторыі Беларусі і за яе межамі. На 1 красавіка 2011 г. у Нараўлянскім раёне было зарэгістравана 138 суб’ектаў малога прадпрымальніцтва, у тым ліку 48 юрыдычных асоб і 90 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 14.</ref>. На 1 студзеня 2015 г. у раёне зарэгістравана 152 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 52 мікраарганізацый і 7 малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 89 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 65.</ref>. На 1 кастрычніка 2018 г. у раёне зарэгістравана 129 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 58 мікраарганізацый і малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 67 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |title=Наровлянский район. Вехи истории |access-date=2 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |archivedate=22 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. З 2012 г. дзейнічае прыватнае прадпрыемства «Палеская Мэблевая кампанія» (створанае ў канцы 2011 г.), якое выпускае сучасную корпусную і мяккую мэблю. У 2014 г. створана ТАА «Белпластмантаж», якое ажыццяўляе вытворчасць пластмасавых вырабаў, якія выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве. Іншыя прадпрыемствы прыватнай формы ўласнасці: ПГУП «ПлайартСтрой»; ТАА «БелИВВа»; ТАА «Окнострой»; ТАА «Калода»; ТДА «БелКансалт-А» (будаўніцтва і выраб мяккіх дахавых матэрыялаў). Маюцца дзяржаўная гасцініца «Нараўлянка» (46 нумароў рознай цэнавай катэгорыі)<ref>{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref>, аддзяленні некаторых беларускіх [[банк]]аў і [[банкамат]]ы, аддзяленні кампаній мабільнай сувязі, галоўпаштамп, атэлье пашыву, аптэкі, сталовыя на прадпрыемствах, рэстаран, некалькі кафэ (у тым ліку, прыватныя)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |title=Семья Назарчук из Наровли живет ради счастья друг друга |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241021081209/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |title=Вкусно, по-белорусски. Отведать блюда национальной кухни приглашает кафе «Турист» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917124438/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |title=О работе фирменного магазина ОАО «Красный Мозырянин» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=30 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241030130022/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |title=Как кормят на фабрике ОАО «Красный Мозырянин» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=24 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241024133545/https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |url-status=dead }}</ref>. == Інфраструктура == === Адукацыя === У Нароўлі працуюць дашкольныя ўстановы, гімназія, 2 сярэднія школы, прафесійны ліцэй, дзіцячая школа мастацтваў, ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр творчасці дзяцей і моладзі», ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі», ДУА «Нараўлянскі раённы сацыяльна-педагагічны цэнтр»<ref>[https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Медыцына === Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляюць дзяржаўныя гарадская паліклініка (на 375 наведванняў у змену) і раённая бальніца (на 100 ложкаў (10 ложкаў сястрынскага догляду)), аддзяленне хуткай медыцынскай дапамогі, медпункты на прадпрыемствах. === СМІ === Выпускаецца раённая газета «[[Прыпяцкая праўда]]» (1932), маецца праграма радыёвяшчання «Нараўлянскае раённае радыё»<ref name="kaznachey.com"/><ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/narovlanskoe_rayonnoe_radio/ Наровлянское районное радио]</ref>. === Транспарт === {{main|Нараўлянскі аўтобус}} У горадзе маецца аўтобусная станцыя (вул. Корзуна, 58). Пасажырскія перавозкі ў раёне забяспечвае філіял «Аўтобусны парк № 2» ААТ «Гомельаблаўтатранс»: абслугоўвае 10 маршрутаў, уключаючы 2 гарадскія і 1 міжгародні маршрут, 7 прыгарадных. Працягласць маршрутнай сеткі, якая абслугоўваецца філіялам, складае 702,4 км, у тым ліку па прыгарадных маршрутах — 546,7 км, міжгародніх маршрутах — 140 км, гарадскім маршруце — 15,7 км.<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref> Рачны пасажырскі транспарт ужо не функцыянуе, як гэта было ў савецкія часы. == Культура == [[Файл:Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (01).jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] у гістарычным будынку пачатку XX ст. Фота 2017 г.]] Дзейнічаюць раённы дом культуры, раённая бібліятэка імя Давіда Сімановіча, дзіцячая бібліятэка, [[нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] (1982), цэнтр рамёстваў (з 15 красавіка 1999 г.) і цэнтр фальклору, Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі (2011), гарадскі і дзіцячы паркі. [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (02).jpg|thumb|250px|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Альтанка ''(абярэгавага і сакральнага прызначэння)'' у гарадскім парку]] каля месца ўліцця ракі [[Нараўлянка]] ў раку [[Прыпяць]]. Фота 2017 г.]] З 2000 г. на базе сярэдняй школы № 2 дзейнічае краязнаўчы гурток пад кіраўніцтвам вядомага нараўлянскага настаўніка гісторыі і краязнаўцы [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Васілевіча Чайкі]] (нар. 1965)<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |title=Як заахвоціць школьнікаў цікавіцца гісторыяй свайго краю? |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624192538/https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |url-status=dead }}</ref><ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с.</ref>. Намаганнямі апантанага [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Чайкі]] і юных краязнаўцаў у дзвюх нараўлянскіх гарадскіх школах створаны пяць вельмі цікавых музеяў<ref name="Дело жизни Василия Чайки"/><ref>[https://www.sb.by/articles/polnoe-sobranie-raritetov.html Краевед-энтузиаст из Наровли создал на базе местных школ пять музеев и планирует открыть еще два]</ref>: у сярэдняй школе № 3 — «Музей побыту», «Музей сельпо» (2012) і «Музей промыслаў і рамёстваў» (з 2000 г. з экспазіцыямі «ткацтва», «прадметы хатняга ўжытку», «земляробства», «рыбалоўства», «Кавальская справа», «сталярная і бондарная справа» і «бортніцтва»); у сярэдняй школе № 2 — музей гісторыі Нараўлянскага раёна і музей «Свет дзяцінства» (2015). У любым са школьных музеяў можна ўзяць у рукі любую рэч, якая знаходзіцца ў экспазіцыі. Экскурсіі ў школьных музеях праводзяць самі вучні. Школьныя музеі можна наведваць жыхарам і гасцям горада. У 2009 г. у нараўлянскім лясгасе створаны музей прыроды і экалогіі, дзе таксама можна даведацца пра гісторыю лясной справы<ref>[https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html Наровлянский район. Грани самобытности]</ref>. Дзіцячая школа мастацтваў: 8 аддзяленняў — 18 спецыяльнасцяў (фартэпіяна, скрыпка, баян, акардэон, цымбалы, домра, ксілафон, ўдарная ўстаноўка, труба, блок-флейта, харавое дырыжыраванне, харэаграфія, аддзяленне выяўленчага мастацтва, аддзяленне дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, гітара, балалайка). [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|250px|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.]] [[6 лістапада]] [[2010]] г. урачыста адкрыта [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]], каб увекавечыць памяць землякоў, якія праявілі гераізм на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у партызанскіх атрадах, сваёй працай зрабілі значны ўклад у развіццё раёна і праславілі Нараўляншчыну. 20 ліпеня (1604 года) — дзень першага ўпамінання ў пісьмовых крыніцах. У [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] (17 верасня) у горадзе праводзіцца, паміж іншага, фестываль «БульбаКРАЙ»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |title=Наровле фестиваль «БульбаКРАЙ» угощал гостей праздника блюдами из картофеля |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917180612/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |url-status=dead }}</ref> і ўзнагароджанне пераможцаў конкурсу «Сядзіба ўзорнага парадку»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |title=Награды получили лучшие хозяева усадеб Наровлянщины |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917200616/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |url-status=dead }}</ref>. 30 лістапада (дзень вызвалення Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх войск) адзначаецца як мясцовае свята. Праводзіцца песенны фестываль «Галасы Нараўляншчыны» і фестываль творчасці «Калядныя сустрэчы». У апошнія гады ў горадзе з асаблівай урачыстасцю і вялікай тэатральнасцю каля ракі Прыпяць адзначаецца [[Купалле]] (вечар 6 ліпеня), на якое народна-абрадавае святкаванне прыязджаюць людзі і з іншых рэгіёнаў<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |title=Чего не хватает Наровлянщине для привлечения туристов? |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |title=В Наровле празднуют Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |title=На Наровлянщине широко отметили один из самых загадочных и любимых народных праздников — Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=27 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127084444/https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |url-status=dead }}</ref>. З [[1992]] г. зноў адкрыта [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўная царква Іаана Багаслова]], якая месціцца ў драўляным будынку непрывабнага архітэктуранага рашэння (вул. Камсамольская, дом 6)<ref>[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]</ref>. У 2005 г. па блаславенні епіскапа Стафана была распрацавана дакументацыя на будаўніцтва новага і цэглавага будынка царквы Іаана Багаслова<ref>[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]</ref>. Будаўніцтва пачалося на тэрыторыі побач са старым будынкам царквы, але новы храм знаходзіцца ў недабудаваным стане. З [[1996]] г. дзейнічае пратэстанцкая [[Царква хрысціян веры Евангельскай (Нароўля)|царква Хрысціян веры Евангельскай]] (вул. Камуністычная, дом 39). З [[1998]] г. дзейнічае мураваны каталіцкі [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (вул. Камуністычная, дом 33). <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (09).jpg|thumb|Былая савецкая крама ў гарадскім парку. Фота 2017 г. File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Кафэ "Брыз" каля альтанкі.jpg|thumb|Кафэ "Брыз" у гарадскім парку. Фота 2017 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 48.jpg|thumb|Дом культуры на плошчы Леніна. Фота 2021 г. </gallery> == Фізкультура, спорт і турызм == [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|thumb|250px|Гістарычныя будынкі кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» з чырвонай цэглы ''(на першым плане — воданапорная вежа)'']] У горадзе маюцца ДУА «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны цэнтр дзяцей і моладзі» (вул. Кастрычніцкая, д. 33а), ДУ «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны клуб» (вул. Макаранкі, д. 31а), гарадскі стадыён «Страла», футбольныя палі і спартыўныя пляцоўкі пры ўстановах сярэдняй адукацыі, спартыўныя залы, 2 [[вулічная атлетыка|воркаўт-пляцоўкі]] (на пляжы каля Кастрычніцкай плошчы і вуліцы Корзуна), скейт-пляцоўка на Кастрычніцкай плошчы<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |title=Что в Наровле сделано для занятий спортом |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=27 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241027153603/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |url-status=dead }}</ref>. У 2022 г. адкрыты маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Алімп». Да рэканструкцыі нараўлянскага стадыёна «Страла» футбалісты з Нароўлі звычайна выступалі ў складзе каманды [[ФК Славія Мазыр|футбольнага клуба «Славія-Мазыр»]]<ref>{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}</ref>, а пасля адкрыцця абноўленага стадыёна «Страла» горад з 2024 г. мае сваю моладзевую футбольную каманду «Страла» (Нароўля)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |title=В Наровле прошел товарищеский матч по футболу |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621192742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |url-status=dead }}</ref>. Мясцовыя экскурсаводы праводяць туры па гораду, месцам баявой славы Нараўлянскага раёна, у нараўлянскі ўчастак [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] (маршрут з’яўляецца бяспечным для здароўя)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |title=Наровлянский район. Туристические маршруты |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=19 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619231926/http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |title=Как на Наровлящине стартовал экскурсионный тур «Путь на Чернобыль» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=3 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103061843/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |url-status=dead }}</ref>. Праводзіцца прамысловая экскурсія на фабрыцы «Чырвоны Мазыранін»<ref>{{Cite web |url=https://korovka.by/ekskursii/ |title=Экскурсии |access-date=11 сакавіка 2025 |archive-date=18 сакавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318113625/https://korovka.by/ekskursii/ |url-status=dead }}</ref><ref name="people.onliner.by">[https://people.onliner.by/2023/03/20/konfetnaya-fabrika «Хочу быть здесь директором». Отправились с детьми на конфетную фабрику]</ref>. У 2023 г. дырэктар фабрыкі [[Аляксандр Аляксандравіч Піляк|Аляксандр Піляк]] выказаўся аб планах зрабіць у адным з гістарычных будынкаў фабрыкі [[музей]]<ref name="people.onliner.by"/>. У 2024 г. у [[Мінск]]у на ХXII Рэспубліканскім турыстычным конкурсе «Пазнай Беларусь» кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]» была ўдастоена ўзнагароды як лепшы аб’ект прамысловага турызму ў Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |title=Чарговая перамога нараўлянскай кандытарскай фабрыкі |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=13 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213171134/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |url-status=dead }}</ref>. Нараўлянскі раён з’яўляецца цэнтрам турыстычнай рыбалкі Беларусі. Асаблівай папулярнасцю карыстаецца [[рыбалка]] на [[Прыпяць|Прыпяці]] ва ўрочышчы Баравіца, якое пачынаецца адразу за мяжой горада Нароўля ўздоўж [[Прыпяць|Прыпяці]] ў кірунку вёскі [[Канатоп (Нараўлянскі раён)]]<ref>[https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html Что может повысить туристическую привлекательность Наровлянщины? Ответы местных жителей]</ref>. == Забудова == {{асноўны артыкул|Спіс вуліц Нароўлі}} [[Файл:Нароўля, Завайць, Канатоп на мапе 1924 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка «Наровль» і хутар Калегаў на карце БССР 1924 г. ''(фрагмент карты)'']] [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (07).jpg|250px|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўязная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2017 г.]] Старажытнай забудовы ў сучасным горадзе засталося вельмі мала. У пачатку XX ст., не лічачы [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў і належных да панскага двара мураваных пабудоў]], у мястэчку было толькі некалькі мураваных дамоў, а астатнія былі драўлянымі. З прычыны разбуральных рэвалюцыйных і ваенных падзей амаль не захавалася даўнейшая драўляная і мураваная забудова. Яшчэ ў пачатку 1950-х гадоў у мястэчку сустракаліся драўляныя тратуары<ref>''Хандрос, Б.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html Наровлянская история] / Б. Хандрос // Мишпоха. — 2003. — № 13.</ref>. У савецкія часы ў першай палове XX ст. адбылося аб’яднанне мястэчка Нароўля, вёскі/хутара [[Калегава]] (Калегаў) і тэрыторыі [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|двара паноў Горватаў]], дзе знаходзіліся палац, парк і [[Чырвоны Мазыранін|кандытарская фабрыка Горватаў]], у адно адміністрацыйнае ўтварэнне. Уся гэта тэрыторыя паслужыла асновай гарадскога пасёлка (горада) Нароўля<ref>''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6—7.</ref>. Даведнік «Увесь СССР» (1930) адзначаў, што Нароўля: «тыповае прырэчнае палескае мястэчка (2513 жыхароў) з велічэзным каштоўным паркам. Цікавы палац, [[Нараўлянская сінагога|стыльная сінагога]], краёвы музей. Пражыванне таннае»<ref>[https://dn790000.ca.archive.org/0/items/ves_sssr_spravochnik_putevoditel/ves_sssr_spravochnik_putevoditel.pdf Весь СССР : Справочник-путеводитель / Сост. Б. Б. Веселовский и др.; под ред. Д. В. Полуяна. — М. : Изд. Трансрекламы НКПС, 1930. — Ч. IV. Маршруты по Союзу ССР. — С. 84.]</ref>. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceK"/>. У [[1981]] г. быў створаны праект дэталёвага плана цэнтра Нароўлі. Асноўныя вуліцы горада былі забудаваны 2-5-павярховымі цэглавымі дамамі. Утварылася некалькі [[мікрараён]]аў. Горад плаваналі прасторным. Рака [[Нараўлянка]] ўмоўна падзяляе горад на 2 жылыя масівы — заходні і ўсходні. У горадзе маецца дзве плошчы — Кастрычніцкая і Леніна, з якіх апошняя з’яўляецца галоўнай (цэнтральнай), дзе знаходзіцца адміністрацыя горада<ref name="kaznachey.com"/>. Прамыслова-складская зона фармуецца ў асноўным на паўднёва-усходніх ускраінах горада<ref name="ReferenceS">Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.</ref>. Тэрыторыя адпачынку — паркі, гарадскі пляж, бульвар каля Кастрычніцкай плошчы, стадыён «Страла»<ref>Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.</ref>. [[Файл:Makarenko street in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|250px|thumb|Прыгожы будынак крамы ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]] на вуліцы Макаранкі, але вельмі пашарпаны, расфарбаваны і з залішнім плотам. Фота 2014 г. ''(Пазней пафарбаваны ў шэры і зялёны колеры толькі з двух бакоў<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=AyPn6C5rFjw Сделан в С. С. С.Р в прямом эфире! 24 суббота. Наровля.] — гл. на 1-й хвіліне</ref>)'']] Пасля высялення жыхароў па [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], многія дамы ў прыватным сектары засталіся закінутымі і паступова струхлелымі. Гарадскія ўлады такія дамы зносілі, але на іх месцы нічога не было пабудавана, таму прыватны сектар стаў выглядаць прарэджаным. На ўскраінах горада пераважаюць прыватныя аднапавярховыя драўляныя або цагляныя дамы. Пачалося будаўніцтва катэджаў. У 2006 г. плошча горада складала 1022 га<ref name="kaznachey.com"/><ref>[http://levonevski.net/pravo/normreg2013/num53/d53586/index.html Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]</ref>. Згодна з генеральным планам ад 2007 г., горад быў пашыраны ва ўсходнім кірунку (да аб’яздной дарогі P 37), дзе да 2014 г. былі пабудаваны два новыя мікрараёны — «Новы» і «Сонечны»<ref name="ReferenceS"/>. Нягледзячы на чысціню і прастор на вуліцах, у сучасным горадзе прысутнічае аляпаватага выгляду гарадская скульптура і вулічная мэбля, лысыя ўчасткі зямлі без травы, безгустоўны дызайн гарадской інфраструктуры і ландшафтнай архітэктуры, пераробка рамонтам пачатковага архітэктурнага стылю будынка, [[сайдынг]], сотавы полікарбанат, прафнасціл, недагляд стану дрэў (пры наяўнасці ўласнага нараўлянскага лясгаса), дрэнны стан тратуараў, ускраінных дарог, малога памеру [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|гісторыка-этнаграфічны музей]]<ref>[https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Увидеть, пока не развалилось! Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»]</ref><ref name="В кадре Наровля, Беларусь">[https://www.drive2.com/c/505452643187950448/ В кадре Наровля, Беларусь]</ref><ref>{{Cite web |url=https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |title=Белорусская губинка. Наровля |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018010215/https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ Чему необходимо уделить внимание в Наровле в Год благоустройства?]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oqsT0Lno9dw Прекрасный Город НАРОВЛЯ! 4k]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3EoUxC6kEfo Город в котором я ЖИВУ! Много вопросов, мало ответов]</ref>. Цікавы будынак гасцініцы «Нараўлянка» у стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] быў перароблены рамонтам, які спрасціў аблічча будынка. На плошчы Леніна адбыліся самыя значныя змяненні з савецкага перыяду: будынак райвыканкама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] быў абшаляваны з фасаду [[сайдынг]]ам, чым быў парушаны гарманічны архітэктурны ансамбль з былым будынкам кампартыі і Домам культуры (таксама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]]); перароблены рамонтам будынак галоўпаштампа (паштовага аддзялення). На калоны магазіна «Наровляночка» на плошчы Леніна ў стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] знізу быў дабаўлены «абутак», а інтэр’ер цалкам зменены і бакавое [[акно]] на другім паверсе замуравана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С. Р. в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 45-й секундзе.</ref>. У гістарычным драўляным [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|будынку пачатку XX ст. нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея]] (які ўнесены ў Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь) замест драўляных уваходных дзвярэй і акон былі ўстаўлены сучасныя пластыкавыя дзверы са шклопакетам і аконныя шклопакеты, а сам будынак пафарбаваны ў [[ружовы колер]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vsBSC0Yg1k8 Наровля с воздуха в 4k UHD] — на 50-й секундзе</ref>. Даведзены да стану руін [[Нараўлянская сядзіба|будынак былога палацу Горватаў]]. У 2023—2024 гг. прайшла добрая рэканструкцыя стадыёна «Стрела»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |title=В Наровле начался демонтаж стадиона |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=21 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321105726/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |title=В Наровле после реконструкции открыли стадион «Стрела» |access-date=21 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131150/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |url-status=dead }}</ref>, а таксама частковае аздабленне парка новай цікавай і элегантнай гарадской мэбляй<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |title=Новые скамейки устанавливают работники коммунального предприятия в городском парке культуры и отдыха в Наровле |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202140310/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |url-status=dead }}</ref>. Знешні выгляд будынка Нараўлянскага раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям з белай сілікатнай цэглы ў 2023 г. быў затынкаваны і пафарбаваны ў едкія колеры, чым быў зменены пачатковы архітэктурны стыль будынка і спрошчаны знешні дэкор, а арыгінальная вежа была накрыта чатырохскатным дахам<ref>{{Cite web |url=https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |title=Наровлянский районный отдел по чрезвычайным ситуациям |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154128/https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |title=На территории Наровлянского РОЧС прошло торжественное мероприятие, посвященное Дню Конституции Республики Беларусь |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154126/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |title=Прафесія ратавальніка стала прызваннем для начальніка Нараўлянскага РАНС |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=16 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241216025749/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |url-status=dead }}</ref>. У 2023 г. абшыты і патынкаваны першы паверх гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы, чым быў парушаны стыль і знешні выгляд гістарычнага будынка<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С.Р в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 6-й хвіліне 14-й секундзе і на 9-й хвіліне 25-й секундзе.</ref>. Асобныя наведвальнікі адзначаюць адсутнасць у горадзе добрага кафэ ці рэстарана і празмернасць акцэнту на савецкую эпоху<ref name="В кадре Наровля, Беларусь"/>. Аднак заўважаюць, што горад можа даставіць пазітыўныя эмоцыі і некалькі дзясяткаў сімпатычных фотаздымкаў<ref>[https://alkobugi.livejournal.com/4193.html Дождливая Наровля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 45.jpg|thumb|Плошча Леніна. Справа — абшаляваны сайдынгам фасад райвыканкама. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg|thumb|Сярэдняя школа №2 на вуліцы Кастрычніцкай пасля рамонту. Фота 2021 г. File:Makarenko street in Naroŭlia town - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Вуліца Макаранкі каля стадыёна «Стрела». Фота 2014 г. File:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Металадахоўка і сайдынг на арыгінальным савецкім будынку рэстарана «Волна» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 59.jpg|thumb|Вуліца Леніна на ўскраіне. Фота 2021 г. </gallery> == Славутасці == [[Файл:Нароўля. Помнік выселеным вёскам (02).jpg|250px|thumb|Помнік выселеным вёскам (1994). ''(Цэнтральная частка горада каля Прыпяці)''. Фота 2017 г.]] * Стаянка перыяду [[мезаліт]]у — [[бронзавы век|бронзавага веку]] ([[9 тысячагоддзе да н.э.|9]]—[[1 тысячагоддзе да н.э.|1 тысячагоддзі да н.э.]]) на усходняй ускраіне горада, на правым беразе р. Прыпяць, на двух баках яра, паміж старыцамі, урочышчы Баравіца, Піваварава — {{ГККРБ 4|313В000538 }} * Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацава-паркавага комплексу Горватаў]] ([[1850]]) — {{ГККРБ 4|312Г000536}} * Гістарычныя будынкі [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі пачатку XX ст., заснаванай Горватамі]] * Нешматлікія фрагменты гістарычнай забудовы канца XIX ст. (мураваная гарадская лазня і інш.)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |title=Как это было: история бани в Наровле |access-date=13 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313130620/https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |url-status=dead }}</ref> * [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|Драўляны жылы дом Юзафа Ліневіча (Ляневіча) 1912 года]], які служыць рэзідэнцыяй [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея (1982)]], па вул. Кастрычніцкай, 12 — {{ГККРБ 4|313Г000535}} * Іўдзейскія могілкі * Брацкая магіла ([[1943]]) па вул. Кастрычніцкай — {{ГККРБ 4|313Д000537}} * [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Нароўля)|Помнік Уладзіміру Леніну (1983)]] — адзін з самых вялікіх помнікаў Леніну ў [[БССР]], — скульптар [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык]] (1932—1989) * Помнік выселеным вёскам (1994) — з граніту і чорнага мармуру * [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|Каталіцкі касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (1998) * Будынкі цэнтральнай і дзіцячай бібліятэкі * Памятны знак на валуне і 100-мм супрацьтанкавая гармата Т-12, усталяваны ў 2019 годзе ў гонар 75-годдзя Вялікай Перамогі і памяці Героя Савецкага Саюза Андрэя Корзуна на вуліцы, названай у яго гонар<ref>[https://www.sb.by/articles/v-narovle-otkryli-pamyatnyy-znak-v-chest-pogibshikh-voinov-na-frontakh-velikoy-otechestvennoy-voyny.html В Наровле открыли памятный знак в честь погибших на фронтах Великой Отечественной войны]</ref> * Камень-валун і [[100-мм супрацьтанкавая гармата МТ-12]] у гонар загінулых на франтах [[Вялікая Айчыная вайна|Вялікай Айчынай вайны]] (2019) — на паўднёвым беразе ракі Нараўлянка. * [[Манументальны жывапіс|Мурал]] Герою Савецкага Саюза [[Андрэй Рыгоравіч Корзун|Андрэю Рыгоравічу Корзуну]] (2024) — на сцяне [[Нараўлянскі завод гідраапаратуры|Нараўлянскага завода гідраапаратуры]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-otkryli-mural-andreyu-korzunu/ В Наровле открыли мурал Андрею Корзуну]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/narovlyanskiy-zavod-gidroapparatury-po-sluchayu-prazdnika-otkryl-mural-v-chest-geroya-sovetskogo-soyu.html Наровлянский завод гидроаппаратуры открыл мурал в честь Героя Советского Союза Андрея Корзуна]</ref>. * Мурал з выявай работніка лесааховы на доме №14 на вуліцы Леніна (2025)<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ В Наровле появился новый мурал]</ref> [[Файл:Narowlya 04.jpg|250px|thumb|Будынак аўтастанцыі (вул. Корзуна, 58). Крайні злева — будынак раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям. Фота 2017 г.]] Цікавасць прадстаўляюць будынкі ў стылях [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] (Дом культуры на плошчы Леніна і былы будынак кампартыі, будынак гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы) і [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]] (будынак суду Нараўлянскага раёна па вуліцы Леніна, невялікія па памеру будынак крамы «Продукты» (дом 10) на вуліцы Макаранкі і будынак былога кінатэатра «Юность» (пераабсталяваны ў 2022 г. у маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Олимп»), будынак аўтастанцыі на вуліцы Корзуна-58, магазін «Наровляночка» на плошчы Леніна), а таксама некаторыя іншыя ў стылі прамысловай архітэктуры (сучасны будынак фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і раённая паліклініка). <gallery perrow="5"> File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 36.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 30.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом з сілікатнай цэглы на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 11.jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 01.jpg|thumb|Прыгожы будынак крамы кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 38.jpg|thumb|Будынак аднаго з беларускіх банкаў на вуліцы Леніна. Фота 2021 г. </gallery> === Страчаная спадчына === * [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Царква Святога Апостала Іаана Багаслова]] (каля 1760 г.) — першапачатковы будынак * [[Нараўлянская сінагога]] (XVIII ст.) * [[Нараўлянская сядзіба|Фамільная каталіцкая капліца Горватаў (XIX ст.)]] <gallery perrow="5"> File:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (03).jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» у руінах. Фота 2017 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 54.jpg|thumb|Пераробленыя рамонтам галоўпаштамп і аддзяленне сувязі і магазін «Нараўляначка». Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 47.jpg|thumb|Гімназія №1 на вуліцы Леніна пасля рамонту. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 29.jpg|thumb|Кастрычніцкая плошча. Фота 2021 г. File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 17.jpg|thumb| Пераробленая рамонтам гасцініца «Наровлянка» на вуліцы Кастрычніцкай. Фота 2021 г. </gallery> == У мастацтве == [[Файл:Aron Kascialianski - Sinagoga u Narouli - near 1927 AD.JPG|250px|thumb|Карціна [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арона Касталянскага]] «Сінагога ў Нароўлі», каля [[1927]] г. (''[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]'')]] У пачатку XX ст. мастакі Б. Шышка і Ян Віткевіч з натуры зрабілі малюнкі [[Нараўлянская сінагога|нараўлянскай сінагогі]]. Каля 1927 г. [[Арон Рыгоравіч Касталянскі]] (1891—1934) намаляваў карціну «Сінагога ў Нароўлі», якая цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]. Дзесьці пасля 1949 г. [[Мечыслаў Ялавецкі]] (1876—1963) намаляваў акварэль «Нароўля. Палац над Прыпяцю. Мазырская зямля, Палессе»<ref>[https://digitalcollections.hoover.org/objects/73679/narowla-paac-nad-prypecia-ziemia-mozyrska-polesie-edward NAROWLA Pałac nad Prypecią ziemia mozyrska, Polesie]</ref>. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай альтанкі]], у клубе фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і будынку былога палаца Горватаў. У 1983 г. у нараўлянскім парку рэжысёр [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|Віталь Чацверыкоў]] (1933—1983) здымаў некалькі эпізодаў сваёй кінакарціны «[[Сад (фільм, 1983)|Сад]]»<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vse-o-kino-narovlyanshhiny-znaet-lyubov-stepanenko/ Усё пра кіно Нараўляншчыны ведае Любоў Сцепанчанка]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2009 г. [[Адам Глобус]] (нар. 1958) намаляваў карціну «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны Мазыранін“»<ref>[https://adam-hlobus.livejournal.com/540453.html Адам Глобус «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны мазыранін“»]</ref>. Беларускі паэт [[Уладзімір Міхайлавіч Верамейчык]] (1937—1999), маці якога нарадзілася ў вёсцы [[Ліхаўня]]<ref>[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142]</ref> Нараўлянскага раёна, узнёсла ўпамінае Нароўлю у сваіх вершах «На беразе Прыпяці» (1978), «Роздум вечарам, калі моцна балела сэрца» (1978), «Сельскай гаспадарцы» (1978), «Каханая паехала ў Александрыю» (1981), «Падарожжа за Нароўлю» (1985)<ref>Гл.: кнігу паэзіі Уладзіміра Верамейчыка «Клянуся Прыпяццю» (1988).</ref>; а ў вершы «Палескі трохкутнік» указаў тры галоўныя мясціны, якія мелі ў яго жыцці асаблівае значэнне, — Нароўля, [[Брагін]], [[Хойнікі]]<ref>[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142.]</ref>. У творчасці рускамоўнага паэта [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давіда Рыгоравіча Сімановіча]] (1932—2014) Нароўля паўстала як месца дзяцінства, апаленае Другой сусветнай вайной і адзначанае прыгажосцю палескай прыроды і асабістай памяццю, у тым ліку, аб яўрэйскіх каранях сям'і і сваіх сяброў. Тэма Палесся і Нароўлі гучыць у яго вершах «Сыновья Наровли — други мои верные!», «В переулочке — ин дэр гесэлэ», «Птица вскрикнула. Ветка хрустнула», «Полесье — детства материк» і многіх іншых. У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] у раздзеле «Прашу перадаць мне ва ўласнасць палац» расказвае аб сваім першым візіце ў Нароўлю ў 2006 г., знаёмстве з нараўлянскім палацам і сваіх ідэі і захадах набыць будынак былога [[Нараўлянская сядзіба|палацу Горватаў у Нароўлі]]. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Нароўлі}} * [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), жыхар Нароўлі * [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734), трымальнік фальварка Нароўля * [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Антоніевіч Аскерка]] (1708—1767), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]], багрымавіцкі староста, уласнік Нароўлі * [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]], удзельнік [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] (1794), уласнік Нароўлі * [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943), спадчыннік (па жонцы) маёнтка Нароўлі, сенатар (1928—1935) [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], віцэ-старшыня [[Начальная рада арганізацый землеўласнікаў|Начальнай рады арганізацый землеўласнікаў]] (1936) * [[Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. 1983), беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], прадпрымальнік у сферы турызму * [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868), уласнік Нароўлі, закладальнік нараўлянскага палаца Горватаў * [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, грамадскі дзеяч * [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прамысловец, фабрыкант, дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Мазырскага павета (1897—1901), дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Рэчыцкага павета (1901—1917) * [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), галоўны ўрач (1921—1936) нараўлянскай бальніцы, партызан-медык, заслужаны ўрач БССР (1956) * [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990), партызанка, настаўніца, дырэктар нараўлянскай сярэдняй школы * [[Навум Львовіч Каламінскі]] (1938—2007), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]] * [[Якаў Львовіч Каламінскі]] (1934—2019), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Кулажанка]] (1952—1981), актывіст беларускамоўнага самвыдату ў 1970-х гг. * [[Соф'я Міхайлаўна Міровіч|Соф’я Міхайлаўна Міровіч (Нікольская)]] (1889—1976), артыстка оперы (лірыка-каларатурнае сапрана), заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1938) * [[Давід Рыгоравіч Сімановіч]] (1932—2014), беларускі паэт, перакладчык * [[Мікалай Уладзіслававіч Смольскі]] (1905—1976), беларускі батанік, акадэмік [[НАН Беларусі]] * [[Майсей Лейвікавіч Співак]] (1919—1943), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Уладзімір Васілевіч Тугай]] (1951—2024), беларускі гісторык, дэкан (1991—2005) гістарычнага факультэта [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя М. Танка]], [[доктар гістарычных навук]], [[прафесар]] * [[Пётр Васільевіч Цыбуленка]] (нар. 1952), беларускі вучоны, [[кандыдат тэхнічных навук]], дэкан (2007—2019) факультэта горнай справы і інжынернай экалогіі [[БНТУ]]<ref>{{Cite web |url=https://bntu.by/person/cybulenko-petr |title=Цыбуленко Петр Васильевич |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071835/https://bntu.by/person/cybulenko-petr |url-status=dead }}</ref> * [[Васіль Васілевіч Чайка]] (нар. 1965), нараўлянскі краязнавец, школьны настаўнік і педагог дататковай адукацыі, дэпутат Нараўлянскага раённага савета дэпутатаў (2014—2018) 27-га склікання<ref>{{Cite web |url=https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |title=Чайка Василий Васильевич |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=24 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224130750/https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |url-status=dead }}</ref> * [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй]] (1955—2020), непасрэдны ўдзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], пажарнік нараўлянскай пажарнай часткі, кавалер [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], першы ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна (2020). * [[Мікалай Міхайлавіч Шаўцоў]] (нар. 1948), дырэктар (1991—1994) фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», старшыня (1994—1996) Нараўлянскага райвыканкама, дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі, загадчык аддзела кадраў і ўліку Галоўнага ўпраўлення кадравай палітыкі Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь * [[Ірына Леанідаўна Юркова]] (нар. 1965), спецыяліст у галіне хіміі высокіх энергій, [[доктар хімічных навук]], [[дацэнт]] * [[Арсеній Ільіч Ярэй]] (1920 — пасля 1985), [[Міністэрства харчовай прамысловасці БССР|міністр харчовай прамысловасці Беларускай ССР]] (1965—1980), ветэран вайны == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Vańkovičy-1">Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.</ref> }} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. К. Анішчанка. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск : Хурсік, 2008. — 532 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. Анішчанка. — Т. 6 : Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст.: спісы на рускай мове. — Мінск : Хурсік, 2010. — 388 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анищенко, Е. К.]]'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. / Е. Анищенко. — Минск : Хурсик, 2014. — 229 с. * [https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область]. Сб. арх. док. и материалов. — Минск : НАРБ ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 576 с. * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — 620 с. * Гарады і вёскі Беларусі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Т. 2 : Гомельская вобласть, кн. 2. — 2005. — 517 с. * Гербоўнік беларускай шляхты. Т.1 А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мн.: БелНДІДАС, 2002. — 493 с. * ''Голубеў, В. Ф.'' Сельская абшчына ў Беларусі XVI—XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. * ''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — 448 с. * ''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля: фотаальбом / В. Т. Маліноўскі; фот.: В.Алешкі [і інш.]. — Мінск : Беларусь, 1994. — 112 с. * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с. * ''[[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк|Радзюк, А. Р.]]'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі: рэпрэсіўная палітыка царызму на землях Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. / А. Р. Радзюк. — Гародня-Кракаў, 2017. — 196 с. * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. * ''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья / В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. — М.: АН СССР. — Кн. I. — 1962. — 379 с. * ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с. * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Dangel, S.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie / S. Dangel. — Warszawa : Kasa im. Mianowskiego, 1925. — T. 2. — 189 s. * ''[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski, A.]]'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla] / A. Jelski // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce — Netreba, Warszawa, 1885. — S. 917. * ''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s. * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — 456 s.] * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — 456 s.] * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Weyssenhoff, J.'' Pamiętnik generała Jana Weyssenhoffa / J. Weyssenhoff; wyd. J. Weyssenhoff. — Kraków : Gebethner i Wolf, 1904. — 251 s. * Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. [https://polona.pl/item-view/3522db0c-f5cc-4ea3-a504-7c1a3e947b52?page=0 T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław)] / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Naroŭlia|Нароўля}} {{OSM relation|5598639|Нароўля}} * [http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc Наровлянский район. Вехи истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |date=22 чэрвеня 2022 }} * [https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |date=13 жніўня 2022 }} * [https://www.youtube.com/@narovlya/videos Прыпяцкая праўда. Новости Наровли] // youtube.com * [http://szliachta.org/p02_by/naroulia01-05/naroulia01.html Палацавы комплекс Горватаў ў Юркавым куточку]{{Недаступная спасылка}} * [https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja Происхождение названия «Наровля»: версии, аргументы, рассуждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225004948/https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja |date=25 снежня 2024 }} * [https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»] // onliner.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нараўлянскі раён}} {{Гомельская вобласць}} [[Катэгорыя:Нароўля| ]] [[Катэгорыя:Сапегі]] [[Катэгорыя:Слушкі]] [[Катэгорыя:Аскеркі]] [[Катэгорыя:Сіверсы]] [[Катэгорыя:Гольсты]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Ваньковічы]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] d4pcv8d7b3q2qbewukizt17gdobpnsr Хойнікі 0 16287 5142634 5103059 2026-05-17T11:30:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142634 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Хойнікі |арыгінальная назва = Хойнікі |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |сцяг = Flag of Chojniki.svg |выява = Хойнікі Chojniki (2022) 02.jpg |подпіс = Сядзіба Аўраамавых |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 54 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 29 |lon_min = 58 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Хойніцкі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |ранейшыя назвы = Хвойнікі альбо Хвайнікі |статус з = 1967 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2346 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 247600, 247601, 247618, 247622-247624 |аўтамабільны код = 3 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Chojniki |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242978977 }} '''Хо́йнікі'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Chojniki}}) — горад у Беларусі, адміністрацыйны цэнтр [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Месціцца за 103 км на паўднёвы захад ад [[Гомель|Гомеля]]. Чыгуначная [[Хойнікі (станцыя)|станцыя]] на адгалінаванні [[Васілевічы (станцыя)|Васілевічы]] — [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] лініі [[Калінкавічы (станцыя)|Калінкавічы]] — [[Гомель (станцыя)|Гомель]]; аўтамабільныя дарогі на [[Рэчыца|Рэчыцу]], [[Калінкавічы]], [[Брагін]]. == Назва == [[Файл:Месца, дзе паўстала сяло Хвойнікі.jpg|thumb|left|Месца на краю балота, дзе паўстала сяло Хвойнікі.]][[Файл:Узвышша Хвайнікі.jpg|thumb|left|Гэтае ўзвышша на заднім плане, калісьці парослае хваёвым лесам, досыць аддаленае ад прыбалотнага сяла Хвойнікі, «перадало» яму сваю назву.]][[Файл:Караль Прозар з Хвойнікаў кумам у Барбарове. 1790 г.png|thumb|left|Караль Прозар з Хвойнікаў і Міхал Паўша з Лісцвіна кумамі ў Барбарове. 1790 г.]]Напэўна, тапонім «Хойнікі» паходзіць ад «[[хвоя]]», «[[хваёвыя лясы]]»<ref name="KTSB"/>{{efn-ua|А яшчэ ў кнізе «Памяць» заснавальнік Хойніцкага краязнаўчага музея А. М. Зелянкоўскі прыводзіў «і іншую думку», г. зн. сваю ўласную. Маўляў, у апісанні межаў Брагінскага графства 1512 г. у адным месцы паселішча значыцца як Хвайнічок, у іншым — як Хойнічак{{efn-ua|Гэта не дзве назвы аднаго паселішча, а два розныя ўрочышчы, геаграфічна аддаленыя адно ад аднаго і яшчэ больш ад Хойнікаў, гл.: Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 7 — 11; [http://hojniki.ucoz.ru/index/braginski_akt_1512_g/0-140# С. Бельскі. Акт абмежавання Брагінскай воласці]|}}. І далей: «Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона, выдадзены ў 1903, сцвярджае: «Хойнік — старажытнагрэцкая мера сыпучых целаў, што згадваецца ўжо ў Гамера, які X. вызначае колькасць збожжа, патрэбнага для пракармлення аднаму чалавеку на дзень...»<ref name="fn1">Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26</ref>. Маецца на ўвазе хеніка альбо хойніка (менавіта так, бо гэта назоўнік жаночага роду, гл. [https://biblehub.com/thayers/5518.htm χοῖνιξ, χοινικος, ἡ]) – адзінка аб’ёму, роўная 1,08 л. І ці ж гэта можна прызнаць за версію?! Аднак на стэндзе ў будынку райвыканкама і на ўездзе ў Хойнікі з боку Рэчыцы ў новым «пашпарце» раёна напісана такое.|}}. Але гэтую назву атрымала паселішча, якое паўстала ў нізіне, сярод балота, дзе хвоя (сасна), прынамсі суцэльна, не расце. Найбольш верагодна, на тое, першае за гарою, сяло была перанесеная назва ўзвышша, калісьці парослага хваёвым лесам, якое месцілася (ёсць і зараз, але даўно разаранае) на поўнач ад сяла Брагінскай воласці [[Лісцвін]]. Жыхары апошняга «''дубровы собе на поля розробили и вычертили''»<ref>Спиридонов М. Ф. Акт о разделе имения Брягин. 1574 г. // Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 1. — Мінск, 2000. С. 192</ref>, адкуль і гэткая назва, кантрастная з будучай мястэчкавай. Таму, відавочна, і сімволіка сучасных Хойнікаў збольшага адпаведная не іх месцазнаходжанню побач з хвайнікамі, як здаўна меркавалася, а набытай імі назве, даволі дзіўнай для паселішча, узніклага на краю балота. Арыгінальная форма назвы — «''Хвоиники''», пазней паланізаваная. Адбылося гэта не адразу. У XVII і XVIII ст. у большасці ўжо выпадкаў выкарыстоўвалася форма Chojniki. Але, напрыклад, яшчэ і ў канцы 1790 года пра [[Караль Прозар|Караля Прозара]], як аднаго з кумоў пры здзяйсненні таямніцы хросту сына сужэнцаў Клішэўскіх у [[Барбароў|Барбарове]], у лацінамоўных метрычных кнігах [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравіцкага касцёла]] запісана, што ён «''з Хвойнікаў''» (de Chwoyniki)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/pra_nazvu_khvojniki/0-217# С. Бельскі. Пра назвы Хвойнікі/Хойнікі і Лісцвін]</ref>. Была і няўдалая спроба пана Мікалая Харлінскага ў пачатку XVII стагоддзя пераназваць мястэчка і ўвесь маёнтак у Новы Харленж на гонар Харленжу — гнязда яго роду ў Люблінскім ваяводстве («''dobra Chojniki czyli Nowy Charlęż''» — 1618 г., «''m. Nowy Charlęż''», але «''wieś Chojniki''» — 1623 г.; зрэдку ў дакументах Харлінскіх сустракаліся і «''Chwojniki''» — 1600 г., 1618 г.)<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). /Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 234, 279, 281, 637</ref>. Аднак, праз некалькі гадоў рыма-католікаў Харлінскіх заступіў новы ўладальнік кальвініст М. Абрамовіч, пазней праваслаўны М. Бжазоўскі, далей незацікаўленыя ў перайменаваннях рыма-католікі Шуйскія, і тую спробу спасціг лёс іншых новых назоваў, якія мусілі — пісаў А. Ябланоўскі — «''przed żywotnością starych ustąpić''»<ref>ŹD. T. XXII. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. XI. — Warszawa, 1897. S. 176—177</ref>. Паводле [[Часлаў Пяткевіч|Часлава Пяткевіча]], які жыў на Палессі ад свайго нараджэння ў 1856 годзе і, згодна з аўтографам, на працягу 36 наступных, а апошні раз наведаў мястэчка ў 1912 годзе, тутэйшы люд звычайна называў яго «''Хвайнікамі''»<ref>Pietkiewicz Cz. Chojniki // Ziemia: Ilustrowany miesięznik krajoznawczy. — Warszawa, 1927. T. 12. № 1-24. S. 249—252</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Анатацыя прывілею 1504 г. пану Сямёну Фёдаравічу Палазовічу.png|thumb|left|Польскамоўная анатацыя «прывілея рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|150пкс|thumb|Пячатка оўруцкага намесніка Сенка Полаза (Палазовіча). 1513 г.]][[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|150пкс|thumb|Герб «Друцк» князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх).]][[Файл:Запіс 1879 г. з Archiwum Prozorów i Jelskich.png|thumb|left|Запіс Браніслава Клечыньскага падчас рэвізіі 1879 г. архіва ў Астраглядах і Хойніках.]] Найранейшая згадка пра Хойнікі (у арыгінале, мусіць, — Хвоиники) датавана 3 днём чэрвеня 1504 года{{efn-ua|Пачынаючы з артыкула «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Звестка нібыта запазычана з Акту абмежавання Брагінскай воласці таго года. Аднак, згаданы ў абмежаванні востраў Хойнічак месціўся паміж сёламі Лісцвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзення рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не з’яўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасці свайго геаграфічнага размяшчэння.}}{{efn-ua|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандр хіба пацвердзіў ранейшае падараванне караля Казіміра. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Спірыдонавым дапушчэння: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцця Казіміра Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакуменце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя Ухобное, Углядковичи, Белыи Берегъ, Виточов, Мартиновичи, Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…''{{канец цытаты}}Дзіўна, але даследчыкам не хочацца зважаць на тую акалічнасць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у спісе «Ухобное», да падаравання якога Сямёну Палазовічу кароль Казімір дачынення не меў. С. Палазовіч атрымаў яго (Хабное) у 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма звестак, нібы гэта пацвярджэнне ранейшага падаравання, тым часам як у прывілеях што да іншых маёнткаў яны прысутнічаюць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілея, сведчылі, што добры Хойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Спірыдонава, выкарыстанай укладальнікамі першага тому «Вялікага гістарычнага атласа Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага — 1532 г.? Таму, што сёння Хойнікі — раённы цэнтр?..<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласцямі з Брагінскай воласці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямёну Фёдаравічу Палазовічу]] («''Полазу Русаку, слаўнаму казаку''», як назваў яго польскі храніст XVI ст. [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>){{efn-ua|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. C. 95 — 105.|}}. Вядомая яна, як самы даўні дакумент з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх са збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаванне Брагінскай воласці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродскага суда 1776 года) ад 7 сакавіка 1512 года, якое выконвалася на загад караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збаражскага, было адначасова і размежаваннем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Archiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Prozorów i Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Хойніцкі раён)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угоддзі брагінскага сяла Лісцвін{{efn-ua|Усім вядомая сёння вёска [[Паселічы]], што месціцца побач з Лісцвіном, узніклая пазней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у накірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з прылегласцямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчанні з боку пана Фёдара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{efn-ua|У сувязі з зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж [[Рудабелка|рудабельцамі]] і [[Хвойня (Петрыкаўскі раён)|хвайнічанамі]] чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў (Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 2. Кн. 2. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: БелЭн, 2005. С. 426). Што і казаць — «блізкі свет»!|}}. Адміністрацыйна Хойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласці Кіеўскага павета і аднайменнага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 года) паслядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовічы (Абрагамовічы), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 12 — 18</ref>{{efn-ua|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула А. Ельскага (Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сцвярджалася ледзьве не ва ўсіх папяровых выданнях Беларусі{{efn-ua|Больш як за 100 гадоў з'явілася хіба пара-тройка частковых выключэнняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хойнікі Шчаснаму Харлінскаму. Але далей зноў жа – пра Хойнікі як уладанне князёў Вішнявецкіх (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі А. М. Зелянкоўскі і У. Ф. Ісаенка (<ref name="fn1"/>; Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. – Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыклапедыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму не аматары-энтузіясты, а гісторыкі-даследчыкі. Напрыклад, прафесар гісторыі Кіеўскага універсітэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хойнік ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласці, ад канца (чаму?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Запольский М. Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазней літаральна тое ж сустракаем у выданні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарыса "Брагінская воласць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазіцыя прафесара тым болей здзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакументаў, у адным з якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні гімназіст, а на той час студэнт...|}}. 3 сакавіка 1532 года кароль Жыгімонт адмысловым лістом загадаў ваяводсе [[Андрэй Неміровіч|Андрэю Неміровічу]] маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «''Хвойники, Остроглядовичи, Новоселки''»), якія той паспеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У снежні 1556 года князь Дзмітрый Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «''о подране бчол и о збите людей монастырских''» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Свята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «''…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…''»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві XVI—XVIII ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363</ref>. Дачка князя Дзмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасля смерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам Шчасным Харлінскім герба «[[Бонча]]» і ў снежні 1568 года запісала на яго «''именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{efn-ua|Ці не першы вядомы выпадак выкарыстання ў пісьмовай крыніцы паланізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.|}}, Остроглядовичи, Новоселки…''»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. Напярэдадні падпісання акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 года [[Кіеўскае ваяводства]] (у т. л. Хойнікі) было далучана да [[Карона Польская|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага === [[Файл:POL COA Bończa.svg|150пкс|thumb|left|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]]27 снежня 1586 года пан Шчасны Харлінскі, [[падкаморы]] кіеўскі, падаў судовы іск да ўдавы княгіні Аляксандравай Вішнявецкай за насланне людзей на добра [[Астраглядавічы]], Хойнікі, [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]] і [[Паселічы]], гвалтоўны вывад адтуль дзедзічных падданых з іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі, ды ў вёсках свайго Брагінскага маёнтку пасяленне<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6</ref>. У 1598 годзе сейм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе размежавання ziemie Kiiowskiey Кароны і [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскага павета Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie<sup><small>o</small></sup> M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводства, у дакуменце ад 22 чэрвеня 1600 года засведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як размежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, [[Навасёлкі (Хойніцкі раён)|Навасёлак]], Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі [[Мікулічы (Брагінскі раён)|Мікулічы]], [[Веляцін]], Лісцвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), [[Плоскае (Хойніцкі раён)|Плоскага]], [[Паселічы|Паселічаў]], Хойнік, Навасёлак з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму [[Глухавічы|Глухавічамі]], [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваннем старых памежных знакаў<ref>ŹD. T. XXI. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 года падкаморы Шчасны Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю zapis wieczysty, у Люблінскім трыбунале прызнаны, на добра ў ключы Астраглядаўскім (а гэта і Хойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. З імёнамі суджэнства Мікалая і Гелены (Гальшкі) Харлінскіх звязана заснаванне яшчэ да 1622 года касцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451# Хойнікшчына]</ref> і стварэнне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе зтаго часу Хойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павета. Размежаванне Кіеўскага ваяводства Кароны і Мазырскага павета Вялікага Княства Літоўскага ў снежні 1621 — студзені 1622 года засведчыла, як на сённяшні дзень, унікальную сітуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хойнікі М. Харлінскага паны камісары аднеслі да Кароны, а сяло і двор [[Настолле]] пана Іскарастынскага{{efn-ua|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласцямі ў сённяшніх Хойніках.}} — да Вялікага Княства Літоўскага<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|150пкс|thumb|Герб «Ястрабец» зменены паноў Абрамовічаў.]] У 1627 годзе пані Гальшка Мікалаевая Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы (г. зн. і Хойнікі) пераходзілі ў пасэсію да яе зяця-кальвініста Мікалая Абрагамовіча, ваяводсіча смаленскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>. У 1628 г. пан [[Мікалай Абрамовіч|Мікалай Абрагамовіч]] z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397</ref>. Пры гэтым будучаму генералу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменні з іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, з якім пані Гальшка ўзяла шлюб. Хойніцкая царква на тыя часы ўжо была ўніяцкай. У метрычныя кнігі Астраглядаўскага касцёла трапіў запіс ад 26 лютага 1635 г., паводле якога presbiter choynicensis Лука Чачотка (Чачот) ахрысціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{efn-ua|У касцёльнай кнізе памылкова запісана — гродскі.|}} мазырскі [[Самуэль Аскерка]], знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141</ref>, і панна Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж святар згаданы ў запісе 1640 г. А ў 1692, 1715, 1722 г. настаяцелем хойніцкім названы Анікій Чачотка. Абодва здзяйснялі абрады ў Хойніках і [[Загалле (Хойніцкі раён)|Загаллі]]<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151</ref>. 24 снежня 1642 года ад імя пана [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрамовіча]], кашталяна мсціслаўскага, складзены запіс wieczystej przedarzy пагразлых у даўгах добраў Астраглядавічы і Хойнікі пану [[Максіміліян Бжазоўскі|Максіміліяну Бжазоўскаму]], падстолію кіеўскаму, аб чым пан Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісце ад 29 чэрвеня 1641 года<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67</ref> Найбольш верагодна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хойніках [[хойніцкі замак|умацаваную сядзібу, званую замкам]], дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты. 26 сакавіка 1651 года на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачвання тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хойнікі размясціўся аддзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісце да князя пан Курпскі паведамляў, што стаў у мясціне надта дрыгвяністай, з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе развярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што пяць харугваў, а папраўдзе і на тры сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хойнік да гетманскага табару двух палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|150пкс|thumb|left|Герб «Газдава» роду Бжазоўскіх.]]У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]] — [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічы]] — [[Брагін]] — [[Любеч]]. 26 чэрвеня 1664 года дачка нябожчыка Максіміліяна Бжазоўскага, берасцейскага ваяводы, пані Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хойнікамі таксама) і Берасцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводстве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хойнікі цэнтрам сваіх уладанняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэнні брагінскіх добраў, а Хойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павета Кіеўскага ваяводства 1683 г., з 30 дымоў мястэчка Хойнікі excepto popów (без уліку святароў) князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505).</ref>. 30 кастрычніка 1686 года нехта Мацвей (Matwey Celain) з Хойнік ягамосці пана харунжага берасцейскага (князя Канстанціна Шуйскага) пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродскім судзе, што з маёнтку адышлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з-за гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 г. харугва ваяводсіча інаўроцлаўскага пана Шчавіньскага стала на зіму ў Хойніках, але напярэдадні стрэчанскага кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 г. жаўнер згаданай харугвы Себасціян Яроцкі з іншаю чэлядзю, закупіўшы на кірмашы правіянт, «ні перад кім не быўшы вінаватым», спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі [[Валокі (Хойнікі)|на Валоках]]. Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, пісара літоўскага, пан Ян Здзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў збіць, потым узяў пад варту і «як таго злачынцу і здрадніка» трымаў у замкавай турме ў жалезных аковах і ў лютым холадзе ледзьве не тры месяцы, пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы не быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287</ref>. 16 красавіка 1697 г. сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы з мушкетамі, пісталетамі, дзідамі і «innym orężem, do wojny należącym» гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хойнікі князя Дамініка Шуйскага, харунжага берасцейскага. Калі ж пан Фрыдэрык Левенфатэр, эканом маёнтку, спрабаваў не дапусціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, збівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а Стафана Пятроўскага, баярына хойніцкага, з мушкета два разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|thumb|left|Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|150пкс|thumb|Герб «Святы Юрый» (Георгій Пераможац) князёў Шуйскіх. Фота [[Анатоль Расціслававіч Бензярук|Анатоля Бензярука]]{{efn-ua|Выява з надмагілля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага раёна.}}.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|thumb|left|Загаловак інвентара Хойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|thumb|left|Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.]]У 1698 г. маёнтак Хойнікі і Загалле (староства) перададзены князем Д. Шуйскім ў кіраванне пану Зыгмунту Шукшце, што засведчана адпаведным інвентаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізіі 1716 г. у мястэчку Хойнікі на перыяд пасэсіі князя Станіслава Шуйскага, скарбніка берасцейскага, налічвалася 44 двары і двор святара, 7 сялян, якія перасяліліся з [[Небытаў|Небытава]], Валок, [[Брагін]]а. Адзін з іх меў паўкаморы, другі 2, астатнія па каморы. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў (słoboda), гаспадары яшчэ двух адпрацавалі чынш у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, не мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 яўрэяў-гаспадароў, адзін з якіх poszedł przecz, ды 9 яўрэяў, што не мелі дамоў і падатак давалі толькі з камор. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 года віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205.</ref>. Згодна з інвентаром маёнтку Хойнікі ''з прылегласцямі'' ад 20 сакавіка 1721 г., пададзенага былым пасэсарам ксяндзом Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю Мікалаю, сыну Дамініка, Шуйскаму, у мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «komor chłopskich», 5 яўрэяў-гаспадароў, 9 яўрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 міль, а не, дык пешшу за 3 мілі з лістамі хадзіць. Па дзве копы жыта замкавага і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масціць і рамантаваць усе агулам. Яўрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць з лепшага. Мястэчка загадана абнесці парканам таксама сіламі насельнікаў, каб паміж дзьвюма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны быў адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозвішчы жыхароў-яўрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль з [[Старыя Юркавічы|Юркавічаў]], Бенямін з Юравічаў, Лейба з [[Алексічы (Хойніцкі раён)|Алексічаў]], Іцка Гальміч з [[Лісцвін]]авічаў, Ёсь Настольскі. Мелі патранімічнае паходжанне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафесіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{efn-ua|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазней, у пачатку 1830-х гг. экспарцёрамі гарэлкі з бровараў Уладзіслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп. 7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камерцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Мінскай губерні.|}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвентары змешчана апісанне Хойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. А. 120—122адв.</ref>{{efn-ua|Пра Хойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С.160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56# С. Бельскі. Замак у Хойніках.]|}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча (ён жа тады і пробашч астраглядаўскі) была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк не мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаннях [[Радам]]скага і [[Люблін]]скага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700</ref>. 2 мая 1722 г. князь Мікалай Шуйскі, харунжы берасцейскі, атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфесту камісарскага абмежавання Оўруцкага павета з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не звярнуўся б у Мазырскі гродскі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>? Пасля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гг. Хойнікі сталі ўласнасцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павета Кіеўскага ваяводства 1734 года, складзеным паводле звестак папярэдняй люстрацыі, засведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]], прыналежных астраглядаўскай плябаніі) Хойніцкай воласці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хойнікаў улічаныя і яўрэйскія домагаспадаркі. 24 снежня 1744 г. настаяцель Астраглядаўскага касцёла кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысціў in aula Choynicensi (у двары Хойніцкім) Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі (з дому Збароўскіх) князёў Шуйскіх. Пра тое быў зроблены запіс у метрычнай кнізе Хойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазней занесены і ў кнігі парафіяльнага касцёла<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>{{efn-ua|20 снежня 1747 г. прыдворны капелан хойніцкі кс. Юзаф Барановіч, з асабістай згоды а. Пянькоўскага, выканаў абрад хросту «з усімі цэрымоніямі», гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 15a. Ёсць яшчэ і запіс у кнігах Юравіцкага касцёла аб хросце 4 красавіка 1747 г. Адама Дзідака Езехіля, сына тых жа бацькоў, айцом-езуітам Ігнацыем Барановічам: НГАБ. Ф. 937. Воп. 1. Спр. 60. А. 10; AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 18.|}}. У 1750—1770 гг. адбываліся шматлікія непаразуменні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апякунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыннікамі па князю [[Міхал Сервацы Вішнявецкі|Міхалу Сервацыю Вішнявецкаму]] і яго жонцы Тэклі (з Радзівілаў), а асабліва — з панамі Ракіцкімі. У 1748 г. мястэчка Хойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. У чэрвені 1750 г. у Хойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыццё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466</ref>. 14 жніўня т. г. возны генерал Кіеўскага ваяводства пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хойніках падданых князёў Шуйскіх з [[Краснаселле (Хойніцкі раён)|Краснаселля]] і іх атамана Кулешыка, падданага пана Загароўскага, абвінавачваных у гайдамацтве. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512</ref>. На 1754 год у мястэчку Хойнікі, напэўна, разам з вёскай Валокі, адсутнай у тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), з якіх «do grodu» (Оўруцкага замка) выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павета і ваяводства) 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Яўрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 г. засведчылі, што ў Хойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настолле, г. зн. усяго было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага кагала, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам з мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя з іх у 1784 г. запісаны хрысціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у [[Чырвоны Араты (Хойніцкі раён)|Малым Карчовым]], Рашаўцах, [[Руднае (Хойніцкі раён)|Рудным]] і [[Шчарбіны (Брагінскі раён)|Шчарбінах]])<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. Убыванне колькасці яўрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 года, адгалоскі якой дасягалі і нашых мясцінаў. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|150пкс|thumb|left|Герб уласны роду Прозараў.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1891).jpg|thumb|Сядзібны дом Прозараў у Хойніках. Малюнак Ігнацыя Врублеўскага. 1891 г.]]У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсць дакумент, датаваны 3 студзеня 1771 г. (23 снежня 1770 г. veteris styli), паводле якога хойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысціў «z wody tylko» без далейшых касцёльных цэрымоній нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому [[Халецкіх]]) Шуйскіх<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8; НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.</ref>{{efn-ua|Цэрымонія была давершана 29 лістапада 1772 г. у царкве м. Дудзічы. AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 10|}}. 16 студзеня 1783 г. сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара [[Караль Прозар|Караль]] ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30</ref>. Хойніцкі маёнтак з ключом Астраглядаўскім знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны старосты ніжынскага князя Войцеха Шуйскага і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадчынніца па бацьку, магла ўвайсці ў валоданне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зрабіць наезд. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся кампрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref> 13 ліпеня 1791 г. варшаўская «Gazeta Narodowa i Obca» змясціла паведамленне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзідэнцыі ў Хойніках{{efn-ua|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сейму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — святкаванне прыняцця [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, святая імша ў Астраглядавіцкім касцёле{{efn-ua|Да парафіяльнага касцёла святочная працэсія мусіла пераадолець крыху меней як 20 км, але ж і людзі ў наваколлі пра тое свята пачулі!|}}, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, [[Te Deum laudamus]] вуснамі патрыётаў, святочны абед і музыка з танцамі да самай раніцы<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|thumb|left|Загаловак вопісу Хойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расійскія адміністрацыйныя пераўтварэнні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|thumb|Сядзібны дом на фота пярэдадня Першай сусветнай вайны. Месціўся у раёне вуліцы У. В. Жыляка]] У выніку другога падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Хойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесніцтва (губерні), з 1796 г. у складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] Маларасійскай, а з 29 жніўня 1797 г. [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. У пачатку жніўня 1793 года сядзіба ў Хойніках прымала гасцей — удзельнікаў канспірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступлення супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленне Канстытуцыі 3 мая. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, сеймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга Барбарова [[Ян Мікалай Аскерка]], абат оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменнік, аўтар успамінаў пра падзею [[Ян Дуклан Ахоцкі]], прэзідэнт тагачаснага цэнтра Кіеўскага ваяводства г. Жытоміра Левандоўскі, суддзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — усяго два дзесяткі асоб. Усіх удзельнікаў, як слушна заўважыў М. Дубецкі, назваць немагчыма, бо іх імёны засталіся невядомыя нават расійскай следчай камісіі ў Смаленску. З Хойнік шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэнняў, вывез дваццаць пяць тысяч дукатаў, сабраных патрыётамі. У другой палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ восем тысяч, а ў канцы снежня — шаснаццаць тысяч чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на следстве, што Прозар даваў дзве тысячы дукатаў на ўтрыманне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26</ref>. Тадэвуш Касцюшка прызначыў К. Прозара намеснікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстанне ў нашым рэгіёне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 г. выехалі з Хойнік да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў [[Барбароў|Бабічах (Барбарове]]) іх ужо чакаюць расійскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст ген. Касінскага да ген. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217</ref>. У Хойнікі расійскія аддзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з двух бакоў, збліжаючыся да двара, як быццам засцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расійскай службе» Яворскі і падпалкоўнік Таўберт. Не заспеўшы абознага ў Хойніках, узялі нібы ў заложнікі дзесяцімесячнага сына Уладыся{{efn-ua|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З-за секвестру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лондане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хойнік: Dubiecki M. S. 235—236.|}}. На маёнтак быў накладзены секвестр, а Людвіка Канстанцыя з іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229</ref>. [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|thumb|left|Запіс аб пахаванні абознага Караля Прозара.]][[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|thumb|Пергамент з прысвячэннем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]][[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|thumb|left|Праект мураванага касцёла ў Хойніках 1858 г.]][[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|thumb|Курган Людвікі, альбо і фамільны склеп роду Прозараў (?). Час выканання фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]][[Файл:Касьцёл Сербава 1912.jpg|thumb|left|Касцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]][[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|thumb|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахавання Людвікі Прозар.]][[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|thumb|left|Хойнікі на плане 1864 г.]][[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|thumb|Капліца (з [[крыпта]]й?) на могілках. Хойнікі. Фота І. Сербава. 1912 г.]][[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|thumb|left|Мястэчка Хойнікі на плане 1886 г.]][[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|thumb|Хойнікі і наваколле на карце Ф. Ф. Шуберта сярэдзіны XIX ст.]][[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|thumb|Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.]][[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|thumb|left|План фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У 1796 г. настаяцель Пакроўскай царквы ў Хойніках, павернутай да расійскага праваслаўя годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. У крыніцы таксама 1796 г. сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара{{efn-ua|Так падпісваўся Караль, бо маёнтак быў уласнасцю яго жонкі Людвікі, а каб браць удзел у справах павета і ў Рэчы Паспалітай, і ў Расіі неабходна мець у яго межах зямельныя ўладанні. І. В. Кандрацеў дарэмна здзіўляўся з таго, што Людвік Прозар не ўдзельнічаў у выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павета ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плагіят, падпісаны прозвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.|}}, у пераліку якіх і м. Хойнікі, перайшлі былі «в казну», але «по высочайшему повелению» вернутыя пані Луізе{{efn-ua|Французская форма імя прысутнічае ў паперах імператрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генералаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакументы наступнага секвестру: Sygn. 14.|}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 г. фальварак [[Лянтэрня|Linterny]] з вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы г. Хойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 г. К. Прозар падтрымаў імператара французаў Напалеона Банапарта, марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ<ref>Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 г. Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6</ref>. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды секвестрам Хойнік, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртання да канца 1814 г. маёнткаў з 2524 рэвізскімі душамі, давёўшы расійскім уладам, што яны належаць ёй, і што не мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14</ref>. У пачатку 1831 г. оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгент колькасцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расійскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізічную слабасць і негатыўнае стаўленне да гэтай ідэі сыноў Уладзіслава і Юзафа. Мяркуецца, нейкія нарады патрыётаў у Хойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66)</ref>{{efn-ua|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не змяніў і ў глыбокай старасці. Знойдзеныя ў 1965 г. у Хойніках паўстанцкія манеты 1831 г., пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі (будучы фамільны), пераканаўча сведчаць аб тым. Цікава: пра "flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli", як і пра пабудову склепа, Юзаф Ролле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. — Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. — Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018|}}. У Хойніках пэўны час знаходзіўся прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да калінкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. Уначы на 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хойнікі ў накірунку [[Вадовічы|Вадовічаў]], потым [[Нароўля|Нароўлі]] і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургенты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышльскага паветаў, праходзіў невялікі конны аддзел Міхала Лігензы, спрабуючы ўзняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстанне<ref>Dangel St. S. 59</ref>. Паводле звестак на 1834 год, у Хойніках праводзіліся два штогадовыя кірмашы: 1-3 лютага і 1-4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. — С. Петербург, 1834. С. 190</ref>. 15 сакавіка 1835 г., згодна з метрычным запісам у кнігах Мікуліцкай Багаяўленскай царквы, у фальварку [[Лянтэрня]] (Лянтарня), арандаваным шляхцічам Ігнацыем Стравінскім, нарадзіўся сын Аляксандр, старэйшы брат Фёдара, будучага знакамітага артыста [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра]] ў Пецярбургу<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 537. А. 404</ref>. Запіс у метрычных кнігах Астраглядаўскага касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі засведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 г. у м. Хойнікі, хутчэй ад старасці, чым ад якой хваробы, ва ўзросце васьмідзесяці аднаго года памёр яснавяльможны Караль Прозар, вялікі абозны ВКЛ, кавалер розных ордэнаў. 24 кастрычніка ксёндз Францішак Пазняк, пробашч астраглядаўскі, дэкан Мазырскі і Рэчыцкі, пры асістэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў фамільным склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвентарах 1844 г. уладальнікамі Хойніцкага і Юзафаўскага (Езапоўскага) маёнткаў названыя адпаведна Уладзіслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481</ref>. Пасля смерці ў 1845 г. Юзафа<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 — 44 адв.</ref> ўся тутэйшая спадчына перайшла да пана Уладзіслава. Згодна з кнігай «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна», на 1849 год у Хойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзейнічалі царква, каталіцкая капліца, 3 сінагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крам, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, месціліся бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засведчана, што 12 асоб мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хойнікі, 199 і 113 асоб адпаведна з ліку жыхароў мястэчка Хойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў з’яўляліся прыхаджанамі Хойніцкай Свята-Пакроўскай царквы<ref>Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859—1862 гг. намаганнямі і на сродкі Уладзіслава Прозара ў Хойніках былі вымураваныя нэагатычныя касцёл і капліца, вядомыя і на сёння са здымкаў 1912 г. Ісаака Сербава. 17-18 верасня 1860 г. мястэчка наведаў праваслаўны архіяпіскап мінскі і бабруйскі [[Міхаіл (Галубовіч)|Міхаіл Галубовіч]]. У. Прозар, падкаморы рэчыцкі, прасіў дазволу ўзнесці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. — Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 г. пан Уладзіслаў спачыў. На пахаванні ў Хойніках, менш як за паўтары гады да арышту, прысутнічаў і выступіў з прамоваю [[Аляксандр Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209</ref>, сястра якога Зофія была замужам за Мечыславам, сынам нябожчыка. У 1864 г. Мечыслаў Прозар (маршалак Рэчыцкага павета ў 1859—1863 гг.) памёр у зняволенні, а на маёнтак Хойнікі, у якім на думку следства «жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў» ды знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстання Генрык Пяткевіч, бацька Часлава<ref>Паўстанне 1863—1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. — Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450—452</ref>. У тым жа 1864 г. дзеля выхавання тутэйшых дзяцей, а разам і іх бацькоў у духу вернасці расійскай манархіі, у Хойніках адкрыта двухкласнае народнае вучылішча. 20 чэрвеня 1865 года, «по местным представлениям» праваслаўнага духавенства, як з непрыхаваным задавальненнем пісаў у сваім рапарце брагінскі благачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і «превосходной структуры» мураваны касцёлы ў цэнтры Хойнік ды мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15</ref>. Удава Мечыслава Прозара пані Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забяспечыць недатыкальнасць фамільнага склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадчыннік Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расійскім купцам з Арлоўскай губерні, карачаўскаму Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і трубчэўскаму Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. — Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 — 102</ref>. У спісе землеўладальнікаў Мінскай губерні сказана, што ў маёнтку Хойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 373</ref>. Пасля таго продажу і здарылася непапраўнае. «Dziennik Kujawski» у вераснёўскім нумары за 1895 г. паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтка, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў лёх, выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі з іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Праз некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны святар, які і паведаміў аб здарэнні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хойніках належала, — уласных пахаванняў<ref>Dziennik Kujawski. — Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3</ref>.[[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|thumb|Капліца. Час выканання здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформенны час Хойнікі — цэнтр воласці. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі ў лютым і Пакроўскі ў кастрычніку. У 1863 і 1864 г. на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. — Минск, 1870. С. 416</ref>. У спісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павета) Мінскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настолле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хойніцкую воласць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. На 1890 год у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. — С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў, 5 іудэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазін, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хойніках дзейнічала царква, капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 года згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала спірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Мінскай губерні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54</ref>. У 1909 годзе ў Хойніках 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210</ref>. У 1911 г. Хойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1</ref>. З уводам у эксплуатацыю лініі Васілевічы — Хойнікі (23 верасня 1911 года) пачала дзейнічаць чыгуначная станцыя. У 1912 г. А. М. Аўраамаў завершыў узвядзенне палацыка «u wjazdu do Chojnik», як вызначыў яго месцазнаходжанне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. S. 110</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы драўлянай сядзібы ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ не ў Хойніках. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 года, яшчэ да падпісання [[Брэсцкі мір|Берасцейскай мірнай дамовы]] з бальшавіцкай Расіяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня Палескай губерні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губернатарам) гетман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] [[Павел Скарападскі]] прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы Пятра Аскаравіча Патона. Ад 18 мая тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85</ref>. У снежні 1918 год германскія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 года, згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі, Хойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі былі далучаныя да [[РСФСР]]. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|міні|left|Местачковы дом, 1929 г.]]З сакавіка да пачатку ліпеня 1920 года Хойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 г. жаўнерамі Ст. Булак-Балаховіча, абярнуўся пагібеллю 48 жыхароў-яўрэяў. У дакуменце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 08. 12. 1920 — 15. 04. 1921 г., засведчана існаванне Хойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хойніцкай (58 вуч.), 2-й Хойніцкай (204 вуч.), Хойніцкай яўрэйскай (50 вуч.), Хойніцкай польскай (69 вуч.) і Хойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. У чэрвені 1921 г. недалёка ад Хойнік на станцыі Аўраамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102</ref>. 8 снежня 1926 года Хойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтра спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]], з 1938 г. у Палескай вобласці з цэнтрам у [[Мазыр]]ы. 29 верасня 1938 года мястэчка стала [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкам гарадскога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|міні|left|Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.]]У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 года гарадскі пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У верасні 1941 года акупанты знішчылі ва ўрочышчы Пальміра больш за 100 чалавек з ліку хойніцкіх яўрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, чтó они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 яўрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 года ў Хойніках быў створаны лагер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязняў групамі адпраўлялі ў Германію<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызвалення і да 15 студзеня 1944 г. тут месціліся органы кіравання [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. З 1954 года Хойнікі — у складзе [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. На 1955/1956 навучальны год у раённым цэнтры дзейнічалі 2 беларускія (№ 1 і 3) і 1 рускамоўная (№ 2) сярэднія школы<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. 10 лістапада 1967 года Хойнікі атрымалі статус [[горад]]а<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб пераўтварэнні гарадскога пасёлка Хойнікі Хойніцкага раёна Гомельскай вобласці ў горад раённага падпарадкавання ад 10 лістапада 1967 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 32 (1190).</ref>. У 1972 годзе да Хойнікаў далучылі вёскі [[Валокі (Хойнікі)|Валокі]] (вуліца Катоўскага) і [[Забалацце (Хойнікі)|Забалаць]] (вуліца Сялянская), пасёлак [[Першамайск (Хойніцкі раён)|Першамайск]], у 1989 годзе — [[Настолле]] і [[Лянтэрня|Чырвоную Ніву]] (былую [[Лянтэрня|Лянтэрню]])<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 24 жніўня, 21 верасня і 26 кастрычніка 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 35 (1985).</ref>, 16 снежня 2009 года — [[Малішаў]]<ref name=":02">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0027869&q_id=4950152|title=Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 года № 290 "Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области"|url-status=dead}}</ref>. 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Хойніцкі раён]] і горад Хойнікі, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Хойніцкі раён]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. 9 лютага 2025 года ў цэнтры Хойнікаў упаў ўдарны беспілотнік, запушчаны расійскімі сіламі [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|падчас уварвання]] па цэлі ва Украіне<ref>{{Cite web|url=https://d2xsxv3tlqr2mj.cloudfront.net/ru/naviny/upal-v-rajone-rajispolkoma-rjadom-s-5-etazhkoj-ochevidcy-o-padenii-rossijskogo-drona-v-hojnikah.html|title=Очевидцы рассказали о падении российского дрона в Хойниках|website=Флагшток|date=2025-02-10|access-date=2025-04-12}}</ref>, факт пацвердзіў намеснік міністра ўнутраных спраў і камандуючы ўнутраных войскаў [[Мікалай Карпянкоў]] у інтэрв’ю прэс-службе ўнутраных войск<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?si=3hguL0nKQhIhrTbB&t=858&v=JBJ20gzw5kU&feature=youtu.be|title=Генерал-майор Карпенков Николай Николаевич. Актуальное интервью.|last=ВНУТРЕННИЕ ВОЙСКА|date=2025-03-21|access-date=2025-04-12}}</ref>. == Насельніцтва == {| class="wikitable" style="text-align:center !Год ! [[1897 год|1897]] ! [[1939 год|1939]] ! [[1959 год|1959]] ! [[1970 год|1970]] ! [[1979 год|1979]] ! [[1989 год|1989]] ! [[2006 год|2006]] ! [[2019 год|2019]] ! [[2020 год|2020]] ! [[2021 год|2021]] !'''[[2023 год|2023]]''' ![[2024 год|2024]] ![[2025 год|2025]] |- <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:140 barincrement:29 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:15000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1849 from:0 till:580 bar:1886 from:0 till:580 bar:1897 from:0 till:2685 bar:1909 from:0 till:2891 bar:1939 from:0 till:3400 bar:1970 from:0 till:9500 bar:1991 from:0 till:15000 bar:2004 from:0 till:14200 bar:2009 from:0 till:13100 bar:2017 from:0 till:12500 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1849—580 чал., з іх мяшчан 1-га разраду — 4, 2-га — 13, 3-га — 63; 1886—580 чал.; 1897 — 2&nbsp;685 чал. * '''XX стагоддзе''': 1906 — 2&nbsp;685 чал. (1&nbsp;250 муж. і 1&nbsp;435 жан.), з іх 717 каталікоў, 299 праваслаўных, 1&nbsp;668 іўдзеяў<ref name="pam"/>; 1909 — 2&nbsp;891 чал. (338 радзінаў); 1939 — 3,4 тыс. чал.; 1970 — 9,5 тыс. чал.; 1991 — 15 тыс. чал.<ref name="VES"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 — 14,2 тыс. чал.; 2005 — 13,9 тыс. чал.; 2006 — 13,5 тыс. чал.; 2008 — 13,2 тыс. чал.; 2009 — 13,1 тыс. чал.; 2010 — 13,8 тыс.; 2016 — 12&nbsp;698 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 — 12&nbsp;500 чал.<ref name="2017-Estimate"/> ; 2020 — 13 400 чал.; 2025 — 13 001 чал.<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/1fd/m8rjdl8603e7eza52sufglw21em8gdks.pdf|title=Национальный статистический комитет Республики Беларусь. Численность населения на 1 января 2025 года.|access-date=4 кастрычніка 2025|archive-date=30 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250330075701/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/1fd/m8rjdl8603e7eza52sufglw21em8gdks.pdf|url-status=dead}}</ref>; == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасці, фабрыка мастацкіх вырабаў, аўтарамонтны завод. Гасцініца «Журавінка». Цэнтр мастацкага рамяства ([[ткацтва]], [[вышыўка]] і інш.). == Культура == Дзейнічаюць 2 дамы культуры, цэнтр творчасці, дом рамёстваў, 4 бібліятэкі, [[Хойніцкі краязнаўчы музей|краязнаўчы музей]]. == Адукацыя == У Хойніках працуюць ПТВ, 4 сярэднія, спартыўная і музычная школы. == Забудова == Забудова Хойнікаў злучылася з блізкімі мястэчкамі і вёскамі, у выніку чаго склаліся раёны Старыя Хойнікі, Новыя Хойнікі і паўночна-заходні. Паводле генеральнага плана ўзводзіліся 2—5-павярховыя будынкі. Шматпавярховы мікрараён Юбілейны збудаваны ў Новых Хойніках. Сёння, у сувязі з [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|чарнобыльскай аварыяй]], забудова горада адбываецца павольна. == Вуліцы і пляцы == {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Вакзальная вуліца || '''Замкавы''' завулак<ref name="Zielankouski">Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. — Хойнікі, 1995. С. 10</ref> <br /> '''Карчомная''' вуліца<ref name="plan-1886">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|План Хойнікаў 1886 года]]</ref> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Домнікава вуліца || '''Кавальская''' вуліца<ref name="Zielankouski"<br /> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Інтэрнацыянальная вуліца || '''Царкоўная''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Івана Мележа вуліца || '''Школьная''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Піянерская вуліца || '''Янава''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Пагарэлая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Базарная''' вуліца<ref name="Zielankouski"<br /> і '''Зялёная''' вуліца 1864 г.<ref name="plan-1864">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|План Хойнікаў 1864 года]]</ref><br /> У 1886 г. апошняя пазначана як '''Валоцкая''' вуліца<ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Сялянская вуліца || '''Забалоцкая''' вуліца<ref name="plan-1886"/><ref name="plan-1864"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Танкістаў плошча || '''Замкавая''' вуліца<ref name="Zielankouski"<br /> || Працы плошча |} == Турыстычная інфармацыя == [[Файл:Museum in Chojniki.jpg|міні|left|[[Хойніцкі краязнаўчы музей]] у [[Сядзібна-паркавы ансамбль Аўраамавых (Хойнікі)|былой сядзібе купцоў Аўраамавых]] |236x236пкс]] Хойнікі — цэнтр традыцыйнага мастацкага рамяства (ткацтва, вышыўка і інш.)<ref name="TEB">Хойники // {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref>. Дзейнічае Хойніцкі краязнаўчы музей. Спыніцца можна ў гасцініцы «Журавінка». У месце пастаўлены помнік Смутку да 10-й гадавіны [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]. === Адметныя мясціны === * [[Сядзібна-паркавы ансамбль Аўраамавых (Хойнікі)|Сядзібна-паркавы ансамбль купцоў Аўраамавых]] — помнік сядзібна-паркавага мастацтва * [[Свята-Пакроўская царква (Хойнікі)|Свята-Пакроўская царква]] і жаночы манастыр (1989) * Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі === Помнік, скульптура === * [[Помнік Леніну|Помнік]] [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніну]]. * Помнік у памяць аб загінуўшых у Афганістане. * Звон-помнік у памяць пра катастрофу на Чарнобыльскай АЭС. * На пустцы паміж раёнамі Новыя Хойнікі і Старыя Хойнікі, у памяць аб катастрофе на Чарнобыльскай АЭС усталяваны помнік «Смутку» ({{Lang-ru|«Скорби»}}). * Помнік у гонар танкістаў 68-й танкавай брыгады, якія ўдзельнічалі ў вызваленні раёна ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. * Памятны знак у гонар вадзіцеляў, якія выконвалі свой прафесійны абавязак пры ліквідацыі катастрофы на ЧАЭС. * Памятны знак у гонар энергетыкаў Савецкага Саюза, якія прымалі ўдзел у ліквідацыі наступстваў аварыі на ЧАЭС у 1986—1987 гг. * Памятны знак у гонар камандзіра партызанскага атрада імя У. І. Чапаева — [[Васіль Рыгоравіч Карась|В. Р. Карася]]. === Страчаная спадчына === * Касцёл (1859—1862) * Капліца на могілках (1859—1862) * Сядзіба Прозараў (канец XVIII ст.) * [[Хойніцкі замак]] (XVII—XVIII ст.) * Царква Пакрова Найсвяцейшай Багародзіцы (XVIII ст.){{efn-ua|Яе драўляны будынак з лядашчымі, паводле святара М. Ярэміча<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 17</ref>, страхой і купалам, які стаяў «почти в болоте» (на плане 1864 г. пазначаны на вуліцы Царкоўнай), наўрад ці слушна ўважаць за страчаную спадчыну, бо разабраны ён быў з нагоды пераўтварэння ў Пакроўскую царкву нэагатычнага мураванага касцёла ў самым цэнтры мястэчка Хойнікі.|}} * Царква Хрысціян Веры Евангельскай == Асобы == {{main|Вядомыя асобы Хойнікаў}} * [[Караль Прозар]] (1759—1841) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, абозны вялікі літоўскі (1787—1794)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-30 Караль Прозар]</ref>. * [[Аляксандр Ігнатавіч Стравінскі]] (1835—1911) — удзельнік расійска-турэцкай вайны 1787—1788 гг., генерал-маёр (1898). * [[Васіль Рыгоравіч Карась]] (1911— 1943) — камандзір партызанскага атрада. * [[Мікалай Мікалаевіч Селіваноўскі]] (1901—1997) — намеснік міністра Дзяржбяспекі СССР (1946—1951), генерал-лейтэнант (1943)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/selivanowski/0-141 Николай Николаевич Селивановский]</ref>. * [[Якаў Зусьевіч Жыліцкі]] (1909—1993) — вынаходнік, кандыдат сельскагаспадарчых навук, Заслужаны вынаходнік РСФСР. * [[Ірына Міхайлаўна Бяляўская]] (нар. Тышкевіч) (1913—1975) — гісторык-славіст, прафесар Маскоўскага універсітэта імя М. В. Ламаносава<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-42 Ірына Міхайлаўна Бяляўская]</ref>. * [[Ізраіль Беніямінавіч Рабіновіч]] (1914—2001) — доктар хімічных навук, прафесар, заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР, лаурэат Дзяржаўнай прэміі РФ (пасмяротна). * [[Ізраіль Самуілавіч Фішман]] (1914—2004) — доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар Казанскага ўніверсітэта<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/izrail_samuilovich_fishman/0-122 Израиль Самуилович Фишман]</ref>. * [[Іван Станіслававіч Цішкевіч]] (1919—2001) — [[правазнавец]], [[доктар юрыдычных навук]], прафесар БДУ, Заслужаны юрыст БССР (1971)<ref name="БЭ17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 131.</ref>. * [[Уладзімір Карлавіч Чачот]] (1919—2004) — гісторык, дэкан факультэту польскай мовы і літаратуры Віленскага педагагічнага універсітэта, прафесар, заслужаны выкладчык Літоўскай Рэспублікі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/czeczot/0-145# Włodzimierz Czeczot]</ref>. * [[Іосіф Маркавіч Тойбін|Іосіф Маркавіч (Мееравіч) Тойбін]] (1919—1988) — літаратуразнаўца, даследчык творчасці А. С. Пушкіна, доктар філалагічных навук, прафесар Курскага педагагічнага інстытута, выдатнік народнай асветы РСФСР. * [[Міхаіл Захаравіч Пізенгольц]] (1926—2003) — савецкі эканаміст, педагог. Спецыяліст у галіне фінансавай дзейнасці буйных сельскагаспадарчых прадпрыемстваў. Доктар эканамічных навук (1968), прафесар (1968). * [[Рыгор Арцюшэнка]] (1927—2004) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч у [[ЗША]] * [[Якаў Рыгоравіч Райхман]] (1932) — расійскі [[анколаг]]<ref>[http://vrach-profi.ru/rayhman-yakov-grigorevich/ Якаў Райхман] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181204153002/http://vrach-profi.ru/rayhman-yakov-grigorevich/ |date=4 снежня 2018 }}</ref> * [[Інэса Леанідаўна Вінаградава]] (нар. 1934) — беларускі харавы дырыжор, Заслужаны работнік культуры БССР (1975) * [[Дзмітрый Леанідавіч Вінаградаў]] (нар. 1943) — пісьменнік, член Саюза пісьменнікаў Беларусі<ref>[http://verasok.molib.by/виноградов-дмитрий-леонидович/ Виноградов Дмитрий Леонидович]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hoiniki.by/?p=32457 |title=Презентация книги Дмитрия Виноградова |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=2 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602113622/http://www.hoiniki.by/?p=32457 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/vinagradaw/0-150 Д. Л. Виноградов]</ref> * [[Мікалай Мікалаевіч Асаўляк]] (1937—2008) — беларускі мастак, выкладчык СШ № 3 г. Хойнікі, сябра Беларускага саюза мастакоў<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/asauljak/0-130 ЧЕЛОВЕК, превративший маленькие уголки РОДНОГО КРАЯ в шедевры живописи]</ref> * [[Уладзімір Феліксавіч Багінскі]] (нар. 1938) — навуковец у галіне лясной гаспадаркі, прафесар ГДУ імя Ф. Скарыны, член-карэспандэнт НАН Беларусі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/baginski/0-153 Уладзімір Феліксавіч Багінскі]</ref>. * [[Віктар Нічыпаравіч Дашук]] (нар. 1938) — беларускі кінарэжысёр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/viktar_dashuk/0-142 Віктар Нікіфаравіч Дашук]</ref>. * [[Алег Васілевіч Бераснеў]] (1940—2014) — беларускі вучоны ў галіне дынамікі трываласці і надзейнасці машын, член-карэспандэнт НАН Беларусі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/berasnew/0-179 Олег Васильевич Берестнев]</ref> * [[Аляксандр Варабей]] (1957—2007) — удзельнік Алімпійскіх гульняў у Маскве (1980), рэкардсмен Беларусі ў бегу на 3000 м з перашкодамі (1980 і дагэтуль)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/alvaralvar/0-310 Александр Воробей]</ref> * [[Сяргей Пятровіч Кухарэнка]] (нар. 1976) — дзюдаіст, удзельнік Алімпійскіх гульняў у Сіднэі (2000) і Афінах (2004)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kukharehnka/0-476 Сергей Петрович Кухаренко]</ref> * [[Віктар Міхайлавіч Ганчарэнка]] (нар. 1977) — беларускі [[футбаліст]] і [[трэнер]]<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/gancharehnka/0-247 Виктор Михайлович Гончаренко]</ref> * [[Маргарыта Рыгораўна Махнева]] (у Хойніках — Цішкевіч, нар. 1992) — вяслярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-305# Маргарыта Махнева (Цішкевіч)]</ref> * [[Аляксандр Мікалаевіч Хіжняк]] (нар. 1978) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Вольга Сяргееўна Худзенка]] (нар. 1992) — вяслярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/volga_khudzenka/0-300# Вольга Худзенка]</ref>. * [[Мітрафан Лук'янавіч Слабадзян]] (1918—1984) — палкоўнік Савецкай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. [[Герой Савецкага Саюза]] (1946). Ганаровы грамадзянін горада Хойнікі (1979). == Гл. таксама == * [[Гарады Гомельскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{Reflist|2|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 393.</ref> <ref name="pam">{{Крыніцы/Памяць/Хойніцкі раён}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/317022 Хойники] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="TEB">Хойники // {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // [http://familyclubs.greencross.by/sites/default/files/files-for-download/braginshina-sbornik-fin.pdf Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34]. * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * ''[[Дзмітрый Леанідавіч Вінаградаў|Виноградов, Д. Л.]]'' Живые прошлого страницы / Д. Л. Виноградов. — Минск : Вараксин, 2018. — 307 с. * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} * {{Крыніцы/Памяць/Хойніцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Chojniki|Хойнікі}} {{OSM relation|5598992|Хойнікі}} * [http://hojniki.ucoz.ru/ Хойнікшчына] — краязнаўчы сайт {{Хойніцкі раён}} {{Гомельская вобласць}} [[Катэгорыя:Хойнікі| ]] [[Катэгорыя:Вішнявецкія]] [[Катэгорыя:Шуйскія]] [[Катэгорыя:Прозары]] [[Катэгорыя:Гісторыя Хойніцкага раёна]] s3eycqhn7gaj8v7jvi588pazae5tsfv Вілейка 0 16341 5142396 5091648 2026-05-16T14:05:31Z Ivanz04 168228 Я змяніў інфармацыю аб афіцыйным сайце Вілейкі з-за таго, што vileyka.minsk-region.by больше не працуе. 5142396 wikitext text/x-wiki {{Значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Вілейка |вобласць = Мінская |раён = Вілейскі |сайт=vileyka.gov.by}} '''Віле́йка'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Viliejka}}) — горад у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]], на рацэ [[Вілія]]. За 103 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а. Чыгуначная станцыя на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]]. Вузел аўтамабільных дарог на Маладзечна, [[Смаргонь]], [[Мядзел]], [[Докшыцы]], [[Плешчаніцы]]. == Гісторыя == Лічыцца, што Вілейка з’явілася каля пяці стагоддзяў таму, аднак археалагічныя знаходкі сведчаць аб тым, што людзі заснавалі пастаяннае паселішча недалёка ад сённяшніх межаў Вілейкі нашмат раней гэтай даты. Першыя людзі на тэрыторыі сучаснага Вілейскага раёна з’явіліся прыкладна ў IX тысячагоддзі да нашай эры. Недалёка ад вёсак Сосенка і Асташкава знойдзеныя стаянкі старажытных людзей і крэмневыя прылады працы, па якіх ўзрост знойдзеных стаянак адносяць да VII—V тысячагоддзяў да нашай эры. Пазнейшыя археалагічныя помнікі, якія адносяцца да эпохі неаліту (IV—II тысячагоддзі да нашай эры), выяўленыя каля вёсак Камена, Кастыкі, Куранец, Нароча (Нарач), Рабунь і некаторых іншых. У X—XIII стагоддзях тэрыторыя сучаснай Вілейшчыны ўваходзіла ў склад [[Полацкае княства|Полацкага княства]], а з XIV па XVII стагоддзі — у [[Вялікае Княства Літоўскае]]. У гэты перыяд паселішча насіла назву Стары Куранец. Мястэчка ўзнікла на землях велікакняжацкага маёнтка Куранец. Упершыню Куранец разам з возерам [[Нарач (возера)|Нарач]] і ракой [[Нарачанка]]й згадваецца ў лацінамоўнай грамаце [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] віленскаму катэдральнаму касцёлу Святога Станіслава ад 2 лютага 1436 года («districtum Kureniecz», «lacu Norocz», «flavium Norocz»)<ref name="ALM"/>. З 1599 года мястэчка, цэнтр староства [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1727 годзе [[Каралі польскія|кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Аўгуст Моцны]] даў прывілей на штотыднёвыя таргі ў Вілейцы па нядзелях і на 3 кірмашы на год. == У Расійскай імперыі == З 1793 года, пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]], Вілейка ўваходзіць у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. На вядомых картах Вілейкі XVIII стагоддзя відаць, што паселішча размяшчалася на працягу больш за кіламетр па беразе Віліі ўздоўж адзінай вуліцы з невялікай плошчай ля месца ўпадзення ў Вілію яе прытоку Пляснянкі. Тады ж, у канцы XVIII стагоддзя, 3 мая (па старым стылі) 1795 года, Вілейка стала павятовым горадам — цэнтрам [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], а пазней (з 1843 года) — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. [[Файл:Vialejka, Pahonia. Вялейка, Пагоня (1896).jpg|міні|200пкс|злева|Герб [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]]]] 22 студзеня (па старым стылі) 1796 года зацверджаны герб Вілейкі: чырвонае поле шчыта перасякае выява ракі з суднам і залатым коласам. Ад першапачатковага малюнка гэтага герба да нашага часу ў некалькі змененым выглядзе захавалася толькі ніжняя частка (у верхняй адлюстроўваўся герб Мінскай губерні, які ў 1845 годзе быў заменены на герб Віленскай губерні, а пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года быў адменены). Асноўнымі заняткамі жыхароў горада з’яўляліся земляробства і рачное суднаходства. Па Віліі і далей па [[Нёман]]е ў Еўропу вывозілі дрэва, лён, пяньку, збожжа, воск. Штогод у горадзе праводзіліся 4 гандлёвыя кірмашы, аб’ёмы гандлю пачалі спадаць толькі ў канцы XIX стагоддзя. [[Файл:Vialejka, Vialla. Вялейка, Вяльля (1871).jpg|міні|200пкс|злева|Выгляд Вілейкі ў сярэдзіне XIX ст.]] У канцы XVIII стагоддзя тэрыторыя Вілейкі ў плане нагадвала трохвугольнік. Адметных будынкаў і ўмацаванняў не было. Вялікія страты гораду прычынілі пажар 1810 года і [[Вайна 1812 года|руска-французская вайна 1812 года]]. Пасля вайны 1812 года пачалася буйная рэканструкцыя горада. На працягу стагоддзя цалкам была заменена старая забудова. Многія будынкі сённяшняй Вілейкі былі закладзены ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў. У час нацыянальна-вызваленчага [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у горадзе з 8 красавіка па 1 верасня 1831 года дзейнічаў паўстанцкі камітэт на чале з Радзішэўскім. Паўстанне задушана царскім войскам пад камандаваннем Саф’янава. У час [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] у павеце дзейнічаў паўстанцкі атрад [[Вінцэнт Козел-Паклеўскі|Вінцэнта Козела-Паклеўскага]] (разбіты ў сутычцы пад [[Уладыкі|Уладыкамі]]). У сярэдзіне XIX стагоддзя ў Вілейцы быў маёнтак з палацам; у 1860 годзе — 2 турмы, царква, 3 малітоўныя дамы, 3 капліцы, шпіталь, бровар, 14 крам, 272 дамы, у 1861 годзе — 2931 жыхар, у 1880 годзе — 3450 жыхароў, у 1897 годзе — 3560 жыхароў (з іх 40,9 % пісьменных; роднай мовай паказвалі: беларускую — 1871, яўрэйскую — 1326, рускую — 217, польскую — 109<ref name="demoscope"/>), 2 навучальныя ўстановы, шпіталь. Горад быў забудаваны пераважна драўлянымі аднапавярховымі дамамі, вуліцы падзялялі горад на кварталы. Водныя грузаперавозкі па рацэ ў XX стагоддзі замяніліся значнымі па велічыні плынямі грузаў і пасажыраў праз Вілейскую станцыю чыгункі (У 1904 годзе праз Вілейку пракладзеная чыгунка). У [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыю 1905—1907 гадоў]] у горадзе дзейнічалі рэвалюцыйна-сялянскі камітэт, сацыял-дэмакратычная група. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў верасні 1915 года Вілейка была акупаваная германскай арміяй, аднак неўзабаве вызвалена рускай арміяй падчас цяжкага бою. Баі ў 1915—1916 гадах за Вілейку былі самымі жорсткімі і кровапралітнымі падчас [[Нарачанская аперацыя|Нарачанскай аперацыі]]. У гонар вызвалення горада ў 1916 годзе быў названы новы пяхотны полк рускай арміі — 748-ы Вілейскі. У Вілейцы дыслацыраваўся корпус расійскай 10-й арміі [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]]. == Найноўшая гісторыя == 8 (21) лістапада 1917 года ў Вілейцы ўсталяваная савецкая ўлада, створаны ваенны рэвалюцыйны камітэт. У лютым 1918 года акупіравана Германіяй. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 8 снежня 1918 года занята чырвонаармейцамі 2-й акругі пагранічнай аховы. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б)Б]] у складзе [[ССРБ|БССР]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. З ліпеня 1919 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. 10 ліпеня 1920 года занята ненадоўга Чырвонай Арміяй. 31 ліпеня 1920 года ўключана ў склад [[БССР]]. Ізноў занята польскімі войскамі ў кастрычніку 1920 года. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) адышла да Польшчы, была цэнтрам [[Вілейскі павет (1920—1940)|Вілейскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]], потым [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]] ваяводстваў. Цэнтр вясковай гміны Вілейка, якая 11 чэрвеня 1929 года перайменаваная ў гміну Каловічы<ref name="monitor"/>. Горад Вілейка таксама ўтвараў аднайменную гарадскую гміну<ref name="skorowidz"/>. У Вілейцы дзейнічалі падпольныя арганізацыі [[КПЗБ]], [[КСЗМБ]], [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (26 жніўня 1926 года ў Вілейцы адбыўся павятовы з’езд БСРГ), [[Таварыства беларускай школы]] (павятовы з’езд адбыўся 13 мая 1928 года). У рабоце з’ездаў удзельнчалі [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандр Уласаў]]. Адным з кіраўнікоў грамадска-дэмакратычнага руху на Вілейшчыне быў [[Флягонт Ігнатавіч Валынец|Флягонт Валынец]]. У Беларускім народным доме вялася палітычна-асветная работа, пры ім існаваў драматычны тэатр (кіраўнік [[А. І. Каляда]]). Спектаклі ставіліся ў будынку пажарнай аховы (цяпер галоўны будынак [[Вілейскі краязнаўчы музей|Вілейскага краязнаўчага музея]] на плошчы Свабоды). [[Файл:Вілейская турма. Брама.jpg|міні|Вілейская турма.]] У горадзе размяшчалася камандаванне [[Полк КАП «Вілейка»|палка Корпусу аховы памежжа «Вілейка»]], база [[Брыгада КАП «Вілейка»|гарнізону брыгады КАП «Вілейка» (Brygada KOP «Wilejka»)]] і [[Батальён КАП «Вілейка»|аднайменнага батальёна]]. [[Вілейская турма]] была адна з найбуйнейшых, тут трымалі і палітзняволеных. У ёй адбывалі пакаранне паэты-рэвалюцыянеры [[Максім Танк]], [[Ганна Новік]]. Увосень 1939 года Вілейка увайшла ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Дзейнічала часовая павятовая ўправа, з 4 снежня 1939 года цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Выдавалася абласная «[[Сялянская газета]]», у рэдакцыі якой у 1939—1941 гадах працавалі [[Максім Танк]], [[Міхась Машара]], [[Наталля Арсеннева]], [[Ежы Путрамант]], [[Мікола Шыла]]. У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], 25 чэрвеня 1941 года Вілейка захоплена войскамі [[Трэці рэйх|гітлераўскай Германіі]]. Напярэдадні сотні зняволеных Вілейскай турмы былі этапіраваныя ўглыб тэрыторыі СССР. Быў ўсталяваны жорсткі акупацыйны рэжым. Забіта і закатавана больш за 6 тыс. чалавек (пераважна закатавалі іх у турме і расстралялі ў [[Вілейскае гета|гета]]) і амаль цалкам знішчаны горад. Вялікія страты гарнізону ў Вілейцы ў час бою 31 кастрычніка — 1 лістапада 1943 г. нанесла [[1-я антыфашысцкая партызанская брыгада]] ([[Вілейскі бой]]). 2 ліпеня 1944 года 35-я гвардзейская танкавая брыгада, якой камандаваў Герой Савецкага Саюза [[Азі Агад аглы Асланаў|Азі Асланаў]], вызваліла Вілейку. 20 верасня 1944 года Вілейская вобласць была перайменаваная ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую вобласць]], адміністрацыйны цэнтр вобласці перанесены ў [[Маладзечна]]. З чэрвеня 1946 года — цэнтр раёна, са студзеня 1960 года — у складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. У 1989 годзе ў склад горада ўключана вёска [[Макаўе (Вілейскі раён)|Макаўе]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 24 красавіка, 29 мая і 26 чэрвеня 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 22 (1972).</ref>. З 1991 года Вілейка — у складзе Рэспублікі Беларусь. У 2013 годзе ў межы горада ўключаныя некаторыя вуліцы вёскі [[Порса]]<ref name="сельсавет"/>. <gallery mode="packed" heights="150px"> Vialejskaja synagoga. Вялейская сынагога (B. Berman, 1930-39).jpg|Вялікая сінагога Файл:Vialejka-kaścioł.jpg|[[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Вілейка)|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа]] Файл:Vialejka. Вялейка (XX).jpg|[[Свята-Георгіеўская царква (Вілейка)|Касцёл, перабудаваны на царкву]] Vialejka, Rynak, Marynskaja. Вялейка, Рынак, Марынская (P. Vałyncevič, 1901).jpg|Царква Марыі Егіпецкай. 1901 г. Vialejka, Asipaŭskaja-Narockaja. Вялейка, Асіпаўская-Нароцкая (1918) (2).jpg|Удалечыні касцёл і царква Файл:Vialejka-karmelitki.jpg|У цэнтры горада, злева былы касцёл кармелітак </gallery> == Насельніцтва == * '''XVIII стагоддзе''': 1765 год — 126 чал.<ref name="evkl"/>; 1797 год — 310 чал.<ref name="HVB-1"/> * '''XIX стагоддзе''': 1801 год — 241 чал.<ref name="ReferenceA"/>; 1841 год — 1 369 чал.<ref name="ReferenceA"/>; 1861 год — 2 931 чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/>; 1880 год — 3 450 чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/>; 1897 год — 3 560 чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/> * '''XX стагоддзе''': 1907 год — 4 060 чал.<ref name="HVB-3"/>; 1921 год — 3 417 чал.; 1939 год — 7,5 тыс. чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/>; 1945 год — 3 353 чал.<ref name="HVB-4"/>; 1959 год — 8,2 тыс. чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/>; 1965 год — 10,8 тыс. чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/>; 1970 год — 12,2 тыс. чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/>; 1989 год — 25,0 тыс. чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/>; 1993 год — 29,1 тыс. чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/>; 1995 год — 29,8 тыс. чал.<ref name="BE"/> * '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 29,1 тыс. чал.; 2007 год — 28,8 тыс. чал.; 2009 год — 26 906 чал.<ref name="2011-Estimate"/>; 2009 год — 26 836 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2010 год — 26 833 чал.<ref name="2011-Estimate"/>; 2011 год — 26 736 чал.<ref name="2011-Estimate"/>; 2012 год — 26 797 чал.<ref name="2012-Estimate"/>; 2013 год — 26 874 чал.<ref name="2013-Estimate"/>; 2014 год — 26 942 чал.<ref name="2014-Estimate"/>; 2015 год — 26 890 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 26 831 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 26 751 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2025 год — 26&nbsp;375 чал. {{Bar chart years |Шырыня выявы = 800 |Вышыня выявы = 300 |Максімум шкалы = 30000 |Крок большай шкалы = 5000 |Крок меншай шкалы = 1000 |Колер большай шкалы = gray(0.8) |Колер меншай шкалы = gray(0.6) |Колер слупка = rgb(0.77,0.9,0.6) |Шырыня слупка = 23 |Зрушэнне пазнакі = (-10,5) |Год1 = 1765 |Значэнне1 = 126 |Год2 = 1797 |Значэнне2 = 310 |Год3 = 1801 |Значэнне3 = 241 |Год4 = 1861 |Значэнне4 = 2931 |Год5 = 1880 |Значэнне5 = 3450 |Год6 = 1897 |Значэнне6 = 3560 |Год7 = 1907 |Значэнне7 = 4060 |Год8 = 1921 |Значэнне8 = 3417 |Год9 = 1939 |Значэнне9 = 7500 |Год10 = 1945 |Значэнне10 = 3353 |Год11 = 1959 |Значэнне11 = 8200 |Год12 = 1965 |Значэнне12 = 10800 |Год13 = 1970 |Значэнне13 = 12200 |Год14 = 1989 |Значэнне14 = 28077 |Год16 = 1995 |Значэнне16 = 29800 |Год17 = 2006 |Значэнне17 = 28103 |Год20 = 2010 |Значэнне20 = 26833 |Год25 = 2015 |Значэнне25 = 26890 |Год28 = 2019 |Значэнне28 = 26760 |Год29 = 2025 |Значэнне29 = 26375 |Год30 = |Значэнне30 = }} == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудаўнічай, дрэваапрацоўчай, будаўнічых матэрыялаў, лёгкай і харчовай прамысловасці. Гасцініца «Вілія». На беразе Вілейскага вадасховішча зона адпачынку рэспубліканскага значэння «Вілейка». [[Вілейская ГЭС]]. * [[ААТ «Зеніт — БелОМА»]] — вытворца [[фотаапарат|фотатэхнікі]], аптычных [[прыцэл]]аў для стралковай зброі, прыбораў назірання, вагавымяральнай тэхнікі. Уваходзіць у склад [[БелОМА|ААТ «Беларускае оптыка-механічнае аб’яднанне»]] За 10 км ад горада размешчаны [[43-і вузел сувязі ВМФ Расіі]]. == СМІ == * «[[Рэгіянальная газета]]» * «[[Шлях перамогі]]». У савецкія часы — орган партыйных і савецкіх улад, сёння — газета Вілейскага раённага выканаўчага камітэта. == Культура == * У 1936—1940 гадах у Вілейцы жыў і працаваў [[мастак]]-авангардыст [[Уладзіслаў Максімілянавіч Страмінскі|Уладзіслаў Страмінскі]]. * [[Вілейскі краязнаўчы музей]]. * Выставачная зала імя [[Сілівановіч|Нікадзіма Сілівановіча]] (пры [[Вілейскі краязнаўчы музей|краязнаўчым музеі]]). * Народны тэатр гарадскога Дома культуры. * Народны ансамбль гітарыстаў «[[Адэліта (ансамбль гітарыстаў)|Адэліта]]»<ref name="Адэліта"/>. * Народны калектыў аўтарскай песні «[[Элегія (калектыў аўтарскай песні)|Элегія]]». === Культурныя ініцыятывы === * У 2004 і 2012 гадах горад быў месцам правядзення фестывалю «[[Адна зямля]]»<ref name="РГ_2004"/><ref name="РГ_2012"/>. * 4—5 ліпеня 2015 года ў райцэнтры ўпершыню прайшоў рыцарскі фэст «Гонару Продкаў 2015»<ref name="Рыцарскі"/>. == Славутасці == [[File:Касьцёл Узьвіжаньня Сьвятога Крыжа..jpg|thumb|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа]] * [[Царква ў імя святой прападобнай Марыі Егіпецкай (Вілейка)|Царква ў імя святой прападобнай Марыі Егіпецкай]] (1865) * [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Вілейка)|Вілейскі Крыжаўзвядзенскі касцёл]] (1913) * [[Царква Свяціцеля Ціхана (Вілейка)|Царква Свяціцеля Ціхана]] (1997) * [[Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы (Вілейка)|Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы]] (2015) * [[Капліца 2000-годдзя хрысціянства]] * [[Брама-капліца]] ў гонар загінулых воінаў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]<ref name="Брама"/> (2015) * Будынкі гімназіі, турмы, шпіталя (XIX — пачатак XX стагоддзяў) * Жылыя дамы (XIX — пачатак XX стагоддзяў) === Помнікі, мемарыялы === [[File:Вілляна.jpg|thumb|Помнік экспедыцыі графа Тышкевіча]] * Помнік землякам, якія загінулі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], плошча Свабоды. * Помнік [[Азі Агад аглы Асланаў|Азі Асланаву]], [[Двойчы Героі Савецкага Саюза|Двойчы Герою Савецкага Саюза]], вул. Савецкая. * Помнік экспедыцыі графа [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Тышкевіча]], вул. 17 Верасня<ref name="Вілляна"/>. * Помнік Уладзіміру [[Ленін]]у на Цэнтральнай плошчы. * Мемарыял [[Памяці зніклых вёсак|«Памяці зніклых вёсак»]], прыгарад, пры шашы Вілейка-[[Ушачы]]<ref name="Вёскі"/>. * Мемарыяльны камень ахвярам [[Вілейская турма|Вілейскай турмы]], на Лясных могілках, пры аб’язной дарозе<ref name="Турма"/>. * Мемарыяльныя крыжы на месцы меркаванага расстрэлу [[Расціслаў Лапіцкі|Расціслава Лапіцкага]] — члена антысавецкага падполля, урочышча Красны Беражок ля Вілейкі<ref name="Лапіцкі"/>. == Страчаная спадчына == * [[Свята-Георгіеўская царква (Вілейка)|Свята-Георгіеўская царква]] (1862) * [[Царква ў гонар Адсячэння галавы Іаана Прадцечы (Вілейка)|Царква ў гонар Адсячэння галавы Іаана Прадцечы]]<ref>{{Cite web |url=https://peramoga.by/vileyshchyina-shlyahetskaya/istoriya-cerkovi-useknoveniya-glavy-ioanna-predtechi/ |title=ГІСТОРЫЯ ЦАРКВА УСЯЧЭННЯ ГАЛАВЫ ІААНА ПРАДЦЕЧЫ |access-date=11 лістапада 2020 |archive-date=11 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111014921/https://peramoga.by/vileyshchyina-shlyahetskaya/istoriya-cerkovi-useknoveniya-glavy-ioanna-predtechi/ |url-status=dead }}</ref> === Турысцкія маршруты === Распрацаваныя і дзейнічаюць некалькі турысцкіх маршрутаў па наваколлях Вілейкі<ref name="Турызм_01"/>. Штогод, пачынаючы ад 2007 года, з Вілейскага раёна бярэ старт і праходзіць праз Вілейку водная экспедыцыя «Шляхам Тышкевіча». Першая экспедыцыя «Шляхам Тышкевіча» прайшла ў 2007 годзе. Яе прымеркавалі да 150-годдзя вядомага падарожжа па Віліі краязнаўцы графа [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанціна Тышкевіча]]. Вандроўнікі прайшлі па слядах экспедыцыі графа Тышкевіча ад вытокаў Віліі да зліцця з Нёманам<ref name="Турызм_02"/>. Арганізатарамі і ўдзельнікамі першай воднай экспедыцыі сталі літоўскія і беларускія навукоўцы, краязнаўцы і турысты. Сёння яна набывае больш папулярызатарскі і турыстычны характар і заканчваецца на тэрыторыі Беларусі<ref name="Турызм_03"/>. == Галерэя == <gallery caption="Вілейка сёння" widths="200" heights="150" perrow="4"> Файл:Belarus-Vialejka-Church of Saint Mary of Egypt.jpg|<center> Царква святой Марыі Егіпецкай Файл:Belarus-Vialejka-Church of Exaltation of the Holy Cross-2.jpg|<center>Касцёл Узвіжання Святога Крыжа Файл:Вілейка. Былая турма 2.jpg|<center>Былая турма Файл:Вілейка. Будынак аддзялення хуткай дапамогі і скурвендыспансера 2.jpg|<center>Бальнічны будынак </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Вілейкі}} {{div col|2}} * [[Наталля Арсеннева]] — беларуская [[паэт]]эса. * [[Эва Астроўская|Эва Марыя Астроўская]] (1938—2012) — польская пісьменніца і [[журналіст]]ка<ref name="ostrowska"/>. * [[Леанід Вікенцьевіч Аўдзей|Леанід Аўдзей]] (1929—1977) — хірург, доктар медыцынскіх навук, прафесар<ref name="Аўдзей"/>. * [[Флягонт Ігнатавіч Валынец|Флягонт Валынец]] (1879—1937) — беларускі палітык, публіцыст * [[Павел Канстанцінавіч Валынцэвіч|Павел Валынцэвіч]] (1875—1962) — фотамастак, святар.<ref name="walyncewicz"/>. * [[Міхаіл Казінец]] — беларускі [[дырыжор]], народны артыст Беларусі (1987). * [[Мікалай Фаміч Красінскі]] — беларускі тэатральны дзеяч. * [[Мікіта Крыўцоў]] — беларускі футбольны фанат, загінулы ўдзельнік [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэсту]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]. * [[Расціслаў Лапіцкі]] — удзельнік беларускага антысавецкага падполля<ref name="web"/>. * [[Аляксандр Янавіч Любанскі]] (1863—1932) — арганізатар сельскагаспадарчай і прамысловай вытворчасці, мецэнат, філантроп * [[Аляксандр Манцэвіч]] — журналіст і выдавец<ref name="сайт"/>. * [[Эдуард Уладзіміравіч Мацюшонак|Эдуард Мацюшонак]] — беларускі [[мастак]]. * [[Ганна Аляксееўна Новік|Ганна Новік]] — беларуская [[паэтэса]], дзеяч падпольнага беларускага руху ў Польшчы (1914—1997)<ref name="Novik-1"/><ref name="Novik-2"/><ref name="Novik-3"/><ref name="Nowik_01"/>. * [[Анатоль Валянцінавіч Рогач|Анатоль Рогач]] — беларускі [[краязнаўца]], даследчык гісторыі Беларускага [[Павілле|Павілля]].<ref name="Rohač"/> * [[Леапольд Іванавіч Родзевіч|Леапольд Родзевіч]] — (1895—1938) — беларускі [[драматург]], тэатральны і нацыянальны дзеяч. Скончыў (1909) у Вілейцы гарадское вучылішча. * [[Уладзіслаў Максімілянавіч Страмінскі|Уладзіслаў Страмінскі]] — [[мастак]]-авангардыст, стваральнік [[унізм]]у. * [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандр Уласаў]] — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]], [[публіцыст]], [[эканаміст]]. * [[Кандрат Зігмундавіч Церах|Кандрат Церах]] — апошні [[Міністэрства гандлю СССР|міністр гандлю]] [[СССР]] (1986—1991). * [[Алесь Шут]] ([952—2019) — беларускі [[палітык]] і [[грамадскі дзеяч]], дэпутат [[Спіс дэпутатаў ВС БССР 12-га склікання|Вярхоўнага Савета БССР 12-га склікання]] ад Лагойшчыны. Член [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага Народнага Фронту «Адраджэнне»]]. {{div col end}} == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Расія}} [[Мажайск]], [[Расія]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Уілмар (Мінесота)|Вілмар]], [[Мінесота]], [[ЗША]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Пераяслаў]], [[Украіна]] * {{Сцяг|Азербайджан}} [[Астара (Азербайджан)|Астара]], [[Азербайджан]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Уязд]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Расія}} [[Валдай]], [[Расія]] * {{Сцяг|Германія}} [[Обергаўзен]], [[Германія]] == Гл. таксама == * [[Вілейскае вадасховішча]] * [[Спіс вуліц Вілейкі]] * [[ФК Вілія Вілейка]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> <ref name="ALM">«Акты Литовской Метрики». — Т.1. — Варшава, 1896. — С.5</ref> <ref name="demoscope">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=94 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref> <ref name="monitor">[http://buwcd.buw.uw.edu.pl/e_zbiory/ckcp/monitor_pl/1929-06/numer132/imagepages/image1.htm Obwieszczenie Ministra Spraw Wewnętrznych] // Monitor Polski — 1929 г. — нумар 132 — пазіцыя 325</ref> <ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923</ref> <ref name="сельсавет">[http://www.rh.by/by/231/50/6952/ Вілейскі раён. На 2 сельсаветы меней. Горад вырас за лік Порсы. Падрабязнасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020203206/http://www.rh.by/by/231/50/6952/ |date=20 кастрычніка 2013 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=408|артыкул=Вілейка|аўтар=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} С. 408</ref> <ref name="HVB-1">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-1к}} С. 561.</ref> <ref name="ReferenceA">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-1к}} С. 562.</ref> <ref name="Enc_hist_Wil">Вілейка // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 267.</ref> <ref name="HVB-3">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-1к}} С. 563.</ref> <ref name="HVB-4">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-1к}} С. 564.</ref> <ref name="BE">{{Крыніцы/БелЭн|4к}} С. 158.</ref> <ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf Перепись населения — 2009. Минская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2011-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2011}}</ref> <ref name="2012-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2012}}</ref> <ref name="2013-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2013}}</ref> <ref name="2014-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2014}}</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="Адэліта">[http://www.rh.by/by/255/20/7955/ На канцэрце вілейскага ансабля гітарыстаў «Адэліта» не было свабодных месц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304213343/http://www.rh.by/by/255/20/7955/ |date=4 сакавіка 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref> <ref name="РГ_2004">«Адна зямля» збірае сяброў //«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]», 23 ліпеня 2004 г., № 30 (481)</ref> <ref name="РГ_2012">[http://www.rh.by/by/177/20/4900/ Гран-пры «Адной зямлі» ўзяў маладзечанец Артур Міхайлаў, вучань Пятра Ялфімава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131113190038/http://www.rh.by/by/177/20/4900/ |date=13 лістапада 2013 }}//«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]»</ref> <ref name="Рыцарскі">[http://www.rh.by/by/339/20/12047/ Змаганні рыцараў і народныя спевы. У Вілейцы ўпершыню прайшоў фэст «Гонару Продкаў 2015» (Фота)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150708104907/http://www.rh.by/by/339/20/12047/ |date=8 ліпеня 2015 }}//«[[Рэгіянальная газета]]»</ref> <ref name="Брама">[http://www.rh.by/by/351/10/12662/ Браму-капліцу ў гонар загінулых воінаў Першай сусветнай адкрылі ў Вілейцы. Будавалі яе ўсёй грамадой (Фота)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160405115808/http://www.rh.by/by/351/10/12662/ |date=5 красавіка 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref> <ref name="Вілляна">[http://zviazda.by/be/news/20140310/1394484986-raka-chasu Ра­ка ча­су] // «[[Звязда (газета)|Звязда]]»</ref> <ref name="Вёскі">[http://www.rh.by/by/27/150/258/ Памяці зніклых вёсак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160921220910/http://www.rh.by/by/27/150/258/ |date=21 верасня 2016 }}//«[[Рэгіянальная газета]]»</ref> <ref name="Турма">[http://www.rh.by/by/39/120/504/ Тайны муроў Вілейскай турмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171107020646/http://www.rh.by/by/39/120/504 |date=7 лістапада 2017 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref> <ref name="Лапіцкі">[http://www.rh.by/by/36/50/434/ Ушанавалі памяць Расціслава Лапіцкага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160921221343/http://www.rh.by/by/36/50/434/ |date=21 верасня 2016 }}//«[[Рэгіянальная газета]]»</ref> <ref name="Турызм_01">[http://www.rh.by/by/330/60/11519/ Убачыць касцёл, пабудаваны за залатую табакерку, і абняць адзін з самых вялікіх камянёў Вілейшчыны. Маршрут «Па даўгінаўскіх ваколіцах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711072203/http://www.rh.by/by/330/60/11519/ |date=11 ліпеня 2015 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="Турызм_02">[http://rh.by/by/282/70/8993/ У ліпені ізноў праплывуць «Шляхам Тышкевіча». Экспедыцыя стартуе з Вілейкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711063829/http://www.rh.by/by/282/70/8993/ |date=11 ліпеня 2015 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="Турызм_03">[http://www.rh.by/by/340/60/12066/ У сплаве «Шляхам Тышкевіча» бярэ ўдзел 77-гадовы турыст] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711074937/http://www.rh.by/by/340/60/12066/ |date=11 ліпеня 2015 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="ostrowska">[http://www.rh.by/by/207/10/5815/ Эва Астроўская: пісьменніца, якая не баялася жыцця] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021501/http://www.rh.by/by/207/10/5815 |date=5 сакавіка 2016 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="Аўдзей">[http://www.bsmu.by/page/55/3072/ Авдей Леонид Викентьевич] // Сайт [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага медуніверсітэта]]</ref> <ref name="walyncewicz">[http://www.rh.by/by/141/250/3737/ Павел Валынцэвіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131113142133/http://www.rh.by/by/141/250/3737/ |date=13 лістапада 2013 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="web">''[[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхась Чарняўскі:]] ''Расціслаў Лапіцкі — з кагорты невядомых герояў //«[[Рэгіянальная газета]]», 25 ліпеня 1997 г., № 13 (258), стар. 3</ref> <ref name="сайт">[http://www.rh.by «Рэгіянальная газета»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130518232246/http://www.rh.by/ |date=18 мая 2013 }}</ref> <ref name="Novik-1">[http://slovo.ws/bio/bel/13/0010.html «Новік Ганна, біяграфія»]</ref> <ref name="Novik-2">[http://vialejka.info/1572-vosenski-rozdum-ganny-novik.html «Восеньскі роздум Ганны Новік»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305053601/http://vialejka.info/1572-vosenski-rozdum-ganny-novik.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> <ref name="Novik-3">[http://vialejka.info/79-z_ljuboju_da_ljudzejj.html «З любоўю да людзей»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305113517/http://vialejka.info/79-z_ljuboju_da_ljudzejj.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> <ref name="Nowik_01">«[[Рэгіянальная газета]]», № 12 (465), 12 сакавіка 2004</ref> <ref name="Rohač">[http://www.rh.by/by/73/250/1791 Рогач Анатоль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150618104727/http://www.rh.by/by/73/250/1791/ |date=18 чэрвеня 2015 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Вилейка}} * Prochwicz Jerzy, «Walki oddziałów KOP na obszarach północno-wschodniej Polski»// Białoruskie Zeszyty Historyczne № 13, Białystok 2000. * Prochwicz Jerzy, Konstankiewicz Andrzej, Rutkiewicz Jan «Korpus Ochrony Pogranicza 1924—1939», wyd. Barwa i Broń, Warszawa 2003. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Viliejka|Вілейка}} {{OSM relation|5549061|Вілейка}} * [http://vileyka.minsk-region.by Афіцыйны сайт Вілейскага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140708062809/http://vileyka.minsk-region.by/ |date=8 ліпеня 2014 }} * [http://vileykainfo.by Сайт Вілейка-Info] * [http://vialejka.info Вілейка — vialejka.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130524161322/http://vialejka.info/ |date=24 мая 2013 }} * [http://rh.by «Рэгіянальная газета» он-лайн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200918095439/https://rh.by/ |date=18 верасня 2020 }} * [http://www.radzima.org/be/gorad/vileyka.html Вілейка] на [[Radzima.org]] * {{Глобус Беларусі|http://globustut.by/vilejka/index.htm}} {{Вілейскі раён}} {{Гарады Мінскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вілейка| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] ehtx7f9i10azh2bd2c44namrdcs1xsu 5142422 5142396 2026-05-16T16:02:55Z M.L.Bot 261 перанёс на Вікіданыя 5142422 wikitext text/x-wiki {{Значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Вілейка |вобласць = Мінская |раён = Вілейскі }} '''Віле́йка'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Viliejka}}) — горад у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]], на рацэ [[Вілія]]. За 103 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а. Чыгуначная станцыя на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]]. Вузел аўтамабільных дарог на Маладзечна, [[Смаргонь]], [[Мядзел]], [[Докшыцы]], [[Плешчаніцы]]. == Гісторыя == Лічыцца, што Вілейка з’явілася каля пяці стагоддзяў таму, аднак археалагічныя знаходкі сведчаць аб тым, што людзі заснавалі пастаяннае паселішча недалёка ад сённяшніх межаў Вілейкі нашмат раней гэтай даты. Першыя людзі на тэрыторыі сучаснага Вілейскага раёна з’явіліся прыкладна ў IX тысячагоддзі да нашай эры. Недалёка ад вёсак Сосенка і Асташкава знойдзеныя стаянкі старажытных людзей і крэмневыя прылады працы, па якіх ўзрост знойдзеных стаянак адносяць да VII—V тысячагоддзяў да нашай эры. Пазнейшыя археалагічныя помнікі, якія адносяцца да эпохі неаліту (IV—II тысячагоддзі да нашай эры), выяўленыя каля вёсак Камена, Кастыкі, Куранец, Нароча (Нарач), Рабунь і некаторых іншых. У X—XIII стагоддзях тэрыторыя сучаснай Вілейшчыны ўваходзіла ў склад [[Полацкае княства|Полацкага княства]], а з XIV па XVII стагоддзі — у [[Вялікае Княства Літоўскае]]. У гэты перыяд паселішча насіла назву Стары Куранец. Мястэчка ўзнікла на землях велікакняжацкага маёнтка Куранец. Упершыню Куранец разам з возерам [[Нарач (возера)|Нарач]] і ракой [[Нарачанка]]й згадваецца ў лацінамоўнай грамаце [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] віленскаму катэдральнаму касцёлу Святога Станіслава ад 2 лютага 1436 года («districtum Kureniecz», «lacu Norocz», «flavium Norocz»)<ref name="ALM"/>. З 1599 года мястэчка, цэнтр староства [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1727 годзе [[Каралі польскія|кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Аўгуст Моцны]] даў прывілей на штотыднёвыя таргі ў Вілейцы па нядзелях і на 3 кірмашы на год. == У Расійскай імперыі == З 1793 года, пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]], Вілейка ўваходзіць у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. На вядомых картах Вілейкі XVIII стагоддзя відаць, што паселішча размяшчалася на працягу больш за кіламетр па беразе Віліі ўздоўж адзінай вуліцы з невялікай плошчай ля месца ўпадзення ў Вілію яе прытоку Пляснянкі. Тады ж, у канцы XVIII стагоддзя, 3 мая (па старым стылі) 1795 года, Вілейка стала павятовым горадам — цэнтрам [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], а пазней (з 1843 года) — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. [[Файл:Vialejka, Pahonia. Вялейка, Пагоня (1896).jpg|міні|200пкс|злева|Герб [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]]]] 22 студзеня (па старым стылі) 1796 года зацверджаны герб Вілейкі: чырвонае поле шчыта перасякае выява ракі з суднам і залатым коласам. Ад першапачатковага малюнка гэтага герба да нашага часу ў некалькі змененым выглядзе захавалася толькі ніжняя частка (у верхняй адлюстроўваўся герб Мінскай губерні, які ў 1845 годзе быў заменены на герб Віленскай губерні, а пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года быў адменены). Асноўнымі заняткамі жыхароў горада з’яўляліся земляробства і рачное суднаходства. Па Віліі і далей па [[Нёман]]е ў Еўропу вывозілі дрэва, лён, пяньку, збожжа, воск. Штогод у горадзе праводзіліся 4 гандлёвыя кірмашы, аб’ёмы гандлю пачалі спадаць толькі ў канцы XIX стагоддзя. [[Файл:Vialejka, Vialla. Вялейка, Вяльля (1871).jpg|міні|200пкс|злева|Выгляд Вілейкі ў сярэдзіне XIX ст.]] У канцы XVIII стагоддзя тэрыторыя Вілейкі ў плане нагадвала трохвугольнік. Адметных будынкаў і ўмацаванняў не было. Вялікія страты гораду прычынілі пажар 1810 года і [[Вайна 1812 года|руска-французская вайна 1812 года]]. Пасля вайны 1812 года пачалася буйная рэканструкцыя горада. На працягу стагоддзя цалкам была заменена старая забудова. Многія будынкі сённяшняй Вілейкі былі закладзены ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў. У час нацыянальна-вызваленчага [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у горадзе з 8 красавіка па 1 верасня 1831 года дзейнічаў паўстанцкі камітэт на чале з Радзішэўскім. Паўстанне задушана царскім войскам пад камандаваннем Саф’янава. У час [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] у павеце дзейнічаў паўстанцкі атрад [[Вінцэнт Козел-Паклеўскі|Вінцэнта Козела-Паклеўскага]] (разбіты ў сутычцы пад [[Уладыкі|Уладыкамі]]). У сярэдзіне XIX стагоддзя ў Вілейцы быў маёнтак з палацам; у 1860 годзе — 2 турмы, царква, 3 малітоўныя дамы, 3 капліцы, шпіталь, бровар, 14 крам, 272 дамы, у 1861 годзе — 2931 жыхар, у 1880 годзе — 3450 жыхароў, у 1897 годзе — 3560 жыхароў (з іх 40,9 % пісьменных; роднай мовай паказвалі: беларускую — 1871, яўрэйскую — 1326, рускую — 217, польскую — 109<ref name="demoscope"/>), 2 навучальныя ўстановы, шпіталь. Горад быў забудаваны пераважна драўлянымі аднапавярховымі дамамі, вуліцы падзялялі горад на кварталы. Водныя грузаперавозкі па рацэ ў XX стагоддзі замяніліся значнымі па велічыні плынямі грузаў і пасажыраў праз Вілейскую станцыю чыгункі (У 1904 годзе праз Вілейку пракладзеная чыгунка). У [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыю 1905—1907 гадоў]] у горадзе дзейнічалі рэвалюцыйна-сялянскі камітэт, сацыял-дэмакратычная група. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў верасні 1915 года Вілейка была акупаваная германскай арміяй, аднак неўзабаве вызвалена рускай арміяй падчас цяжкага бою. Баі ў 1915—1916 гадах за Вілейку былі самымі жорсткімі і кровапралітнымі падчас [[Нарачанская аперацыя|Нарачанскай аперацыі]]. У гонар вызвалення горада ў 1916 годзе быў названы новы пяхотны полк рускай арміі — 748-ы Вілейскі. У Вілейцы дыслацыраваўся корпус расійскай 10-й арміі [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]]. == Найноўшая гісторыя == 8 (21) лістапада 1917 года ў Вілейцы ўсталяваная савецкая ўлада, створаны ваенны рэвалюцыйны камітэт. У лютым 1918 года акупіравана Германіяй. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 8 снежня 1918 года занята чырвонаармейцамі 2-й акругі пагранічнай аховы. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б)Б]] у складзе [[ССРБ|БССР]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. З ліпеня 1919 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. 10 ліпеня 1920 года занята ненадоўга Чырвонай Арміяй. 31 ліпеня 1920 года ўключана ў склад [[БССР]]. Ізноў занята польскімі войскамі ў кастрычніку 1920 года. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) адышла да Польшчы, была цэнтрам [[Вілейскі павет (1920—1940)|Вілейскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]], потым [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]] ваяводстваў. Цэнтр вясковай гміны Вілейка, якая 11 чэрвеня 1929 года перайменаваная ў гміну Каловічы<ref name="monitor"/>. Горад Вілейка таксама ўтвараў аднайменную гарадскую гміну<ref name="skorowidz"/>. У Вілейцы дзейнічалі падпольныя арганізацыі [[КПЗБ]], [[КСЗМБ]], [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (26 жніўня 1926 года ў Вілейцы адбыўся павятовы з’езд БСРГ), [[Таварыства беларускай школы]] (павятовы з’езд адбыўся 13 мая 1928 года). У рабоце з’ездаў удзельнчалі [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандр Уласаў]]. Адным з кіраўнікоў грамадска-дэмакратычнага руху на Вілейшчыне быў [[Флягонт Ігнатавіч Валынец|Флягонт Валынец]]. У Беларускім народным доме вялася палітычна-асветная работа, пры ім існаваў драматычны тэатр (кіраўнік [[А. І. Каляда]]). Спектаклі ставіліся ў будынку пажарнай аховы (цяпер галоўны будынак [[Вілейскі краязнаўчы музей|Вілейскага краязнаўчага музея]] на плошчы Свабоды). [[Файл:Вілейская турма. Брама.jpg|міні|Вілейская турма.]] У горадзе размяшчалася камандаванне [[Полк КАП «Вілейка»|палка Корпусу аховы памежжа «Вілейка»]], база [[Брыгада КАП «Вілейка»|гарнізону брыгады КАП «Вілейка» (Brygada KOP «Wilejka»)]] і [[Батальён КАП «Вілейка»|аднайменнага батальёна]]. [[Вілейская турма]] была адна з найбуйнейшых, тут трымалі і палітзняволеных. У ёй адбывалі пакаранне паэты-рэвалюцыянеры [[Максім Танк]], [[Ганна Новік]]. Увосень 1939 года Вілейка увайшла ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Дзейнічала часовая павятовая ўправа, з 4 снежня 1939 года цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Выдавалася абласная «[[Сялянская газета]]», у рэдакцыі якой у 1939—1941 гадах працавалі [[Максім Танк]], [[Міхась Машара]], [[Наталля Арсеннева]], [[Ежы Путрамант]], [[Мікола Шыла]]. У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], 25 чэрвеня 1941 года Вілейка захоплена войскамі [[Трэці рэйх|гітлераўскай Германіі]]. Напярэдадні сотні зняволеных Вілейскай турмы былі этапіраваныя ўглыб тэрыторыі СССР. Быў ўсталяваны жорсткі акупацыйны рэжым. Забіта і закатавана больш за 6 тыс. чалавек (пераважна закатавалі іх у турме і расстралялі ў [[Вілейскае гета|гета]]) і амаль цалкам знішчаны горад. Вялікія страты гарнізону ў Вілейцы ў час бою 31 кастрычніка — 1 лістапада 1943 г. нанесла [[1-я антыфашысцкая партызанская брыгада]] ([[Вілейскі бой]]). 2 ліпеня 1944 года 35-я гвардзейская танкавая брыгада, якой камандаваў Герой Савецкага Саюза [[Азі Агад аглы Асланаў|Азі Асланаў]], вызваліла Вілейку. 20 верасня 1944 года Вілейская вобласць была перайменаваная ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую вобласць]], адміністрацыйны цэнтр вобласці перанесены ў [[Маладзечна]]. З чэрвеня 1946 года — цэнтр раёна, са студзеня 1960 года — у складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. У 1989 годзе ў склад горада ўключана вёска [[Макаўе (Вілейскі раён)|Макаўе]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 24 красавіка, 29 мая і 26 чэрвеня 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 22 (1972).</ref>. З 1991 года Вілейка — у складзе Рэспублікі Беларусь. У 2013 годзе ў межы горада ўключаныя некаторыя вуліцы вёскі [[Порса]]<ref name="сельсавет"/>. <gallery mode="packed" heights="150px"> Vialejskaja synagoga. Вялейская сынагога (B. Berman, 1930-39).jpg|Вялікая сінагога Файл:Vialejka-kaścioł.jpg|[[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Вілейка)|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа]] Файл:Vialejka. Вялейка (XX).jpg|[[Свята-Георгіеўская царква (Вілейка)|Касцёл, перабудаваны на царкву]] Vialejka, Rynak, Marynskaja. Вялейка, Рынак, Марынская (P. Vałyncevič, 1901).jpg|Царква Марыі Егіпецкай. 1901 г. Vialejka, Asipaŭskaja-Narockaja. Вялейка, Асіпаўская-Нароцкая (1918) (2).jpg|Удалечыні касцёл і царква Файл:Vialejka-karmelitki.jpg|У цэнтры горада, злева былы касцёл кармелітак </gallery> == Насельніцтва == * '''XVIII стагоддзе''': 1765 год — 126 чал.<ref name="evkl"/>; 1797 год — 310 чал.<ref name="HVB-1"/> * '''XIX стагоддзе''': 1801 год — 241 чал.<ref name="ReferenceA"/>; 1841 год — 1 369 чал.<ref name="ReferenceA"/>; 1861 год — 2 931 чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/>; 1880 год — 3 450 чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/>; 1897 год — 3 560 чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/> * '''XX стагоддзе''': 1907 год — 4 060 чал.<ref name="HVB-3"/>; 1921 год — 3 417 чал.; 1939 год — 7,5 тыс. чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/>; 1945 год — 3 353 чал.<ref name="HVB-4"/>; 1959 год — 8,2 тыс. чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/>; 1965 год — 10,8 тыс. чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/>; 1970 год — 12,2 тыс. чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/>; 1989 год — 25,0 тыс. чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/>; 1993 год — 29,1 тыс. чал.<ref name="Enc_hist_Wil"/>; 1995 год — 29,8 тыс. чал.<ref name="BE"/> * '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 29,1 тыс. чал.; 2007 год — 28,8 тыс. чал.; 2009 год — 26 906 чал.<ref name="2011-Estimate"/>; 2009 год — 26 836 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2010 год — 26 833 чал.<ref name="2011-Estimate"/>; 2011 год — 26 736 чал.<ref name="2011-Estimate"/>; 2012 год — 26 797 чал.<ref name="2012-Estimate"/>; 2013 год — 26 874 чал.<ref name="2013-Estimate"/>; 2014 год — 26 942 чал.<ref name="2014-Estimate"/>; 2015 год — 26 890 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 26 831 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 26 751 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2025 год — 26&nbsp;375 чал. {{Bar chart years |Шырыня выявы = 800 |Вышыня выявы = 300 |Максімум шкалы = 30000 |Крок большай шкалы = 5000 |Крок меншай шкалы = 1000 |Колер большай шкалы = gray(0.8) |Колер меншай шкалы = gray(0.6) |Колер слупка = rgb(0.77,0.9,0.6) |Шырыня слупка = 23 |Зрушэнне пазнакі = (-10,5) |Год1 = 1765 |Значэнне1 = 126 |Год2 = 1797 |Значэнне2 = 310 |Год3 = 1801 |Значэнне3 = 241 |Год4 = 1861 |Значэнне4 = 2931 |Год5 = 1880 |Значэнне5 = 3450 |Год6 = 1897 |Значэнне6 = 3560 |Год7 = 1907 |Значэнне7 = 4060 |Год8 = 1921 |Значэнне8 = 3417 |Год9 = 1939 |Значэнне9 = 7500 |Год10 = 1945 |Значэнне10 = 3353 |Год11 = 1959 |Значэнне11 = 8200 |Год12 = 1965 |Значэнне12 = 10800 |Год13 = 1970 |Значэнне13 = 12200 |Год14 = 1989 |Значэнне14 = 28077 |Год16 = 1995 |Значэнне16 = 29800 |Год17 = 2006 |Значэнне17 = 28103 |Год20 = 2010 |Значэнне20 = 26833 |Год25 = 2015 |Значэнне25 = 26890 |Год28 = 2019 |Значэнне28 = 26760 |Год29 = 2025 |Значэнне29 = 26375 |Год30 = |Значэнне30 = }} == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудаўнічай, дрэваапрацоўчай, будаўнічых матэрыялаў, лёгкай і харчовай прамысловасці. Гасцініца «Вілія». На беразе Вілейскага вадасховішча зона адпачынку рэспубліканскага значэння «Вілейка». [[Вілейская ГЭС]]. * [[ААТ «Зеніт — БелОМА»]] — вытворца [[фотаапарат|фотатэхнікі]], аптычных [[прыцэл]]аў для стралковай зброі, прыбораў назірання, вагавымяральнай тэхнікі. Уваходзіць у склад [[БелОМА|ААТ «Беларускае оптыка-механічнае аб’яднанне»]] За 10 км ад горада размешчаны [[43-і вузел сувязі ВМФ Расіі]]. == СМІ == * «[[Рэгіянальная газета]]» * «[[Шлях перамогі]]». У савецкія часы — орган партыйных і савецкіх улад, сёння — газета Вілейскага раённага выканаўчага камітэта. == Культура == * У 1936—1940 гадах у Вілейцы жыў і працаваў [[мастак]]-авангардыст [[Уладзіслаў Максімілянавіч Страмінскі|Уладзіслаў Страмінскі]]. * [[Вілейскі краязнаўчы музей]]. * Выставачная зала імя [[Сілівановіч|Нікадзіма Сілівановіча]] (пры [[Вілейскі краязнаўчы музей|краязнаўчым музеі]]). * Народны тэатр гарадскога Дома культуры. * Народны ансамбль гітарыстаў «[[Адэліта (ансамбль гітарыстаў)|Адэліта]]»<ref name="Адэліта"/>. * Народны калектыў аўтарскай песні «[[Элегія (калектыў аўтарскай песні)|Элегія]]». === Культурныя ініцыятывы === * У 2004 і 2012 гадах горад быў месцам правядзення фестывалю «[[Адна зямля]]»<ref name="РГ_2004"/><ref name="РГ_2012"/>. * 4—5 ліпеня 2015 года ў райцэнтры ўпершыню прайшоў рыцарскі фэст «Гонару Продкаў 2015»<ref name="Рыцарскі"/>. == Славутасці == [[Файл:Касьцёл Узьвіжаньня Сьвятога Крыжа..jpg|thumb|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа]] * [[Царква ў імя святой прападобнай Марыі Егіпецкай (Вілейка)|Царква ў імя святой прападобнай Марыі Егіпецкай]] (1865) * [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Вілейка)|Вілейскі Крыжаўзвядзенскі касцёл]] (1913) * [[Царква Свяціцеля Ціхана (Вілейка)|Царква Свяціцеля Ціхана]] (1997) * [[Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы (Вілейка)|Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы]] (2015) * [[Капліца 2000-годдзя хрысціянства]] * [[Брама-капліца]] ў гонар загінулых воінаў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]<ref name="Брама"/> (2015) * Будынкі гімназіі, турмы, шпіталя (XIX — пачатак XX стагоддзяў) * Жылыя дамы (XIX — пачатак XX стагоддзяў) === Помнікі, мемарыялы === [[Файл:Вілляна.jpg|thumb|Помнік экспедыцыі графа Тышкевіча]] * Помнік землякам, якія загінулі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], плошча Свабоды. * Помнік [[Азі Агад аглы Асланаў|Азі Асланаву]], [[Двойчы Героі Савецкага Саюза|Двойчы Герою Савецкага Саюза]], вул. Савецкая. * Помнік экспедыцыі графа [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Тышкевіча]], вул. 17 Верасня<ref name="Вілляна"/>. * Помнік Уладзіміру [[Ленін]]у на Цэнтральнай плошчы. * Мемарыял «[[Памяці зніклых вёсак]]», прыгарад, пры шашы Вілейка-[[Ушачы]]<ref name="Вёскі"/>. * Мемарыяльны камень ахвярам [[Вілейская турма|Вілейскай турмы]], на Лясных могілках, пры аб’язной дарозе<ref name="Турма"/>. * Мемарыяльныя крыжы на месцы меркаванага расстрэлу [[Расціслаў Лапіцкі|Расціслава Лапіцкага]] — члена антысавецкага падполля, урочышча Красны Беражок ля Вілейкі<ref name="Лапіцкі"/>. == Страчаная спадчына == * [[Свята-Георгіеўская царква (Вілейка)|Свята-Георгіеўская царква]] (1862) * [[Царква ў гонар Адсячэння галавы Іаана Прадцечы (Вілейка)|Царква ў гонар Адсячэння галавы Іаана Прадцечы]]<ref>{{Cite web |url=https://peramoga.by/vileyshchyina-shlyahetskaya/istoriya-cerkovi-useknoveniya-glavy-ioanna-predtechi/ |title=ГІСТОРЫЯ ЦАРКВА УСЯЧЭННЯ ГАЛАВЫ ІААНА ПРАДЦЕЧЫ |access-date=11 лістапада 2020 |archive-date=11 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111014921/https://peramoga.by/vileyshchyina-shlyahetskaya/istoriya-cerkovi-useknoveniya-glavy-ioanna-predtechi/ |url-status=dead }}</ref> === Турысцкія маршруты === Распрацаваныя і дзейнічаюць некалькі турысцкіх маршрутаў па наваколлях Вілейкі<ref name="Турызм_01"/>. Штогод, пачынаючы ад 2007 года, з Вілейскага раёна бярэ старт і праходзіць праз Вілейку водная экспедыцыя «Шляхам Тышкевіча». Першая экспедыцыя «Шляхам Тышкевіча» прайшла ў 2007 годзе. Яе прымеркавалі да 150-годдзя вядомага падарожжа па Віліі краязнаўцы графа [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанціна Тышкевіча]]. Вандроўнікі прайшлі па слядах экспедыцыі графа Тышкевіча ад вытокаў Віліі да зліцця з Нёманам<ref name="Турызм_02"/>. Арганізатарамі і ўдзельнікамі першай воднай экспедыцыі сталі літоўскія і беларускія навукоўцы, краязнаўцы і турысты. Сёння яна набывае больш папулярызатарскі і турыстычны характар і заканчваецца на тэрыторыі Беларусі<ref name="Турызм_03"/>. == Галерэя == <gallery caption="Вілейка сёння" widths="200" heights="150" perrow="4"> Файл:Belarus-Vialejka-Church of Saint Mary of Egypt.jpg|<center> Царква святой Марыі Егіпецкай Файл:Belarus-Vialejka-Church of Exaltation of the Holy Cross-2.jpg|<center>Касцёл Узвіжання Святога Крыжа Файл:Вілейка. Былая турма 2.jpg|<center>Былая турма Файл:Вілейка. Будынак аддзялення хуткай дапамогі і скурвендыспансера 2.jpg|<center>Бальнічны будынак </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Вілейкі}} {{div col|2}} * [[Наталля Арсеннева]] — беларуская [[паэт]]эса. * [[Эва Астроўская|Эва Марыя Астроўская]] (1938—2012) — польская пісьменніца і [[журналіст]]ка<ref name="ostrowska"/>. * [[Леанід Вікенцьевіч Аўдзей|Леанід Аўдзей]] (1929—1977) — хірург, доктар медыцынскіх навук, прафесар<ref name="Аўдзей"/>. * [[Флягонт Ігнатавіч Валынец|Флягонт Валынец]] (1879—1937) — беларускі палітык, публіцыст * [[Павел Канстанцінавіч Валынцэвіч|Павел Валынцэвіч]] (1875—1962) — фотамастак, святар.<ref name="walyncewicz"/>. * [[Міхаіл Казінец]] — беларускі [[дырыжор]], народны артыст Беларусі (1987). * [[Мікалай Фаміч Красінскі]] — беларускі тэатральны дзеяч. * [[Мікіта Крыўцоў]] — беларускі футбольны фанат, загінулы ўдзельнік [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэсту]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]. * [[Расціслаў Лапіцкі]] — удзельнік беларускага антысавецкага падполля<ref name="web"/>. * [[Аляксандр Янавіч Любанскі]] (1863—1932) — арганізатар сельскагаспадарчай і прамысловай вытворчасці, мецэнат, філантроп * [[Аляксандр Манцэвіч]] — журналіст і выдавец<ref name="сайт"/>. * [[Эдуард Уладзіміравіч Мацюшонак|Эдуард Мацюшонак]] — беларускі [[мастак]]. * [[Ганна Аляксееўна Новік|Ганна Новік]] — беларуская [[паэтэса]], дзеяч падпольнага беларускага руху ў Польшчы (1914—1997)<ref name="Novik-1"/><ref name="Novik-2"/><ref name="Novik-3"/><ref name="Nowik_01"/>. * [[Анатоль Валянцінавіч Рогач|Анатоль Рогач]] — беларускі [[краязнаўца]], даследчык гісторыі Беларускага [[Павілле|Павілля]].<ref name="Rohač"/> * [[Леапольд Іванавіч Родзевіч|Леапольд Родзевіч]] — (1895—1938) — беларускі [[драматург]], тэатральны і нацыянальны дзеяч. Скончыў (1909) у Вілейцы гарадское вучылішча. * [[Уладзіслаў Максімілянавіч Страмінскі|Уладзіслаў Страмінскі]] — [[мастак]]-авангардыст, стваральнік [[унізм]]у. * [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандр Уласаў]] — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]], [[публіцыст]], [[эканаміст]]. * [[Кандрат Зігмундавіч Церах|Кандрат Церах]] — апошні [[Міністэрства гандлю СССР|міністр гандлю]] [[СССР]] (1986—1991). * [[Алесь Шут]] ([952—2019) — беларускі [[палітык]] і [[грамадскі дзеяч]], дэпутат [[Спіс дэпутатаў ВС БССР 12-га склікання|Вярхоўнага Савета БССР 12-га склікання]] ад Лагойшчыны. Член [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага Народнага Фронту «Адраджэнне»]]. {{div col end}} == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Расія}} [[Мажайск]], [[Расія]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Уілмар (Мінесота)|Вілмар]], [[Мінесота]], [[ЗША]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Пераяслаў]], [[Украіна]] * {{Сцяг|Азербайджан}} [[Астара (Азербайджан)|Астара]], [[Азербайджан]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Уязд]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Расія}} [[Валдай]], [[Расія]] * {{Сцяг|Германія}} [[Обергаўзен]], [[Германія]] == Гл. таксама == * [[Вілейскае вадасховішча]] * [[Спіс вуліц Вілейкі]] * [[ФК Вілія Вілейка]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> <ref name="ALM">«Акты Литовской Метрики». — Т.1. — Варшава, 1896. — С.5</ref> <ref name="demoscope">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=94 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref> <ref name="monitor">[http://buwcd.buw.uw.edu.pl/e_zbiory/ckcp/monitor_pl/1929-06/numer132/imagepages/image1.htm Obwieszczenie Ministra Spraw Wewnętrznych] // Monitor Polski — 1929 г. — нумар 132 — пазіцыя 325</ref> <ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923</ref> <ref name="сельсавет">[http://www.rh.by/by/231/50/6952/ Вілейскі раён. На 2 сельсаветы меней. Горад вырас за лік Порсы. Падрабязнасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020203206/http://www.rh.by/by/231/50/6952/ |date=20 кастрычніка 2013 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=408|артыкул=Вілейка|аўтар=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} С. 408</ref> <ref name="HVB-1">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-1к}} С. 561.</ref> <ref name="ReferenceA">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-1к}} С. 562.</ref> <ref name="Enc_hist_Wil">Вілейка // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 267.</ref> <ref name="HVB-3">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-1к}} С. 563.</ref> <ref name="HVB-4">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-1к}} С. 564.</ref> <ref name="BE">{{Крыніцы/БелЭн|4к}} С. 158.</ref> <ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf Перепись населения — 2009. Минская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2011-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2011}}</ref> <ref name="2012-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2012}}</ref> <ref name="2013-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2013}}</ref> <ref name="2014-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2014}}</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="Адэліта">[http://www.rh.by/by/255/20/7955/ На канцэрце вілейскага ансабля гітарыстаў «Адэліта» не было свабодных месц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304213343/http://www.rh.by/by/255/20/7955/ |date=4 сакавіка 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref> <ref name="РГ_2004">«Адна зямля» збірае сяброў //«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]», 23 ліпеня 2004 г., № 30 (481)</ref> <ref name="РГ_2012">[http://www.rh.by/by/177/20/4900/ Гран-пры «Адной зямлі» ўзяў маладзечанец Артур Міхайлаў, вучань Пятра Ялфімава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131113190038/http://www.rh.by/by/177/20/4900/ |date=13 лістапада 2013 }}//«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]»</ref> <ref name="Рыцарскі">[http://www.rh.by/by/339/20/12047/ Змаганні рыцараў і народныя спевы. У Вілейцы ўпершыню прайшоў фэст «Гонару Продкаў 2015» (Фота)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150708104907/http://www.rh.by/by/339/20/12047/ |date=8 ліпеня 2015 }}//«[[Рэгіянальная газета]]»</ref> <ref name="Брама">[http://www.rh.by/by/351/10/12662/ Браму-капліцу ў гонар загінулых воінаў Першай сусветнай адкрылі ў Вілейцы. Будавалі яе ўсёй грамадой (Фота)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160405115808/http://www.rh.by/by/351/10/12662/ |date=5 красавіка 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref> <ref name="Вілляна">[http://zviazda.by/be/news/20140310/1394484986-raka-chasu Ра­ка ча­су] // «[[Звязда (газета)|Звязда]]»</ref> <ref name="Вёскі">[http://www.rh.by/by/27/150/258/ Памяці зніклых вёсак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160921220910/http://www.rh.by/by/27/150/258/ |date=21 верасня 2016 }}//«[[Рэгіянальная газета]]»</ref> <ref name="Турма">[http://www.rh.by/by/39/120/504/ Тайны муроў Вілейскай турмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171107020646/http://www.rh.by/by/39/120/504 |date=7 лістапада 2017 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref> <ref name="Лапіцкі">[http://www.rh.by/by/36/50/434/ Ушанавалі памяць Расціслава Лапіцкага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160921221343/http://www.rh.by/by/36/50/434/ |date=21 верасня 2016 }}//«[[Рэгіянальная газета]]»</ref> <ref name="Турызм_01">[http://www.rh.by/by/330/60/11519/ Убачыць касцёл, пабудаваны за залатую табакерку, і абняць адзін з самых вялікіх камянёў Вілейшчыны. Маршрут «Па даўгінаўскіх ваколіцах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711072203/http://www.rh.by/by/330/60/11519/ |date=11 ліпеня 2015 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="Турызм_02">[http://rh.by/by/282/70/8993/ У ліпені ізноў праплывуць «Шляхам Тышкевіча». Экспедыцыя стартуе з Вілейкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711063829/http://www.rh.by/by/282/70/8993/ |date=11 ліпеня 2015 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="Турызм_03">[http://www.rh.by/by/340/60/12066/ У сплаве «Шляхам Тышкевіча» бярэ ўдзел 77-гадовы турыст] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711074937/http://www.rh.by/by/340/60/12066/ |date=11 ліпеня 2015 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="ostrowska">[http://www.rh.by/by/207/10/5815/ Эва Астроўская: пісьменніца, якая не баялася жыцця] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021501/http://www.rh.by/by/207/10/5815 |date=5 сакавіка 2016 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="Аўдзей">[http://www.bsmu.by/page/55/3072/ Авдей Леонид Викентьевич] // Сайт [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага медуніверсітэта]]</ref> <ref name="walyncewicz">[http://www.rh.by/by/141/250/3737/ Павел Валынцэвіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131113142133/http://www.rh.by/by/141/250/3737/ |date=13 лістапада 2013 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="web">''[[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхась Чарняўскі:]] ''Расціслаў Лапіцкі — з кагорты невядомых герояў //«[[Рэгіянальная газета]]», 25 ліпеня 1997 г., № 13 (258), стар. 3</ref> <ref name="сайт">[http://www.rh.by «Рэгіянальная газета»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130518232246/http://www.rh.by/ |date=18 мая 2013 }}</ref> <ref name="Novik-1">[http://slovo.ws/bio/bel/13/0010.html «Новік Ганна, біяграфія»]</ref> <ref name="Novik-2">[http://vialejka.info/1572-vosenski-rozdum-ganny-novik.html «Восеньскі роздум Ганны Новік»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305053601/http://vialejka.info/1572-vosenski-rozdum-ganny-novik.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> <ref name="Novik-3">[http://vialejka.info/79-z_ljuboju_da_ljudzejj.html «З любоўю да людзей»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305113517/http://vialejka.info/79-z_ljuboju_da_ljudzejj.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> <ref name="Nowik_01">«[[Рэгіянальная газета]]», № 12 (465), 12 сакавіка 2004</ref> <ref name="Rohač">[http://www.rh.by/by/73/250/1791 Рогач Анатоль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150618104727/http://www.rh.by/by/73/250/1791/ |date=18 чэрвеня 2015 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Вилейка}} * Prochwicz Jerzy, «Walki oddziałów KOP na obszarach północno-wschodniej Polski»// Białoruskie Zeszyty Historyczne № 13, Białystok 2000. * Prochwicz Jerzy, Konstankiewicz Andrzej, Rutkiewicz Jan «Korpus Ochrony Pogranicza 1924—1939», wyd. Barwa i Broń, Warszawa 2003. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Viliejka|Вілейка}} {{OSM relation|5549061|Вілейка}} * [http://vileyka.minsk-region.by Афіцыйны сайт Вілейскага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140708062809/http://vileyka.minsk-region.by/ |date=8 ліпеня 2014 }} * [http://vileykainfo.by Сайт Вілейка-Info] * [http://vialejka.info Вілейка — vialejka.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130524161322/http://vialejka.info/ |date=24 мая 2013 }} * [http://rh.by «Рэгіянальная газета» он-лайн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200918095439/https://rh.by/ |date=18 верасня 2020 }} * [http://www.radzima.org/be/gorad/vileyka.html Вілейка] на [[Radzima.org]] * {{Глобус Беларусі|http://globustut.by/vilejka/index.htm}} {{Вілейскі раён}} {{Гарады Мінскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вілейка| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 5d6fyyh8l2evc4mfhdoco7hpvmz052i Старажытны Рым 0 17659 5142429 5072252 2026-05-16T16:17:30Z Wilfredor 33133 ([[c:GR|GR]]) [[File:Romolo e remo.jpg]] → [[File:Romulus and Remus by Peter Paul Rubens.jpg]] best image quality 5142429 wikitext text/x-wiki [[Файл:Roman Republic Empire map.gif|300px|thumb|Рым і тэрыторыі, якія знаходзіліся пад яго кантролем {{legend|#a64|[[Рымская рэспубліка]]}} {{legend|#a6a|[[Рымская імперыя]]}} {{legend|#48a|[[Заходняя Рымская імперыя]]}} {{legend|#bc4|[[Усходняя Рымская імперыя]]}} ]] {{Гісторыя Старажытнага Рыма}} '''Старажытны Рым''' — адна з наймагутнейшых і найбольш уплывовых [[Цывілізацыя|цывілізацый]] [[Старажытны свет|старажытнасці]]. [[Рымскае права]], палітыка, мастацтва, вайсковая справа, флот, [[Рымскія дарогі|дарогі]], [[Акведук|акведукі]] аказалі ўплыў на развіццё [[Еўрапейская цывілізацыя|Еўрапейскай цывілізацыі]], а пазней — на аблічча глабальнай сусветнай культуры. Рымская мова ([[Лацінская мова|латынь]]) у [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўі]] выконвала функцыю [[Lingua franca]] ва ўсіх каталіцкіх краінах Еўропы. Менавіта ў Рымскай Імперыі сфарміравалася [[хрысціянства]], якое стала самай распаўсюджанай рэлігіяй на планеце. Рымская Імперыя ўключала заходнюю і паўднёва-ўсходнюю часткі [[Еўропа|Еўропы]], [[Малая Азія|Малую Азію]], узбярэжжа [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]], [[Сірыя|Сірыю]], [[Палесціна|Палесціну]]. На развіццё рымскай цывілізацыі паўплывала яе культурная асіміляцыя з боку [[Старажытная Грэцыя|грэкаў]]: рымляне перанялі [[Старажытнагрэчаская міфалогія|грэчаскіх багоў]], астраномію, аратарскае мастацтва, элементы вопраткі, тэхнічныя дасягненні. == Развіццё Старажытнага Рыма == === Заснаванне Рыма === [[Файл:Romulus and Remus by Peter Paul Rubens.jpg|thumb|250px|left|Ромул i Рэм, ''Рубенс'' [[1615]]—[[1616|16]] ([[Рым]].]] [[Рым]] узнік на месцы некалькіх паселішчаў, заснаваных эмігрантамі-лацінамі на прыгорках ля ракі [[Тыбр]]. [[Рым]] быў у спрыяльным геаграфічным становішчы, бо знаходзіўся на перакрыжаванні гандлёвых шляхоў. Рым быў заснаваны на месцы, дзе знаходзіліся востраў і брод, па якім можна было перайсці цераз раку. Гэты брод быў апошнім пунктам для караблёў, бо далей Тыбр быў некараблеходны. === [[Рымскае царства|Царскі перыяд (regnum)]] === Рым быў заснаваны як невялікае паселішча на сямі халмах — [[Палацін]], [[Эсквілін]], [[Палацін]], [[Вімінал]], [[Квірынал]], [[Капітолій]], [[Цэлій]] (гл. [[Сем пагоркаў Рыма]]) і першапачаткова ўяўляў сабою невялікі горад у рэгіёне [[Лацыё]]. Навуцы вельмі няшмат вядома аб гэтым перыядзе. Доўгі час Рымам кіравалі [[этрускі]], якія мелі больш высокі ўзровень развіцця культуры, чым лаціны. Першым правіцелем [[Рым]]а быў сам Ромул, далей іх паслядоўна змянялі Нума Пампілій, Тулл Гасцілій, Анк Марцый, Тарквіній Старажытны і Тарквіній Ганарлівы. Архітэктурная кампазіцыя тагачаснага Рыма складалася з пабудоў на сямі пагорках і Сервіевай сцяны, частка ад якой захавалася да сёння. Апошні этрускі кароль, Тарквіній Ганарлівы быў выгнаны з Рыма альбо ў 509, альбо ў 510 г. ДХ і Рым стаў незалежнай рэспублікай. Ёсць меркаванне, што «рэвалюцыя» была арыстакратычнай, а простае насельніцтва падтрымлівала манархію. Так ці інакш, трансфармацыя на некаторы час выклікала ў маладой дзяржаве культурны і сацыяльны рэгрэс. У пачатку сваёй гісторыі [[Рым]] быў вымушаны весці барацьбу з суседнімі горнымі плямёнамі, такімі як [[эквы]], [[гернікі]], [[Вольскі, племя|вольскі]] і [[сабіны]]. Цяжкая барацьба выхавала рымлян і ператварыла іх у добрых воінаў, дзякуючы чаму рымляне змаглі ператварыць сваё невялікае паселішча ў цэнтр сусветнай [[імперыя|імперыі]]. === Рэспубліканскі перыяд (res publica) === [[Файл:Spqrstone.jpg|thumb|250px|right|Сенатарская, часткова нерасшыфраваная абрывiятура Senatus PopulusQue Romanus.]] Феномен рэспубліканскага Рыма — ператварэнне мястэчка ў вялізную імперыю. Асноўнай рысай эпохі была барацьба паміж [[патрыцыi|патрыцыямі]] і [[плебеі|плебеямі]]. Колькасць насельніцтва Рыма дынамічна павялічвалася, і у канцы IV ст. ён дасягнуў межаў Сервіевай сцяны. [[Рым]] меў сістэму водазабяспячэння (аквадукі) і сістэму каналізацыі (яна была пабудавана яшчэ этрускамі і выкарыстоўваецца па сёння). Большасць месцічаў жыла ў вялікіх, шматпавярховых дамах ''[[інсула]]х''. Толькі вельмі заможныя маглі дазволіць сабе ўласны асобны дом — ''домус''. Сістэмы забудовы горада не было і жыхары цярпелі цеснату, спертае паветра і бруднасць, сталую пагрозу пажараў. За выгнанне цара, некаторыя гарады [[Лацый|Лацыя]] стварылі саюз супраць Рыма і нанеслі паражэнне рымлянам ля Рэгільскага возера ў [[496 да н.э.|496]] годзе да н.э. [[Рым]] быў вымушаны увайсці ў гэты саюз. Але [[Рым]] праводзіў паспяховую палітыку ў складзе Лацінскага саюза і прыкладна у канцы V ст. ДХ Рым стаў галоўнай сілай у Лацінскім рэгіёне, а яго тэрыторыя павялічылася ўдвая. У [[387 да н.э.|387]] г. ДХ на [[Рым]] напалі [[галы]], якія пабілі рымлян на рацэ Аліі і занялі Рым, аддаўшы яго на рабаванне і спальванне. Паводле падання, толькі невялічкая частка воінаў і сенатараў схаваліся на Капіталійскім пагорку. Галы спрабавалі напасці на Капітолій ноччу, але перапалох гусяў папярэдзіў рымлян пра небяспеку. [[Галы]] атрымалі золата і пакінулі горад. Ужо да 380 года да н.э. рымляне аднавілі большую частку горада і ўзвялі моцную сцяну вакол сямі пагоркаў. Шчыльнасць насельніцтва значна ўзрасла і дасягнула мяжы Сервіевай сцяны. У 338 года да н.э. рымляне нанеслі паражэнне саюзу лацінскіх гарадоў і Рым аднавіў сваю ўладу ў Італіі. У канцы ІІІ ст., у выніку войнаў з самнітамі, рымляне ўсталявалі сваю ўладу над Паўночнай і Цэнтральнай [[Італія]]й. Пасля Піравых войнаў, пад рымскую ўладу перайшла і Паўднёвая Італія і [[Рым]] фактычна стаў гаспадаром усёй [[Італія|Італіі]] і магутнай сілай на Міжземнамор’і. Сур’ёзным выпрабаваннем для Рыма сталі [[Пунічныя войны]] з Карфагенам ([[264 да н.э.|264]]—[[146 да н.э.|146]] гг. ДХ). Падчас Другой Пунічнай вайны, карфагенскі военачальнік [[Ганібал Барка]] фактычна гаспадарыў па ўсёй Італіі, але нават не спрабаваў браць Рым з-за магутнасці яго ўмацаванняў. З [[133 да н.э.|133]] па [[31 да н.э.|31]] г. рымляне стварылі вялізарную дзяржаву па ўсім Міжземнамор’і, а цэнтрам гэтай дзяржавы працягваў заставацца Рым. === Імперскі перыяд === {{main|Рымская імперыя}} [[Файл:Campus Martius.jpg|thumb|250px|right|Мадэль-панарама [[Рым]]а часу iмперыi]] У часы [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] горад дасягнуў найвялікшых памераў і магутнасці. Рым меў больш вялікае значэнне, чым зараз маюць Нью-Ёрк, Лондан і Токіа разам узятыя. Гэта быў галоўны цэнтр велізарнай імперыі. У адрозненне ад рэспублікі, імператарскаму ўжо Рыму не пагражалі ворагі і веліч горада дасягнула найвышэйшай магутнасці. Моц Рымскай імперыі адбілася ў велічных будынках, якія ўзводзіліся з мэтай падкрэсліць магутнасць яе ўлады. Кожны з імператараў імкнуўся пакінуць пасля сабе памяць у выглядзе новых манументальных будынкаў. Рым быў галоўным цэнтрам імперыі і ён стаў міжнародным цэнтрам гандлю, у якім жылі розныя самыя народы. У той жа час, Рым пакутаваў ад перанаселенасці, галечы беднякоў і наплыву іншаземцаў. Шмат грамадзян набылі сабе багацце і маглі дазволіць сабе перасяліцца з інсул у асобныя ўласныя дамы-домусы, якіх станавілася ўсё больш і больш. У [[64]] г. ПХ адбылося [[Вялікі пажар Рыма|велізарнае пажарышча]], якое знішчыла большую частку места. Па легендзе загад аб спальванні аддаў імператар [[Нерон]], з мэтай пабудаваць на яго месцы новы горад, але сам Нерон абвінаваціў у гэтым даволі вялікую абшчыну хрысціян, пасля чаго над імі была ўчынена жорсткая расправа. Пасля пажарышча [[64]] ПХ пачалася інтэнсіўная адбудова горада. Імператар Нерон, падпісаў шэраг загадаў, па якіх усталёўваліся правілы перабудовы [[Рым]]а. Яны рэгламентавалі мінімальную адлегласць паміж будынкамі, даўжыню па якой будынак павінны быў быць аднесены ад дарогі, разбіваліся паркі і бульвары, пачалі ўзнікаць прыгарады на другім беразе Тыбра. Горад стаў прасторным і шырокім. Менавіта пасля гэтай адбудовы, антычны цэнтр Рыма набыў сучасны выгляд. На працягу ўсёй Ранняй імперыі, колькасць жыхароў Рыма складала каля 1 мільёна чалавек. Рымляне па-майстэрску вырашылі шматлікія праблемы, звязаныя з местам, такія як водазабяспячэнне, каналізацыя, пажарная бяспека, і пакладзеныя імі ў горадабудаўніцтве прынцыпы працягваюць выкарыстоўвацца і сёння. Водазабяспячэнне ажыццяўлялася пры дапамозе сістэмы аквадукаў і падземных труб і падзялялася на тры часткі: * водазабяспячэнне дамоў багатых і значных жыхароў і палацаў імператара * водазабяспячэнне паспалітых лазняў * водазабяспячэнне месцаў грамадскага карыстання вадой Сістэма каналізацыі падзялялася на дзве часткі: * абслугоўвала дамы багатых і значных жыхароў, палацы імператара * сістэма грамадскіх туалетаў, якія былі адкрытымі і стялі на плошчах, форумах і рынках Дзеля барацьбы з пажарамі, пры імператары Аўгусце ў Рыме была створана пажарная служба, у якую ўвайшлі сем брыгад пажарных, якія называліся вігіламі, колькасцю па 1000 чалавек у кожнай. Места было падзелена на 14 раёнаў, і кожная брыгада сачыла за бяспекай у кожным з іх. У часы Позняй імперыі, у [[271]]—[[275]] была ўзведзена [[Аўрэліева сцяна]], якая прыкладна адпавядала максімальнай плошчы Старажытнага Рыма, насельніцтва якога ў той час дасягнула найвышэйшай колькасці ў 2 мільёны чалавек. Паводле апісання Рыма [[350]] ПХ, у Рыме было 1790 домусаў і 46602 інсулы. Места было найзначнейшым цэнтрам культуры імперыі, тут распаўсюджваліся разнастайныя рэлігійныя плыні, такія як вера ў егіпецкіх, персідскіх багоў. Існавала вялікая абшчына хрысціян, якая ў выніку заняла пануючае становішча ў Рымскай імперыі. Ва ўяўленні старажытных людзей Рым быў сапраўдным цэнтрам свету, на якім трымаецца ўся [[цывілізацыя]]. Але паступова Рым прыходзіў у заняпад, яго насельніцтва скарачалася. Гэта адбывалася з-за агульнага заняпаду імперыі, пашырэння працэсу дэурбанізацыі, заняпаду рамёстваў, рабаўладальнікага ладу і гандлёва-грашовых адносін. У [[330]] імператар Канстанцін перанес сталіцу ў Візантый і заснаваў горад [[Канстанцінопаль]] (зараз [[Стамбул]]). Заходнюю Рымскую імперыю перасталі надзяляць увагай, і на яе пачаліся варваскія нашэсці. Рымская імперыя развальвалася, і ў [[402]] імператар Ганорый перанес сталіцу ў Равену. Мяшчане Рыма перасталі давяраць імператарскай уладзе, і ў [[410]] правадыр готаў [[Аларых]] узяў Рым, але рымляне ад іх адкупіліся, і варвары не сталі рабаваць яго. Ганорый у Равене ніяк не адрэагаваў на гэта. У 455 рабы адчынілі брамы Рыма германскаму племені вандалаў, і тыя жорстка разрабавалі места. Насельніцтва места скарацілася з 1 мільёна да 20 тысяч чалавек. Кіраванне горада прыйшло ў поўны заняпад. Мяшчане перайшлі на сялянскае жыццё, на былым форуме ў цэнтры горада пасвілі быдла. Імператар страціў былую ўладу і фактычна не кіраваў Рымам. Звяржэнне імператара Ромула Аўгустула ў [[476]], фактычна ніяк не адбілася на Рыме. Усё гарадское кіраванне перайшло ў рукі рымскіх Пап, якія змаглі ўзнавіць былую веліч і магутнасць Рыма, але ўжо ў якасці сталіцы Папы Рымскага і цэнтра [[каталіцтва]]. == Гл. таксама == * [[Мастацтва Старажытнага Рыма]] * [[Рымская сістэма мер]] * [[Музей рымскай цывілізацыі]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старажытны Рым| ]] j1w2xccwbatwg88r8itghfhp2cbbx9w Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі 0 25095 5142420 5118747 2026-05-16T15:59:00Z SnegBrat120 124565 /* Палітычная дзейнасць. БНР */ 5142420 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі | арыгінальнае імя = | партрэт = Symon Rak-Michajloŭski.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Пасол I кадэнцыі сейма [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[5 лістапада]] [[1922]] | перыядканец = [[27 лістапада]] [[1927]] | тытул_2 = Сябра [[Найвышэйшая рада БНР|Найвышэйшай Рады БНР]] | перыядпачатак_2 = [[13 снежня]] [[1919]] | перыядканец_2 = [[10 ліпеня]] [[1921]] | тытул_3 = Сябра [[Рада БНР|Рады БНР]] | перыядпачатак_3 = [[18 сакавіка]] [[1918]] | перыядканец_3 = [[13 снежня]] [[1919]] | тытул_4 = Старшыня [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральнай беларускай вайсковай рады]] | перыядпачатак_4 = [[19 лістапада]] [[1917]] | перыядканец_4 = [[1918]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = [[Мінск|Менск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = Надзея Мусолава | у шлюбе = | дзеці = Рагвалод Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі<br/>Рагнеда Аляксандраўна Рак-Міхайлоўская | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = [[Беларуская сацыялістычная грамада]] (да чэрвеня 1918)<br/>[[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (1918—1924)|Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя]] (з чэрвеня 1918)<br/>[[Беларуская сялянска-работніцкая грамада]] (з 24 чэрвеня 1925) | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Сымо́н Алякса́ндравіч Рак-Міхайло́ўскі''' ({{ДН|14|4|1885|2}}, [[Максімаўка (Маладзечанскі раён)|в. Максімаўка]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]] — {{ДС|27|11|1938}}, [[Мінск|Менск]], [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, педагог. Дэлегат [[Першы Усебеларускі з’езд|Першага Усебеларускага з’езда]], дзеяч [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], сябра [[Рада БНР|Рады БНР]]. Пасол I кадэнцыі сейма [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] (1922—1927). Публікаваўся ў газетах [[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]], [[Беларусь (газета, Гродна)|Беларусь]], [[Звон (газета)|Звон]] і інш. Аўтар музыкі на словы [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]] «Зорка Венера». == Біяграфія == === Маладосць === Нарадзіўся ў шматдзетнай сям’і беларусаў Алеся і Марцэлі (у дзявоцтве Рудзь) Міхайлоўскіх{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=4}}. Сям’я мела сялянскае паходжанне, праваслаўныя{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=5}}. Двайное прозвішча прыняў толькі Сымон, бо нібыта што знайшоў нейкія дакументы, якія сведчылі, што менавіта так гучала прозвішча ягонага далёкага продка{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=4—5}}. У дзесяць гадоў Сымон застаўся без бацькі, таму з ранняга ўзросту працаваў пастушком{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=5}}. У 14 гадоў нейкі час працаваў дрывасекам у панскім лесе каля [[Сёмкаў Гарадок|Сёмкава Гарадка]]{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=5}}. У 1900 годзе ў 15-гадовым узросце скончыў пачатковую школу ў [[Радашковічы|Радашковічах]]. У 1900—1904 гадах вучыўся ў [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі]]<ref name="marakoŭ">{{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2}}</ref>. У 1904—1909 гадах настаўнічаў у школах [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскага]] і [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага]] паветаў, займаўся культурна-асветнай дзейнасцю, збіраў [[Беларускі фальклор|фальклор]]{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. У час [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] прапагандаваў ідэі сацыяльнага і [[Нацыянальна-вызваленчы рух|нацыянальнага вызвалення]], быў выбраны сялянамі хадаком у Дзяржаўную думу{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. У 1906 годзе за распаўсюджванне сацыял-дэмакратычнай літаратуры зняволены на 3 месяцы ў [[Вілейская турма|Вілейскай турме]]. Жадаў працягнуць адукацыю ў Віленскім настаўніцкім інстытуце (паводле іншых звестак — у нейкай з вышэйшых навучальных устаноў [[Санкт-Пецярбург]]а), аднак не быў прыняты праз «неблаганадзейнасць»{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=6}}. Праз пераследаванні ўлад вымушаны з’ехаць у [[Крым]]{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. У 1912 годзе ў [[Феадосія|Феадосіі]] скончыў педінстытут<ref name="marakoŭ"/>. Займаў пасаду выкладчыка чатырохкласнага вышэйшага пачатковага вучылішча жаночай гімназіі ў горадзе [[Карасубазар]] ([[Крым]]){{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=6}}. У Феадосіі ажаніўся з маладой настаўніцай-[[грэкі|грачанкай]] Надзеяй Мусолавай. У 1912 годзе нарадзіўся сын, які атрымаў імя Рагвалод{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=6}}. У 1919 годзе ў іх нарадзілася дачка, якая атрымала імя Рагнеда{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=6}}. Паводле польскіх паліцэйскіх крыніц, незадоўга да Першай сусветнай вайны ён пазнаёміўся з [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзем Смолічам]] і [[Ядвігін Ш.|Антонам Лявіцкім (Ядвігіным Ш.)]], што падштурхнула яго далучыцца да «[[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]]»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=55}}. Улетку 1914 года мабілізаваны ў армію. На фронт не патрапіў, відаць, з прычыны праблем са здароўем{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=6}} (хоць у пазнейшых справаздачах польскай паліцыі памылкова сцвярджалася, што ён нібыта служыў старшым унтэр-афіцэрам і падпаручнікам у 24-м лагістычным палку на [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходнім]] і [[Румынскі фронт|Румынскім]] франтах, дзе займаўся рэвалюцыйнай агітацыяй){{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=55}}. Да верасня 1917 года служыў [[пісар]]ам у канцылярыі 24-га транспарту 5-га абознага батальёна [[10-я армія (Расійская імперыя)|10-й расійскай арміі]]{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=6}}. Вёў рэвалюцыйную агітацыю сярод жаўнераў{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. Пачаў публікавацца ў 1915 годзе (артыкул «З думак у паходзе» ў «[[Наша ніва (1906)|Нашай Ніве]]»)<ref name="marakoŭ"/>. === Палітычная дзейнасць. БНР === [[Файл:Posiedzenie WRB i CBRW.jpg|міні|300пкс|2-я сесія [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый]] (15 (28) кастрычніка 1917, Мінск). Сымон Рак-Міхайлоўскі сядзіць чацвёрты з правага боку]] Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года ў [[Мінск]]у<ref name="marakoŭ"/>. У пачатку 1917 годзе ўступіў у [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускую сацыялістычную грамаду]] (БСГ), актыўна ўключыўся ў палітычнае жыццё{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. У сакавіку 1917 года ўдзельнічаў у [[З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)|З’ездзе беларускіх нацыянальных арганізацый]]{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. У кастрычніку 1917 года арганізаваў з’езд воінаў-беларусаў Заходняга фронту, узначаліў створаную на з’ездзе [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральную беларускую вайсковую раду]]{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. Паводле пазнейшых ацэнак польскай палітычнай паліцыі, нягледзячы на пасаду старшыні, яго асабістая роля ў Радзе была даволі сціплай: ён ахвотна саступаў ініцыятыву і кіраўніцтва сваім намеснікам — ветэранам-афіцэрам [[Вячаслаў Вячаслававіч Адамовіч|Вячаславу Адамовічу]] і Ярашэвічу{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=56}}. На 3-м з’ездзе БСГ абраны ў склад ЦК{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. Паралельна займаўся справай развіцця беларускай нацыянальнай адукацыі, быў сакратаром беларускай школьнай падкамісіі пры Мінскай гарадской думе{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=7}}. На [[Першы Усебеларускі з’езд|Першым Усебеларускім з’ездзе]] 1917 года ў Мінску ўваходзіў у прэзідыум, кіраваў пасяджэннямі, выступаў па пытанні арганізацыі беларускіх вайсковых фарміраванняў{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. Пасля разгону з’езда ўвайшоў у [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда|Выканаўчы камітэт Рады]], разам з [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандрам Цвікевічам]] і [[Іван Мікітавіч Серада|Янам Серадом]] накіраваны на мірныя перамовы ў [[Брэст|Брэст-Літоўск]]{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. Паводле [[Аляксандра Рыгораўна Бергман|Аляксандры Бергман]], да Брэста Рак-Міхайлоўскаму давялося дабірацца пехатою{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=7}}. Беларуская дэлегацыя была затрымана [[Бальшавікі|бальшавікамі]] перад лініяй фронту і толькі акружной дарогай, праз [[Украінская Народная Рэспубліка|Украіну]], трапіла ў Брэст. У пасяджэнні яны не ўдзельнічалі, бо на гэта не пагадзіўся [[Леў Давідавіч Троцкі|Леў Троцкі]], тлумачачы адмову тым, што Беларусь не прызнана [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіяй]], а значыць — складае частку Расіі{{Sfn|Міхалюк Д.|2015|с=186}}. Беларускія дэлегаты змаглі ўзяць удзел у канферэнцыі толькі ў якасці назіральнікаў з украінскага боку{{Sfn|Міхалюк Д.|2015|с=186}}. 25 лютага 1918 года разам з Цвікевічам падаў кароткую даведку пра гісторыю беларускага руху і пра становішча беларускага пытання да лютага 1918 года прадстаўніку нямецкай дэлегацыі Шылеру{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=7}}. [[Брэсцкі мір|Брэсцкі мірны дагавор]] быў падпісаны без уліку беларускага руху, што стала вынікам агульнай палітычнай слабасці Выканкама Рады Усебеларускага з’езда і адсутнасці ў яго рэальнай улады{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=7}}. Пасля абвяшчэння незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] 25 сакавіка 1918 года, накіраваны з [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандрам Цвікевічам]] на перамовы ў [[Кіеў]] з урадам [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]]{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=7}}. Дэлегацыя мусіла афіцыйна паведаміць УНР, а праз яе радыётэлеграф і ўсім народам, пра абвяшчэнне незалежнасці БНР, высветліць магчымасці атрымання грашовай пазыкі для ўрада БНР, наладзіць гандлёвы абмен паміж дзвюма краінамі і пастаянную прамую сувязь паміж іх сталіцамі{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=7}}. Акрамя таго, меркавалася вырашыць пытанне аб двухбаковай граніцы на аснове этнаграфічнага прынцыпу, а таксама дасягнуць міжнароднай падтрымкі Украіны ў вызначэнні заходніх і паўночных граніц Беларусі на той жа аснове{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=7—8}}. Бальшыні задач прадстаўнікам БНР рэалізаваць не ўдалося, галоўным чынам па прычыне тагачаснай геапалітычнай сітуацыі. Дэлегацыя БНР была адклікана з Кіева ў Менск 10 чэрвеня 1918 года. Рак-Міхайлоўскі вярнуўся на радзіму пазней, увосень 1918 года, бо яшчэ перад канчатковым завяршэннем работы місіі выехаў у Крым, каб забраць у Менск сям’ю{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=8}}. Выказваў пратэст супраць накіраванай 26 красавіка 1918 года германскаму кайзеру прывітальнай тэлеграмы{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. Як прыхільнік народніцкага крыла БСГ выступаў за стварэнне ўласнай дзяржавы пры апоры на беларускі працоўны народ. Пасля расколу БСГ, які адбыўся ў чэрвені 1918 года, у выніку чаго арганізацыя падзялілася на 3 часткі, адзін са стваральнікаў і сябра ЦК [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (1918—1924)|Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі]]. Падтрымліваў цесныя сувязі з [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускай партыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў]]{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. Па вяртанні ў Менск займаўся арганізацыяй беларускіх пачатковых школ{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. У верасні 1918 — траўні 1919 года быў дырэктарам [[Мінскія беларускія настаўніцкія курсы (1918)|Менскіх першых беларускіх настаўніцкіх курсаў]], якія былі створаныя Сакратарыятам асветы БНР з дазволу камандавання германскай 10-й арміі і пасля прыходу савецкай улады былі пераўтвораныя ў 1-я Менскія беларускія педагагічныя курсы пры [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка#Мінскі беларускі педагагічны інстытут|Менскім беларускім педагагічным інстытуце]]{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=9—10}}. [[Файл:Symon Rak-Michajloŭski, 1919.png|міні|злева|Сымон Рак-Міхайлоўскі, каля 1919 года]] Працягваў дзейнасць у беларускім нацыянальным руху і ў часе польскай акупацыі Беларусі 1919—1920 гадоў. 10 жніўня 1919 года ў занятым палякамі Менску ўзнік прадстаўнічы орган беларускіх нацыянальных арганізацый — [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт]] (ЧБНК), у склад якога сярод іншых дзеячаў, як прадстаўнік Рады БНР, увайшоў Рак-Міхайлоўскі. Узначаліў [[Беларуская цэнтральная школьная рада|Беларускую цэнтральную школьную раду]], адначасова працуючы інструктарам беларускай секцыі школьнага аддзела Менскага магістрата, дырэктарам курсаў беларусазнаўства{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=10}}. У кастрычніку 1919 года згодна з дэкрэтам [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] было распачата стварэнне беларускага нацыянальнага войска і дзеля гэтага была зацверджана [[Беларуская вайсковая камісія]] (БВК), Рак-Міхайлоўскі быў уключаны ў яе склад у якасці старшыні культурна-асветнай камісіі{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=10}}. У сакавіку 1920 года ўвайшоў у арганізацыйны камітэт створанага ў Менску Беларускага праваслаўнага народнага брацтва імя Святых Кірыла і Лаўрэнта Тураўскіх, за мэту якога было пастаўлена «''аб’яднанне праваслаўных беларусаў дзеля абароны Святое праваслаўнае Веры на Беларускай зямлі і пашырэння нацыянальнай свядомасці сярод Беларускага Народу і ўмацавання паміж братчыкамі асноваў хрысціянскай маралі, добрага хрысціянскага жыцця і ўзаемнай помачы''»{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=10}}. Увайшоў у склад дэлегацыі на чале з [[Вацлаў Іваноўскі|Вацлавам Іваноўскім]], якая 20—24 сакавіка праводзіла перамовы са старшынёй камісіі для распрацоўкі праекта ўрэгулявання польска-беларускіх дачыненняў [[Леан Васілеўскі|Леанам Васілеўскім]]. У выніку перамоў беларускаму боку ўдалося дамагчыся выдзялення палякамі некаторых субсідый на развіццё беларускай нацыянальнай адукацыі{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=10}}. У снежні 1919 года ў Менску адбыўся раскол [[Рада БНР|Рады БНР]], у выніку якой Рак-Міхайлоўскі ўвайшоў ва ўтвораную 13 снежня [[Найвышэйшая рада БНР|Найвышэйшую Раду БНР]], якая выступала за далейшае выкананне абавязкаў прэм’ера Рады БНР [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]]. Розніца дзвюх Рад (Найвышэйшая і [[Народная рада БНР|Народная Рада БНР]]) заключалася ў тым, што прыхільнікі Найвышэйшай Рады стаялі на больш памяркоўных прапольскіх пазіцыях, у той час як іх апаненты — на антыпольскіх{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=10}}. Уваходжанне Рак-Міхайлоўскага, які дагэтуль прытрымліваўся радыкальных сацыялістычных поглядаў, у Найвышэйшую Раду было не вельмі лагічным{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=11}}. Польскія спецслужбы ў міжваенны перыяд тлумачылі гэта тым, што Рак-Міхайлоўскі і іншыя блізкія яму ідэйна дзеячы ўваходзілі ў паланафільскія структуры з заданнем падрыву гэтых структур знутры{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=11}}. Пасля пачатку наступлення Чырвонай Арміі на Варшаву ў 1920 годзе Рак-Міхайлоўскі пакінуў Менск, спачатку перабраўся ў [[Ваўкавыск]], а ў ліпені ў [[Гродна|Горадню]]. У кароткі перыяд існавання савецкай улады ў горадзе, Рак-Міхайлоўскі працуе школьным інструктарам аддзела народнай адукацыі і займаецца арганізацыяй школ у [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскім павеце]]. З сям’ёй [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзя Смоліча]], з якою ён у той час жыў у адной кватэры, Рак-Міхайлоўскі вырашае застацца ў горадзе і пасля савецкага адступлення 17 ліпеня 1920 года. Паводле гісторыка [[Уладзімір Іванавіч Адамушка|Уладзіміра Адамушкі]], ён быў вымушаны так зрабіць таму, што ў гэты час цяжка хварэлі на [[дызентэрыя|дызентэрыю]] ягоныя дзеці{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=11}}. Выкладаў у [[Гродзенская беларуская гімназія|Гродзенскай беларускай гімназіі]], удзельнічаў у працы [[Беларускі нацыянальны камітэт (Гродна)|Беларускага нацыянальнага камітэта ў Горадні]]. Польская паліцыя пазней адзначала як здзіўленне той факт, што пасля прыходу бальшавікоў у Гродна ні Рак-Міхайлоўскі, ні Аркадзь Смоліч не былі арыштаваныя. Больш за тое, Рак-Міхайлоўскі без перашкод пачаў выдаваць і супрацоўнічаць з газетай «[[Беларускае слова (1920)|Беларускае слова]]» (якая была забаронена толькі пазней ужо польскімі ўладамі){{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=57}}. === Дзейнасць у Заходняй Беларусі === [[Файл:Manastyr bazylanaŭ u Barunach1.JPG|міні|злева|Будынак, у якім месцілася настаўніцкая семінарыі ў Барунах, колішні [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|манастыр базыльян]], 2014 год]] [[Файл:Szymon Rak-Michajłowski portret.jpg|міні|Сымон Рак-Міхайлоўскі]] З канца верасня 1920 года Рак-Міхайлоўскі ўсё больш часу праводзіць у [[Варшава|Варшаве]] і [[Вільнюс|Вільні]], а ў канцы студзеня 1921 года яго сям’я канчаткова перабіраецца ў Вільню, дзе ў кастрычніку 1920 года было створана польскае марыянеткавае дзяржаўнае ўтварэнне [[Сярэдняя Літва]]{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=12}}. У Дэпартаменце асветы Сярэдняй Літвы быў створаны беларускі аддзел, загадчыкам якога стаў [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]]{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=12}}. У 1920—1921 гадах Рак-Міхайлоўскі працуе дырэктарам і настаўнікам [[Барунская настаўніцкая семінарыя|Беларускай настаўніцкай семінарыі]] ў [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунах]]{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. У траўні 1921 года семінарыя ў Барунах была закрыта польскімі ўладамі, пасля чаго Рак-Міхайлоўскі канчаткова перабраўся ў Вільню{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=12}}. 3 лета 1921 года загадваў [[беларускія настаўніцкія курсы (Вільня)|беларускімі настаўніцкімі курсамі]] ў Вільні, адначасова з восені выкладаючы матэматыку ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=12}}{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. Сябра [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Вільні, адзін з кіраўнікоў [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]] і [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускага выдавецкага таварыства]], сябра [[Таварыства беларускай школы]], заснавальнік [[Беларуская партыя незалежных сацыялістаў|Беларускай партыі незалежных сацыялістаў]] (1922—1925){{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. У рапартах польскай палітычнай паліцыі за 1924 год Рак-Міхайлоўскі характарызаваўся як «чалавек гонару, вельмі асцярожны і разважлівы», які шчыра падтрымліваў ідэю незалежнай Беларусі ў яе этнаграфічных межах. Разам з тым паліцэйскія аналітыкі, якія сачылі за ім, лічылі яго «дрэнным палітыкам», які «схільны пазбягаць вострых праблем, калі сітуацыя становіцца занадта складанай»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=57}}. Пры арганізацыі беларускага школьніцтва мае расчараванне праз сутыкненне з непрыхільнай да беларушчыны пазіцыяй польскага кіраўніцтва Сярэдняй Літвы. У сувязі з гэтым яшчэ больш радыкалізуецца яго ўласная палітычная пазіцыя. 30 сакавіка 1921 года [[Янка Чарапук]] пісаў да Вацлава Ластоўскага, што «''Сымон рак кажэ: адно трэба рабіць, за бомбы і рэвальвэры трэба ўзяцца''»{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=13}}. Уступіў у створаны 17 красавіка 1921 года прапольскі [[Беларускі дзяржаўны камітэт]], але расчараваўся ў ім адным з першых, разам з [[Максім Гарэцкі|Максімам Гарэцкім]] выйшаў з яго пасля некалькіх сходаў{{Sfn|Латышонак А.|2014|с=195}}{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=13}}. Пачынае адкрыта выказвацца за аднаўленне парушанага ў снежні 1919 года адзінства Рады БНР. 10 ліпеня 1921 года Рак-Міхайлоўскі разам з [[Кузьма Юр’евіч Цярэшчанка|Кузьмом Цярэшчанкам]] у лісце да Браніслава Тарашкевіча абвясцілі аб спыненні нават фармальнага існавання Найвышэйшай Рады БНР{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=13}}. У 1921 годзе Рак-Міхайлоўскі быў адным з тых, хто выступаў за паразуменне Віленскага БНК з ковенскім урадам БНР на чале з Вацлавам Ластоўскім{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=13}}. У канцы 1921 года актыўна падтрымаў ідэю [[байкот]]у беларускімі нацыянальнымі арганізацыямі выбараў у {{нп3|Сойм Сярэдняй Літвы|Сойм Сярэдняй Літвы|be-x-old|Сойм Сярэдняй Літвы}}, якія былі прызначаны польскімі ўладамі на 8 студзеня 1922 года і фактычна мелі ролю [[Рэферэндум|плебісцыту]], які мусіў развязаць спрэчку паміж Польшчай і [[Літва|Літвой]] аб будучай дзяржаўнай прыналежнасці [[Віленскі край|Віленскай зямлі]]{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=13}}. Бальшыня беларускіх дзеячаў у той час стаяла на баку Літвы, якая паабяцала беларусам аўтаномію. У выбарах узялі ўдзел 64,4 % усіх выбаршчыкаў, такім чынам беларускім дзеячам не ўдалося дасягнуць сваёй мэты{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=13}}. 20 лютага 1922 года Віленскі сойм, выбраны без іх удзелу, прыняў рашэнне аб далучэнні Віленшчыны да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], а 28 сакавіка Сойм распушчаны, 6 красавіка быў прыняты закон аб перадачы ўлады над Віленшчынай дэлегату польскага ўрада{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=13}}. [[Файл:Пасведчанне дэпутата польскага Сейма Сымона Рак-Міхайлоўскага.jpg|міні|злева|Пасведчанне дэпутата польскага Сейма Сымона Рак-Міхайлоўскага]] [[Файл:Bielaruski pasoĺski klub. Беларускі пасольскі клуб (1923).jpg|міні|300пкс|[[Беларускі пасольскі клуб]]. Сядзяць (злева направа): у 1-м радзе — [[Антон Аўсянік|А. Аўсянік]], [[Фабіян Мацвеевіч Ярэміч|Ф. Ярэміч]], [[Павел Пятровіч Валошын|П. Валошын]]; <br />у 2-м радзе — [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|В. Багдановіч]], [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|М. Кахановіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б. Тарашкевіч]], [[Аляксей Васільевіч Назарэўскі|А. Назарэўскі]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. Уласаў]]; <br />стаяць: [[Васіль Цімафеевіч Рагуля|В. Рагуля]], [[Сымон Якавюк|С. Якавюк]], [[Адам Станкевіч|А. Станкевіч]], С. Рак-Міхайлоўскі, [[Пятро Васільевіч Мятла|П. Мятла]]. [[Варшава]]. 1923 год]] У жніўні 1922 года беларускія арганізацыі актыўна ўключыліся ў выбарчую кампанію ў польскі парламент. Сымон Рак-Міхайлоўскі афіцыйна ўвайшоў у склад [[Беларускі цэнтральны выбарчы камітэт|Беларускага цэнтральнага выбарчага камітэта]] (БЦВК) і быў пастаўлены другім пасля [[Антон Аўсянік|Антона Аўсяніка]] месцы ў спісе Блока нацыянальных меншасцей (БНМ) у [[Лідская акруга|Лідскай акрузе]]{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=14}}. У часе выбарчай кампаніі не прыняў актыўнага ўдзелу, ёсць факты яго таемнага супрацоўніцтва з віленскімі камуністамі{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=14}}. У лістападзе 1922 года выбраны паслом сейма Польскай Рэспублікі. [[Файл:Symon Rak-Michajloŭski, siamja.jpg|міні|злева|Сымон Рак-Міхайлоўскі з жонкай Надзеяй, дачкой Рагнедай і сынам Рагвалодам. У двары [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], 1923 год]] Не прымаў актыўнага ўдзелу ў парламенцкай рабоце, займаючыся кантактамі з уладамі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] у Менску, і ўрадам БНР на эміграцыі{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=17}}. За 4 гады выканання пасольскіх абавязкаў усяго 4 разы (12 лютага 1924 года, 6 ліпеня і 12 снежня 1925 года, 21 ліпеня 1926 года) выступіў з сеймавай трыбуны і падаў ад свайго імя толькі 4 запыты, якія ў асноўным тычыліся правоў беларускага насельніцтва ў справе атрымання адукацыі на роднай мове (з іх 3 — у пачатку 1926 года){{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=18}}. Фармальна ўваходзячы ў сеймавыя камісіі (аховы здароўя, прававую камісію, камісію грамадскай апекі) актыўнага ўдзелу ў іх працы не браў{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=18}}. Часта ездзіў па [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (у асноўным па Віленшчыне і паўночнай [[Новагародскі павет|Наваградчыне]]) і праводзіў так званыя «справаздачныя мітынгі», якія карысталіся вялікай папулярнасцю сярод насельніцтва. Пасольская [[недатыкальнасць]] дазваляла Рак-Міхайлоўскаму адкрыта і больш радыкальна выказваць свае думкі, чым тыя дзеячы, што не мелі пасольскага мандата{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=18}}. Разам з некаторымі аднадумцамі прымаў удзел у падрыхтоўцы на тэрыторыі Заходняй Беларусі антыпольскага паўстання, таемна наведваў месцы фармавання партызанскіх атрадаў{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=18}}. [[Сяргей Хмара]], адзін з арганізатараў партызанскага руху на [[Слонімскі павет (1921—1940)|Слонімшчыне]], згадваў частыя патаемныя наведванні Рак-Міхайлоўскага{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=18}}. У пачатку 1925 года кіраўніцтва кампартый Заходняй Беларусі і Польшчы прызнала памылковым курс на падрыхтоўку ўзброенага паўстання. Цэнтральныя камітэты [[Камуністычная партыя Польшчы|КПРП]] і [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]] заклікалі камуністаў і партызан спыніць узброеную барацьбу як несвоечасовую і акцэнтаваць увагу на шырокай палітмасавай і арганізацыйнай рабоце сярод жыхароў Заходняй Беларусі{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=19}}. Дзеля выканання гэтых задач было вырашана заснаваць масавую беларускую радыкальную арганізацыю — [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускую сялянска-работніцкую грамаду]] (БСРГ). Першым крокам у гэтым кірунку стаў раскол [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]] і стварэнне асобнай беларускай парламенцкай фракцыі ў сейме Польшчы — пасольскага клуба Беларускай сялянска-работніцкай грамады ([[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]], чэрвень 1925){{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. Рак-Міхайлоўскі — намеснік старшыні ЦК БСРГ, арганізатар Цэнтральнага сакратарыята БСРГ, кіраўнік яе рэдакцыйнага камітэта. Рэдактар «[[Бюлетэнь пасольскага клуба Беларускай сялянска-работніцкай грамады|Бюлетэня пасольскага клуба БСРГ]]»<ref name="marakoŭ"/>. Рак-Міхайлоўскі быў старшынёй Нагляднай рады [[Беларускі кааператыўны банк|Беларускага кааператыўнага банка]], праз які праходзіла значная частка фінансавых сродкаў з БССР для арганізацыі работы БСРГ{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=19}}. З 1926 года старшыня Нагляднай рады Таварыства беларускай школы{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. У многіх крыніцах напісана, што Рак-Міхайлоўскі ў 1926 годзе ўступіў у КПЗБ{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. Гісторык [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]] адзначае, што дакладных звестак аб уступленні Рак-Міхайлоўскага ў КПЗБ няма{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=21}}. У часе разгрому БСРГ арыштаваны польскімі ўладамі. Быў затрыманы 15 студзеня 1927 года на вакзале ў Вільні{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=20}}. Наступныя тры месяцы правёў у віленскай [[Лукішская турма|Лукішскай турме]], а пасля ў турме для палітычных зняволеных у [[Вронкі|Вронках]]{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=20}}. Віленскім акруговым судом 22 траўня 1928 года на «працэсе 56-і» за «камуністычную прапаганду» прыгавораны да 12 гадоў зняволення{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. Быў накіраваны разам з [[Максім Тарасавіч Бурсевіч|Максімам Бурсевічам]] у [[Каранова]] [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскага ваяводства]]{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=20}}. У студзені 1929 года апеляцыйны суд паменшыў тэрмін да 6 гадоў зняволення, увесну 1930 года датэрмінова вызвалены{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. === Пераезд у БССР, рэпрэсіі і смерць === [[Файл:Miensk Marksa 01.jpg|міні|300пкс|Тагачасны [[Дом Свянціцкага|Другі дом Саветаў]] (гістарычны Дом Свянціцкага, цяперашні адрас — рог вул. К. Маркса і Леніна 30/13), у якім Сымон Рак-Міхайлоўскі быў арыштаваны 16 жніўня 1933 года]] З іншымі беларускімі дзеячамі ў кастрычніку 1930 года пераязджае ў Менск{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. Па прыездзе ў Менск Рак-Міхайлоўскі і іншыя Грамадоўцы змясцілі свае подпісы на камуністычных перадвыбарчых пракламацыях (выбары ў польскі парламент адбываліся ў лістападзе 1930 года) Цэнтральнага беларускага сялянска-рабочага камітэта «[[Змаганне]]», на што, паводле [[Георгій Муха-Мухноўскі|Мухі-Мухноўскага]], не пагаджаліся ў Вільні{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=25}}. У пракламацыях паліваліся брудам усе беларускія нацыянальныя дзеячы некамуністычнай арыентацыі{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=25}}. Працаваў у сектары навукі [[Народны камісарыят асветы БССР|Наркамата Асветы БССР]]. З лютага 1931 года і да арышту працаваў дырэктарам [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь#Мінскі сацыяльна-гістарычны музей (1930–1941)|Беларускага дзяржаўнага сацыяльна-гістарычнага музея]]. Уступіў у [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|ВКП(б)]]. У 1931—1932 гадах быў сябрам [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]]<ref name="marakoŭ"/>. Арыштаваны [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ БССР]] 16 жніўня 1933 года ў Менску па адрасе: [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вул. К. Маркса]], [[Дом Свянціцкага|2-і Дом Саветаў]], па справе «[[Беларускі нацыянальны цэнтр (справа)|Беларускага нацыянальнага цэнтра]]»<ref name="marakoŭ2">{{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2}}</ref>. Паўгода правёў у турме менскага ДПУ{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=25}}. Рашэннем судовай калегіі [[АДПУ СССР]] ад 9 студзеня 1934 года як «арганізатар і кіраўнік контррэвалюцыйнай арганізацыі [[Беларускі нацыянальны цэнтр (справа)|БНЦ]]», прыгавораны да расстрэлу; прысуд заменены на 10 гадоў лагераў<ref name="marakoŭ2"/>. Пакаранне адбываў у [[Салавецкі лагер асаблівага прызначэння|Салавецкіх лагерах]], куды быў накіраваны з іншымі фігурантамі справы ([[Пятро Васільевіч Мятла|Пятром Мятлом]], [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Ігнатам Дварчаніным]], [[Язэп Гаўрылік|Язэпам Гаўрылікам]], [[Максім Тарасавіч Бурсевіч|Максімам Бурсевічам]], [[Флягонт Ігнатавіч Валынец|Флягонтам Валынцом]]){{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=26}}<ref name="marakoŭ"/>. Украінскі дзеяч {{нп3|Сямён Аляксандравіч Підгайны|Сямён Підгайны|uk|Підгайний Семен Олександрович}}, які ў той час адбываў зняволенне на Салаўках, у сваіх успамінах {{нп3|Недастраляныя|«Недостріляні»|uk|Недостріляні}} пісаў пра грамадоўцаў{{Sfn|Пашкевіч А.|2007|с=26}}{{Sfn|Підгайны С.|1949|с=111}}: {{пачатак цытаты}} Няшчасныя і зблажэлыя прыбылі на Салаўкі гэтыя валадары, што сталіся апошнімі нявольнікамі. З іх найвыдатнейшым і найбадзёршым быў Рак-Міхайлоўскі. Не ведаю пра ягонае мінулае, не ведаю і пра ягоную дзейнасць у савецкай Беларусі. Магу сцвердзіць толькі толькі адно, што гэты чалавек сапраўды адкрыта і без жаднага жалю сказаў «Так нам і трэба». Мне давялося колькі разоў размаўляць з Рак-Міхайлоўскім, і ён зрабіў на мяне добрае ўражанне. Здавалася, што чалавек, у якога галава была набіта ўшчэнт усялякім саветафільскім мэтлахам, не можа гэтак хутка прыйсці да памяці, але ў Рак-Міхайлоўскага гэты чад хутка развеяўся. Ён рашуча і катэгарычна асуджаў усё, ува што так слепа паверыў, і так ён караў сябе за мінулае. На Салаўках ён трымаў сябе незалежна, працаваў на цяжкіх фізічных працах, скрозь і заўсёды падкрэсліваў сваю нянавісць на бальшавізму і Масквы, і ўрэшце неяк у 1936 годзе трапіў у адзін з салавецкіх ізалятараў. Адтуль пра яго я не меў ніводных вестак. {{Oq|uk|Нещасні й жалюгідні прибули на Соловки ці володарі, що стали найупослідженішими рабами. 3 усіх цих найвидатнішим та найбадьорішим був Рак-Михайловський. Не знаю про його минуле, не знаю й про його діяльність на совєтській Білорусі. Можу ствердити тільки одне, що ця людина справді одверто й без найменшого жалю казала: «Так нам і треба». Мені довелося кілька разів розмовляти з Рак-Міхайловським, і він на мене справив хороше враження. Здавалось, що людина, у якої голова була набита вщерть всяким совєтофільським мотлохом, не може так швидко прийти до пам'яти, але у Рак-Міхайловського цей чад швидко розвіявся. Він рішучо і категорично засуджував усе, у що так сліпо повірив, і картав себе за минуле. На Соловках тримався незалежно, працював на важких фізичних роботах, скрізь і завсіди підкреслював свою ненависть до большевизму, до Москви, і зрештою десь у 1936 році потрапив до одного з соловецьких ізоляторів. Відтоді про нього я не мав жодних відомостей.}} {{канец цытаты}} 5 верасня 1937 года этапаваны ў Менск; 14 лістапада 1938 года «асобай тройкай» НКУС БССР як «агент 2-га аддзела польскага генштаба» прыгавораны да расстрэлу. Расстраляны ў Менску<ref name="marakoŭ"/>. Рэабілітаваны ваенным трыбуналам Беларускай вайсковай акругі 18 красавіка 1956 года. Асабовая справа Рак-Міхайлоўскага № 10182-с (спынена 16 жніўня 1956) захоўваецца ў архіве [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]<ref name="marakoŭ"/>. == Публіцыстыка == [[Файл:Ірляндзкія Народныя Казкі (1923).pdf|міні|Пераклад «Ірландскіх народных казак» С. Макмануса, выкананы Ракам-Міхайлоўскім пад псеўданімам Добры Карлік, 1923 г.]] Першы артыкул «3 думак у паходзе» надрукаваў у газеце «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» 5 чэрвеня 1915. Публікацыі 1917—1918 гадоў («Да беларускай інтэлігенцыі і вясковых вучыцеляў», «Зберагайце нашу песню»), брашура «Гутарка аб беларускай мове» (1919) прасякнуты занепакоенасцю аўтара праблемай захавання мовы, культурнай спадчыны беларускага народа{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. Рэгулярную публіцыстычную творчасць пачаў у 1919 годзе на старонках газет «[[Беларусь (газета, Гродна)|Беларусь]]», «Звон», часопіса «[[Родны край (1919)|Родны край]]» і іншых заходнебеларускіх выданняў нацыянальна-вызваленчага кірунку. Друкаваўся пад псеўданімамі: ''Баўтручонак'', ''Беларус'', ''Бутрым Каляда'', ''Сымон Міхалкаў'', ''Сымон Рак''; Крыптанімы: ''С. Р.'', ''Р.-М.'', ''Сымон Р.'', ''Сымон Р-к.'' У шматлікіх артыкулах выступаў у абарону беларускіх школ, за сацыяльную справядлівасць, супраць рабавання польскімі ўладамі прыродных багаццяў Заходняй Беларусі{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. Рэдактарскія здольнасці асабліва праявіліся ў друку БСРГ. Падрыхтаваў тэкст арганізацыйнага статута БСРГ (апублікаваны разам з праграмай у 1926 годзе ў Вільні), рэдагаваў «[[Бюлетэнь пасольскага клуба Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]» і іншыя выданні{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. У выступленнях на віленскім працэсе 56-і над членамі грамады Рак-Міхайлоўскі не адмовіўся ад папярэдняй сваёй дзейнасці, даў высокую ацэнку нацыянальна-вызвольнаму руху: {{цытата|Грамада скалыхнула наш народ і гэта — яе вялікая заслуга{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=89}}.}} У публікацыях у БССР ён абараняў палітзняволеных, ТБШ, беларускія гімназіі ў Заходняй Беларусі{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=89}}. [[Файл:Бутрым Каляда. Страшны вораг. 1924.jpg|міні|злева|«Страшны вораг: (Кніжка пра гарэлку)». 1924]] Аўтар «Арыфметычнага задачніка для пачатковых школ» (ч. 2, 1923), брашуры «Страшны вораг: (Кніжка пра гарэлку)» (1924){{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=89}}. == Паэтычная і музычная творчасць == Сымон Рак-Міхайлоўскі напісаў музыку да раманса на словы [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]] «Зорка Венера»{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=89}}. Праз тое, што С. Рак-Міхайлоўскі быў рэпрэсаваны, аўтарства раманса ў даведачнай літаратуры падавалася народным, а пасля выкарыстання музыкі ў оперы «[[Зорка Венера (опера)|Зорка Венера]]» аўтарам памылкова лічылі [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрыя Семяняку]]<ref>{{cite web|url = http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=391|title = Аўтарства ў музыцы|date = 1 жніўня 2009|publisher = kimpress.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20170511131654/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=391|archive-date = 11 траўня 2017|access-date = 11 траўня 2017}}</ref>. Рак-Міхайлоўскаму прыпісваюць аўтарства дуэта-балады «Што за хлопец, што за дзяўчына?»{{Sfn|Вабішчэвіч А.|2001|с=88}}. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Памятный знак Симону Рак-Михайловскому в деревне Максимовка.jpg|міні|300px|Памятны знак Рак-Міхайлоўскаму ў вёсцы Максімаўка Маладзечанскага раёна, пастаўлены ў 1982 годзе.]] [[Файл:Manastyr bazylanaŭ u Barunach, pamiatnaja doška.jpg|300px|міні|Памятная дошка на колішнім [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|будынку манастыра базыльян]] у [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунах]], у якім у 1920—1922 гадах дзейнічала беларуская настаўніцкая семінарыя, дырэктарам якой быў Сымон Рак-Міхайлоўскі]] У 1982 годзе на ўшанаванне памяці Сымона Рак-Міхайлоўскага ў цэнтры вёскі [[Максімаўка (Маладзечанскі раён)|Максімаўка]] Маладзечанскага раёна ўстаноўлены мемарыяльны знак<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Мінская-2}}</ref>. == Бібліяграфія == * Гутарка аб беларускай мове. Мн., 1919; * Страшны вораг: Кніжка пра гарэлку. Вільня, 1924; * Прамовы дэпутатаў Беларускага пасольскага клубу ў Польскім Сойме. Паводле соймавых стэнаграм. Вільня, 1924; * Прамовы дэпутатаў соймавага клубу Беларускай сялянска-работніцкай грамады. Вільня, 1926. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/paskevich/18/Турэмны_дзённік_Сымона_Рак-Міхайлоўскага.html Турэмны дзённік Сымона Рак-Міхайлоўскага] // Куфэрак Віленшчыны. 2007. № 1 (12). С. 48—97. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар= [[Уладзімір Іванавіч Адамушка|Адамушка У.]]|загаловак= Сацыял-дэмакрат Сымон Рак-Міхайлоўскі|выданне= Сыны і пасынкі Беларусі|месца= Мн.|год= 1996}} * {{артыкул|аўтар= Бобер М., Ватковіч Г.|загаловак= У памяць аб С. А. Рак-Міхайлоўскім|выданне= Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|год= 1984|нумар= 3}} * {{артыкул|аўтар= [[Аляксандра Рыгораўна Бергман|Бергман А.]]|загаловак= Сымон Рак-Міхайлоўскі: (Кароткі біягр. нарыс)|выданне= Беларускі каляндар, 1980|месца= Беласток|год= 1980}} * {{артыкул|аўтар= [[Аляксандра Рыгораўна Бергман|Bergman A.]]|загаловак= Szymon Rak-Michajłowski|мова= pl|выданне= Bergman A. Sprawy białoruskie w II Rzeczypospolitej|месца= Warszawa|год= 1984}} * {{кніга|аўтар = [[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|А. Вабішчэвіч]]|частка = Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|загаловак = [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т]]. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.|адказны = рэдкал.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч.|месца = Мн.|выдавецтва = БелЭн|год = 2001|старонак = 591 с.: іл.|isbn = 985-11-0214-8|тыраж = 10000|ref=Вабішчэвіч А.}} * {{Кніга|аўтар = [[Алег Латышонак|Латышонак А.]]|загаловак = Жаўнеры БНР|выданне = 3-е|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = 2014|старонак = 373|isbn = 978-5-00076-003-1|тыраж = 500|ref= Латышонак А.}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2}}; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2}}. * {{кніга|аўтар = Міхалюк Д.|загаловак = Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = 2015|старонак = 496|isbn = 978-5-00076-016-1|тыраж = 1000|ref= Міхалюк Д.}} * {{артыкул|аўтар= [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Пашкевіч А.]]|загаловак= Сымон Рак-Міхайлоўскі: старонкі жыцця і дзейнасці|спасылка= http://pawet.net/library/history/bel_history/paskevich/17/%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D0%BA-%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%3A_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96.html|адказны= [[Міхась Казлоўскі|М. Казлоўскі]]|выданне= Куфэрак Віленшчыны|месца= [[Маладзечна]]|год= 2007|нумар= 1 (12)|старонкі= 4–30|ref= Пашкевіч А.|archive-url= https://web.archive.org/web/20220111184919/http://pawet.net/library/history/bel_history/paskevich/17/%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D0%BA-%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96:_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96.html|archive-date= 11 студзеня 2022}} * {{кніга|аўтар = Підгайны С.|загаловак = Недостріляні (у двох частінах: Ч.1)|выдавецтва = «Україна»|год = 1949|старонак = 131|ref= Підгайны С.}} * {{артыкул|аўтар= [[Сакрат Яновіч|Яновіч С.]]|загаловак= Моцны чалавек грамады|выданне= Ніва|месца= Беласток|год= 1985}} * {{артыкул |аўтар=Gierowska-Kałłaur J. |загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924 |выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej |год=2016 |том=LI-SI (2) |старонкі=31—71 |issn=2353-6403 |doi=10.12775/SDR.2016.EN2.02 |lang=en |ref=Gierowska-Kałłaur}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{YouTube|pmvYqnoHK8o|Дойліды — Зорка Венера (музыка Сымона Рак-Міхайлоўскага)}} {{Добры артыкул|Дзяржаўны дзеяч|Гісторыя Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рак-Міхайлоўскі Сымон Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маладзечанскім раёне]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польскай Рэспублікі (1918—1939) 1 склікання]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай вайсковай камісіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Вілейскай турмы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага пасольскага клуба]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першага Усебеларускага з’езда]] [[Катэгорыя:Справа Беларускага нацыянальнага цэнтра]] 8j0savlpw9s07717xt8yexgv2qrfd0s Джон Рональд Руэл Толкін 0 25988 5142588 5127194 2026-05-17T09:04:21Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:The_grave_of_John_Ronald_Reuel_and_Edith_Tolkien_2.jpg|The_grave_of_John_Ronald_Reuel_and_Edith_Tolkien_2.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No ticket permission since 16 April 2026. 5142588 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Джон Рональд Руэл Толкін | Арыгінал імя = {{lang-en|John Ronald Reuel Tolkien}} | Імя пры нараджэнні = Джон Рональд Руэл Толкін | Грамадзянства = {{UK}} | Кірунак = [[Фантастыка]] | Жанр = [[Дзіцячая літаратура]], [[фэнтэзі]], [[пераклад]], [[літаратуразнаўства]] | Дэбют = «[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіт]]» | Палічка = http://lib.ru/TOLKIEN/ }} '''Джон Ро́нальд Ру́эл То́лкін''' ({{lang-en|John Ronald Reuel Tolkien}}; {{ДН|3|1|1892}}, {{МН|Блумфантэйн}} — {{ДС|2|9|1973}}, {{МС|Борнмут}}) — [[Англія|англійскі]] [[пісьменнік]], [[паэт]], [[перакладчык]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], [[Філалогія|філолаг]]. Адзін з найбольш уплывовых пісьменнікаў [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]], адзін са стваральнікаў жанру [[фэнтэзі]]. Найбольш вядомы як аўтар класічных твораў «''высокага фэнтэзі''»: «''[[Хобіт, або Туды і назад]]''», «''[[Валадар Пярсцёнкаў]]''» і «''[[Сільмарыліян]]''». Гэтыя кнігі спарадзілі сотні перакладаў, перайманняў, працягаў і адаптацый і сталі прыкметнай з’явай культуры XX стагоддзя. Толкін займаў пасаду [[прафесар]]а {{нп5|Кафедра англасаксонскай мовы імя Роўлінсана і Босварта|Кафедры англасаксонскай мовы імя Роўлінсана і Босварта|en|Rawlinson and Bosworth Professor of Anglo-Saxon}} ў {{нп5|Пембрак-каледж (Оксфард)|Пембрак-каледжы|en|Pembroke College, Oxford}} [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] (1925—1945), затым быў прафесарам {{нп5|Кафедра англійскай мовы і літаратуры імя Мертана|Кафедры англійскай мовы і літаратуры імя Мертана|en|Merton Professors}} ў {{нп5|Мертан-каледж (Оксфард)|Мертан-каледжы|en|Merton College, Oxford}} Оксфардскага ўніверсітэта (1945—1959). Разам з блізкім сябрам [[Клайв Стэйплз Льюіс|К. С. Льюісам]] належаў да нефармальнага літаратурнага таварыства «''[[Інклінгі]]''». 28 сакавіка 1972 года каралева [[Лізавета II]] надала яму чын Камандора [[Ордэн Брытанскай імперыі|Ордэна Брытанскай імперыі]]. Пасля смерці Толкіна яго сын [[Крыстафер Толкін|Крыстафер]] выпусціў некалькі твораў, заснаваных на шырокім корпусе нататак і нявыдадзеных рукапісаў бацькі, у тым ліку «''[[Сільмарыліян]]''». Гэтая кніга разам з «''[[Хобіт, або Туды і назад|Хобітам]]''» і «''[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадаром Пярсцёнкаў]]''» складае адзіны збор казак, вершаў, гісторый, штучных моў і літаратурных эсэ пра выдуманы свет пад назвай Арда і яго частку Серадзем’е. У 1951—1955 гадах для абазначэння большай часткі гэтага збору Толкін выкарыстоўваў слова «''[[легендарыум]]''» ({{lang-en|Legendarium}}). Многія аўтары пісалі творы ў жанры [[фэнтэзі]] і да Толкіна, аднак з-за вялікай папулярнасці і моцнага ўплыву на жанр многія называюць Толкіна «''бацькам''» сучаснай фэнтэзі-літаратуры, маючы на ўвазе, галоўным чынам, «''высокае фэнтэзі''». Брытанская газета «[[The Times|Таймс]]» адвяла яму 6-е месца ў спісе «50 найвялікшых брытанскіх пісьменнікаў з 1945 года»<ref>{{Cite web |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3127837.ece |title=«The 50 greatest British writers since 1945» |access-date=17 сакавіка 2014 |archive-date=25 красавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425050801/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3127837.ece |url-status=dead }}</ref>. У 2009 г. амерыканскі часопіс «[[Forbes|Форбс]]» назваў яго 5-м у ліку памерлых вядомых людзей з найвялікшым прыбыткам. == Біяграфія == === Дзяцінства === [[Файл:Mabel Suffield Christmas Card.jpg|thumb|left|Сям’я Толкінаў, 15 лістапада 1892 г.]] '''Джон Рональд Руэл Толкін''' нарадзіўся ў [[Блумфантэйн]]е ў [[Аранжавая Свабодная Дзяржава|Аранжавай Свабоднай Дзяржаве]] ў сям’і банкаўскага служачага Артура Толкіна і Мэйбл Толкін (дзявочае прозвішча Сафілд). Артур Толкін паходзіў з саксонскіх [[немцы|немцаў]], што пераехалі ў [[Англія|Англію]] ў [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзі]]. У [[1894]] годзе нарадзіўся малодшы брат Толкіна, Хілары Артур Руэл. У хуткім часе Мэйбл разам з дзецьмі перабралася ў Англію — пагасціць у сваякоў. Бацька будучага пісьменніка — Артур Толкін, служачы Афрыканскага банка — збіраўся паехаць следам за імі крыху пазней, але нечакана памёр ад інсульту. Сям’і давялося застацца ў Англіі. У [[1900]] годзе Мэйбл прыняла [[каталіцтва]], моцна сапсаваўшы гэтым адносіны са сваімі сваякамі-[[Пратэстанты|пратэстантамі]]. Жывучы ў беднасці, яна, тым не менш, імкнулася даць дзецям лепшую адукацыю. Менавіта яна спрыяла развіццю ў маленькага Джона Толкіна цікавасці да іншых моў. Мэйбл выхоўвала дзяцей у каталіцкай веры, і вернасць гэтай рэлігіі Толкін захаваў да канца дзён. Сям’я жыве ў Сэйрхоле, каля [[Бірмінгем]]а. Гэтая прыгожая сельская мясцовасць вельмі ўразіла маладога Толкіна, паўплывала на вобразы яго літаратурных твораў і на малюнкі. Толкіну палюбілася хараство дрэў, іх бясконцыя таямніцы. Малога Рональда таксама захапляюць казкі пра [[Эльфы (Серадзем’е)|эльфаў]] і драконаў. Якраз гэтыя істоты зрабіліся персанажамі яго першай казкі, прыдуманай ім у 7 гадоў. Расце цікавасць Рональда да [[Латынь|латыні]] і [[Грэчаская мова|грэчаскай мовы]], за яе «знадворную бліскучасць і асаблівае, непаўторнае, чароўнае гучанне»<ref name="studentbank.ru">{{Cite web |url=http://studentbank.ru/view.php?id=46683&p=1 |title=Архіўная копія |access-date=17 сакавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305043918/http://studentbank.ru/view.php?id=46683&p=1 |archivedate=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Пасля смерці маці ад [[Цукровы дыябет|дыябету]] ў [[1904]] годзе апякунства над дзецьмі ўзяў яе духоўнік, айцец Фрэнсіс Ксаўер Морган. Чалавек высокай маральнасці і разам з тым строгі, ён дапамог Джону Толкіну стаць оксфардскім стыпендыянтам. Пакуты і выпрабаванні дзяцінства, здавалася, мала паўплывалі на характар Толкіна — ён заставаўся чалавекам пазітыўным, прыемным і далікатным. Вакол яго часта фармаваліся колы аднадумцаў, аматараў літаратуры, старадаўніх моў, мастацтва і гісторыі. Толькі дзённікі і лісты, апублікаваныя пасмяротна, адкрылі чытачу «іншага» Толкіна — глыбока песімістычнага, схільнага да беспрычыннай [[Дэпрэсія|дэпрэсіі]]<ref>[http://kino-expert.info/people/dzhrr-tolkin.html]</ref>. === Пачатак творчага самавызначэння === У Школе Караля Эдуарда Толкін вывучаў класічную літаратуру, [[Старажытнаанглійская мова|старажытнаанглійскую]] і [[Сярэднеанглійская мова|сярэднеанглійскую]] мовы. У яго рана выявіўся лінгвістычны талент, пасля вывучэння старавалійскай і [[Фінская мова|фінскай]] моў ён пачаў вынаходзіць свае штучныя мовы. Хутка ён пачынае самастойна вывучаць старажытнаірландскую мову, а затым чытае нямецкія кнігі па філалогіі. Жартам ён стварае ўласную мову «ньюбаш», што значыць «новая лухта», над якой працуе разам са сваёй стрыечнай сястрой Мэры. Наогул стварэнне гумарыстычных [[лімерык]]аў робіцца для іх адпачынкам і адначасова знаёмствам з такімі першапраходцамі англійскага абсурдызму, як Эдвард Лі, Хілэр Бэлак і [[Гілберт Кійт Чэстэртан]]. Джон Рональд Толкін у вялікай колькасці паглынае чароўныя казкі і гераічныя легенды. «Толькі ў гэтым свеце іх было, на маю думку, надта мала, каб задаволіць голад»<ref name="studentbank.ru"/>, — прызнаецца ён пазней. У школьныя гады Толкін сустрэў [[Эдыт Брэт]] і закахаўся ў яе. Яны бавілі шмат часу разам, і айцец Морган, занепакоены, каб гэта не перашкодзіла паступленню хлопчыка ва ўніверсітэт, на доўгі час забараніў ім сустракацца. Толкін паступіў у [[Оксфардскі ўніверсітэт]], выдатна здаўшы экзамены па англійскай мове і літаратуры, і сур’ёзна заняўся мовамі. За сваё жыццё Толкін вывучыў вялікую колькасць моў, у тым ліку валійскую, [[стараанглійская мова|стараанглійскую]], гоцкую. Адначасова ён праходзіць курсы радыстаў-сувязістаў. === Удзел у Першай сусветнай вайне === Калі пачалася [[Першая сусветная вайна]], Джон Толкін прайшоў ваенную падрыхтоўку ў [[Бетфард]]зе, атрымаў званне малодшага лейтэнанта і запісаўся ў полк Ланкашырскіх стралкоў. У сакавіку 1916 г. ён ажаніўся з Эдыт Бэт. Ужо 4 ліпеня 1916 г. бярэ ўдзел у [[Бітва на Соме|бітве на Соме]]. Ён назаўсёды захаваў захапленне сваімі аднапалчанамі, простымі брытанцамі, упартымі, немнагаслоўнымі і насмешлівымі. «Магчыма, без салдат, побач з якімі я ваяваў, не стала б краіны Хабітаніі. А без Хабітаніі не было б Валадара Пярсцёнкаў»<ref name="studentbank.ru"/>, — напісаў ён праз многія гады. Разам з тым ён да канца жыцця ўзненавідзеў вайну, роўна як і «натхняльнікаў жудасных пабоішч». Толкін не быў нават паранены, але захварэў на [[акопная ліхаманка|акопную ліхаманку]]. Некалькі месяцаў ён змагаўся з хваробаю за сваё жыццё і моцна пакутаваў. Пазней ён са шпіталя ў Ле-Туке быў адпраўлены назад у Англію, а па прыедзе быў накіраваны цягніком у Бірмінгем. === Пасля вайны === У [[1917]] у Джона Толкіна і Эдыт нарадзіўся сын Джон, у [[1920]] — Майкл, у [[1924]] — [[Крыстафер Толкін|Крыстафер]], у [[1929]] — дачка Прысцыла. У 1918 г., пасля сканчэння Першай сусветнай вайны, сям’я Толкіна перасяляецца жыць у [[Оксфард]]. У [[1920]] годзе Толкін атрымаў месца выкладчыка ва ўніверсітэце [[Лідс]]а, у [[1925]] годзе вярнуўся ў Оксфард у якасці прафесара старажытнаанглійскай мовы. З [[1945]] года да выхаду на пенсію ў [[1959]] годзе быў прафесарам англійскай мовы і літаратуры ў Мертан-каледжы, Оксфард. Сярод ягоных студэнтаў быў [[Уістан Х’ю Одэн]]. У гады выкладчыцкай працы Толкін уваходзіў у клуб [[Інклінгі|Інклінгаў]], пасябраваў з [[Клайв Стэйплз Льюіс|Клайвам Льюісам]]. === Смерць === Жонка Толкіна памірае ў 1971 г., і пісьменнік вяртаецца ў Оксфард. З канца 1972 г. ён моцна хварэе на страўнік, і лекары забараняюць яму ўжываць алкаголь. 28 жніўня 1973 г. ён прысутнічаў на мерапрыемстве з нагоды дня нараджэння місіс Толхерст. Адчуваў сябе дрэнна, еў мала, выпіў трохі шампанскага. Ноччу яму стала яшчэ горш, і ён быў дастаўлены ў прыватную клініку, дзе знайшлі крывацёк язвы страўніка. Развіўся плеўрыт, і ноччу на нядзелю 2 верасня 1973 г. Дж. Р. Р. Толкін памёр ва ўзросце 81 года, у Борнмуце. Пахаваны на могілках Оксфарда побач з жонкай. На надмагільнай пліце было напісана: {{Quote box|width=20%|align=center|quote=<center>Эдыт Мэры Толкін<br />'''[[Берэн і Луціен|Луціен]]'''<br />1889–1971<br />Джон Рональд<br />Руэл Толкін<br />'''[[Берэн і Луціен|Берэн]]'''<br />1892–1973</center>}} Толкін атаясамліваў сябе і сваю жонку з персанажамі свайго фантастычнага сусвету — магутным ваяром і прыгожай эльфійскай дзяўчынай. <center><gallery caption="Магіла Джона Рональда Руэла і Эдыт Толкінаў на могілках Вулверкоўт у Оксфардзе, Англія" widths="150" heights="150" perrow="3"> File:The grave of John Ronald Reuel and Edith Tolkien.jpg|thumb| File:The grave of John Ronald Reuel and Edith Tolkien 3.jpg|thumb| </gallery></center> == Літаратурная творчасць == Толкін-пісьменнік вядомы перш за ўсё як аўтар кніг пра Серадзем’е (Сярэдзінныя Землі) — агромністага фантастычнага сусвету, прыгожага, дэталёва распрацаванага і часам жахлівага. Складаць гэтыя разнастайныя па форме ды памеры творы ён пачаў у юнацтве і займаўся гэтым усё жыццё, несупынна змяняючы і рэдагуючы зробленае раней. Першыя легенды, што складалі так званую «[[Кніга страчаных паданняў|Кнігу страчаных паданняў]]», Толкін напісаў пад час Першай сусветнай вайны. Ідэя гэтага твору прыйшла да будучага пісьменніка тады, калі ён ляжаў у ваенным шпіталі. Але выдадзена кніга ў той час не была, і знаёмства чытачоў з Серадзем’ем пачалося нашмат пазней, у 1937 годзе, калі пабачыў свет іншы (і зусім непадобны) твор гэтага цыклу, казка «[[Хобіт]]». Казка адразу стала вельмі папулярнай, і выдавец звярнуўся да Толкіна з просьбаю напісаць працяг. Той пагадзіўся, але справа зацягнулася на доўгія гады. Вынікам стаў трохтомны «[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадар пярсцёнкаў]]», які быў напісаны ў 1949 г., а надрукаваны ў [[1954]]—[[1955]] гадах і прынёс аўтару сусветную славу. Таксама вартыя ўвагі і іншыя творы Толкіна, сярод іх казкі, вершы і паэмы. Значная частка твораў Толкіна выйшла ўжо пасля яго смерці пад рэдакцыяй яго сына Крыстафера. Акрамя таго, Толкін займаўся жывапісам: рабіў замалёўкі краявідаў, ілюстрацыі да сваіх кніг. На творчасць Толкіна моцна паўплывала яго прафесійнае захапленне [[Сярэднявечча|сярэднявечнай]] еўрапейскай літаратурай, у прыватнасці, стараанглійскай паэзіяй. Так, у «[[Хобіт|Хобіце]]» і «[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадары Пярсцёнкаў]]» можна знайсці адсылкі да «[[Беавульф|Бэўвульфа]]», некаторыя сюжэты «[[Сільмарыліян]]а» натхнёныя «[[Калевала]]й», шматлікія паэтычныя творы Толкіна напісаныя стараанглійскім алітэраваным вершам. Пісьменніка хвалявала адсутнасць у англічан (англа-саксаў) свайго эпасу, тым часам як у фінаў была «Калевала», а ў кельтаў — цыкл пра [[Кароль Артур|караля Артура]]. Цыкл твораў пра Серадзем’е — спроба Толкіна стварыць англа-саксонскі эпас. Як сказаў Хамфры Карпентэр, біёграф Толкіна, «яго сапраўдная біяграфія — гэта „Хобіт“, „Валадар пярсцёнкаў“ і „Сільмарыліян“, бо шчырая праўда аб ім змяшчаецца ў гэтых кнігах»<ref name="studentbank.ru"/>. == Навуковая дзейнасць == Толкін удзельнічаў ва ўкладанні Оксфардскага слоўніка англійскай мовы і ў падрыхтоўцы выданняў шэрагу сярэднявечных паэм. Даследаваў стараанглійскую і сярэднеанглійскую літаратуру. Яго працы па паэме «[[Беавульф|Бэўвульф]]» — асабліва знакамітая лекцыя «[[Беавульф: пачвары і крытыкі|Бэўвульф: пачвары і крытыкі]]» — шырока цытуюцца да цяперашняга часу. == Штучныя мовы == Пішучы кнігі пра Серадзем’е, Толкін стварыў некалькі штучных моў для прыдуманых ім народаў. Найбольш вядомыя і прапрацаваныя з гэтых моў — [[квэнья]] і [[сіндарын]]. Стварэнню моў як роду мастацкай творчасці прысвечанае ягонае эсэ «[[Тайная загана]]» ([[1930]]). Распрацоўцы эльфійскай мовы Толкін прысвяціў усё жыццё. Пасля смерці пісьменніка працу працягнуў яго сын Крыстафер. Развіццё мовы эльфаў здзяйсняецца па сённяшні дзень. == Бібліяграфія == === Літаратурныя творы, выдадзеныя пры жыцці === * [[Песні для філолагаў]] (Songs for the Philologists, [[1936]], разам з [[Эрык Валентайн Гордан|Э. В. Горданам]]) * [[Хобіт, або Туды і назад]] (The Hobbit, [[1937]]) * Ліст Нігля (Leaf by Niggle, [[1945]]) * Паэма пра Аотру ды Ітрун (The Lay of Aotrou and Itroun, [[1945]]) * Фермер Джайлз з Хэму (Farmer Giles of Ham, [[1949]]) * Вяртанне Бэўрхтната, Бэўрхтхэльмава сына (The Homecoming of Beorhtnoth Beorhthelm’s Son, [[1953]]) * [[Валадар пярсцёнкаў]] (The Lord of the Rings, першыя два тамы выдадзены ў [[1954]], трэці — у [[1955]]) * [[Прыгоды Тома Бамбадзіла]] (The Adventures of Tom Bombadil, [[1962]]) * Каваль з Вялікага Вутану (Smith of Wootton Major, [[1967]]) === Важныя акадэмічныя і тэарэтычныя прыжыццёвыя публікацыі === Сярэднеанглійскія і стараанглійскія словы і выразы ў назвах артыкулаў пададзены без перакладу. * [[Сэр Гавэйн і Зялёны Рыцар]] (Sir Gawain and the Green Knight, выданне сярэднеанглійскай паэмы, разам з [[Эрык Валентайн Гордан|Э. В. Горданам]], [[1925]]) * ''Ancrene Wisse'' і ''Hali Meiðhad'' (Ancrene Wisse and Hali Meiðhad, [[1929]]) * Імя «Нодэнс» (The Name 'Nodens', [[1932]]) * ''Sigelwara Land'' (Sigelwara Land, [[1932]]—[[1934]]) * Чосэр як філолаг: Апавяданне суддзі (Chaucer as a Philologist: The Reeve’s Tale, [[1934]]) * [[Беавульф: пачвары і крытыкі|Бэўвульф: пачвары і крытыкі]] (Beowulf: The Monsters and the Critics, [[1937]]) * [[Пра чароўныя казкі|Пра чарадзейныя казкі]] (On Fairy-Stories, [[1939]]—[[1947]]) * [[Сэр Арфэа]] (Sir Orfeo, выданне сярэднеанглійскай паэмы, [[1944]]) * Англійская і валійская (English and Welsh, [[1963]]) * Удзел у падрыхтоўцы [[Ерузалемская Біблія|Ерузалемскай Бібліі]] перакладчыкам і лексікографам ([[1966]]) === Пасмяротна выдадзеныя творы === * Лісты Каляднага дзеда ({{lang-en|The Father Christmas Letters}}, [[1976]]) * [[Сільмарыліян]] ({{lang-en|The Silmarillion}}, [[1977]]) * Малюнкі Дж. Р. Р. Толкіна ({{lang-en|Pictures by J. R. R. Tolkien}}, [[1981]]) * Няскончаныя паданні ({{lang-en|Unfinished Tales}}, [[1980]]) * Лісты Дж. Р. Р. Толкіна ({{lang-en|The Letters of J. R. R. Tolkien}}, [[1981]]) * Містэр Бліс ({{lang-en|Mr. Bliss}}, [[1982]]) * Гісторыя Серадзем’я ({{lang-en|The History of Middle-Earth}}, [[1983]]—[[1996]]) * Раверандам ({{lang-en|Roverandom}}, [[1998]]) * [[Дзеці Хурына]] ({{lang-en|The Children of Húrin}}, [[2007]]) * Легенда пра Сігурда і Гудрун ({{lang-en|The Legend of Sigurd and Gudrún}}, [[2009]]) * Смерць Артура ({{lang-en|The Fall of Arthur}}, [[2013]]) * Гісторыя Кулерва ({{lang-en|The Story of Kullervo}}, [[2015]]) * Бэрэн і Лютыен ({{lang-en|Beren and Lúthien}}, [[2017]]) == Беларускія пераклады == * [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Chobit,_abo_vandrouka_tudy_i_nazad.html Хобіт, або Вандроўка туды і назад] / Пер. [[Дзмітрый Магілёўцаў]], [[Крысціна Курчанкова]]. — Мн., 2002. — 264 с. — ISBN 978-985-7916-41-7 * [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Uladar_piarscionkau_1_Zviaz_piarscionka.html Уладар Пярсьцёнкаў: Зьвяз Пярсьцёнка] / Пер. Дзмітрый Магілёўцаў, Крысціна Курчанкова. — Мн., 2008. — 442 с. — ISBN 978-985-4921-24-3 * [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Uladar_piarscionkau_2_Dzvie_viezy.html Уладар Пярсьцёнкаў: Дзьве вежы] / Пер. Дзмітрый Магілёўцаў, Крысціна Курчанкова. — Мн., 2008. — 354 с. — ISBN 978-985-4921-24-3 * [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Uladar_piarscionkau_3_Viartannie_karala.html Уладар Пярсьцёнкаў: Вяртаньне караля] / Пер. Дзмітрый Магілёўцаў, Крысціна Курчанкова. — Мн., 2009. — 306 с. — ISBN 978-985-4921-24-3 * Ліст Ніґла / Пер. Ігар Кулікоў. — «Архэ-Пачатак» № 10 — 2009 (85). С. 105—119. * Каваль зь Вялікага Вутану / Пер. [[Антон Францішак Брыль]]. — Мн.: Выдавец І. П. Логвінаў, 2010. — 28 с. — ISBN 978-985-6901-54-9 * [http://krytyka.by/by/page/works/apoviady-tvory/12487 Ліст Нігля]{{Недаступная спасылка}} / Пер. Наталля Рудак. — 2013. * Валадар Пярсцёнкаў. Брацтва Пярсцёнка. — 2023. * Валадар пярсцёнкаў. Дзве вежы. — 2024. * Валадар Пярсцёнкаў. Вяртанне Караля. — 2024. * Хобіт, альбо Падарожжа туды і назад. — 2025. Таксама Антонам Ф. Брылем перакладзены асобныя лісты ([http://www.kulichki.com/tolkien/arhiv/ukr/transl/bel-190.shtml № 190] і [http://www.kulichki.com/tolkien/arhiv/ukr/transl/bel-217.shtml № 217]), якія датычацца перакладу на галандскую і польскую мовы. == Спадчына == Творы Толкіна вельмі значна паўплывалі на сусветную культуру XX і нават XXI стагоддзя. Яны былі неаднаразова адаптаваныя для кіно, мультыплікацыі, аўдыёп’ес, тэатральнай сцэны, камп’ютарных гульняў. На іх аснове створаны канцэптуальныя альбомы, ілюстрацыі, коміксы. У літаратуры была створана вялікая колькасць наследаванняў кнігам Толкіна, іх працягаў або антытэз. Творы Толкіна былі неаднаразова экранізаваны. На мяжы 1970-х і 1980-х гадоў быў створаны шэраг мультыплікацыйных фільмаў: «''Хобіт''» (рэж. Артур Ранкін (малодшы), Джулз Бэс, [[1977]]), «''Валадар пярсцёнкаў''» (рэж. [[Ральф Бакшы]], [[1978]]) і «''Вяртанне караля''» (рэж. Артур Рэнкін (малодшы) і Джулз Бэс, [[1980]]). У [[2001]]—[[2003]] гадах [[Пітэр Джэксан]] зняў высокабюджэтную кінатрылогію «''[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Валадар пярсцёнкаў]]''», якая атрымала мноства прэмій, у тым ліку 17 прэмій «''[[Оскар]]''», і сабрала ў пракаце амаль 3 мільярды долараў ЗША<ref>[http://www.imdb.com/boxoffice/alltimegross?region=world-wide All-Time Box Office: World-wide]</ref>. У [[2012]]—[[2014]] гадах [[Пітэр Джэксан]] працягнуў працу па адаптацыі твораў Толкіна, зняўшы [[Хобіт (кінатрылогія)|трылогію]] па кнізе «''Хобіт''»: «''[[Хобіт: Нечаканая вандроўка]]''» ({{lang-en|The Hobbit: An Unexpected Journey}}, [[2012]]), «''[[Хобіт: Пустка Смаўга]]''» ({{lang-en|The Hobbit: The Desolation of Smaug}}, [[2013]]) і «''[[Хобіт: Бітва пяці войскаў]]''» ({{lang-en|The Hobbit: The Battle of the Five Armies}}, [[2014]]). Па кнігах Толкіна і іх экранізацыях створаны цэлы шэраг камп’ютарных гульняў. Найбольш вядомымі сярод іх з’яўляюцца стратэгія [[The Battle for Middle-Earth|The Lord of the Rings: The Battle for Middle-earth]] і [[MMORPG]] The Lord of the Rings Online. Музычныя гурты, такія як [[Blind Guardian]], Battlelore, Summoning, а ў [[Расія|Расіі]] — «''Hobbitshire''» і «''Эпидемия''», склалі мноства песень пра персанажаў і падзеі з кніг Толкіна. Многія вядомыя пісьменнікі [[фэнтэзі]] прызнаюцца, што звярнуліся да гэтага жанру пад уражаннем ад эпапеі Толкіна, напрыклад [[Роберт Джордан]]<ref>[http://www.sevenspokes.com/author/chat-bn-1997.html Barnesandnoble.com interview with Robert Jordan]: {{quote|In the first hundred pages of THE EYE OF THE WORLD I did try to invoke a Tolkienesque feel. But after that… I deliberately took off in a very different direction from Tolkien.}}</ref>, [[Нік Перумаў|Нік Пярумаў]]<ref>[http://www.perumov.com/main/bio.shtml Перумов.ком] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100120093504/http://www.perumov.com/main/bio.shtml |date=20 студзеня 2010 }} {{quote|В начале восьмидесятых Николай, как и многие физики-лирики того времени, «жил Толкиеном». Через знакомых товароведов и работников издательств Ник доставал книги Толкиена на английском языке и самостоятельно их переводил.}}</ref>, [[Тэры Брукс]]<ref>[http://www.terrybrooks.net/bio.html Terry Brooks bio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20000902105359/http://www.terrybrooks.net/bio.html |date=2 верасня 2000 }}</ref>, Роберт Сальваторэ<ref>[http://drizztspirit.tripod.com/fantasy/id15.html R.A. Salvatore’s interview]: {{quote|…getting The Lord of the Rings trilogy as a Christmas present… was a turning point for me. Tolkien, more than anything else, turned me on to reading, and tuned me back into an imagination that had been lost early on in my educational experience.}}</ref>. Сучасніца прафесара [[Урсула Ле Гуін]] адзначае паэтычнасць і рытмічнасць зместу «''Валадара пярсцёнкаў''»<ref>[http://www.kulichki.com/tolkien/arhiv/manuscr/LeGuin.shtml Ритмический узор в романе «Властелин Колец»]</ref>. Аднак многія вядомыя аўтары крытыкуюць Толкіна. Так, у прыватнасці, [[Чайна М’евіль]], прызнаючы, што «„Валадар пярсцёнкаў“, бясспрэчна, аказаў вялікі ўплыў на жанр фэнтэзі», называе яго «вясковым, кансерватыўным, анты-мадэрнісцкім, да жаху хрысціянскім і анты-інтэлектуальным». Чайна крытыкуе ідэі «суцяшэння» і «ўцёкаў», якія, на думку Толкіна, павінна даваць фэнтэзі, крытыкуе яго прыхільнасць да [[Deus ex machina|нечаканага выратавання герояў]] і хэпі-эндаў<ref>[http://pubs.socialistreviewindex.org.uk/isj88/newsinger.htm Fantasy and revolution: an interview with China Miéville] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100525134835/http://pubs.socialistreviewindex.org.uk/isj88/newsinger.htm |date=25 мая 2010 }}</ref>. [[Філіп Пулман]] назваў «''Валадара пярсцёнкаў''» «банальным», і дадаў: «У сваіх кнігах я спрачаюся з „Нарніяй“ Льюіса — Толкін не варты таго, каб з ім спрачацца»<ref>[http://www.moreintelligentlife.com/node/697 AN INTERVIEW WITH PHILIP PULLMAN] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080305011900/http://www.moreintelligentlife.com/node/697 |date=5 сакавіка 2008 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў, названых у гонар Дж. Р. Р. Толкіна і яго легендарыума]] * [[Эўкатастрофа]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|То́лкін, Толкіен Джон Рональд Руэл|[[Ева Аляксандраўна Лявонава|Лявонава Е. А.]]|483}} {{Кнігі пра Серадзем’е}} {{Продкі}} {{Толкіны}} {{Інклінгі}} {{Штучныя мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Толкін Джон Рональд Руэл}} [[Катэгорыя:Джон Толкін| ]] [[Катэгорыя:Філолагі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Інклінгі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-франтавікі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Вялікабрытанія)]] 5prenlusvnnhp98b5h7h9qd09rjr3hh 5142590 5142588 2026-05-17T09:06:39Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:The_grave_of_John_Ronald_Reuel_and_Edith_Tolkien_3.jpg|The_grave_of_John_Ronald_Reuel_and_Edith_Tolkien_3.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No ticket permission since 16 April 2026. 5142590 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Джон Рональд Руэл Толкін | Арыгінал імя = {{lang-en|John Ronald Reuel Tolkien}} | Імя пры нараджэнні = Джон Рональд Руэл Толкін | Грамадзянства = {{UK}} | Кірунак = [[Фантастыка]] | Жанр = [[Дзіцячая літаратура]], [[фэнтэзі]], [[пераклад]], [[літаратуразнаўства]] | Дэбют = «[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіт]]» | Палічка = http://lib.ru/TOLKIEN/ }} '''Джон Ро́нальд Ру́эл То́лкін''' ({{lang-en|John Ronald Reuel Tolkien}}; {{ДН|3|1|1892}}, {{МН|Блумфантэйн}} — {{ДС|2|9|1973}}, {{МС|Борнмут}}) — [[Англія|англійскі]] [[пісьменнік]], [[паэт]], [[перакладчык]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], [[Філалогія|філолаг]]. Адзін з найбольш уплывовых пісьменнікаў [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]], адзін са стваральнікаў жанру [[фэнтэзі]]. Найбольш вядомы як аўтар класічных твораў «''высокага фэнтэзі''»: «''[[Хобіт, або Туды і назад]]''», «''[[Валадар Пярсцёнкаў]]''» і «''[[Сільмарыліян]]''». Гэтыя кнігі спарадзілі сотні перакладаў, перайманняў, працягаў і адаптацый і сталі прыкметнай з’явай культуры XX стагоддзя. Толкін займаў пасаду [[прафесар]]а {{нп5|Кафедра англасаксонскай мовы імя Роўлінсана і Босварта|Кафедры англасаксонскай мовы імя Роўлінсана і Босварта|en|Rawlinson and Bosworth Professor of Anglo-Saxon}} ў {{нп5|Пембрак-каледж (Оксфард)|Пембрак-каледжы|en|Pembroke College, Oxford}} [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] (1925—1945), затым быў прафесарам {{нп5|Кафедра англійскай мовы і літаратуры імя Мертана|Кафедры англійскай мовы і літаратуры імя Мертана|en|Merton Professors}} ў {{нп5|Мертан-каледж (Оксфард)|Мертан-каледжы|en|Merton College, Oxford}} Оксфардскага ўніверсітэта (1945—1959). Разам з блізкім сябрам [[Клайв Стэйплз Льюіс|К. С. Льюісам]] належаў да нефармальнага літаратурнага таварыства «''[[Інклінгі]]''». 28 сакавіка 1972 года каралева [[Лізавета II]] надала яму чын Камандора [[Ордэн Брытанскай імперыі|Ордэна Брытанскай імперыі]]. Пасля смерці Толкіна яго сын [[Крыстафер Толкін|Крыстафер]] выпусціў некалькі твораў, заснаваных на шырокім корпусе нататак і нявыдадзеных рукапісаў бацькі, у тым ліку «''[[Сільмарыліян]]''». Гэтая кніга разам з «''[[Хобіт, або Туды і назад|Хобітам]]''» і «''[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадаром Пярсцёнкаў]]''» складае адзіны збор казак, вершаў, гісторый, штучных моў і літаратурных эсэ пра выдуманы свет пад назвай Арда і яго частку Серадзем’е. У 1951—1955 гадах для абазначэння большай часткі гэтага збору Толкін выкарыстоўваў слова «''[[легендарыум]]''» ({{lang-en|Legendarium}}). Многія аўтары пісалі творы ў жанры [[фэнтэзі]] і да Толкіна, аднак з-за вялікай папулярнасці і моцнага ўплыву на жанр многія называюць Толкіна «''бацькам''» сучаснай фэнтэзі-літаратуры, маючы на ўвазе, галоўным чынам, «''высокае фэнтэзі''». Брытанская газета «[[The Times|Таймс]]» адвяла яму 6-е месца ў спісе «50 найвялікшых брытанскіх пісьменнікаў з 1945 года»<ref>{{Cite web |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3127837.ece |title=«The 50 greatest British writers since 1945» |access-date=17 сакавіка 2014 |archive-date=25 красавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425050801/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3127837.ece |url-status=dead }}</ref>. У 2009 г. амерыканскі часопіс «[[Forbes|Форбс]]» назваў яго 5-м у ліку памерлых вядомых людзей з найвялікшым прыбыткам. == Біяграфія == === Дзяцінства === [[Файл:Mabel Suffield Christmas Card.jpg|thumb|left|Сям’я Толкінаў, 15 лістапада 1892 г.]] '''Джон Рональд Руэл Толкін''' нарадзіўся ў [[Блумфантэйн]]е ў [[Аранжавая Свабодная Дзяржава|Аранжавай Свабоднай Дзяржаве]] ў сям’і банкаўскага служачага Артура Толкіна і Мэйбл Толкін (дзявочае прозвішча Сафілд). Артур Толкін паходзіў з саксонскіх [[немцы|немцаў]], што пераехалі ў [[Англія|Англію]] ў [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзі]]. У [[1894]] годзе нарадзіўся малодшы брат Толкіна, Хілары Артур Руэл. У хуткім часе Мэйбл разам з дзецьмі перабралася ў Англію — пагасціць у сваякоў. Бацька будучага пісьменніка — Артур Толкін, служачы Афрыканскага банка — збіраўся паехаць следам за імі крыху пазней, але нечакана памёр ад інсульту. Сям’і давялося застацца ў Англіі. У [[1900]] годзе Мэйбл прыняла [[каталіцтва]], моцна сапсаваўшы гэтым адносіны са сваімі сваякамі-[[Пратэстанты|пратэстантамі]]. Жывучы ў беднасці, яна, тым не менш, імкнулася даць дзецям лепшую адукацыю. Менавіта яна спрыяла развіццю ў маленькага Джона Толкіна цікавасці да іншых моў. Мэйбл выхоўвала дзяцей у каталіцкай веры, і вернасць гэтай рэлігіі Толкін захаваў да канца дзён. Сям’я жыве ў Сэйрхоле, каля [[Бірмінгем]]а. Гэтая прыгожая сельская мясцовасць вельмі ўразіла маладога Толкіна, паўплывала на вобразы яго літаратурных твораў і на малюнкі. Толкіну палюбілася хараство дрэў, іх бясконцыя таямніцы. Малога Рональда таксама захапляюць казкі пра [[Эльфы (Серадзем’е)|эльфаў]] і драконаў. Якраз гэтыя істоты зрабіліся персанажамі яго першай казкі, прыдуманай ім у 7 гадоў. Расце цікавасць Рональда да [[Латынь|латыні]] і [[Грэчаская мова|грэчаскай мовы]], за яе «знадворную бліскучасць і асаблівае, непаўторнае, чароўнае гучанне»<ref name="studentbank.ru">{{Cite web |url=http://studentbank.ru/view.php?id=46683&p=1 |title=Архіўная копія |access-date=17 сакавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305043918/http://studentbank.ru/view.php?id=46683&p=1 |archivedate=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Пасля смерці маці ад [[Цукровы дыябет|дыябету]] ў [[1904]] годзе апякунства над дзецьмі ўзяў яе духоўнік, айцец Фрэнсіс Ксаўер Морган. Чалавек высокай маральнасці і разам з тым строгі, ён дапамог Джону Толкіну стаць оксфардскім стыпендыянтам. Пакуты і выпрабаванні дзяцінства, здавалася, мала паўплывалі на характар Толкіна — ён заставаўся чалавекам пазітыўным, прыемным і далікатным. Вакол яго часта фармаваліся колы аднадумцаў, аматараў літаратуры, старадаўніх моў, мастацтва і гісторыі. Толькі дзённікі і лісты, апублікаваныя пасмяротна, адкрылі чытачу «іншага» Толкіна — глыбока песімістычнага, схільнага да беспрычыннай [[Дэпрэсія|дэпрэсіі]]<ref>[http://kino-expert.info/people/dzhrr-tolkin.html]</ref>. === Пачатак творчага самавызначэння === У Школе Караля Эдуарда Толкін вывучаў класічную літаратуру, [[Старажытнаанглійская мова|старажытнаанглійскую]] і [[Сярэднеанглійская мова|сярэднеанглійскую]] мовы. У яго рана выявіўся лінгвістычны талент, пасля вывучэння старавалійскай і [[Фінская мова|фінскай]] моў ён пачаў вынаходзіць свае штучныя мовы. Хутка ён пачынае самастойна вывучаць старажытнаірландскую мову, а затым чытае нямецкія кнігі па філалогіі. Жартам ён стварае ўласную мову «ньюбаш», што значыць «новая лухта», над якой працуе разам са сваёй стрыечнай сястрой Мэры. Наогул стварэнне гумарыстычных [[лімерык]]аў робіцца для іх адпачынкам і адначасова знаёмствам з такімі першапраходцамі англійскага абсурдызму, як Эдвард Лі, Хілэр Бэлак і [[Гілберт Кійт Чэстэртан]]. Джон Рональд Толкін у вялікай колькасці паглынае чароўныя казкі і гераічныя легенды. «Толькі ў гэтым свеце іх было, на маю думку, надта мала, каб задаволіць голад»<ref name="studentbank.ru"/>, — прызнаецца ён пазней. У школьныя гады Толкін сустрэў [[Эдыт Брэт]] і закахаўся ў яе. Яны бавілі шмат часу разам, і айцец Морган, занепакоены, каб гэта не перашкодзіла паступленню хлопчыка ва ўніверсітэт, на доўгі час забараніў ім сустракацца. Толкін паступіў у [[Оксфардскі ўніверсітэт]], выдатна здаўшы экзамены па англійскай мове і літаратуры, і сур’ёзна заняўся мовамі. За сваё жыццё Толкін вывучыў вялікую колькасць моў, у тым ліку валійскую, [[стараанглійская мова|стараанглійскую]], гоцкую. Адначасова ён праходзіць курсы радыстаў-сувязістаў. === Удзел у Першай сусветнай вайне === Калі пачалася [[Першая сусветная вайна]], Джон Толкін прайшоў ваенную падрыхтоўку ў [[Бетфард]]зе, атрымаў званне малодшага лейтэнанта і запісаўся ў полк Ланкашырскіх стралкоў. У сакавіку 1916 г. ён ажаніўся з Эдыт Бэт. Ужо 4 ліпеня 1916 г. бярэ ўдзел у [[Бітва на Соме|бітве на Соме]]. Ён назаўсёды захаваў захапленне сваімі аднапалчанамі, простымі брытанцамі, упартымі, немнагаслоўнымі і насмешлівымі. «Магчыма, без салдат, побач з якімі я ваяваў, не стала б краіны Хабітаніі. А без Хабітаніі не было б Валадара Пярсцёнкаў»<ref name="studentbank.ru"/>, — напісаў ён праз многія гады. Разам з тым ён да канца жыцця ўзненавідзеў вайну, роўна як і «натхняльнікаў жудасных пабоішч». Толкін не быў нават паранены, але захварэў на [[акопная ліхаманка|акопную ліхаманку]]. Некалькі месяцаў ён змагаўся з хваробаю за сваё жыццё і моцна пакутаваў. Пазней ён са шпіталя ў Ле-Туке быў адпраўлены назад у Англію, а па прыедзе быў накіраваны цягніком у Бірмінгем. === Пасля вайны === У [[1917]] у Джона Толкіна і Эдыт нарадзіўся сын Джон, у [[1920]] — Майкл, у [[1924]] — [[Крыстафер Толкін|Крыстафер]], у [[1929]] — дачка Прысцыла. У 1918 г., пасля сканчэння Першай сусветнай вайны, сям’я Толкіна перасяляецца жыць у [[Оксфард]]. У [[1920]] годзе Толкін атрымаў месца выкладчыка ва ўніверсітэце [[Лідс]]а, у [[1925]] годзе вярнуўся ў Оксфард у якасці прафесара старажытнаанглійскай мовы. З [[1945]] года да выхаду на пенсію ў [[1959]] годзе быў прафесарам англійскай мовы і літаратуры ў Мертан-каледжы, Оксфард. Сярод ягоных студэнтаў быў [[Уістан Х’ю Одэн]]. У гады выкладчыцкай працы Толкін уваходзіў у клуб [[Інклінгі|Інклінгаў]], пасябраваў з [[Клайв Стэйплз Льюіс|Клайвам Льюісам]]. === Смерць === Жонка Толкіна памірае ў 1971 г., і пісьменнік вяртаецца ў Оксфард. З канца 1972 г. ён моцна хварэе на страўнік, і лекары забараняюць яму ўжываць алкаголь. 28 жніўня 1973 г. ён прысутнічаў на мерапрыемстве з нагоды дня нараджэння місіс Толхерст. Адчуваў сябе дрэнна, еў мала, выпіў трохі шампанскага. Ноччу яму стала яшчэ горш, і ён быў дастаўлены ў прыватную клініку, дзе знайшлі крывацёк язвы страўніка. Развіўся плеўрыт, і ноччу на нядзелю 2 верасня 1973 г. Дж. Р. Р. Толкін памёр ва ўзросце 81 года, у Борнмуце. Пахаваны на могілках Оксфарда побач з жонкай. На надмагільнай пліце было напісана: {{Quote box|width=20%|align=center|quote=<center>Эдыт Мэры Толкін<br />'''[[Берэн і Луціен|Луціен]]'''<br />1889–1971<br />Джон Рональд<br />Руэл Толкін<br />'''[[Берэн і Луціен|Берэн]]'''<br />1892–1973</center>}} Толкін атаясамліваў сябе і сваю жонку з персанажамі свайго фантастычнага сусвету — магутным ваяром і прыгожай эльфійскай дзяўчынай. <center><gallery caption="Магіла Джона Рональда Руэла і Эдыт Толкінаў на могілках Вулверкоўт у Оксфардзе, Англія" widths="150" heights="150" perrow="3"> File:The grave of John Ronald Reuel and Edith Tolkien.jpg|thumb| </gallery></center> == Літаратурная творчасць == Толкін-пісьменнік вядомы перш за ўсё як аўтар кніг пра Серадзем’е (Сярэдзінныя Землі) — агромністага фантастычнага сусвету, прыгожага, дэталёва распрацаванага і часам жахлівага. Складаць гэтыя разнастайныя па форме ды памеры творы ён пачаў у юнацтве і займаўся гэтым усё жыццё, несупынна змяняючы і рэдагуючы зробленае раней. Першыя легенды, што складалі так званую «[[Кніга страчаных паданняў|Кнігу страчаных паданняў]]», Толкін напісаў пад час Першай сусветнай вайны. Ідэя гэтага твору прыйшла да будучага пісьменніка тады, калі ён ляжаў у ваенным шпіталі. Але выдадзена кніга ў той час не была, і знаёмства чытачоў з Серадзем’ем пачалося нашмат пазней, у 1937 годзе, калі пабачыў свет іншы (і зусім непадобны) твор гэтага цыклу, казка «[[Хобіт]]». Казка адразу стала вельмі папулярнай, і выдавец звярнуўся да Толкіна з просьбаю напісаць працяг. Той пагадзіўся, але справа зацягнулася на доўгія гады. Вынікам стаў трохтомны «[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадар пярсцёнкаў]]», які быў напісаны ў 1949 г., а надрукаваны ў [[1954]]—[[1955]] гадах і прынёс аўтару сусветную славу. Таксама вартыя ўвагі і іншыя творы Толкіна, сярод іх казкі, вершы і паэмы. Значная частка твораў Толкіна выйшла ўжо пасля яго смерці пад рэдакцыяй яго сына Крыстафера. Акрамя таго, Толкін займаўся жывапісам: рабіў замалёўкі краявідаў, ілюстрацыі да сваіх кніг. На творчасць Толкіна моцна паўплывала яго прафесійнае захапленне [[Сярэднявечча|сярэднявечнай]] еўрапейскай літаратурай, у прыватнасці, стараанглійскай паэзіяй. Так, у «[[Хобіт|Хобіце]]» і «[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадары Пярсцёнкаў]]» можна знайсці адсылкі да «[[Беавульф|Бэўвульфа]]», некаторыя сюжэты «[[Сільмарыліян]]а» натхнёныя «[[Калевала]]й», шматлікія паэтычныя творы Толкіна напісаныя стараанглійскім алітэраваным вершам. Пісьменніка хвалявала адсутнасць у англічан (англа-саксаў) свайго эпасу, тым часам як у фінаў была «Калевала», а ў кельтаў — цыкл пра [[Кароль Артур|караля Артура]]. Цыкл твораў пра Серадзем’е — спроба Толкіна стварыць англа-саксонскі эпас. Як сказаў Хамфры Карпентэр, біёграф Толкіна, «яго сапраўдная біяграфія — гэта „Хобіт“, „Валадар пярсцёнкаў“ і „Сільмарыліян“, бо шчырая праўда аб ім змяшчаецца ў гэтых кнігах»<ref name="studentbank.ru"/>. == Навуковая дзейнасць == Толкін удзельнічаў ва ўкладанні Оксфардскага слоўніка англійскай мовы і ў падрыхтоўцы выданняў шэрагу сярэднявечных паэм. Даследаваў стараанглійскую і сярэднеанглійскую літаратуру. Яго працы па паэме «[[Беавульф|Бэўвульф]]» — асабліва знакамітая лекцыя «[[Беавульф: пачвары і крытыкі|Бэўвульф: пачвары і крытыкі]]» — шырока цытуюцца да цяперашняга часу. == Штучныя мовы == Пішучы кнігі пра Серадзем’е, Толкін стварыў некалькі штучных моў для прыдуманых ім народаў. Найбольш вядомыя і прапрацаваныя з гэтых моў — [[квэнья]] і [[сіндарын]]. Стварэнню моў як роду мастацкай творчасці прысвечанае ягонае эсэ «[[Тайная загана]]» ([[1930]]). Распрацоўцы эльфійскай мовы Толкін прысвяціў усё жыццё. Пасля смерці пісьменніка працу працягнуў яго сын Крыстафер. Развіццё мовы эльфаў здзяйсняецца па сённяшні дзень. == Бібліяграфія == === Літаратурныя творы, выдадзеныя пры жыцці === * [[Песні для філолагаў]] (Songs for the Philologists, [[1936]], разам з [[Эрык Валентайн Гордан|Э. В. Горданам]]) * [[Хобіт, або Туды і назад]] (The Hobbit, [[1937]]) * Ліст Нігля (Leaf by Niggle, [[1945]]) * Паэма пра Аотру ды Ітрун (The Lay of Aotrou and Itroun, [[1945]]) * Фермер Джайлз з Хэму (Farmer Giles of Ham, [[1949]]) * Вяртанне Бэўрхтната, Бэўрхтхэльмава сына (The Homecoming of Beorhtnoth Beorhthelm’s Son, [[1953]]) * [[Валадар пярсцёнкаў]] (The Lord of the Rings, першыя два тамы выдадзены ў [[1954]], трэці — у [[1955]]) * [[Прыгоды Тома Бамбадзіла]] (The Adventures of Tom Bombadil, [[1962]]) * Каваль з Вялікага Вутану (Smith of Wootton Major, [[1967]]) === Важныя акадэмічныя і тэарэтычныя прыжыццёвыя публікацыі === Сярэднеанглійскія і стараанглійскія словы і выразы ў назвах артыкулаў пададзены без перакладу. * [[Сэр Гавэйн і Зялёны Рыцар]] (Sir Gawain and the Green Knight, выданне сярэднеанглійскай паэмы, разам з [[Эрык Валентайн Гордан|Э. В. Горданам]], [[1925]]) * ''Ancrene Wisse'' і ''Hali Meiðhad'' (Ancrene Wisse and Hali Meiðhad, [[1929]]) * Імя «Нодэнс» (The Name 'Nodens', [[1932]]) * ''Sigelwara Land'' (Sigelwara Land, [[1932]]—[[1934]]) * Чосэр як філолаг: Апавяданне суддзі (Chaucer as a Philologist: The Reeve’s Tale, [[1934]]) * [[Беавульф: пачвары і крытыкі|Бэўвульф: пачвары і крытыкі]] (Beowulf: The Monsters and the Critics, [[1937]]) * [[Пра чароўныя казкі|Пра чарадзейныя казкі]] (On Fairy-Stories, [[1939]]—[[1947]]) * [[Сэр Арфэа]] (Sir Orfeo, выданне сярэднеанглійскай паэмы, [[1944]]) * Англійская і валійская (English and Welsh, [[1963]]) * Удзел у падрыхтоўцы [[Ерузалемская Біблія|Ерузалемскай Бібліі]] перакладчыкам і лексікографам ([[1966]]) === Пасмяротна выдадзеныя творы === * Лісты Каляднага дзеда ({{lang-en|The Father Christmas Letters}}, [[1976]]) * [[Сільмарыліян]] ({{lang-en|The Silmarillion}}, [[1977]]) * Малюнкі Дж. Р. Р. Толкіна ({{lang-en|Pictures by J. R. R. Tolkien}}, [[1981]]) * Няскончаныя паданні ({{lang-en|Unfinished Tales}}, [[1980]]) * Лісты Дж. Р. Р. Толкіна ({{lang-en|The Letters of J. R. R. Tolkien}}, [[1981]]) * Містэр Бліс ({{lang-en|Mr. Bliss}}, [[1982]]) * Гісторыя Серадзем’я ({{lang-en|The History of Middle-Earth}}, [[1983]]—[[1996]]) * Раверандам ({{lang-en|Roverandom}}, [[1998]]) * [[Дзеці Хурына]] ({{lang-en|The Children of Húrin}}, [[2007]]) * Легенда пра Сігурда і Гудрун ({{lang-en|The Legend of Sigurd and Gudrún}}, [[2009]]) * Смерць Артура ({{lang-en|The Fall of Arthur}}, [[2013]]) * Гісторыя Кулерва ({{lang-en|The Story of Kullervo}}, [[2015]]) * Бэрэн і Лютыен ({{lang-en|Beren and Lúthien}}, [[2017]]) == Беларускія пераклады == * [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Chobit,_abo_vandrouka_tudy_i_nazad.html Хобіт, або Вандроўка туды і назад] / Пер. [[Дзмітрый Магілёўцаў]], [[Крысціна Курчанкова]]. — Мн., 2002. — 264 с. — ISBN 978-985-7916-41-7 * [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Uladar_piarscionkau_1_Zviaz_piarscionka.html Уладар Пярсьцёнкаў: Зьвяз Пярсьцёнка] / Пер. Дзмітрый Магілёўцаў, Крысціна Курчанкова. — Мн., 2008. — 442 с. — ISBN 978-985-4921-24-3 * [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Uladar_piarscionkau_2_Dzvie_viezy.html Уладар Пярсьцёнкаў: Дзьве вежы] / Пер. Дзмітрый Магілёўцаў, Крысціна Курчанкова. — Мн., 2008. — 354 с. — ISBN 978-985-4921-24-3 * [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Uladar_piarscionkau_3_Viartannie_karala.html Уладар Пярсьцёнкаў: Вяртаньне караля] / Пер. Дзмітрый Магілёўцаў, Крысціна Курчанкова. — Мн., 2009. — 306 с. — ISBN 978-985-4921-24-3 * Ліст Ніґла / Пер. Ігар Кулікоў. — «Архэ-Пачатак» № 10 — 2009 (85). С. 105—119. * Каваль зь Вялікага Вутану / Пер. [[Антон Францішак Брыль]]. — Мн.: Выдавец І. П. Логвінаў, 2010. — 28 с. — ISBN 978-985-6901-54-9 * [http://krytyka.by/by/page/works/apoviady-tvory/12487 Ліст Нігля]{{Недаступная спасылка}} / Пер. Наталля Рудак. — 2013. * Валадар Пярсцёнкаў. Брацтва Пярсцёнка. — 2023. * Валадар пярсцёнкаў. Дзве вежы. — 2024. * Валадар Пярсцёнкаў. Вяртанне Караля. — 2024. * Хобіт, альбо Падарожжа туды і назад. — 2025. Таксама Антонам Ф. Брылем перакладзены асобныя лісты ([http://www.kulichki.com/tolkien/arhiv/ukr/transl/bel-190.shtml № 190] і [http://www.kulichki.com/tolkien/arhiv/ukr/transl/bel-217.shtml № 217]), якія датычацца перакладу на галандскую і польскую мовы. == Спадчына == Творы Толкіна вельмі значна паўплывалі на сусветную культуру XX і нават XXI стагоддзя. Яны былі неаднаразова адаптаваныя для кіно, мультыплікацыі, аўдыёп’ес, тэатральнай сцэны, камп’ютарных гульняў. На іх аснове створаны канцэптуальныя альбомы, ілюстрацыі, коміксы. У літаратуры была створана вялікая колькасць наследаванняў кнігам Толкіна, іх працягаў або антытэз. Творы Толкіна былі неаднаразова экранізаваны. На мяжы 1970-х і 1980-х гадоў быў створаны шэраг мультыплікацыйных фільмаў: «''Хобіт''» (рэж. Артур Ранкін (малодшы), Джулз Бэс, [[1977]]), «''Валадар пярсцёнкаў''» (рэж. [[Ральф Бакшы]], [[1978]]) і «''Вяртанне караля''» (рэж. Артур Рэнкін (малодшы) і Джулз Бэс, [[1980]]). У [[2001]]—[[2003]] гадах [[Пітэр Джэксан]] зняў высокабюджэтную кінатрылогію «''[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Валадар пярсцёнкаў]]''», якая атрымала мноства прэмій, у тым ліку 17 прэмій «''[[Оскар]]''», і сабрала ў пракаце амаль 3 мільярды долараў ЗША<ref>[http://www.imdb.com/boxoffice/alltimegross?region=world-wide All-Time Box Office: World-wide]</ref>. У [[2012]]—[[2014]] гадах [[Пітэр Джэксан]] працягнуў працу па адаптацыі твораў Толкіна, зняўшы [[Хобіт (кінатрылогія)|трылогію]] па кнізе «''Хобіт''»: «''[[Хобіт: Нечаканая вандроўка]]''» ({{lang-en|The Hobbit: An Unexpected Journey}}, [[2012]]), «''[[Хобіт: Пустка Смаўга]]''» ({{lang-en|The Hobbit: The Desolation of Smaug}}, [[2013]]) і «''[[Хобіт: Бітва пяці войскаў]]''» ({{lang-en|The Hobbit: The Battle of the Five Armies}}, [[2014]]). Па кнігах Толкіна і іх экранізацыях створаны цэлы шэраг камп’ютарных гульняў. Найбольш вядомымі сярод іх з’яўляюцца стратэгія [[The Battle for Middle-Earth|The Lord of the Rings: The Battle for Middle-earth]] і [[MMORPG]] The Lord of the Rings Online. Музычныя гурты, такія як [[Blind Guardian]], Battlelore, Summoning, а ў [[Расія|Расіі]] — «''Hobbitshire''» і «''Эпидемия''», склалі мноства песень пра персанажаў і падзеі з кніг Толкіна. Многія вядомыя пісьменнікі [[фэнтэзі]] прызнаюцца, што звярнуліся да гэтага жанру пад уражаннем ад эпапеі Толкіна, напрыклад [[Роберт Джордан]]<ref>[http://www.sevenspokes.com/author/chat-bn-1997.html Barnesandnoble.com interview with Robert Jordan]: {{quote|In the first hundred pages of THE EYE OF THE WORLD I did try to invoke a Tolkienesque feel. But after that… I deliberately took off in a very different direction from Tolkien.}}</ref>, [[Нік Перумаў|Нік Пярумаў]]<ref>[http://www.perumov.com/main/bio.shtml Перумов.ком] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100120093504/http://www.perumov.com/main/bio.shtml |date=20 студзеня 2010 }} {{quote|В начале восьмидесятых Николай, как и многие физики-лирики того времени, «жил Толкиеном». Через знакомых товароведов и работников издательств Ник доставал книги Толкиена на английском языке и самостоятельно их переводил.}}</ref>, [[Тэры Брукс]]<ref>[http://www.terrybrooks.net/bio.html Terry Brooks bio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20000902105359/http://www.terrybrooks.net/bio.html |date=2 верасня 2000 }}</ref>, Роберт Сальваторэ<ref>[http://drizztspirit.tripod.com/fantasy/id15.html R.A. Salvatore’s interview]: {{quote|…getting The Lord of the Rings trilogy as a Christmas present… was a turning point for me. Tolkien, more than anything else, turned me on to reading, and tuned me back into an imagination that had been lost early on in my educational experience.}}</ref>. Сучасніца прафесара [[Урсула Ле Гуін]] адзначае паэтычнасць і рытмічнасць зместу «''Валадара пярсцёнкаў''»<ref>[http://www.kulichki.com/tolkien/arhiv/manuscr/LeGuin.shtml Ритмический узор в романе «Властелин Колец»]</ref>. Аднак многія вядомыя аўтары крытыкуюць Толкіна. Так, у прыватнасці, [[Чайна М’евіль]], прызнаючы, што «„Валадар пярсцёнкаў“, бясспрэчна, аказаў вялікі ўплыў на жанр фэнтэзі», называе яго «вясковым, кансерватыўным, анты-мадэрнісцкім, да жаху хрысціянскім і анты-інтэлектуальным». Чайна крытыкуе ідэі «суцяшэння» і «ўцёкаў», якія, на думку Толкіна, павінна даваць фэнтэзі, крытыкуе яго прыхільнасць да [[Deus ex machina|нечаканага выратавання герояў]] і хэпі-эндаў<ref>[http://pubs.socialistreviewindex.org.uk/isj88/newsinger.htm Fantasy and revolution: an interview with China Miéville] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100525134835/http://pubs.socialistreviewindex.org.uk/isj88/newsinger.htm |date=25 мая 2010 }}</ref>. [[Філіп Пулман]] назваў «''Валадара пярсцёнкаў''» «банальным», і дадаў: «У сваіх кнігах я спрачаюся з „Нарніяй“ Льюіса — Толкін не варты таго, каб з ім спрачацца»<ref>[http://www.moreintelligentlife.com/node/697 AN INTERVIEW WITH PHILIP PULLMAN] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080305011900/http://www.moreintelligentlife.com/node/697 |date=5 сакавіка 2008 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў, названых у гонар Дж. Р. Р. Толкіна і яго легендарыума]] * [[Эўкатастрофа]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|То́лкін, Толкіен Джон Рональд Руэл|[[Ева Аляксандраўна Лявонава|Лявонава Е. А.]]|483}} {{Кнігі пра Серадзем’е}} {{Продкі}} {{Толкіны}} {{Інклінгі}} {{Штучныя мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Толкін Джон Рональд Руэл}} [[Катэгорыя:Джон Толкін| ]] [[Катэгорыя:Філолагі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Інклінгі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-франтавікі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Вялікабрытанія)]] r5ny83onroakjdtn80ypwspsok9j4wf 5142592 5142590 2026-05-17T09:06:45Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:The_grave_of_John_Ronald_Reuel_and_Edith_Tolkien.jpg|The_grave_of_John_Ronald_Reuel_and_Edith_Tolkien.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No ticket permission since 16 April 2026. 5142592 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Джон Рональд Руэл Толкін | Арыгінал імя = {{lang-en|John Ronald Reuel Tolkien}} | Імя пры нараджэнні = Джон Рональд Руэл Толкін | Грамадзянства = {{UK}} | Кірунак = [[Фантастыка]] | Жанр = [[Дзіцячая літаратура]], [[фэнтэзі]], [[пераклад]], [[літаратуразнаўства]] | Дэбют = «[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіт]]» | Палічка = http://lib.ru/TOLKIEN/ }} '''Джон Ро́нальд Ру́эл То́лкін''' ({{lang-en|John Ronald Reuel Tolkien}}; {{ДН|3|1|1892}}, {{МН|Блумфантэйн}} — {{ДС|2|9|1973}}, {{МС|Борнмут}}) — [[Англія|англійскі]] [[пісьменнік]], [[паэт]], [[перакладчык]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], [[Філалогія|філолаг]]. Адзін з найбольш уплывовых пісьменнікаў [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]], адзін са стваральнікаў жанру [[фэнтэзі]]. Найбольш вядомы як аўтар класічных твораў «''высокага фэнтэзі''»: «''[[Хобіт, або Туды і назад]]''», «''[[Валадар Пярсцёнкаў]]''» і «''[[Сільмарыліян]]''». Гэтыя кнігі спарадзілі сотні перакладаў, перайманняў, працягаў і адаптацый і сталі прыкметнай з’явай культуры XX стагоддзя. Толкін займаў пасаду [[прафесар]]а {{нп5|Кафедра англасаксонскай мовы імя Роўлінсана і Босварта|Кафедры англасаксонскай мовы імя Роўлінсана і Босварта|en|Rawlinson and Bosworth Professor of Anglo-Saxon}} ў {{нп5|Пембрак-каледж (Оксфард)|Пембрак-каледжы|en|Pembroke College, Oxford}} [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] (1925—1945), затым быў прафесарам {{нп5|Кафедра англійскай мовы і літаратуры імя Мертана|Кафедры англійскай мовы і літаратуры імя Мертана|en|Merton Professors}} ў {{нп5|Мертан-каледж (Оксфард)|Мертан-каледжы|en|Merton College, Oxford}} Оксфардскага ўніверсітэта (1945—1959). Разам з блізкім сябрам [[Клайв Стэйплз Льюіс|К. С. Льюісам]] належаў да нефармальнага літаратурнага таварыства «''[[Інклінгі]]''». 28 сакавіка 1972 года каралева [[Лізавета II]] надала яму чын Камандора [[Ордэн Брытанскай імперыі|Ордэна Брытанскай імперыі]]. Пасля смерці Толкіна яго сын [[Крыстафер Толкін|Крыстафер]] выпусціў некалькі твораў, заснаваных на шырокім корпусе нататак і нявыдадзеных рукапісаў бацькі, у тым ліку «''[[Сільмарыліян]]''». Гэтая кніга разам з «''[[Хобіт, або Туды і назад|Хобітам]]''» і «''[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадаром Пярсцёнкаў]]''» складае адзіны збор казак, вершаў, гісторый, штучных моў і літаратурных эсэ пра выдуманы свет пад назвай Арда і яго частку Серадзем’е. У 1951—1955 гадах для абазначэння большай часткі гэтага збору Толкін выкарыстоўваў слова «''[[легендарыум]]''» ({{lang-en|Legendarium}}). Многія аўтары пісалі творы ў жанры [[фэнтэзі]] і да Толкіна, аднак з-за вялікай папулярнасці і моцнага ўплыву на жанр многія называюць Толкіна «''бацькам''» сучаснай фэнтэзі-літаратуры, маючы на ўвазе, галоўным чынам, «''высокае фэнтэзі''». Брытанская газета «[[The Times|Таймс]]» адвяла яму 6-е месца ў спісе «50 найвялікшых брытанскіх пісьменнікаў з 1945 года»<ref>{{Cite web |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3127837.ece |title=«The 50 greatest British writers since 1945» |access-date=17 сакавіка 2014 |archive-date=25 красавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425050801/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3127837.ece |url-status=dead }}</ref>. У 2009 г. амерыканскі часопіс «[[Forbes|Форбс]]» назваў яго 5-м у ліку памерлых вядомых людзей з найвялікшым прыбыткам. == Біяграфія == === Дзяцінства === [[Файл:Mabel Suffield Christmas Card.jpg|thumb|left|Сям’я Толкінаў, 15 лістапада 1892 г.]] '''Джон Рональд Руэл Толкін''' нарадзіўся ў [[Блумфантэйн]]е ў [[Аранжавая Свабодная Дзяржава|Аранжавай Свабоднай Дзяржаве]] ў сям’і банкаўскага служачага Артура Толкіна і Мэйбл Толкін (дзявочае прозвішча Сафілд). Артур Толкін паходзіў з саксонскіх [[немцы|немцаў]], што пераехалі ў [[Англія|Англію]] ў [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзі]]. У [[1894]] годзе нарадзіўся малодшы брат Толкіна, Хілары Артур Руэл. У хуткім часе Мэйбл разам з дзецьмі перабралася ў Англію — пагасціць у сваякоў. Бацька будучага пісьменніка — Артур Толкін, служачы Афрыканскага банка — збіраўся паехаць следам за імі крыху пазней, але нечакана памёр ад інсульту. Сям’і давялося застацца ў Англіі. У [[1900]] годзе Мэйбл прыняла [[каталіцтва]], моцна сапсаваўшы гэтым адносіны са сваімі сваякамі-[[Пратэстанты|пратэстантамі]]. Жывучы ў беднасці, яна, тым не менш, імкнулася даць дзецям лепшую адукацыю. Менавіта яна спрыяла развіццю ў маленькага Джона Толкіна цікавасці да іншых моў. Мэйбл выхоўвала дзяцей у каталіцкай веры, і вернасць гэтай рэлігіі Толкін захаваў да канца дзён. Сям’я жыве ў Сэйрхоле, каля [[Бірмінгем]]а. Гэтая прыгожая сельская мясцовасць вельмі ўразіла маладога Толкіна, паўплывала на вобразы яго літаратурных твораў і на малюнкі. Толкіну палюбілася хараство дрэў, іх бясконцыя таямніцы. Малога Рональда таксама захапляюць казкі пра [[Эльфы (Серадзем’е)|эльфаў]] і драконаў. Якраз гэтыя істоты зрабіліся персанажамі яго першай казкі, прыдуманай ім у 7 гадоў. Расце цікавасць Рональда да [[Латынь|латыні]] і [[Грэчаская мова|грэчаскай мовы]], за яе «знадворную бліскучасць і асаблівае, непаўторнае, чароўнае гучанне»<ref name="studentbank.ru">{{Cite web |url=http://studentbank.ru/view.php?id=46683&p=1 |title=Архіўная копія |access-date=17 сакавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305043918/http://studentbank.ru/view.php?id=46683&p=1 |archivedate=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Пасля смерці маці ад [[Цукровы дыябет|дыябету]] ў [[1904]] годзе апякунства над дзецьмі ўзяў яе духоўнік, айцец Фрэнсіс Ксаўер Морган. Чалавек высокай маральнасці і разам з тым строгі, ён дапамог Джону Толкіну стаць оксфардскім стыпендыянтам. Пакуты і выпрабаванні дзяцінства, здавалася, мала паўплывалі на характар Толкіна — ён заставаўся чалавекам пазітыўным, прыемным і далікатным. Вакол яго часта фармаваліся колы аднадумцаў, аматараў літаратуры, старадаўніх моў, мастацтва і гісторыі. Толькі дзённікі і лісты, апублікаваныя пасмяротна, адкрылі чытачу «іншага» Толкіна — глыбока песімістычнага, схільнага да беспрычыннай [[Дэпрэсія|дэпрэсіі]]<ref>[http://kino-expert.info/people/dzhrr-tolkin.html]</ref>. === Пачатак творчага самавызначэння === У Школе Караля Эдуарда Толкін вывучаў класічную літаратуру, [[Старажытнаанглійская мова|старажытнаанглійскую]] і [[Сярэднеанглійская мова|сярэднеанглійскую]] мовы. У яго рана выявіўся лінгвістычны талент, пасля вывучэння старавалійскай і [[Фінская мова|фінскай]] моў ён пачаў вынаходзіць свае штучныя мовы. Хутка ён пачынае самастойна вывучаць старажытнаірландскую мову, а затым чытае нямецкія кнігі па філалогіі. Жартам ён стварае ўласную мову «ньюбаш», што значыць «новая лухта», над якой працуе разам са сваёй стрыечнай сястрой Мэры. Наогул стварэнне гумарыстычных [[лімерык]]аў робіцца для іх адпачынкам і адначасова знаёмствам з такімі першапраходцамі англійскага абсурдызму, як Эдвард Лі, Хілэр Бэлак і [[Гілберт Кійт Чэстэртан]]. Джон Рональд Толкін у вялікай колькасці паглынае чароўныя казкі і гераічныя легенды. «Толькі ў гэтым свеце іх было, на маю думку, надта мала, каб задаволіць голад»<ref name="studentbank.ru"/>, — прызнаецца ён пазней. У школьныя гады Толкін сустрэў [[Эдыт Брэт]] і закахаўся ў яе. Яны бавілі шмат часу разам, і айцец Морган, занепакоены, каб гэта не перашкодзіла паступленню хлопчыка ва ўніверсітэт, на доўгі час забараніў ім сустракацца. Толкін паступіў у [[Оксфардскі ўніверсітэт]], выдатна здаўшы экзамены па англійскай мове і літаратуры, і сур’ёзна заняўся мовамі. За сваё жыццё Толкін вывучыў вялікую колькасць моў, у тым ліку валійскую, [[стараанглійская мова|стараанглійскую]], гоцкую. Адначасова ён праходзіць курсы радыстаў-сувязістаў. === Удзел у Першай сусветнай вайне === Калі пачалася [[Першая сусветная вайна]], Джон Толкін прайшоў ваенную падрыхтоўку ў [[Бетфард]]зе, атрымаў званне малодшага лейтэнанта і запісаўся ў полк Ланкашырскіх стралкоў. У сакавіку 1916 г. ён ажаніўся з Эдыт Бэт. Ужо 4 ліпеня 1916 г. бярэ ўдзел у [[Бітва на Соме|бітве на Соме]]. Ён назаўсёды захаваў захапленне сваімі аднапалчанамі, простымі брытанцамі, упартымі, немнагаслоўнымі і насмешлівымі. «Магчыма, без салдат, побач з якімі я ваяваў, не стала б краіны Хабітаніі. А без Хабітаніі не было б Валадара Пярсцёнкаў»<ref name="studentbank.ru"/>, — напісаў ён праз многія гады. Разам з тым ён да канца жыцця ўзненавідзеў вайну, роўна як і «натхняльнікаў жудасных пабоішч». Толкін не быў нават паранены, але захварэў на [[акопная ліхаманка|акопную ліхаманку]]. Некалькі месяцаў ён змагаўся з хваробаю за сваё жыццё і моцна пакутаваў. Пазней ён са шпіталя ў Ле-Туке быў адпраўлены назад у Англію, а па прыедзе быў накіраваны цягніком у Бірмінгем. === Пасля вайны === У [[1917]] у Джона Толкіна і Эдыт нарадзіўся сын Джон, у [[1920]] — Майкл, у [[1924]] — [[Крыстафер Толкін|Крыстафер]], у [[1929]] — дачка Прысцыла. У 1918 г., пасля сканчэння Першай сусветнай вайны, сям’я Толкіна перасяляецца жыць у [[Оксфард]]. У [[1920]] годзе Толкін атрымаў месца выкладчыка ва ўніверсітэце [[Лідс]]а, у [[1925]] годзе вярнуўся ў Оксфард у якасці прафесара старажытнаанглійскай мовы. З [[1945]] года да выхаду на пенсію ў [[1959]] годзе быў прафесарам англійскай мовы і літаратуры ў Мертан-каледжы, Оксфард. Сярод ягоных студэнтаў быў [[Уістан Х’ю Одэн]]. У гады выкладчыцкай працы Толкін уваходзіў у клуб [[Інклінгі|Інклінгаў]], пасябраваў з [[Клайв Стэйплз Льюіс|Клайвам Льюісам]]. === Смерць === Жонка Толкіна памірае ў 1971 г., і пісьменнік вяртаецца ў Оксфард. З канца 1972 г. ён моцна хварэе на страўнік, і лекары забараняюць яму ўжываць алкаголь. 28 жніўня 1973 г. ён прысутнічаў на мерапрыемстве з нагоды дня нараджэння місіс Толхерст. Адчуваў сябе дрэнна, еў мала, выпіў трохі шампанскага. Ноччу яму стала яшчэ горш, і ён быў дастаўлены ў прыватную клініку, дзе знайшлі крывацёк язвы страўніка. Развіўся плеўрыт, і ноччу на нядзелю 2 верасня 1973 г. Дж. Р. Р. Толкін памёр ва ўзросце 81 года, у Борнмуце. Пахаваны на могілках Оксфарда побач з жонкай. На надмагільнай пліце было напісана: {{Quote box|width=20%|align=center|quote=<center>Эдыт Мэры Толкін<br />'''[[Берэн і Луціен|Луціен]]'''<br />1889–1971<br />Джон Рональд<br />Руэл Толкін<br />'''[[Берэн і Луціен|Берэн]]'''<br />1892–1973</center>}} Толкін атаясамліваў сябе і сваю жонку з персанажамі свайго фантастычнага сусвету — магутным ваяром і прыгожай эльфійскай дзяўчынай. <center><gallery caption="Магіла Джона Рональда Руэла і Эдыт Толкінаў на могілках Вулверкоўт у Оксфардзе, Англія" widths="150" heights="150" perrow="3"> </gallery></center> == Літаратурная творчасць == Толкін-пісьменнік вядомы перш за ўсё як аўтар кніг пра Серадзем’е (Сярэдзінныя Землі) — агромністага фантастычнага сусвету, прыгожага, дэталёва распрацаванага і часам жахлівага. Складаць гэтыя разнастайныя па форме ды памеры творы ён пачаў у юнацтве і займаўся гэтым усё жыццё, несупынна змяняючы і рэдагуючы зробленае раней. Першыя легенды, што складалі так званую «[[Кніга страчаных паданняў|Кнігу страчаных паданняў]]», Толкін напісаў пад час Першай сусветнай вайны. Ідэя гэтага твору прыйшла да будучага пісьменніка тады, калі ён ляжаў у ваенным шпіталі. Але выдадзена кніга ў той час не была, і знаёмства чытачоў з Серадзем’ем пачалося нашмат пазней, у 1937 годзе, калі пабачыў свет іншы (і зусім непадобны) твор гэтага цыклу, казка «[[Хобіт]]». Казка адразу стала вельмі папулярнай, і выдавец звярнуўся да Толкіна з просьбаю напісаць працяг. Той пагадзіўся, але справа зацягнулася на доўгія гады. Вынікам стаў трохтомны «[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадар пярсцёнкаў]]», які быў напісаны ў 1949 г., а надрукаваны ў [[1954]]—[[1955]] гадах і прынёс аўтару сусветную славу. Таксама вартыя ўвагі і іншыя творы Толкіна, сярод іх казкі, вершы і паэмы. Значная частка твораў Толкіна выйшла ўжо пасля яго смерці пад рэдакцыяй яго сына Крыстафера. Акрамя таго, Толкін займаўся жывапісам: рабіў замалёўкі краявідаў, ілюстрацыі да сваіх кніг. На творчасць Толкіна моцна паўплывала яго прафесійнае захапленне [[Сярэднявечча|сярэднявечнай]] еўрапейскай літаратурай, у прыватнасці, стараанглійскай паэзіяй. Так, у «[[Хобіт|Хобіце]]» і «[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадары Пярсцёнкаў]]» можна знайсці адсылкі да «[[Беавульф|Бэўвульфа]]», некаторыя сюжэты «[[Сільмарыліян]]а» натхнёныя «[[Калевала]]й», шматлікія паэтычныя творы Толкіна напісаныя стараанглійскім алітэраваным вершам. Пісьменніка хвалявала адсутнасць у англічан (англа-саксаў) свайго эпасу, тым часам як у фінаў была «Калевала», а ў кельтаў — цыкл пра [[Кароль Артур|караля Артура]]. Цыкл твораў пра Серадзем’е — спроба Толкіна стварыць англа-саксонскі эпас. Як сказаў Хамфры Карпентэр, біёграф Толкіна, «яго сапраўдная біяграфія — гэта „Хобіт“, „Валадар пярсцёнкаў“ і „Сільмарыліян“, бо шчырая праўда аб ім змяшчаецца ў гэтых кнігах»<ref name="studentbank.ru"/>. == Навуковая дзейнасць == Толкін удзельнічаў ва ўкладанні Оксфардскага слоўніка англійскай мовы і ў падрыхтоўцы выданняў шэрагу сярэднявечных паэм. Даследаваў стараанглійскую і сярэднеанглійскую літаратуру. Яго працы па паэме «[[Беавульф|Бэўвульф]]» — асабліва знакамітая лекцыя «[[Беавульф: пачвары і крытыкі|Бэўвульф: пачвары і крытыкі]]» — шырока цытуюцца да цяперашняга часу. == Штучныя мовы == Пішучы кнігі пра Серадзем’е, Толкін стварыў некалькі штучных моў для прыдуманых ім народаў. Найбольш вядомыя і прапрацаваныя з гэтых моў — [[квэнья]] і [[сіндарын]]. Стварэнню моў як роду мастацкай творчасці прысвечанае ягонае эсэ «[[Тайная загана]]» ([[1930]]). Распрацоўцы эльфійскай мовы Толкін прысвяціў усё жыццё. Пасля смерці пісьменніка працу працягнуў яго сын Крыстафер. Развіццё мовы эльфаў здзяйсняецца па сённяшні дзень. == Бібліяграфія == === Літаратурныя творы, выдадзеныя пры жыцці === * [[Песні для філолагаў]] (Songs for the Philologists, [[1936]], разам з [[Эрык Валентайн Гордан|Э. В. Горданам]]) * [[Хобіт, або Туды і назад]] (The Hobbit, [[1937]]) * Ліст Нігля (Leaf by Niggle, [[1945]]) * Паэма пра Аотру ды Ітрун (The Lay of Aotrou and Itroun, [[1945]]) * Фермер Джайлз з Хэму (Farmer Giles of Ham, [[1949]]) * Вяртанне Бэўрхтната, Бэўрхтхэльмава сына (The Homecoming of Beorhtnoth Beorhthelm’s Son, [[1953]]) * [[Валадар пярсцёнкаў]] (The Lord of the Rings, першыя два тамы выдадзены ў [[1954]], трэці — у [[1955]]) * [[Прыгоды Тома Бамбадзіла]] (The Adventures of Tom Bombadil, [[1962]]) * Каваль з Вялікага Вутану (Smith of Wootton Major, [[1967]]) === Важныя акадэмічныя і тэарэтычныя прыжыццёвыя публікацыі === Сярэднеанглійскія і стараанглійскія словы і выразы ў назвах артыкулаў пададзены без перакладу. * [[Сэр Гавэйн і Зялёны Рыцар]] (Sir Gawain and the Green Knight, выданне сярэднеанглійскай паэмы, разам з [[Эрык Валентайн Гордан|Э. В. Горданам]], [[1925]]) * ''Ancrene Wisse'' і ''Hali Meiðhad'' (Ancrene Wisse and Hali Meiðhad, [[1929]]) * Імя «Нодэнс» (The Name 'Nodens', [[1932]]) * ''Sigelwara Land'' (Sigelwara Land, [[1932]]—[[1934]]) * Чосэр як філолаг: Апавяданне суддзі (Chaucer as a Philologist: The Reeve’s Tale, [[1934]]) * [[Беавульф: пачвары і крытыкі|Бэўвульф: пачвары і крытыкі]] (Beowulf: The Monsters and the Critics, [[1937]]) * [[Пра чароўныя казкі|Пра чарадзейныя казкі]] (On Fairy-Stories, [[1939]]—[[1947]]) * [[Сэр Арфэа]] (Sir Orfeo, выданне сярэднеанглійскай паэмы, [[1944]]) * Англійская і валійская (English and Welsh, [[1963]]) * Удзел у падрыхтоўцы [[Ерузалемская Біблія|Ерузалемскай Бібліі]] перакладчыкам і лексікографам ([[1966]]) === Пасмяротна выдадзеныя творы === * Лісты Каляднага дзеда ({{lang-en|The Father Christmas Letters}}, [[1976]]) * [[Сільмарыліян]] ({{lang-en|The Silmarillion}}, [[1977]]) * Малюнкі Дж. Р. Р. Толкіна ({{lang-en|Pictures by J. R. R. Tolkien}}, [[1981]]) * Няскончаныя паданні ({{lang-en|Unfinished Tales}}, [[1980]]) * Лісты Дж. Р. Р. Толкіна ({{lang-en|The Letters of J. R. R. Tolkien}}, [[1981]]) * Містэр Бліс ({{lang-en|Mr. Bliss}}, [[1982]]) * Гісторыя Серадзем’я ({{lang-en|The History of Middle-Earth}}, [[1983]]—[[1996]]) * Раверандам ({{lang-en|Roverandom}}, [[1998]]) * [[Дзеці Хурына]] ({{lang-en|The Children of Húrin}}, [[2007]]) * Легенда пра Сігурда і Гудрун ({{lang-en|The Legend of Sigurd and Gudrún}}, [[2009]]) * Смерць Артура ({{lang-en|The Fall of Arthur}}, [[2013]]) * Гісторыя Кулерва ({{lang-en|The Story of Kullervo}}, [[2015]]) * Бэрэн і Лютыен ({{lang-en|Beren and Lúthien}}, [[2017]]) == Беларускія пераклады == * [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Chobit,_abo_vandrouka_tudy_i_nazad.html Хобіт, або Вандроўка туды і назад] / Пер. [[Дзмітрый Магілёўцаў]], [[Крысціна Курчанкова]]. — Мн., 2002. — 264 с. — ISBN 978-985-7916-41-7 * [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Uladar_piarscionkau_1_Zviaz_piarscionka.html Уладар Пярсьцёнкаў: Зьвяз Пярсьцёнка] / Пер. Дзмітрый Магілёўцаў, Крысціна Курчанкова. — Мн., 2008. — 442 с. — ISBN 978-985-4921-24-3 * [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Uladar_piarscionkau_2_Dzvie_viezy.html Уладар Пярсьцёнкаў: Дзьве вежы] / Пер. Дзмітрый Магілёўцаў, Крысціна Курчанкова. — Мн., 2008. — 354 с. — ISBN 978-985-4921-24-3 * [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Uladar_piarscionkau_3_Viartannie_karala.html Уладар Пярсьцёнкаў: Вяртаньне караля] / Пер. Дзмітрый Магілёўцаў, Крысціна Курчанкова. — Мн., 2009. — 306 с. — ISBN 978-985-4921-24-3 * Ліст Ніґла / Пер. Ігар Кулікоў. — «Архэ-Пачатак» № 10 — 2009 (85). С. 105—119. * Каваль зь Вялікага Вутану / Пер. [[Антон Францішак Брыль]]. — Мн.: Выдавец І. П. Логвінаў, 2010. — 28 с. — ISBN 978-985-6901-54-9 * [http://krytyka.by/by/page/works/apoviady-tvory/12487 Ліст Нігля]{{Недаступная спасылка}} / Пер. Наталля Рудак. — 2013. * Валадар Пярсцёнкаў. Брацтва Пярсцёнка. — 2023. * Валадар пярсцёнкаў. Дзве вежы. — 2024. * Валадар Пярсцёнкаў. Вяртанне Караля. — 2024. * Хобіт, альбо Падарожжа туды і назад. — 2025. Таксама Антонам Ф. Брылем перакладзены асобныя лісты ([http://www.kulichki.com/tolkien/arhiv/ukr/transl/bel-190.shtml № 190] і [http://www.kulichki.com/tolkien/arhiv/ukr/transl/bel-217.shtml № 217]), якія датычацца перакладу на галандскую і польскую мовы. == Спадчына == Творы Толкіна вельмі значна паўплывалі на сусветную культуру XX і нават XXI стагоддзя. Яны былі неаднаразова адаптаваныя для кіно, мультыплікацыі, аўдыёп’ес, тэатральнай сцэны, камп’ютарных гульняў. На іх аснове створаны канцэптуальныя альбомы, ілюстрацыі, коміксы. У літаратуры была створана вялікая колькасць наследаванняў кнігам Толкіна, іх працягаў або антытэз. Творы Толкіна былі неаднаразова экранізаваны. На мяжы 1970-х і 1980-х гадоў быў створаны шэраг мультыплікацыйных фільмаў: «''Хобіт''» (рэж. Артур Ранкін (малодшы), Джулз Бэс, [[1977]]), «''Валадар пярсцёнкаў''» (рэж. [[Ральф Бакшы]], [[1978]]) і «''Вяртанне караля''» (рэж. Артур Рэнкін (малодшы) і Джулз Бэс, [[1980]]). У [[2001]]—[[2003]] гадах [[Пітэр Джэксан]] зняў высокабюджэтную кінатрылогію «''[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Валадар пярсцёнкаў]]''», якая атрымала мноства прэмій, у тым ліку 17 прэмій «''[[Оскар]]''», і сабрала ў пракаце амаль 3 мільярды долараў ЗША<ref>[http://www.imdb.com/boxoffice/alltimegross?region=world-wide All-Time Box Office: World-wide]</ref>. У [[2012]]—[[2014]] гадах [[Пітэр Джэксан]] працягнуў працу па адаптацыі твораў Толкіна, зняўшы [[Хобіт (кінатрылогія)|трылогію]] па кнізе «''Хобіт''»: «''[[Хобіт: Нечаканая вандроўка]]''» ({{lang-en|The Hobbit: An Unexpected Journey}}, [[2012]]), «''[[Хобіт: Пустка Смаўга]]''» ({{lang-en|The Hobbit: The Desolation of Smaug}}, [[2013]]) і «''[[Хобіт: Бітва пяці войскаў]]''» ({{lang-en|The Hobbit: The Battle of the Five Armies}}, [[2014]]). Па кнігах Толкіна і іх экранізацыях створаны цэлы шэраг камп’ютарных гульняў. Найбольш вядомымі сярод іх з’яўляюцца стратэгія [[The Battle for Middle-Earth|The Lord of the Rings: The Battle for Middle-earth]] і [[MMORPG]] The Lord of the Rings Online. Музычныя гурты, такія як [[Blind Guardian]], Battlelore, Summoning, а ў [[Расія|Расіі]] — «''Hobbitshire''» і «''Эпидемия''», склалі мноства песень пра персанажаў і падзеі з кніг Толкіна. Многія вядомыя пісьменнікі [[фэнтэзі]] прызнаюцца, што звярнуліся да гэтага жанру пад уражаннем ад эпапеі Толкіна, напрыклад [[Роберт Джордан]]<ref>[http://www.sevenspokes.com/author/chat-bn-1997.html Barnesandnoble.com interview with Robert Jordan]: {{quote|In the first hundred pages of THE EYE OF THE WORLD I did try to invoke a Tolkienesque feel. But after that… I deliberately took off in a very different direction from Tolkien.}}</ref>, [[Нік Перумаў|Нік Пярумаў]]<ref>[http://www.perumov.com/main/bio.shtml Перумов.ком] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100120093504/http://www.perumov.com/main/bio.shtml |date=20 студзеня 2010 }} {{quote|В начале восьмидесятых Николай, как и многие физики-лирики того времени, «жил Толкиеном». Через знакомых товароведов и работников издательств Ник доставал книги Толкиена на английском языке и самостоятельно их переводил.}}</ref>, [[Тэры Брукс]]<ref>[http://www.terrybrooks.net/bio.html Terry Brooks bio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20000902105359/http://www.terrybrooks.net/bio.html |date=2 верасня 2000 }}</ref>, Роберт Сальваторэ<ref>[http://drizztspirit.tripod.com/fantasy/id15.html R.A. Salvatore’s interview]: {{quote|…getting The Lord of the Rings trilogy as a Christmas present… was a turning point for me. Tolkien, more than anything else, turned me on to reading, and tuned me back into an imagination that had been lost early on in my educational experience.}}</ref>. Сучасніца прафесара [[Урсула Ле Гуін]] адзначае паэтычнасць і рытмічнасць зместу «''Валадара пярсцёнкаў''»<ref>[http://www.kulichki.com/tolkien/arhiv/manuscr/LeGuin.shtml Ритмический узор в романе «Властелин Колец»]</ref>. Аднак многія вядомыя аўтары крытыкуюць Толкіна. Так, у прыватнасці, [[Чайна М’евіль]], прызнаючы, што «„Валадар пярсцёнкаў“, бясспрэчна, аказаў вялікі ўплыў на жанр фэнтэзі», называе яго «вясковым, кансерватыўным, анты-мадэрнісцкім, да жаху хрысціянскім і анты-інтэлектуальным». Чайна крытыкуе ідэі «суцяшэння» і «ўцёкаў», якія, на думку Толкіна, павінна даваць фэнтэзі, крытыкуе яго прыхільнасць да [[Deus ex machina|нечаканага выратавання герояў]] і хэпі-эндаў<ref>[http://pubs.socialistreviewindex.org.uk/isj88/newsinger.htm Fantasy and revolution: an interview with China Miéville] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100525134835/http://pubs.socialistreviewindex.org.uk/isj88/newsinger.htm |date=25 мая 2010 }}</ref>. [[Філіп Пулман]] назваў «''Валадара пярсцёнкаў''» «банальным», і дадаў: «У сваіх кнігах я спрачаюся з „Нарніяй“ Льюіса — Толкін не варты таго, каб з ім спрачацца»<ref>[http://www.moreintelligentlife.com/node/697 AN INTERVIEW WITH PHILIP PULLMAN] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080305011900/http://www.moreintelligentlife.com/node/697 |date=5 сакавіка 2008 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў, названых у гонар Дж. Р. Р. Толкіна і яго легендарыума]] * [[Эўкатастрофа]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|То́лкін, Толкіен Джон Рональд Руэл|[[Ева Аляксандраўна Лявонава|Лявонава Е. А.]]|483}} {{Кнігі пра Серадзем’е}} {{Продкі}} {{Толкіны}} {{Інклінгі}} {{Штучныя мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Толкін Джон Рональд Руэл}} [[Катэгорыя:Джон Толкін| ]] [[Катэгорыя:Філолагі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Інклінгі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-франтавікі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Вялікабрытанія)]] q3uf3rald1roh4llad76qdm2qy14rt0 Сафійскі сабор (Полацк) 0 41668 5142461 5139754 2026-05-16T17:48:14Z M.L.Bot 261 5142461 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сафійскі сабор}} {{Храм |Тып храма = Колішні сабор |Беларуская назва = Сабор Сафіі Прамудрасці Божай |Арыгінальная назва = |Выява = Полацк._Сафійскі_сабор.jpg |Подпіс выявы = Сучасны выгляд Сафійскага сабора |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|210Г000606}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Полацк |lat_dir =N |lat_deg =55 |lat_min =29 |lat_sec =09 |lon_dir = E|lon_deg =28 |lon_min =45 |lon_sec =30 |region = BY_type:landmark |CoordScale = 5000 |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = [[Сабор (храм)|Сабор]] |Архітэктурны стыль = [[Віленскае барока]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1710|выбух парахавога склада,<br/> які зруйнаваў сабор|1738—1750|аднаўленне сабора з руін|||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1030 |Заканчэнне будаўніцтва = 1060 |Рэліквіі = |Сучасны стан = музей, у адным з прыдзелаў па святах адбываюцца набажэнствы |Сайт = |Commons = Cathedral of Saint Sophia, Polatsk }} '''По́лацкі Сафі́йскі сабо́р''' — помнік сакральнага дойлідства XI—XVIII ст. у горадзе [[Полацк]]. Лічыцца, што полацкая Сафія была пабудавана трэцяй, пасля вядомых на Русі сабораў у [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Кіеве]] (закладзены ў 1037 годзе) і [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Ноўгарадзе]] (каля 1045 года)<ref name="Дук-1150">{{cite web|url=https://www.psu.by/images/stories/iff/personal/duk/duk_polotsk_1150.pdf|title=ПОЛОЦК-1150. Истоки государственности на белорусских землях|author=Дук Д. В.|publisher=Полоцкий государственный университет|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Разбураны ў 1710 годзе, у сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] адноўлены як [[Базіліка|базіліка]] ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]] і захоўвае такі выгляд дагэтуль<ref name="Дук-1150"/>. == Гісторыя == [[Файл:1128 (Safijski sabor u Połacku).jpg|thumb|Паштовы блок Рэспублікі Беларусь, прысвечаны Сафійскаму сабору ў Полацку.]] Узвядзенне манументальнага Сафійскага сабора ў Полацку звязана з пераносам цэнтра горада са старога гарадзішча на тэрыторыю [[Полацкі дзядзінец|дзядзінца]] (Верхняга замка). Будаўніцтва традыцыйна датуецца перыядам княжання [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] — паміж 1044 і 1066 гадамі<ref name="Дук-1150"/> (паводле іншых гістарычных крыніц — 1050—1060 гады){{sfn|Слюнькова|2002|с=473}}. Полацкая Сафія, якую ўзводзілі з арыентацыяй на візантыйскія ўзоры, стала трэцім мураваным храмам падобнага рангу на Русі, саступіўшы толькі саборам у [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Кіеве]] і [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Ноўгарадзе]]. Узвядзенне Полацкай Сафіі трэба тлумачыць як амбіцыі [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] на гегемонію ва ўсходнеславянскім свеце{{sfn|Марзалюк|2010}}. Будаўніцтвам сабора падкрэсліваўся не толькі незалежны статус Полацка адносна Кіева. Полацк таксама мог успрымацца як «Новы Іерусалім» або «Другі Царград». Такім чынам, Полацк разам з Кіевам і Ноўгарадам прэтэндаваў на мадэляванне цэнтра хрысціянскага свету. Размяшчэнне Сафійскага сабора на ўскраіне [[Мыс|мыса]], на ўзгорку ў дзядзінцы было адной з асноўных рыс, акрамя трохвугольнай формы гарадоў у плане і размяшчэння іх на сямі ўзгорках, якая звязвала сталіцу ўсходнеславянскага княства з сусветным цэнтрам усходнехрысціянскай рэлігіі — горадам [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]], галоўны храм якога быў узведзены на [[Акропаль|акропалі]] грэчаскага горада [[Візантый]]{{sfn|Кежа|2011|с=18}}. Даследаванні археолагаў далі важныя звесткі пра месца, абранае для заснавання святыні, і тэхніку яе пабудовы. Існуе гіпотэза, што сабор быў пабудаваны на месцы ранейшага [[Капішча|капішча]], прысвечанага [[Пярун]]у або [[Вялес]]у<ref>{{cite web|url=http://kryuja.org/artykuly/lobacz/lobacz_polack.html|title=Да пытання аб сакральнай тапаграфіі старажытнага Полацка|author=Лобач У.|publisher=Крыўя|accessdate=2024-05-24|lang=be}}</ref>{{sfn|Кежа|2011|с=18}}. Падчас маштабных архітэктурна-археалагічных раскопак 1975—1980 гадоў пад кіраўніцтвам [[Васіль Аляксандравіч Булкін|В. А. Булкіна]] і [[Павел Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Рапапорта]] непасрэдна пад мураванымі падмуркамі сабора сапраўды быў знойдзены больш ранні культурны слой з керамікай пачатку XI стагоддзя і відавочнымі слядамі моцнага пажару. Гэта пацвярджае, што да ўзвядзення мураванай Сафіі на гэтым месцы існавала больш ранняя драўлянае збудаванне (верагодна, паганскае капішча або першая драўляная царква), якое загінула ў агні{{sfn|Антипов|2021|с=25}}<ref name="Дук-1150"/>. Полацкі Сафійскі сабор упершыню згадваецца ў [[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]] канца [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]: «Полацк на Дзвіне і на Палаце, драўляны, святая Сафія мураваная з сямі вярхамі» (''Полотескъ на Двине и на Полоте, древянъ, святая София камена о седми връсехъ'')<ref name="Дук-1150"/>. === Перабудовы і ўніяцкі перыяд === [[Файл:Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (S. Pachałavicki, 1579).jpg|300px|міні|злева|Іканаграфія сабора, 1579 год.]] На працягу стагоддзяў архітэктурнае аблічча сабора неаднаразова мянялася. Як сведчаць пісьмовыя крыніцы і іканаграфія XVI стагоддзя (напрыклад, аксанаметрычны план Полацка 1579 года [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]]), да гэтага часу храм ужо страціў сваю першапачатковую крыжова-купальную шматгаловую структуру і меў толькі адну цэнтральную главу{{sfn|Слюнькова|2002|с=474}}. Падчас [[Аблога Полацка (1563)|аблог 1563]] і [[Аблога Полацка (1579)|1579 гадоў]] горада ў [[Лівонская вайна|Лівонскую вайну]] сабор цудам ацалеў, аднак страціў сваю найбагацейшую бібліятэку. Паводле ацэнак спецыялістаў, яна мела сусветнае значэнне: у ёй захоўвалася мноства сачыненняў грэчаскіх айцоў царквы, [[Дыянісій Арэапагіт|Дыянісія Арэапагіта]] і іншых тэкстаў нябеснай і царкоўнай іерархіі, перакладзеных з грэчаскай на славянскую мову яшчэ Кірылам і Мяфодзіем{{sfn|Слюнькова|2002|с=473}}. Пасля вяртання Полацка пад юрысдыкцыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] войскамі караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе Сафійскі сабор заставаўся адзіным праваслаўным храмам у горадзе. У 1596 годзе ён перайшоў да [[Уніяцтва|ўніятаў]] (полацкі архіепіскап быў адным з іерархаў, якія падпісалі дэкрэт [[Берасцейская ўнія|Берасцейскай уніі]]){{sfn|Слюнькова|2002|с=474}}. У 1607 годзе будынак моцна пацярпеў ад спусташальнага пажару. Царква была настолькі зруйнавана, што яе аднаўленне здавалася ўладам немагчымым. Нават узнікла прапанова пабудаваць на яе рэштках грамадзянскі будынак для размяшчэння архіва, гарадскога і земскага судоў Полацкага ваяводства. Аднак з прызначэннем на полацкую кафедру архіепіскапа [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]] ў 1618 годзе пачалося хуткае аднаўленне святыні, якое завяршылася да 1623 года (пазней сабор стаў месцам пахавання Кунцэвіча). Сучасныя археалагічныя даследаванні выявілі сляды гэтых рамонтных прац 1620-х гадоў у ніжняй частцы муроў паўночнай апсіды{{sfn|Антипов|2021|с=25}}. Важнымі кцітарамі і фундатарамі сабора і манастыра ў гэты перыяд выступаў магнацкі род [[Слушкі|Слушак]]: харунжы вялікі літоўскі [[Жыгімонт Адам Слушка|Жыгімонт Адам Слушка]] завяшчаў 10 тысяч злотых на будаўніцтва капліцы Іасафата (1675), а полацкі ваявода [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінік Слушка]] ахвяраваў манастыру вёску Берцы (1705){{sfn|Слюнькова|2002|с=474}}. У 1642 годзе чарговы моцны пажар знішчыў драўляныя элементы сабора, вежы і прылеглыя манастырскія пабудовы, пасля чаго храм зноў аднаўлялі. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] Полацк быў узяты расійскімі войскамі. У 1654 годзе сабор быў пераасвечаны ў праваслаўны; у тым жа годзе яго наведаў цар [[Аляксей Міхайлавіч]]. Рускія дакументы таго часу апісваюць багатае ўбранне «саборнай царквы Сафіі Прамудрасці Божай», асабліва адзначаючы шанаваныя абразы [[Дэісус]]а і царскія вароты грэчаскага пісьма на золаце{{sfn|Слюнькова|2002|с=474}}. Праз год пасля заканчэння вайны і заключэння міру сабор зноў перайшоў да ўніяцкага духавенства. === Забойства манахаў і частковае знішчэнне === {{Галоўны артыкул|Забойства манахаў-базыльян у Полацку}} Падчас [[Вялікая Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]], 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю), у саборы адбыўся крывавы інцыдэнт з удзелам расійскага цара [[Пётр I|Пятра I]] і яго світы{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10—11}}. Паводле ўніяцкіх і польскіх крыніц, у тым ліку мемуараў [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Вішнявецкага]] і дакументаў ордэна [[Базыльяне|базыльян]], цар увайшоў у храм і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. На пытанне манарха пра тое, хто забіў святога, адзін са святароў адказаў, што гэта зрабілі схізматыкі (ці віцябляне адной веры з царом){{sfn|Кочегаров|2024|с=46—47}}. Гэта выклікала прыступ лютасці ў Пятра I, які ўдарыў вікарыя манастыра Канстанціна Заячкоўскага. У выніку расправы, учыненай царом і яго афіцэрамі, у тым ліку [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|Аляксандрам Меншыкавым]], непасрэдна ў храме былі пасечаны шаблямі некалькі манахаў, сярод якіх казальнік Тэафан Калбячынскі, а яшчэ некалькі чалавек былі павешаны або памерлі ад катаванняў{{sfn|Баўтовіч|2000|с=36—37}}. «[[Віцебскі летапіс]]» коратка паведамляе пра гэта: ''«У тым жа [1705] годзе месяца ліпеня 11 дня ў храме Св. Сафіі ён сам [цар Пётр I] забіў 4 базыльян у Полацку і пасадзіў у Полацку каменданта»''<ref>{{кніга|загаловак=Витебская лѣтопись, составленная витебскими мѣщанами: Михаиломъ Панцырнымъ, Иваномъ Чарновскимъ, Гавріиломъ АвЂркою и Стефаномъ АвЂркою|старонкі=226}}</ref>. Афіцыйная расійская версія, выкладзеная ў царскім маніфесце, апраўдвала расправу тым, што базыльяне нібыта мелі тайную перапіску са шведамі і аказалі ўзброены супраціў пры арышце{{sfn|Starostenko|2015|с=183—184}}. Пасля забойства святароў сабор быў абрабаваны і пэўны час заставаўся зачыненым{{sfn|Баўтовіч|2000|с=41}}. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася яго прымаць, асцерагаючыся помсты з боку мясцовай шляхты і ўніятаў пасля сыходу расійскай арміі<ref name="khoteev_sobor">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Тым не менш, 20 лістапада 1705 года цар выдаў [[універсал]], якім гарантаваў бяспеку і права на набажэнствы (у тым ліку пры полацкай замкавай царкве) манахам-базыльянам Барысаглебскага манастыра{{sfn|Starostenko|2015|с=185—186}}. Аднак пазней сабор усё ж быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад (цэйхгаўз) расійскай арміі, які размяшчаўся ў [[Прытвор|прытворы]]. Доўгі час у гістарыяграфіі існаваў міф, што 1 мая 1710 года магутны выбух пораху практычна цалкам знішчыў помнік архітэктуры XI стагоддзя да самага падмурка. Аднак, згодна з хронікай «Абрыс хатняй няшчаснасці...» ({{lang-pl|Abrys domowey nieszczęśliwości...}}), напісанай каля 1721 года сведкам тых падзей [[Ян Аляшэўскі|Янам Аляшэўскім]], у 1710 годзе ў саборы сапраўды адбыўся пажар («ад запушчанага агню»), які прывёў да дэтанацыі пораху. Паводле Аляшэўскага, выбух не знішчыў увесь будынак, а знёс толькі «цэлы вугал царквы з бакавой капліцай па левым баку ад ўваходу», а таксама парушыў унутраныя слупы і скляпенні{{sfn|Oleszewski|1899|с=83}}. Расійскі гарнізон дабраахвотна пакінуў Полацкі замак толькі ў 1711 годзе, пакінуўшы пасля сябе руіны і пусткі{{sfn|Oleszewski|1899|с=97}}. === Аднаўленне і наступная гісторыя === [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|злева|Барочны інтэр'ер]] Аднаўленне сабора здзейсніў уніяцкі архіепіскап [[Фларыян (Грабніцкі)|Фларыян Грабніцкі]]. Да 1750 года на захаваных падмурках сцен была збудавана дзвюхвежавая базіліка ў стылі віленскага барока, якую асвяцілі ў гонар [[Сашэсце Святога Духа|Сашэсця Святога Духа]]. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|Айчыннай вайны 1812 года]] храм выкарыстоўваўся французскімі войскамі як стайня. [[Файл:Połacak, Dźvina-Vierchni Zamak. Полацак, Дзьвіна-Верхні Замак (N. Orda, 1875-76).jpg|міні|Полацк, малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]]] Пасля [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабору]] 1839 года храм царквы быў вернуты праваслаўным. У 1911—1914 гадах быў праведзены капітальны рамонт сабора. У 1924 годзе ў рамках савецкай [[Атэізм|атэістычнай]] палітыкі царкву зачынілі і размясцілі ў ёй краязнаўчы музей. У перыяд [[Генеральная акруга Беларусь|нямецкай акупацыі]] з 1942 года па ліпень 1944 года Сафійскі сабор дзейнічаў, а потым быў ізноў зачынены. === Сучаснасць === [[Файл:Полацк. Сафійскі сабор. Хоры.jpg|міні|Арган на хорах сабора]] Пэўны час сабор служыў як збожжасховішча, а потым як архіў. Адраджэнне Сафіі да новага жыцця адбылося ў 1983 годзе, тады храм стаў канцэртнай залай, аўтарам праекта рэстаўрацыі быў [[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Валерый Слюнчанка]]. У працах па вяртанню да жыцця Сафійскага сабора прымалі ўдзел беларускія і літоўскія рэстаўратары, расійскія археолагі ([[П. А. Рапапорт|П.&nbsp;А.&nbsp;Рапапорт]], [[В. А. Булкін|В.&nbsp;А.&nbsp;Булкін]]), чэшскія майстры-арганісты<ref>{{cite web|url=http://sophia.polotsk.museum.by/be/node/843|title=Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора|publisher=Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|accessdate=2024-05-24|lang=be|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304100325/http://sophia.polotsk.museum.by/be/node/843|url-status=dead}}</ref>. З 1983 года ў Сафійскім саборы дзейнічае канцэртная зала. У 1985 годзе ў саборы чэхаславацкай арганабудаўнічай фірмай «Rieger Kloss» быў збудаваны [[Арган (музычны інструмент)|арган]]. Першы канцэрт быў дадзены 2 мая 1985 года арганістам [[Алег Рыгоравіч Янчанка|Алегам Янчанкам]]. Штогод праходзіць [[Міжнародны фестываль старадаўняй і сучаснай камернай музыкі]] і міжнародны фестываль арганнай музыкі «[[Званы Сафіі]]»<ref>{{cite web|url=http://www.belta.by/ru/all_news/culture/Mezhdunarodnyj-festival-organnoj-muzyki-Zvany-Saf-otkryvaetsja-v-Polotske_i_650967.html|title=Международный фестиваль органной музыки «Званы Сафіі» открывается в Полоцке|publisher=БелТА|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. У храме размяшчаецца [[Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора]], які ўваходзіць у склад [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка]]. Побач з саборам усталяваны адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]]. У адным з [[Прыдзел|прыдзелаў]] сабора на царкоўныя святы здзяйсняюцца праваслаўныя набажэнствы<ref>{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/752282.html|title=Предстоятель Русской Церкви посетил Софийский собор в Полоцке|publisher=Патриархия.Ru|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. == Архітэктура == === Арыгінальная пабудова === [[Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|злева|Макет сабора XI ст.]] Узвядзенне храма звязана з пераносам цэнтра горада са старога гарадзішча. Архітэктурнае рашэнне полацкага Сафійскага сабора пераклікаецца з аднайменнымі храмамі Кіева і Ноўгарада. У плане сабор уяўляў сабой чатырохвугольнік з пяццю [[Неф|нефамі]] і трыма [[Апсіда|апсідамі]] гранёнай формы. Тры сярэднія нефы вылучаліся, што стварала ўражанне выцягнутасці і набліжала [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны храм]] да базілікальнага тыпу. Над уваходам размяшчаліся княжацкія [[Хоры|хоры]], уздоўж сцен цэнтральнай апсіды ішоў [[Сінтрон|сінтрон]], галоўны [[Купал|купал]] меў у дыяметры 5,85 метра. Памеры Полацкай Сафіі з поўначы на поўдзень — 26,2 м, з захаду на ўсход — 25,5 м. Падмуркі сабора мелі глыбіню каля 1,35 м{{sfn|Рапапорт|1994|с=72}}. Пад імі была ўладкавана спецыяльная драўляная субструкцыя: драўляныя лежні, якія ў месцах перасячэння змацоўваліся жалезнымі мыліцамі (кастылямі){{sfn|Рапапорт|1994|с=64}}. Сцены храма былі выкладзены з цэглы ў тэхніцы візантыйскай [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Аснову яе складала чаргаванне радоў цэглы ([[Плінфа|плінфы]]) — адзін супадаў знадворку з плоскасцю сцяны, другі ўтопліваўся на невялікую глыбіню адносна верхняга і ніжняга. Ніша, якая ўтваралася, запаўнялася вапняковым растворам з цагляным крошывам ([[Цамянка|цамянкай]]). Такі спосаб кладкі надаваў будынку маляўнічы выгляд. У некаторых месцах сістэмная муроўка «са схаваным радам» чаргавалася ўстаўкамі з апрацаваных камянёў{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Да храма прылягалі прыбудовы: [[Баптыстэрый|хрысцільня]] і лесвічная вежа на княжацкія хоры. Паколькі ў полацкай Сафіі не было абходных [[Галерэя|галерэй]], прамавугольная па вонкавых абрысах вежа прымыкала непасрэдна збоку да будынка сабора, да заходняга члянення яго паўночнага фасада. Падмурак пад лесвічнай вежай быў выкананы ў выглядзе суцэльнай платформы, якая запаўняла ўсю плошчу пад яе сценамі і ўнутранай прасторай{{sfn|Рапапорт|1994|с=86}}. Па летапісах, можна меркавана сказаць, што храм меў сем [[Глава (архітэктура)|глаў]]. Чатыры купалы размяшчаліся сіметрычна ад галоўнага, а хрысцільня і лесвічная вежа мелі свае главы, што стварала своеасаблівы вобраз храма. Галоўныя адрозненні ад Кіева і Ноўгарада — гэта адсутнасць галерэй. Храм меў тры апсіды, а не пяць. Княжацкія хоры адкрываліся ў цэнтральнае памяшканне падвойнымі аркамі, якія абапіраліся на адзін прамежкавы слуп. Ёсць віма (дадатковае дзяленне ў апсіднай частцы падкупальнай прасторы), характэрная для [[Візантыя|Візантыі]]. Храм, як і наўгародскі, быў распісаны толькі [[Фрэска|фрэскамі]], тады як у Кіеве спалучаліся фрэскавае і [[Мазаіка|мазаічнае]] дэкаратыўнае аздабленне храма. Будаўніцтвам усіх трох храмаў, верагодна, займалася запрошаная з Канстанцінопаля [[Арцель|арцель]]. Галоўная ідэя храма — гэта ўваходжанне жыхароў Полацкай зямлі ў Сусветную царкву, напамінак пра [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|Сафійскі Сабор Канстанцінопаля]], сімвал магутнасці княжацкай улады. [[Файл:Полацк. Падмуркі сабора 2.JPG|міні|Рэшткі падмуркаў першапачатковага храма]] Арыгінальны будынак сабора XI ст. не захаваўся, засталіся яго фрагменты: рэшткі ніжніх сцен і [[Слуп (архітэктура)|слупоў]], і апсід вышынёй каля 11 метраў. === Барочны храм === [[Файл:ПОЛОЦК. Софийский собор. Вход..jpg|міні|злева|Уваход]] [[Файл:Полацк. Вежы сабора.jpg|міні|Вежы сабора]] У выніку работ, праведзеных у саборы ў сярэдзіне XVIII ст., з паўднёвага боку была прыбудавана новая апсіда, на поўдні размешчаны ўваход і дзве вежы. Гэта прывяло да пераарыентацыі падоўжнай восі храма перпендыкулярна першапачатковаму выгляду. Сабор стаў уяўляць сабой трохнефную аднаапсідную базіліку, арыентаваную на поўнач. З паўднёвага боку знаходзяцца дзве сіметрычныя вежы вышынёй 50 м. Перабудаваны ў стылі віленскага барока сабор атрымаў і новае рашэнне інтэр'ера. Акрамя барочных калон з'явілася шмат ляпных упрыгажэнняў, фігурныя [[Карніз|карнізы]] і некалькі нязвыклая каляровая гама. Алтарная частка храма была аддзелена ад цэнтральнага нефа высокай трох'яруснай перагародкай, да якой на скляпенні прылягала [[Барэльеф|барэльефная]] выява [[Ікона Святой Троіцы|Троіцы Новазапаветнай]]. Другі і першы ярусы былі распісаны і ўпрыгожаны драўлянай скульптурай. Ад роспісаў на алтарнай перашкодзе захаваліся: копія вядомай фрэскі [[Леанарда да Вінчы]] «[[Тайная вячэра (Леанарда да Вінчы)|Тайная вячэра]]» і [[Спас Нерукатворны]]. == У літаратуры == Трагічныя падзеі 1705 года, якія адбыліся ў сценах Сафійскага сабора, знайшлі сваё адлюстраванне ў літаратуры XVIII стагоддзя. У 1738 годзе жыхар [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]] [[Адам Варакомскі]] напісаў на польскай мове (з дамешкай беларусізмаў) паэму «Гісторыя пра блаславёных мучанікаў» ({{lang-pl|Historia o błogosławionych męczennikach}}). Сюжэтам для твора паслужыла знаходжанне [[Пётр I|Пятра I]] ў Полацку і яго расправа з уніяцкім духавенствам. Аўтар са спачуваннем ставіцца да забітых у саборы святароў і асуджае рускага цара за яго ўчынак, аднак адначасова адзначае і станоўчыя якасці манарха (мудрасць, імкненне пашырыць асвету), параўноўваючы яго з біблейскім [[Давід]]ам{{sfn|Мальдзіс|1980|с=65}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс А. І.]] |загаловак=На скрыжаванні славянскіх традыцый: Літаратура Беларусі пераходнага перыяду (другая палавіна XVII—XVIII ст.) |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1980 |старонак=352 |ref=Мальдзіс}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Кежа Ю. М. |загаловак=Сакралізацыя княжацкай улады ва ўсходнеславянскім грамадстве |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета |тып=часопіс |год=2011 |нумар=9 |старонкі=18 |спасылка= |ref=Кежа}} * {{артыкул |аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк І. А.]] |загаловак=Гістарычная самаідэнтычнасць насельніцтва Беларусі ў XI—XVII стст. |выданне=Гістарычны альманах |тып=часопіс |год=2010 |нумар=16 |старонкі= |спасылка= |ref=Марзалюк}} * {{кніга |аўтар=Duchiński F. H. |загаловак=Historia o pozabiianiu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва= |год=1863 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Duchiński}} * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў У. А.]] |загаловак=Таямніцы Полацкай гісторыі |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=1994 |старонак=463 |спасылка= |isbn=5-338-01005-4 |ref=Арлоў}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2001 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Лазука}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Страчаная спадчына |адказны=Уклад. [[Тамара Віктараўна Габрусь|Т. В. Габрусь]] |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2003 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Габрусь}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксей Ільіч Комеч|Комеч А. И.]] |загаловак=Древнерусское зодчество конца Х — начала XII веков : Византийское наследие и становление самостоятельной традиции |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1987 |старонак=319 |спасылка= |isbn= |ref=Комеч}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Зодчество Древней Руси |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1986 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Русская архитектура X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982 |старонак=136 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Слюнченко В. Г.]] |загаловак=Полоцкий Софийский собор : историко-архитектурный очерк |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1987 |старонак=48 |спасылка= |isbn= |ref=Слюнчанка}} * {{кніга |аўтар=[[Тамара Віктараўна Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока |месца=Мн. |выдавецтва=Ураджай |год=2001 |старонак=287 |спасылка= |isbn=985-04-0499-X |ref=Габрусь}} * {{кніга |аўтар=[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=2007 |старонак=653 |спасылка= |isbn=978-985-11-0389-4 |ref=Кулагін}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Cathedral of Saint Sophia, Polatsk}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Полацкае княства}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сафійскі сабор, Полацк}} [[Катэгорыя:Мастацтва Русі]] [[Катэгорыя:Саборы Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Віленскае барока]] [[Катэгорыя:Базыльянскія манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1060 годзе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1750 годзе]] [[Катэгорыя:Збудаванні Полацка ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Верхні замак (Полацк)]] [[Катэгорыя:Сафійскі сабор (Полацк)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Іагана Глаўбіца]] [[Катэгорыя:XI стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1750 год у Беларусі]] l0r92gwraww82e9e7oysoep89ecpo3j Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі 0 42513 5142625 5141828 2026-05-17T11:03:09Z Zaprudskis 167848 дададзены звесткі пра шлюб 5142625 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чарноцкі}} {{навуковец}} '''Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі''', сапр. '''Адам Чарноцкі''' ([[24.12]], па іншых крыніцах 7(15).4.[[1784]], маёнтак каля [[Гайна (аграгарадок)|в. Гайна]] [[Менскі павет|Менскага пав.]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяв.]], цяпер [[Лагойскі раён]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобл.]] — 17(29).11.[[1825]], [[Пятроўскае (Калінінскі раён)|с. Пятроўскае]] [[Цвярская губерня|Цвярской губ.]], цяпер [[Цвярская вобласць|Цвярская вобл.]]) — славяназнавец, адзін з пачынальнікаў беларускай, польскай, рускай і ўкраінскай археалогіі, старажытнай гісторыі, фалькларыстыкі, этнаграфіі і дыялекталогіі. == Біяграфія == У 1801 годзе скончыў [[Слуцкае павятовае вучылішча]]. У 1801—1804 годзе праходзіў юрыдычную практыку ў [[Навагрудак|Навагрудку]]. Працаваў у [[Мінск]]у хатнім настаўнікам, прыватным адвакатам. У Мінскім архіве пазнаёміўся з выданнямі [[Статут ВКЛ|Статута ВКЛ]], старажытнымі граматамі і актамі на старабеларускай, лацінскай і польскай мовах. У 1805 здаў экзамен па юрыспрудэнцыі і атрымаў патэнт на права кіравання маёмасцю, у 1807—1809 працаваў каморнікам і аканомам маёнтка графа [[Ю. Несялоўскі|Ю. Несялоўскага]], у бібліятэцы якога, пазней (у 1814—1818) у бібліятэках [[Адам Казімір Чартарыйскі|А. Чартарыйскага]] ў Пулавах (Польшча) і [[Крамянецкі ліцэй|Крамянецкага ліцэя]] пазнаёміўся з навуковымі выданнямі Варшавы, Вільні, Пецярбурга. Асаблівы ўплыў на фарміраванне навуковых і грамадскіх поглядаў З. Даленгі-Хадакоўскага зрабілі працы польскага вучонага [[Тадэвуш Чацкі|Т. Чацкага]], французскіх асветнікаў [[Вальтэр]]а, [[Ж.-Ж. Русо]], [[Поль Анры Гольбах|П. Гольбаха]]. [[File:Адкрыты ліст, выдадзены З. Даленгу-Хадакоўскаму.png|thumb|Адкрыты ліст на правядзенне палявых даследаванняў, выдадзены З. Даленгу-Хадакоўскаму 14 (26) снежня 1818 года]] Арыштаваны царскімі ўладамі 24.3.1809 за выказаную ў прыватным лісце прыхільнасць да антыпрыгонніцкіх ідэй [[Напалеон]]а. Пасля 7 месяцаў зняволення ў [[Петрапаўлаўская крэпасць|Петрапаўлаўскай крэпасці]] быў пазбаўлены шляхецтва і накіраваны салдатам у [[Омск]]. У 1811 у [[Бабруйск]]у імітаваў утапленне; уцёк у [[Варшава|Варшаву]], уступіў у [[Армія Напалеона|французскую армію]]. Менавіта пасля паражэння французаў у [[Вайна 1812 года|вайне 1812 года]] супраць Расіі мусіў хавацца і ўзяў псеўданім Даленга-Хадакоўскі. У 1813—1818 падарожнічаў па Беларусі, Польшчы, Украіне; працаваў у архівах і бібліятэках; даследаваў гарадзішчы; запісваў фальклор, дыялектную лексіку, абрады. 14.12.1818 упершыню ў Беларусі і Літве атрымаў ад [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] адкрыты ліст (дазвол) на права раскопак. У 1818 выдаў сваю галоўную працу «Пра славяншчыну да хрысціянства», якая прынесла яму шырокую вядомасць. У 1819 стаў членам-карэспандэнтам [[Варшаўскае таварыства сяброў навук|Варшаўскага Таварыства сяброў навук]], членам Пецярбургскага Вольнага таварыства аматараў расійскай славеснасці; у 1820 — Маскоўскага Таварыства гісторыі і старажытнасцяў расійскіх. Адным з першых абгрунтаваў ідэю славянскай агульнасці ў дагістарычны час. У 1820—1821, атрымаўшы дапамогу [[Міністэрства народнай асветы Расіі]], арганізаваў даследчыя паездкі па поўначы Расіі. З 1819 г. быў ажэнены з Канстанцыяй Флемінг. Апошнія гады жыцця правёў у Цвярской губерні, дзе ўладкаваўся аканомам маёнтка. == Даследчыцкая дзейнасць == З. Даленга-Хадакоўскі шмат падарожнічаў, збіраў прадметы матэрыяльнай культуры, запісваў фальклор, мясцовыя гаворкі. Першы сярод славянскіх вучоных звярнуўся да духоўнай культуры простага народа як крыніцы гісторыі. Упершыню ў славяназнаўчай навуцы перанёс сістэму даследаванняў з помнікаў пісьменнасці на зямлю і яе помнікі. На гарадзішчах, якія раскопваў у [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у, [[Тураў|Тураве]], Бабруйскім павеце, каля Брэста, Гомеля, Магілёва, у в. Старое Сяло Віцебскага павета бачыў помнікі высокаарганізаванага духоўнага жыцця славян, імкнуўся па іх вызначыць мяжу рассялення старажытных славян. Згодна з распрацаванай ім тэорыяй гарадзішчаў усе старажытныя землі славяншчыны падзяляліся на ўчасткі плошчай каля 1 кв. мілі, у цэнтры якіх было [[гарадзішча]], а навакольныя паселішчы мелі аднакарэнныя назвы. На гарадзішчах, што размяшчаліся высока над ракой або возерам і былі абнесены валам, выконваліся рэлігійныя дзействы (ахвярапрынашэнні, урачыстасці, гульні) пад кіраўніцтвам жраца або князя. З. Даленга-Хадакоўскі адзначыў адносную роўнасць членаў абшчыны, размеркаванне рэлігійных і ваенных функцый племянных правадыроў. Падабенства назваў славянскіх паселішчаў таксама, на яго думку, сведчыць аб спрадвечным адзінстве славян. Гарадзішчы даследчык лічыў выключна славянскай з’явай і на падставе сваёй тэорыі і этнамоўных даных спрабаваў устанавіць межы старажытнага рассялення славян і лакалізацыю іх асобных плямён ад Урала і Камы да Эльбы і ад Адрыятыкі да Паўночнай Дзвіны. Адзін з першых абгрунтаваў ідэю славянскай агульнасці ў дагістарычны час. Яго мэтай было імкненне раскрыць этнагенез славян і напісаць гісторыю агульнаславянскага перыяду, выкарыстаўшы для гэтага археалагічныя, тапанімічныя, этнаграфічныя і фальклорныя даныя. Склаў карту старажытнага рассялення славян, узняў пытанне аб прарадзіме славян і іх сувязях з балцкімі народамі. Крытыкуючы ў «Даследаваннях адносна рускай гісторыі» (1819) некаторыя палажэнні «Гісторыі дзяржавы Расійскай» [[М. Карамзін]]а, удакладніў межы рассялення [[крывічы|крывічоў]] (ад [[Пскоў|Пскова]] і [[Смаленск]]а да [[Гродна]] і [[Нёман]]а), а таксама палачан, літоўцаў, аспрэчваў нарманскую тэорыю паходжання рускай дзяржавы, не дапускаў неабгрунтаванай мадыфікацыі мінулага, некрытычнага выкарыстання прац замежных аўтараў. Адзначыў у працах Карамзіна больш за 20 памылковых сцвярджэнняў і фактаў, звязаных з гісторыяй Беларусі (межы паміж беларускімі, літоўскімі і рускімі пасяленнямі, тэрыторыя рассялення ўсходнеславянскіх плямён у ІХ ст., месца знаходжання [[Няміга (рака)|Нямігі]], дзе адбылася бітва, апісаная ў [[Слова пра паход Ігаравы|«Слове пра паход Ігаравы»]], і інш.). Вельмі карысным лічыў [[тапаніміка|тапанімічны]] і гідранімічны матэрыял, у якім захаваўся ўвесь слоўнік першапачатковых карэнных выразаў. У артыкуле «Даследаванне адносна рускай гісторыі» паведаміў, што «паміж Вільняй, Гародняй і Мінскам ёсць спрадвеку руская мова. Літоўскія князі не выкаранялі яе, бо ўжывалі самі пры двары, у дагаворах і статутах». У іншым месцы гэтай працы, пішучы пра сулічаў, заўважыў, што, з аднаго боку, уздоўж ракі Сула, амаль да ракі Сан і Карпацкіх гор, і, з другога боку, у Чарнігаве, а таксама на поўначы і ўсходзе ад Чарнігава гавораць на розных дыялектах: у першым выпадку на паўднёвым рускім, а ў другім – на беларускім.<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf|аўтар=Запрудскі С. М.|загаловак=Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя|год=2020|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|старонкі=21}}</ref> Вывучаў старажытныя шляхі зносін на Беларусі: [[Кіеў|Кіева]] з [[Полацк]]ам па [[Дняпро|Дняпры]], [[Бярэзіна|Бярэзіне]], [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]], [[Ушча (рака)|Ушчы]], [[Вілія|Віліі]], па р. [[Нарач (рака)|Нарач]] і воз. [[Нарач (возера)|Нарач]] праз сістэму іншых азёр у [[Дзісна (рака)|Дзісну]] і [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]], [[Заслаўе|Заслаўя]] з [[Нёман]]ам праз [[Пціч (рака)|Пціч]] і Усу, якім карысталіся германцы, а таксама магчымыя шляхі зносін паміж [[дрыгавічы|дрыгавічамі]], валынянамі і крывічамі па [[Прыпяць|Прыпяці]]. Грунтоўна прааналізаваў «Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх» і прадатаваў час яго напісання 1430 годам. У працы «Пра славяншчыну да хрысціянства» (1818) упершыню спрабаваў апісаць старажытнаславянскі побыт, культуру і народную творчасць у дахрысціянскі перыяд, намеціў план комплекснага даследавання славянскіх і кантактных з ім народаў. У «Праекце вучонага падарожжа па Расіі для вытлумачэння старажытнай славянскай гісторыі» (1820) і «Гістарычнай сістэмы Хадакоўскага» (апубл. 1838) абгрунтаваў прынцып збору фальклору і дыялектнай лексікі, упершыню ў славістыцы паказаў ролю тапанімікі для гістарычных даследаванняў, склаў рэестр агульнаславянскіх тапонімаў, у т.л. беларускіх, вызначыў тэрыторыю пашырэння беларускай мовы. У «Праекце навуковага падарожжа па Расіі» З. Даленга-Хадакоўскі прывёў шэраг беларускіх тапонімаў, спаслаўся на ўжывальнае «на Белай Русі і пад Мінскам» слова "ветах". У артыкуле 1822 г. «Паведамленне аб першых поспехах падарожжа ў Расіі» разважаў пра агульнасць мовы Наўгародчыны з мовай жыхароў Ізборска, Полацка, Вільні, Гародні, Мінска, Пінска, Чарнігава, Смаленска. У мове гэтага вялікага рэгіёна (З. Даленга-Хадакоўскі называў яе «мовай крывічоў», у перапісцы таксама «крывіцкай, або беларускай») фіксаваліся дзеканне-цеканне, фрыкатыўны [г], гук [у] замест [в], частае ўжыванне формаў дзеепрыслоўяў на -шы, -ўшы. Выкарыстаны З. Даленгам-Хадакоўскім метад палявых даследаванняў быў новым у тагачасных гуманітарных навуках. Артыкулы З. Даленгі-Хадакоўскага былі добра вядомы ў навуковых колах Расіі і Польшчы, яны абмяркоўваліся ў перапісцы і на пасяджэннях Таварыства аматараў расійскай славеснасці. У 1822 г. пры дапамозе І. Лабойкі ініцыяваў кампанію па зборы матэрыялаў для ўстанаўлення мяжы паміж літоўскай і беларускай мовамі. У часопісе «Віленскі дзённік» І. Лабойка надрукаваў урывак з адрасаванага яму ліста З. Даленгі-Хадакоўскага ад 29 студзеня 1822 г., у якім той пісаў пра сваё запланаванае падарожжа і прасіў указаць межы пашырэння «рускай» мовы ў Літве. 30 чэрвеня 1822 г. у часопісе «Літоўскі кур’ер» была апублікавана адозва ваеннага губернатара А. М. Рымскага-Корсакава з заклікам да духавенства і шляхты, а таксама вучоных з ліку «знатных літоўцаў» дапамагчы З. Даленгу-Хадакоўскаму ўстанавіць мяжу паміж літоўскай і «рускай» мовамі.<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf|аўтар=Запрудскі С. М.|загаловак=Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя|год=2020|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|старонкі=56--57, 103, 119}}</ref> З. Даленгу-Хадакоўскаму належыць першая спроба сістэматычнага ўсвядомленага запісвання з элементамі навуковай пашпартызацыі славянскага фальклору. Яго навуковая і збіральніцкая дзейнасць была ўзорам для еўрапейскіх даследчыкаў [[П. Шафарык]]а, [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. Сразнеўскага]], [[Пётр Васілевіч Кірэеўскі|П. Кірэеўскага]], [[К. Тышкевіч]]а, [[Я. Тышкевіч]]а, [[К. Вуйціцкі|К. Вуйціцкага]], [[Ю. Крашэўскі|Ю. Крашэўскага]], [[І. Ракавецкі|І. Ракавецкага]], [[Л. Галамбёўскі|Л. Галамбёўскага]] і праграмай для навукова-літаратурных аб’яднанняў Беларусі, Польшчы, Расіі, Украіны. Большасць яго прац не апублікавана («Гістарычна-геаграфічны слоўнік», «Батанічна-заалагічна-астранамічны слоўнік», «Слоўнік старажытных слоў і выразаў», зборнік беларускіх песень, сшытак славянскай міфалогіі, шматлікія апісанні абрадаў, звычаяў, замоў, запісы прыказак, прымавак, загадак, усходнеславянскіх і польскіх, нататкі па археалогіі, тапаніміцы, дыялекталогіі). Частка прац загінула. == Бібліяграфія == * Отрывок из путешествия по России // ЖМНП.1838. № 12. с. 479—527; * Українські народні пісні в записах Зоріана Доленги-Ходаковського. — Київ, 1974. * O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem (1818); O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy / opracował i wstępem opatrzył J. Maślanka. — Warszawa, 1967. Запісы беларускага фальклору (да 500 песень) знаходзяцца ў архівах, у тым ліку ў [[Санкт-Пецярбург]]у. {{зноскі}} == Літаратура == * Аксамітаў А. Ля вытокаў беларускага мовазнаўства: Са спадчыны Зарыяна Даленгі-Хадакоўскага // Роднае слова. 1992. № 5. * Аксамітаў А. С., Малаш Л. А. 3 душой славяніна: Жыццё і дзейнасць З. Я. Даленгі-Хадакоўскага. Мн., 1991. * Каханоўскі Г. А. Археалогія і гістарычнае краязнаўства Беларусі ў XVI—XIX стст. Мн., 1984. * Малаш Л. Даленга-Хадакоўскі // ЭГБ у 6 т. Т. 3. Мн., 1996. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{DEFAULTSORT:Даленга-Хадакоўскі Зарыян Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскім павеце]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лагойскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Цвярской вобласці]] d24502deb3nyrkma5807qjk1nzd3t4d ФК Айнтрахт Франкфурт 0 42611 5142489 5027109 2026-05-16T19:44:10Z -Lemmy- 47116 5142489 wikitext text/x-wiki {{Картка:ФК | Назва = Айнтрахт Франкфурт | Лагатып = | ШырыняЛагатыпа = 190px | ПоўнаяНазва = Eintracht Frankfurt | Мянушкі = ''SGE (СГЭ) <br />Die Adler (Арлы) | Горад = [[Франкфурт-на-Майне]], [[Германія]] | Заснаваны = [[8 сакавіка]] [[1899]] | Стадыён = [[Дойчэ банк Парк]] | Умяшчальнасць = 59 500 | Прэзідэнт = Маціяс Бек | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Футбольная Бундэсліга Германіі|Бундэсліга]] | Сезон = [[Футбольная Бундэсліга Германіі 2025/2026|2025/26]] | Месца = 8 месца | Сайт = http://www.eintracht.de | pattern_la1 = _frankfurt2526h | pattern_b1 = _frankfurt2526h | pattern_ra1 = _frankfurt2526h | pattern_sh1 = _frankfurt2526h | pattern_so1 = _frankfurt2526hl | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _frankfurt2526a | pattern_b2 = _frankfurt2526a | pattern_ra2 = _frankfurt2526a | pattern_sh2 = _frankfurt2526a | pattern_so2 = _adidasblack2l | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | pattern_la3 = _frankfurt2526t | pattern_b3 = _frankfurt2526t | pattern_ra3 = _frankfurt2526t | pattern_sh3 = _frankfurt2526t | pattern_so3 = _adidaswhitel | leftarm3 = 7c85a4 | body3 = 7c85a4 | rightarm3 = 7c85a4 | shorts3 = 7c85a4 | socks3 = 7c85a4 }} '''«Айнтрахт» Франкфурт''' — [[футбол]]ьны клуб з горада [[Франкфурт-на-Майне]], [[Гесэн]], [[Германія]]. Хатні стадыён — [[Дойчэ банк Парк]], Франкфурт-на-Майне. == Гісторыя == Клуб заснаваны ў [[1899]] годзе. == Спасылкі == * [http://www.eintracht.de/ Афіцыйная старонка клуба] * [http://sge4ever.de/ Афіцыйная старонка прыхільнікаў клуба] {{Бундэсліга}} {{Чэмпіёны Германіі па футболе}} {{Пераможцы Лігі Еўропы УЕФА}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Германіі|Айнтрахт Франкфурт]] [[Катэгорыя:ФК Айнтрахт Франкфурт| ]] mx6riartpwt4chot6cvt214vyj8av9x Паўднёвая адміністрацыйная акруга 0 45896 5142623 5032740 2026-05-17T10:58:08Z Lp0 on fire 161675 /* Агляд */ remove cross-wiki spam 5142623 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Паўднёвая адміністрацыйная акруга''' — адна з [[Адміністрацыйны падзел Масквы|12 акруг]] горада [[Масква|Масквы]], якая размешчана на поўдні [[Масква|Масквы]] і складаецца з 16 раёнаў. Раёны: * [[Раён Бірулёва Усходняе|Бірулёва Усходняе]] * [[Раён Бірулёва Заходняе|Бірулёва Заходняе]] * [[Раён Брацеева|Брацеева]] * [[Данілаўскі раён, Масква|Данілаўскі]] * [[Данскі раён, Масква|Данскі]] * [[Раён Зяблікава|Зяблікава]] * [[Раён Маскварэчча-Сабурава|Маскварэчча-Сабурава]] * [[Раён Нагаціна-Садоўнікі|Нагаціна-Садоўнікі]] * [[Раён Нагацінскі Затон|Нагацінскі Затон]] * [[Нагорны раён, Масква|Нагорны]] * [[Раён Арэхава-Барысава Паўночнае|Арэхава-Барысава Паўночнае]] * [[Раён Арэхава-Барысава Паўднёвае|Арэхава-Барысава Паўднёвае]] * [[Раён Царыцана|Царыцана]] * [[Раён Чартанава Паўночнае|Чартанава Паўночнае]] * [[Раён Чартанава Цэнтральнае|Чартанава Цэнтральнае]] * [[Раён Чартанава Паўднёвае|Чартанава Паўднёвае]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Адміністрацыйны падзел Масквы}} [[Катэгорыя:Масква]] mjrmqi2jif1o3h9vhpmblqn4hry5ls1 Франц Шуберт 0 46164 5142519 4860804 2026-05-16T22:16:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142519 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Шуберт}} {{Музыкант | Імя = Франц Петэр Шуберт | Подпіс = {{lang-de|Franz Peter Schubert}} | Фота = Franz_Schubert_by_Wilhelm_August_Rieder_1875.jpg | Апісанне_фота = [[Літаграфія]] [[Іозеф Крыхубер|Іозефа Крыхубера]] | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Краіна = Аўстрыйская імперыя | Прафесіі = | Інструменты = [[скрыпка]], <br />[[фартэпіяна]] }} '''Франц Пе́тэр Шу́берт''' ({{lang-de|Franz Peter Schubert}}; {{ДН|31|1|1797}}, [[Ліхтэнталь]] — {{ДС|19|11|1828}}, [[Вена]]) — [[Аўстрыя|аўстрыйскі]] {{кампазітар|Аўстрыі|XIX стагоддзя}}, адзін з заснавальнікаў рамантызму ў музыцы, заснавальнік венскай класічнай музыкі. == Біяграфія == === Дзяцінства === Шуберт нарадзіўся ў прадмесці Вены — Ліхтэнталі, у беднай сям’і дванаццатым з пятнаццаці дзяцей (дзесяць з якіх памёрлі). Яго бацька быў настаўнікам і менавіта ён распачаў музычную адукацыю сына. У сем гадоў Шуберт быў аддадзены пад апеку Міхаэля Хользера, арганіста парафіяльнага касцёла, каб ён працягваў навучанне. У [[1808]] годзе Франц Шуберт быў прыняты ў прыдворную капэлу ў Каралеўскім Канвікце ў Вене, дзе спяваў сапрана пяць гадоў, вывучаў тэорыю музыкі пад кіраўніцтвам [[Антоніа Сальеры]], вучыўся граць на розных інструментах. === Станаўленне === Пасля сыходу са школы, з [[1813]] года, Шуберт працаваў настаўнікам музыкі згодна з жаданнем бацькі і, каб пазбегнуць службы ў войску. Адначасова ён вывучаў творчасць Глюка, Моцарта і Бетховена. У гэты час ён самастойна напісаў свой першы твор: «''Вясёлы замак сатаны''» (''Des Teufels Lustschloss''). Некалькі гадоў Шуберт даваў урокі музыкі, неаднаразова спрабаваў атрымаць пастаянную музычную пасаду, але беспаспяхова. Нягледзячы на ​​гэта, 1815—1816 гады вызначыліся фенаменальнай прадукцыйнасцю. У 1815 годзе ён напісаў дзве сімфоніі, дзве імшы, чатыры аперэты, некалькі струнных квартэтаў і каля 150 песень. У 1816 годзе з’явіліся яшчэ дзве сімфоніі — Чацвёртая («Трагічная», до-мінор) і Пятая (сі-бемоль мажор), а таксама імша і больш за 100 песень. Сярод песень гэтых гадоў — «Валацуга» (Der Wanderer) і знакаміты «Кароль-лесавік» (Erlkönig); абедзве песні неўзабаве атрымалі ўсеагульнае прызнанне. У гэты час вакол Шуберта склаўся гурток сяброў — аматараў яго творчасці, якія аказвалі яму матэрыяльную дапамогу (чыноўнік Ёзэф фон Шпаўн, паэт-аматар Франц фон Шобер, паэт Іаган Майргофер, мастак М. Швінд, паэт і камедыёграф Э. Баўэрнфельд, кампазітар Ансельм Гютэнбрэнер і іншыя). У коле сяброў і знаёмых часта ўласнымі сіламі выконваліся творы Шуберта; такія вечары называліся «Шубертыяда». У [[1818]] годзе Шуберт пакінуў школу, каб займацца стварэннем музыкі. Застаўшыся зусім без сродкаў, ён мог займацца любімай справай толькі дзякуючы дапамозе сяброў. Ён працаваў штодзённа, з дзевяці раніцы да першай гадзіны пасля абеду. Шуберт працягваў традыцыі Бетховена, але дзякуючы Шуберту жанр песні атрымаў мастацкую форму, узбагаціўшы рэчышча канцэртнай вакальнай музыкі. [[Кароль Лесавік (балада)|Балада «''Кароль Лесавік''»]] (''Erlkönig''), напісаная ў [[1816]] годзе прынесла Шуберту вядомасць, хутка з’явіліся «''Валацуга''» (''Der Wanderer''), «''Пахвала слёзам''» (''Lob der Thränen''), «''Зулейка''» (''Suleikа'') і іншыя. Самымі блізкімі сябрамі кампазітара ў гэты час былі: Франц Грылпарцэр, Іаган Майрхофен, Франц Лакхер, Ансельм Хутэнбрэмер, Іаган Міхаэль Вогль, Ёзэф фон Спаўн, браты Ёзэф і Леапольд Купельвейзеры, паэты Франц Шобер і Тэадор Кёрнер. У гэты час Шуберт даваў прыватныя заняткі музыкі дочкам князя Эстэрхазі. Шуберт практычна не пакідаў Вену. Упершыню творы Шуберта былі выкананы публічна ў [[1820]] годзе. Часта Шуберта запрашалі ў вышэйшыя колы, для акампанемента яго вакальных твораў. Аднак характар кампазітара быў вельмі складаны, ён часта піў, і ў гэтыя моманты рабіўся запальчывым. Важнай у творчым жыцці Франца Шуберта стала яго сустрэча з вядомым барытонам Іаганам Міхаэлем Фоглем, якую зладзіў Франц фон Шобер. Дзякуючы натхнёнаму выкананню песень Шуберта Фоглем, яны заваявалі папулярнасць у венскіх салонах. Сам кампазітар працягваў працаваць у школе, але ў ліпені 1818 пакінуў службу і паехаў у Жэліз, летнюю рэзідэнцыю графа Іагана Эстэрхазі, дзе выконваў абавязкі настаўніка музыкі для двух дачок арыстакрата. Увесну была скончаная Шостая сімфонія. Па вяртанні ў Вену Шуберт атрымаў заказ на аперэту (зінгшпіль) пад назвай «Браты-блізняты» (Die Zwillingsbrüder). Яна была скончаная ў студзені 1819 года і выканана ў «Кертнертортэатры» ў чэрвені 1820 года. Летнія канікулы ў 1819 годзе Шуберт правёў разам з Фоглем у Верхняй Аўстрыі, дзе і стварыў шырока вядомы фартэпіянны квінтэт «Стронга» (ля мажор). Вузкае кола сяброў, якім Шуберт атачыў сябе, пацярпела сур’ёзны ўдар у пачатку 1820 года. Шуберт і яшчэ чацвёра яго таварышаў былі арыштаваныя аўстрыйскай таемнай паліцыяй, якая з падазрэннем ставілася да любых студэнцкіх гурткоў. Аднаго з сяброў Шуберта, паэта Іагана Зена, аддалі пад суд, пасадзілі на год, а потым назаўсёды забаранілі з’яўляцца ў Вене. Чатыром іншым, уключаючы Шуберта, вынеслі сур’ёзнае папярэджанне, ставячы ім у віну, у прыватнасці, «''супраціўленне [ўладзе] з выкарыстаннем абразлівай і недастойнай лексікі''»<ref name="GibbsLife67">[[#GibbsLife|Gibbs (2000)]], p. 67</ref>. Шуберт больш ніколі не бачыўся з Зене, але паклаў на музыку дзве яго вершы «Selige Welt» і «Schwanengesang». Магчыма, што гэты інцыдэнт прывёў да разрыву з Майргоферам, з якім Шуберт тады жыў<ref name="GibbsLife68">[[#GibbsLife|Gibbs (2000)]], p. 68</ref>. У [[1823]] годзе Шуберт заразіўся венерычнай хваробай. Лячэнне паслабіла яго арганізм, выклікала некалькі глыбокіх [[дэпрэсія|дэпрэсій]]. Кампазітар памёр ва ўзросце 32 гадоў ад [[Брушны тыф|брушнога тыфу]]. Апошні год жыцця быў асабліва ўрадлівы: у гэты час ён напісаў сімфонію до мажор і месу мі-бемоль мажор. За сваё жыццё Шуберт паспеў напісаць 600 музычных твораў. === Перыяд музычнай сталасці === Кампазіцыі 1819 і 1820 адзначаны значным прагрэсам музычнай сталасці<ref>{{cite encyclopedia | last = Hadow | first = William Henry | authorlink = | title = Franz Schubert | encyclopedia = Encyclopedia Britannica | volume = 24 | pages = 380 | publisher = The Encyclopedia Britannica Company | location = London, New York | year = 1911}}</ref>. У лютым пачалася праца над араторыяй «Лазар» (D.<ref>Літара D. азначае нумар у каталогу твораў Шуберта, скампанаваных ў 1951 Ота Эрыхам Дойчам</ref> 689), якая засталася незавершанай, потым з’явіліся паміж іншымі, менш выдатнымі работамі, дваццаць трэці псалм (D. 706), «Gesang der Geister» (D . 705/714), «Quartettsatz» (до мінор, D. 703) і фантазіі «вандроўца» (ням. Wanderer-Fantasie) для фартэпіяна (D. 760). У 1820 былі пастаўленыя дзве оперы Шуберта «Die Zwillingsbrüder» (D. 647) у Кернтернтортэатры 14 ліпеня і «Die Zauberharfe» (D. 644) у тэатры Ан-дэр-Він 21 жніўня<ref name="Austin46">[[#Austin|Austin (1873)]], pp. 46-47</ref>. Амаль усе буйныя кампазіцыі Шуберта, акрамя мес, выконваліся толькі аматарскім аркестрам, які вырас з хатніх вечароў квартэтаў кампазітара. Новыя пастаноўкі пазнаёмілі з музыкай Шуберта шырокую публіку<ref name="Austin46"/>. Аднак, выдаўцы не спяшаліся з публікацыямі. Антон Дыябелі з ваганнямі пагадзіўся надрукаваць некаторыя творы на ўмовах камісіі<ref name="Wilberforce90">[[#Wilberforce|Wilberforce (1866)]], pp. 90-92</ref>. Так былі надрукаваныя першыя сем опусаў Шуберта, усе песні. Калі камісія скончыўся, кампазітар стаў атрымліваць скупую плату — і гэтым яго адносіны з буйнымі выдавецтвамі абмежаваліся. Сітуацыя некалькі палепшылася, калі ў сакавіку 1821 года Фогль выканаў «Der Erlkönig» на вельмі паспяховым канцэрце<ref name="Wilberforce25">[[#Wilberforce|Wilberforce (1866)]], p. 25</ref>. У тым жа месяцы Шуберт злажыў варыяцыі на тэму вальса Антона Дыябелі (D. 718), увайшоўшы ў лік 50 кампазітараў, якія ўнеслі ўклад у зборнік Саюза музыкантаў Радзімы. Пасля пастаноўкі двух опер Шуберт з яшчэ большым запалам, чым раней, пачаў ствараць для сцэны, але гэтая праца па розных прычынах амаль цалкам сышла няма. У 1822 годзе яму было адмоўлена ў пастаноўцы оперы «Альфонса і Эстрэла», збольшага з-за слабога лібрэта<ref name="Newbould173">[[#Newbould|Newbould (1999)]], p. 173</ref>. Опера «Ф’ерабрас» (D. 796) таксама была вернутая аўтару восенню 1823 года, у значнай ступені з-за папулярнасці Расіні і італьянскага опернага стылю і правалу оперы Карла Вебера «Эўрыянта»<ref name="CambridgeCompanion228">[[#CambridgeCompanion|Gibbs (1997)]], p. 228</ref>. «Падпольшчыкі» (Die Verschworenen, D. 787) забараніў цэнзар, відавочна з-за назвы<ref name="Gibbs111">[[#GibbsLife|Gibbs (2000)]], p. 111</ref>, а «Разамунда» (D. 797) была знятая пасля двух вечароў за нізкай якасці п’есы. Дзве першыя з гэтых работ напісаны вельмі маштабна і паставіць іх было надзвычай цяжка («Ф’ерабрас», напрыклад, меў больш за тысячу нотных старонак), але «Падпольшчыкі» былі яркай прывабнай камедыяй, а ў «Разамундзе» ёсць чароўныя музычныя моманты, якія належаць да лепшых узораў творчасці кампазітара. У 1822 годзе Шуберт пазнаёміўся з Веберам і [[Людвіг ван Бетховен|Людвігам ван Бетховенам]], але гэтыя знаёмства не далі маладому кампазітару амаль нічога. Кажуць, што Бетховен некалькі разоў публічна прызнаваў талент юнака, але ён не мог ведаць творчасці Шуберта ў поўным аб’ёме, паколькі пры жыцці кампазітара выйшла толькі жменька твораў. Увосень 1822 года Шуберт пачаў працу над творам, які больш усіх іншыя творы таго перыяду прадэманстраваў сталасць яго бачання музыкі — «Незавершанай сімфоніяй» сі-бемоль мінор. Прычына таго, што кампазітар закінуў працу, напісаўшы дзве часткі і асобныя музычныя фразы трэцяй, застаецца нявысветленай. === Шэдэўры апошніх гадоў жыцця === У 1823 Шуберт акрамя «Ф’ерабраса» напісаў таксама свой першы цыкл песень «Выдатная млынарка» (D. 795) на вершы Вільгельма Мюлера. Разам з познім цыклам «Зімовае падарожжа» 1927, а таксама на вершы Мюлера, гэты зборнік лічыцца вяршыняй нямецкага песеннага жанру Lied<ref name="Newbould215">[[#Newbould|Newbould (1999)]], p. 215</ref>. У гэтым годзе Шуберт напісаў яшчэ і песню «Ты супакой» (Du bist die Ruh, D. 776). 1823 таксама быў годам, калі ў кампазітара з’явіліся сіндромы пранцаў<ref name="Newbould210">[[#Newbould|Newbould (1999)]], p. 210</ref>. Увесну 1824 Шуберт напісаў актэт фа мажор (D. 803), а ўлетку зноў з’ехаў у Жэліз. Там ён трапіў пад чары венгерскай народнай музыкі і напісаў «Венгерскі дывертысмент» (D. 818) для двух фартэпіяна і струннага квартэта ля мінор (D. 804). Сябры сцвярджалі, што Шуберт меў моцныя пачуцці да сваёй вучаніцы, графіні Караліны Эстэрхазі, але ён прысвяціў ёй толькі адзін твор «Фантазію фа мінор» (D. 940) для двух фартэпіяна<ref name="Newbould218">[[#Newbould|Newbould (1999)]], p. 218</ref>. Нягледзячы на ​​тое, што праца над музыкай для сцэны, а пазней афіцыйныя абавязкі, адбіралі шмат часу, Шуберт у гэтыя гады напісаў значную колькасць твораў. Ён завяршыў імшу ля-бемоль мінор (D. 678), працаваў над «Незавершанай сімфоніяй», а ў 1824 напісаў Варыяцыі для флейты і фартэпіяна на тэму «Trockne Blumen» і некалькі струнных квартэтаў. Акрамя таго, ён напісаў санату для папулярнага ў тыя часы арпеджыёнэ (D. 821)<ref name="Newbould221225">[[#Newbould|Newbould (1999)]], pp. 221—225</ref>. Праблемы папярэдніх гадоў кампенсавалі поспехі шчаслівага 1825 года. Колькасць публікацый хутка павялічвалася, галеча крыху адступіла, і лета Шуберт правёў у Верхняй Аўстрыі, дзе яго віталі. Менавіта падчас гэтага тура ён напісаў «Песні на словы Вальтэра Скота». Да гэтага цыкле належыць «Ellens dritter Gesang» (D. 839), шырока вядомы пад назвай «Ave Maria». Песня адкрываецца прывітаннем Ave Maria, якое затым паўтараецца ў прыпеве. Нямецкі пераклад верша Скота з «Ламермурськои нявесты», выкананы Адамам шторкі, пры выкананні часта замяняюць лацінскім тэкстам малітвы Ave Maria<ref name="AveMariaSetting">[[#Emmons|Emmons]], p. 38</ref>. У 1825 Шуберт напісаў таксама санату для фартэпіяна ля мінор (Op. 42, D. 845) і пачаў сімфонію № 9 да мажор (D. 944), завершаную ў наступным годзе<ref name="Newbould228">[[#Newbould|Newbould (1999)]], p. 228</ref>. З 1826 па 1828 Шуберт жыў пастаянна ў Вене, акрамя кароткага візіту ў Грац ў 1827 У гэтыя гады яго жыццё было бедная падзеі, і яго апісанне зводзіцца да спісу напісаных твораў. У 1826 ён завяршыў сімфонію № 9, якую пазней сталі называць «Вялікай». Гэты твор ён прысвяціў Таварыству сяброў музыкі, і атрымаў ад яго ганарар у падзяку<ref>[[#Newbould|Newbould (1999)]], p. 254</ref>. Увесну 1828 ён даў адзіны ў сваім жыцці публічны канцэрт, на якім выконваў уласныя творы. Канцэрт прайшоў з поспехам<ref>[[#Newbould|Newbould (1999)]], pp. 265—266</ref>. Струнны квартэт рэ мінор (D. 810) з варыяцыямі на тэму песні «Смерць і дзяўчына» быў напісаны зімой 1825—1826 і ўпершыню выкананы 25 студзеня 1826 г. У тым жа годзе з’явіліся струнны квартэт № 15 рэ мажор (D. 887, Op. 161), «іскрыстага ронда» для фартэпіяна і Крипке (D. 895, Op. 70) і саната для фартэпіяна рэ мажор (D. 894, Op. 78), упершыню апублікаваная пад назвай "Фантазія ў рэ ". Акрамя гэтага былі напісаныя тры песні на словы Шэкспіра. У 1827 Шуберт напісаў цыкл песень «Зімовае падарожжа» (Winterreise, D. 911), Фантазію для фартэпіяна і скрыпкі (D. 934), экспромты для фартэпіяна і два фартэпіянных трыо (D. 898 і D. 929)<ref name="Newbould261">[[#Newbould|Newbould (1999)]] pp. 261—263</ref>, у 1828 «Песню Мирьям» (Mirjams Siegesgesang, D. 942) на словы Франца Грыльпарцэра, Tantum Ergo (D. 962), струнны квартэт (D. 956), тры апошнія санаты і зборнік песень, надрукаваных пасмяротна пад назвай «Лебядзіная песня» (D. 957) [20]. Гэтая зборка не з’яўляецца сапраўдным цыклам, але песні, якія ўваходзяць у яе, захоўваюць адзінасць стылю і аб’яднаны атмасферай глыбокай трагедыі і змрочнай звышнатуральнасці, не ўласцівы кампазітарам папярэдняга стагоддзя. Шэсць з гэтых песень напісаны на словы Генрыха Гейне, чыя «Кніга песень» выйшла восенню. Дзявятая сімфонія Шуберта датавана 1828 годам, але даследчыкі творчасці кампазітара лічаць, што ў асноўным яна была напісана ў 1825—1826 і толькі некалькі перапрацаваная для выканання 1828<ref name="CambridgeCompanion202">[[#CambridgeCompanion|Gibbs (1997)]], p. 202</ref>. Для Шуберта такая з’ява вельмі незвычайная, бо большасць яго значных твораў не выйшлі ў свет пры жыцці, не кажучы ўжо пра канцэртнае выкананне. У апошнія тыдні жыцця кампазітар пачаў працаваць над новай сімфоніяй<ref name="Newbould385">[[#Newbould|Newbould (1999)]], p. 385</ref>. === Хвароба і смерць === У 1828 з’явіліся трывожныя прыкметы хваробы; імклівы тэмп кампазітарскай дзейнасці Шуберта можна вытлумачыць і як сімптом хваробы, і як прычыну, што паскорыла яго смерць. У апошні год былі напісаны такія шэдэўры як Сімфонія до мажор, вакальны цыкл, пасмяротна выдадзены пад назвай «Лебядзіная песня», струнны квінтэт да мажор і тры апошнія фартэпіянныя санаты. Па-ранейшаму выдаўцы адмаўляліся браць буйныя творы Шуберта або плацілі нікчэмна мала; хворасці перашкодзіла яму паехаць па запрашэнні з канцэртам у Пешт. Памёр Шуберт ад тыфу 19 ​​лістапада 1828. Шуберт быў пахаваны побач з Бетховенам, які памёр годам раней. 22 студзеня 1888 прах Шуберта быў перапахаваны на Цэнтральным могілках Вены. == Спадчына == Франц Шуберт паўплываў на развіццё музычнай культуры ХІХ ст. Жывучы ў эпоху жорсткай метэрніхаўскай рэакцыі ў Аўстрыі, Шуберт стаў першым з выбітных прадстаўнікоў музычнага рамантызму. У сваіх творах ён імкнуўся прайграваць адсутны ў жыцці светлы ідэал, адлюстроўваў тугу па іх, пакуты чалавека ў чужым і варожым ёй грамадскай асяроддзі. Шчырасць, сардэчнасць музыкі Шуберта, уласцівыя ёй непасрэднасць, «адкрытасць» вызначаліся і асабістымі якасцямі кампазітара. Музыка Шуберта цесна звязана з народным мастацтвам Аўстрыі (хоць Шуберт рэдка выкарыстаў у сваіх творах сапраўдныя народныя тэмы), з бытавой музыкай Вены; знайшоў адлюстраванне ў ёй і фальклор венграў і славянскіх народаў тагачаснай Аўстрыйскай імперыі. У музыцы Шуберта на першым месцы выступае мелодыя, вялікае значэнне маюць каларыт, маляўнічасць, якія абумовілі ўзбагачэнне гармоніі, аркестроўкі. Адзін з першых прадстаўнікоў прагрэсіўнага музычнага рамантызму пашырыў лірычную сферу музыкі, узмацніў яе псіхалагічную выразнасць, нацыянальную акрэсленасць, абапіраўся на традыцыі венскай класічнай школы. Цэнтральнае месца ў яго творчасці займае вакальная лірыка. Узбагаціў выразныя магчымасці песні-раманса, паглыбіў суадносіны паміж музыкай і паэтычным тэкстам, павялічыў вобразна-сэнсавую ролю фартэпіяннага акампанементу, надаў гэтаму жанру высокае ідэйна-мастацкае значэнне. Стварыў новыя рамантычныя тыпы сімфоніі, фартэпіянныя мініяцюры. У інструментальныя творы ўводзіў песенныя тэмы, ужываў у іх песенныя прынцыпы формаўтварэння. Сярод яго твораў: оперы зінгшпілі, 7 мес, у т.л. «Нямецкі рэквіем» (1818), 9 сімфоній, у т.л. «Незавершаная» (1822), камерна-інструментальныя ансамблі, у т.л. фартэпіянны квіжэт «Фарэль» (1819), санаты (больш за 20), экспромты і вальсы для фартэпіяна, рамантычныя песні (каля 600, у т.л. вакальныя цыклы «Прыгожая млынарка», 1823; «Зімовы шлях», 1827) і інш. Некаторыя меншыя па памеры творы былі апублікаваныя адразу ж пасля смерці кампазітара, але рукапісы вялікіх прац, мала вядомых публіцы, заставаліся ў кніжных шафах і скрынях сваякоў, сяброў і выдаўцоў Шуберта<ref name="GroveAppendix"/>. Нават бліжэйшыя да яго людзі не ведалі за ўсё, што ён напісаў, і на працягу доўгіх гадоў яго прызнавалі ў асноўным толькі як караля песні<ref name="GibbsLife61">[[#GibbsLife|Gibbs (2000)]], pp. 61–62</ref>. У 1838 [[Роберт Шуман]], наведваючы Вену, знайшоў пыльны рукапіс «Вялікі» симфоноии Шуберта і ўзяў яго з сабой у Лейпцыг, дзе яе выканаў Фелікс Мендэльсон. Найбольшы ўклад у адшукання і адкрыцця твораў Шуберта зрабілі Джордж Гроўв і Артур Саліван, якія наведалі Вену восенню 1867. Ім удалося знайсці сем сімфоній, музыку суправаджэння п'есы «Розамунда», некалькі мес і опер, сёе-тое з камернай музыкі і вялікая колькасць разнастайных фрагментаў і песень<ref name="GroveAppendix">[[#Kreissle|Kreissle]], pp. 297–332, де Гроув розповідає про візит до Відня.</ref>. Гэтыя адкрыцці прывялі да значнага павелічэння цікавасці да творчасці Шуберта. [[Ферэнц Ліст]] з 1830 па 1870 аранжаваў значная колькасць твораў Шуберта, асабліва песень. Ён казаў, што Шуберт «паэтычны з музыкаў, якія калі-небудзь жылі на свеце»<ref name="Suttoni">[[#Suttoni|Liszt (1989)]], p. 144</ref>. Для [[Антанін Леапольд Дворжак|Антаніна Дворжака]] асабліва цікавымі былі сімфоніі Шуберта, а [[Гектор Берліёз]] і [[Антон Брукнер]] прызнавалі ўплыў «Вялікай сімфоніі» на іх творчасць<ref name="Newbould404"/>. У 1897 выдаўцы Брайткопф і Гертэль выпусцілі крытычнае выданне твораў кампазітара, галоўным рэдактарам якога быў [[Іаганес Брамс]]. Такія кампазітары 20 стагоддзя як Бенджамін Брыт, [[Рыхард Штраўс]] і Джордж Крам былі ці ўпартымі папулярызатар музыкі Шуберта, або рабілі алюзіі на яе ў сваёй уласнай музыцы. Брыт, які быў дасканалым піяністам, акампанаваў выкананню шматлікіх песень Шуберта і часта выконваў яго сола і дуэты<ref name="Newbould404">[[#Newbould|Newbould (1999)]], pp. 403–404</ref>. == Аудыёпрыклады == {{multi-listen start}} {{multi-listen item|filename=Schubert-mass in g. 1. kyrie.ogg|title=Меса Соль мажор, Kyrie|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert-mass in g. 2. gloria.ogg|title=Меса Соль мажор, Gloria|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert-mass in g. 3. credo.ogg|title=Меса Соль мажор, Credo|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert-mass in g. 4. sanctus.ogg|title=Меса Соль мажор, Sanctus 4|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert-mass in g. 5. benedictus.ogg|title=Меса Соль мажор, Benedictus|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert-mass in g. 6. agnus dei.ogg|title=Меса Соль мажор, Agnus Dei|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert- Impromptu B-flat1.ogg|title=Экспромт|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert- Impromptu B-flat2.ogg|title=Экспромт Рэ-бемоль, частка 2|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert- Impromptu B-flat3.ogg|title=Экспромт|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert- Impromptu B-flat4.ogg|title=Экспромт|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert- Impromptu B-flat5.ogg|title=Экспромт|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert- Impromptu B-flat6.ogg|title=Экспромт|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert- Impromptu B-flat7.ogg|title=Экспромт|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert-D.935-2.ogg|title=Экспромт Ля-бемоль мажор, D. 935/2 (Op. 142 No. 2)|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Воспоминания о Франце Шуберте / Сост., перевод, предисл. и примеч. Ю.&nbsp;Н.&nbsp;Хохлова. М., 1964. * Вульфиус П. Франц Шуберт: Монография.&nbsp;— М.: Музыка, 1983.&nbsp;— 447 с., ил., нот. * Ганзбург&nbsp;Г.&nbsp;И. Статьи о Шуберте.&nbsp;— Харьков: РА, 1997. (Институт музыкознания. Шубертовское общество.) ISBN 966-7012-11-5. 2-е изд. М.: Издательство «Торопов», 1997. * Глушчанка Г. С. Шуберт // {{Крыніцы/БЭ|17}} * [[Валянціна Джозефаўна Конен|Конен В.]] Шуберт.&nbsp;— изд. 2-е, доп.&nbsp;— М.: Музгиз, 1959.&nbsp;— 304 с. * Харківські асамблеї. Міжнародний музичний фестиваль 1993&nbsp;р. «Шуберт та український романтизм». Збірка матеріалів / Упорядник Г.&nbsp;І. Ганзбург.&nbsp;— Харків, 1993.&nbsp;— 132 c. * [[Юрый Мікалаевіч Хахлоў|Хохлов Ю.&nbsp;Н.]] «Зимний путь» Франца Шуберта.&nbsp;— М., 1967.&nbsp;— 462 c. * Хохлов Ю.&nbsp;Н. О последнем периоде творчества Шуберта.&nbsp;— М., 1968.&nbsp;— 220&nbsp;c. * Хохлов Ю.&nbsp;Н. Шуберт. Некоторые проблемы творческой биографии.&nbsp;— М., 1972.&nbsp;— 414&nbsp;c. * Хохлов Ю.&nbsp;Н.&nbsp;Песни Шуберта: Черты стиля.&nbsp;— М.: Музыка, 1987.&nbsp;— 302&nbsp;с., нот. * Франц Шуберт: К 200-летию со дня рождения: Материалы Международной научной конференции.&nbsp;— М.: Прест, 1997.&nbsp;— 126&nbsp;c. ISBN 5-86203-073-5 * Франц Шуберт и русская музыкальная культура / Отв. ред. Ю.&nbsp;Н.&nbsp;Хохлов.&nbsp;— М., 2009.&nbsp;— 384 c. ISBN 978-5-89598-219-8 * Франц Шуберт и русская музыкальная культура / Отв. ред. Ю.&nbsp;Н.&nbsp;Хохлов.&nbsp;— М., 2009. ISBN 978-5-89598-219-8 * Шуберт и шубертианство. Сборник материалов научного музыковедческого симпозиума. / Сост. Г.&nbsp;И.&nbsp;Ганзбург.&nbsp;— Харьков, 1994.&nbsp;— 120 c. * Alfred Einstein: Schubert. Ein musikalisches Porträt, Pan-Verlag, Zürich 1952 (als E-Book frei verfügbar bei http://www.musikwissenschaft.tu-berlin.de/) * Peter Gülke: Franz Schubert und seine Zeit, Laaber-Verlag, Laaber 2002, ISBN 3-89007-537-1 * Peter Härtling: Schubert. 12 moments musicaux und ein Roman, Dtv, München 2003, ISBN 3-423-13137-3 * Ernst Hilmar: Franz Schubert, Rowohlt, Reinbek 2004, ISBN 3-499-50608-4 * Kreissle, «Franz Schubert» (Вена, 1861); * Von Helborn, «Franz Schubert»; * Rissé, «Franz Schubert und seine Lieder» (Ганновер, 1871); * Aug. Reissmann, «Franz Schubert, sein Leben und seine Werke» (Б., 1873); * H. Barbedette, «F. Schubert, sa vie, ses oeuvres, son temps» (П., 1866); * M-me A. Audley, «Franz Schubert, sa vie et ses oeuvres» (П., 1871). == Спасылкі == {{commons|Franz Schubert}} * [http://www.von-schubert.ru/ Франц Петер Шуберт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061023151402/http://von-schubert.ru/ |date=23 кастрычніка 2006 }} * [http://www.krugosvet.ru/articles/18/1001890/1001890a1.htm Енциклопедія "Кругосвет"] * [http://www.classic-music.ru/schubert.html Ф.Шуберт на сайті Чубріка] * [http://www.trovar.com/Deutsch.html Каталог творів Ф.Шуберта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090130013609/http://www.trovar.com/Deutsch.html |date=30 студзеня 2009 }} * [http://www.schubert-online.at/activpage/index_en.htm Цифрові репродукції автографів та листів Ф.Шуберта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150217160530/http://www.schubert-online.at/activpage/index_en.htm |date=17 лютага 2015 }} * [http://www.impresario.ch/karaoke/index.php?query=Вибрані лендлери в форматі MIDI] * [http://www.franzschubert.org.uk/index.html Британський інститут Ф.Шуберта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928231818/http://www.franzschubert.org.uk/index.html |date=28 верасня 2007 }}, біографія, список творів та ін. * [http://www.schubertsocietyusa.org/ Товариство Ф.Шуберта в США] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140917191810/http://www.schubertsocietyusa.org/ |date=17 верасня 2014 }} * [http://www.nndb.com/people/964/000091691/ Франц Шуберт на www.nndb.com - своєрідному інтернетівському "Who's Who"]{{ref-en}} * {{cite book|last=Kreissle von Hellborn|first=Heinrich|coauthors=Wilberforce, Edward (translator)|title=Franz Schubert, a musical biography, from the German (abridged)|year=1866|ref=Wilberforce|url=http://books.google.com/?id=zEgBAAAAQAAJ}} (roughly, volume 1 of Kreissle) * {{cite book|title=The Life of Franz Schubert, Vol. 2|last=Kreissle von Hellborn|first=Heinrich|coauthors=Coleridge, Arthur Duke (translator); Grove, George (appendix)|publisher=Longmans, Green, and Co|year=1869|ref=Kreissle|url=http://books.google.com/?id=hpcPAAAAYAAJ}} (roughly, volume 2 of Kreissle) * {{cite book|first=Christopher H.|last=Gibbs|title=The Life Of Schubert|url=https://archive.org/details/lifeofschubert00gibb|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn= 0-521-59512-6|ref=GibbsLife}} * {{cite book|first=Christopher H. [ed.]|last=Gibbs|title=The Cambridge Companion to Schubert|publisher=Cambridge University Press|year=1997|ref=CambridgeCompanion|isbn=9780521484244}} * {{cite book|title=The Life of Franz Schubert|first=George Lowell|last=Austin|publisher=Shepard and Gill|year=1873|ref=Austin|url=http://books.google.com/?id=Ka4NAAAAYAAJ|oclc=4450950}} * {{cite book|first=Brian|last=Newbould|title=Schubert: The Music and the Man|publisher=University of California Press|year=1999|isbn=0-520-21957-0|ref=Newbould}} * {{cite book|title=Researching the Song: A Lexicon|first=Shirlee|last=Emmons|authorlink=Shirlee Emmons|author2=Lewis,Wilbur Watkin|publisher=Oxford University Press US|year=2006|isbn=9780195152029|ref=Emmons|url-access=registration|url=https://archive.org/details/researchingsongl00emmo}} {{refend}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шуберт Франц}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] [[Катэгорыя:Кампазітары класічнай эпохі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад брушнога тыфу]] [[Катэгорыя:Рамантычныя кампазітары]] nyzxxyjho2qceva715wknz7k7pu5nf7 Федэрыка Феліні 0 46442 5142481 4800618 2026-05-16T19:03:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142481 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Кінематаграфіст |імя = Федэрыка Феліні |арыгінал імя = {{lang-it|Federico Fellini}} |выява = Federico Fellini NYWTS 2.jpg |шырыня = 300px |апісанне выявы = Федэрыка Феліні (1965) |імя пры нараджэнні = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = {{кінарэжысёр|Італіі|XX стагоддзя}}, {{сцэнарыст|Італіі|XX стагоддзя}} |грамадзянства = {{ITA}} |гады актыўнасці = [[1945]]—[[1992]] |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = [[Оскар|«Оскар»]] (1956, 1957, 1963, 1974, 1993){{Вялікі крыж ордэна За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай}} |imdb_id = 0000019 |сайт = http://www.federicofellini.it/ }} ''' Федэры́ка Фелі́ні''' ({{lang-it|Federico Fellini}}; [[20 студзеня]] [[1920]] — [[31 кастрычніка]] [[1993]]) — італьянскі [[рэжысёр]]. Уладальнік пяці прэмій «[[Оскар]]» і «[[Залатая пальмавая галіна|Залатой пальмавай галіны]]» Канскага кінафестываля. == Біяграфія == === Раннія гады === Федэрыка Феліні нарадзіўся 20 студзеня 1920 года ў [[Рыміні]]. Яго бацькі, Урбана Феліні (1894—1956) і Іда Барбіяні (1896—1984), пабраліся шлюбам у 1918 годзе ў [[Рым]]е, пасля чаго пераехалі ў Рыміні, дзе бацька пачаў працаваць [[каміваяжор]]ам. У сям’і было яшчэ двое дзяцей: Рыкарда (1921—1991) і Марыя Мадалена (1929—2002). Федэрыка рос хваравітым дзіцем. У дзяцінстве Феліні любіў ставіць спектаклі: рабіў маскі, размалёўваў лялек, шыў касцюмы. Вельмі ўразіў яго [[цырк]], які прыехаў на гастролі. Адукацыю Федэрыка атрымаў класічную, скончыў манастырскую школу ў Фаа. У [[1937]] годзе ён пераехаў ва [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]], дзе вучыўся на рэпарцёра, падзарабляў карыкатурыстам у фірме «Феба» свайго прыяцеля Дэмаса Баніні. У [[1938]] годзе Феліні прыехаў у Рым. Жыў недалёка ад вакзала, у мэбляваных пакоях, суседнічаў з гандлярамі-кітайцамі, злодзеямі і прастытуткамі. За сваю худнечу Федэрыка атрымаў мянушку «Гандзі». У гэты час ён зарабляў на жыццё малюнкамі для газет і часопісаў, пісаў тэксты для вар’етэ, рэкламы і невялікіх радыёпастановак. У 1938—1942 гадах Феліні публікуецца ў знакамітым гумарыстычным часопісе «Марк Аўрэлій», вядомым сваім [[антыфашызм]]ам. Каля сямісот яго твораў убачылі свет, перш чым яму прапанавалі пісаць сцэнары. === Ваенныя гады === Каб ухіліцца ад службы ў войску, Федэрыка даводзілася сімуляваць хваробы. У [[1943]] годзе на адным рымскім радыё гучалі пацешныя перадачы пра жыццё закаханых — Чыка і Паліны, напісаныя Федэрыка Феліні. Неўзабаве яму прапанавалі паказаць гэтыя гісторыі на экране, і Феліні ўзяў на сябе пастаноўку. Адной з выканаўцаў была чароўная [[Джульета Мазіна]]. Яна і стала адзінай жонкай Федэрыка Феліні. Ён зваў яе сваёй галоўнай крыніцай натхнення. Праз некалькі тыдняў пасля вяселля Джульета зацяжарыла, але з-за выпадковага падзення ў яе здарыўся выкідак. У сакавіку [[1945]] года ў Феліні нарадзіўся сын, які быў названы ў гонар бацькі. Але маленькі Федэрыка быў вельмі слабым і праз два тыдні пасля нараджэння памёр. Больш дзяцей у сям’і Феліні не было. === Творчыя гады === Калі ў Рым увайшлі саюзныя войскі, Феліні са сваім сябрам гандляваў ў невялікай крамцы шаржамі на пераможцаў. Аднойчы да іх зайшоў [[Раберта Раселіні]]. Ён збіраўся зняць кароткаметражку пра дона Маразіні — рымскага святара, расстралянага немцамі. Феліні пашырыў тэму і разам з [[Серджа Амідэі]] і Раберта Раселіні напісаў сцэнар да фільма «[[Рым, адкрыты горад, фільм, 1945|Рым, адкрыты горад]]». Поспех быў грандыёзны. Фільм паклаў пачатак [[Неарэалізм у кіно|неарэалізму]]. Федэрыка стаў вядомым сцэнарыстам. Феліні напісаў яшчэ некалькі сцэнараў, прыкладам, да фільма Раберта Раселіні «[[Пайза, фільм|Пайза]]». Таксама Феліні здымаецца ў 1948 годзе ў Раселіні ў стужцы «Любоў». У [[1950]] годзе Федэрыка ставіць свой першы фільм разам з [[Альберта Латуада]] пад назвай «[[Агні вар’етэ]]». Феліні напісаў сцэнар да новага фільма «[[Белы шэйх]]» ([[1952]]), рэжысёрам якога павінен быў стаць [[Мікеланджэла Антаніёні|Антаніёні]], але той адмовіўся здымаць па такім сцэнары. Таму Феліні зняў фільм сам. Поспеху гэты фільм не меў, але наступныя два — «[[Мамчыны сынкі]]» і «[[Любоў у горадзе, фільм|Любоў у горадзе]]» (абодва — [[1953|1953 года]]) былі прынятыя публікай і крытыкамі цяплей. «[[Мамчыны сынкі]]» атрымаў прэмію «Срэбны леў» на [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім кінафестывалі]] [[1953]] года і быў намінаваны на прэмію «[[Оскар]]» за найлепшы арыгінальны сцэнар. ==== Дарога ==== {{main|Дарога (фільм, 1954)}} [[Файл:Federico Fellini.jpg|250px|thumb|left]] У [[1949]] годзе Федэрыка Феліні напісаў сцэнар да фільма «[[Дарога (фільм, 1954)|Дарога]]», але ніяк не мог знайсці сродкі для здымак. Калі прадзюсар быў знойдзены, Феліні працаваў з канца [[1953]] года да вясны [[1954]] года, большую частку ён здымаў на прыродзе. У галоўных ролях Федэрыка зняў сваю жонку Джульету Мазіну і акцёра [[Энтані Куін]]а. Пасля працы над гэтым фільмам у Федэрыка Феліні здарыўся псіхічны надлом, якi сам рэжысёр пазней назваў «Чарнобыль душы». Фільм атрымаў больш пяцідзесяці ўзнагарод, у ліку якіх «Срэбны леў» на [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім кінафестывалі]] і прэмія «[[Оскар]]» [[1957]] года за [[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|найлепшы фільм на замежнай мове]]. Дзіўны па сіле і таленавітасці твор італьянскага рэжысёра азначаў адыход ад рэалізму ў бок сімвалічнай прыпавесці; з’яўляецца безумоўным кінематаграфічным шэдэўрам і сёння. Фільм меў камерцыйны поспех, што дазволіла сям’і Феліні купіць добрую кватэру ў Паролі, фешэнэбельным зялёным раёне Рыма. ==== Ночы Кабірыі ==== {{main|Ночы Кабірыі}} Пасля менш вядомай стужкі «[[Махляры (фільм, 1955)|Махляры]]» ([[1955]]) Феліні стварае яшчэ адзін шэдэўр — «[[Ночы Кабірыі]]» ([[1957]]). У жаласнай дабрыні і трагічнай даверлівасці гераіні фільма (яе іграла [[Джульета Мазіна]]) Феліні шукаў нейкі містычны сэнс вечнага змагання Дабра і Зла. ==== Салодкае жыццё ==== {{main|Салодкае жыццё}} Вяршыняй творчасці Федэрыка Феліні стаў фільм [[1960]] года «[[Салодкае жыццё]]». Філасофская прыпавесць пра італьянскае грамадства, якое перажывае «эканамічны цуд» пасля некалькіх гадоў галечы. Феліні хацеў паказаць, як бестурботнае, пустое, бессэнсоўнае жыццё, у якім пануюць адзінота, адчужэнне, раз’яднанне людзей. Сам Феліні не згаджаўся з тым, як трактавалі назву яго фільма. Рэжысёр меў на ўвазе, што жыццё складаецца з чароўных імгненняў, якія хочацца піць, як салодкае віно. Але многія ўспрынялі фільм як выклік грамадству. Хіба можна аддавацца празмернасцям, калі вакол гэтулькі беднякоў? Але Феліні спрабаваў вытлумачыць, што саладосць жыцця даступная кожнаму, трэба проста ўмець яе распазнаць. У [[Ватыкан]]е да карціны паставіліся негатыўна, найбольшае абурэнне выклікала сцэна са стрыптызам. Газета ''[[L’Osservatore Romano]]'' пераназвала фільм у «Агіднае жыццё» і змяшчала адзін за адным разгромныя артыкулы, патрабуючы яго забараніць, а кожнага, хто яго паглядзіць, адлучваць ад царквы. 5 лютага 1960 года на прэм’еры ў Капітэль дэ Мілан адзін з гледачоў плюнуў рэжысёру ў твар. Сцвярджаюць, што ў той вечар ён і [[Марчэла Мастраяні|Мастраяні]] ледзь уніклі лінчавання. Героя Марчэла звалі п’яніцай, распуснікам, дармаедам… Нехта прапанаваў фільм спаліць, а Феліні пазбавіць італьянскага грамадзянства. Аднак поспех «Салодкага жыцця» ў дэмакратычных пластоў Італіі і за мяжой прымусіў апанентаў замоўкнуць. Вельмі хутка «Салодкае жыццё» назвалі знакам вялікай эпохі ў італьянскім кіно. Карціна атрымала «Залатую пальмавую галіну» на [[Канскі кінафестываль|кінафестывалі ў Канах]] і значна ўплыла на кінематаграфістаў свету. У гэтым фільме цудоўную акторскую iгру паказаў [[Марчэла Мастраяні]], пасля чаго ў яго з Федэрыка складаецца на ўсё жыццё сяброўства і супраца. «Марчэла і я — гэта адно цэлае», — сцвярджаў Феліні. ==== Бакача-70 ==== {{main|Бакача-70}} У [[1962]] годзе выйшаў фільм адразу чатырох рэжысёраў — «[[Бакача-70]]». Спрабуючы ўзнавіць дух «[[Дэкамерон]]а», кожны рэжысёр зняў навелу, якая з’яўляецца скончаным фільмам у фільме. ==== Восем з паловай ==== {{main|Восем з паловай}} Наступная, шмат у чым аўтабіяграфічная карціна «[[Восем з паловай]]» ([[1963]]) атрымала мноства прэмій, у тым ліку «[[Оскар]]» за [[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|найлепшы фільм на замежнай мове]] і Галоўны прыз на [[Маскоўскі кінафестываль|міжнародным кінафестывалі ў Маскве]], дзякуючы якому Феліні ўпершыню наведаў [[Савецкі Саюз]]. [[Марчэла Мастраяні]], праца якога ў фільме стала неперасягненым шэдэўрам, iграў самога Феліні: яго нуду, турботу, сумневы, сталыя пошукі праўды і жах штодзённасці, «яго адчуванне крызісу жыцця, пустой мішуры балагана і магію творчых ператварэнняў». ==== Джульета і духі ==== {{main|Джульета і духі}} Фільм «[[Джульета і духі]]» (1965) быў задуманы дзеля [[Джульета Мазіна|Джульеты]] і пра [[Джульета Мазіна|Джульету]]. Феліні выношваў яго вельмі доўга, яшчэ з часоў «[[Дарога (фільм, 1954)|Дарогі]]». Выканаўцы галоўных роляў — [[Марыа Пізу]] і [[Джульета Мазіна|Мазіна]] — сыгралі тонка, пераканаўча, па-майстэрску, аднак фільм не выклікаў захаплення ні ў крытыкаў, ні ў гледача. Фільм прынёс Феліні нямала клопатаў: падатковыя органы звінавацілі яго ў фінансавых парушэннях. Суд пастанавіў, што ён павінен даплаціць у касу дзяржавы 200 тысяч долараў. Нягледзячы на тое, што прысуд быў увачавiдкi несправядлівы, Федэрыка яму падпарадкаваўся і разам з [[Джульета Мазіна|Джульетай]] перабраўся з шыкоўных апартаментаў у сціплую кватэру. ==== Тры крокі ў трызненні ==== {{main|Тры крокі ў трызненні}} У пачатку 1967 года Феліні апынуўся ў лякарні, прытым ён думаў, што вось-вось памрэ, нагэтулькi моцны быў боль у грудзях. Але гэтым разам абыйшлося. Федэрыка пісаў, што жыццё для яго стала больш важным і каштоўным: «Сустрэча са смерцю мне давяла, як моцна я прывязаны да жыцця». У 1968 годзе Феліні разам з [[Луі Маль|Луі Малем]] і [[Ражэ Вадзім]]ам экранізуе творы [[Эдгар По|Эдгара Алана По]] «Духі смерці» (ці «[[Тры крокі ў трызненні]]»). ==== Рым ==== {{main|Рым (фільм, 1972)}} У 1969 годзе з’явілася карціна «[[Сатырыкон (фільм, 1969)|Сатырыкон]]» — грандыёзная містэрыя, якая ўзнавіла на экране магічны свет Рымскай імперыі часоў заняпаду. Праз два гады з’явілася камедыя «[[Блазны (фільм)|Блазны]]» Федэрыка часта задавалі пытанне, што для яго значыць Рым. Замест адказу ён зняў «[[Рым (фільм, 1972)|Рым]]» (1972). Фільм прасякнуты светлым пачуццём свята, феерыі, чароўнай казкі, у якой пераплеценыя ўласныя ўспаміны рэжысёра, уражанні ад прачытаных кніг і ўбачаных спектакляў, рэпартажна знятыя кадры вуліц і завулкаў Рыма. ==== Амаркорд ==== {{main|Амаркорд (фільм)}} Наступны фільм Феліні «[[Амаркорд (фільм)|Амаркорд]]» (1973, прэмія «[[Оскар]]») таксама расказваў гісторыі пра горад, але зараз гэта быў Рыміні, горад яго дзяцінства. Сцэнар ён напісаў разам з паэтам [[Таніна Гуэра]]м. У карціне шмат смешных персанажаў і камічных сітуацый. На мясцовым дыялекце Рамані «амаркорд» азначае прыблізна «я ўспамінаю». Гэта і ёсць таемны ключ да творчасці Феліні, які ўжо ўзышоў на вяршыню славы, — патрэба акунуцца ў свет свайго дзяцінства. Федэрыка падабалася вадзіць машыну. У яго быў выдатны «[[Jaguar|Ягуар]]», потым ён набыў «[[Chevrolet|Шэўрале]]», крыху пазней «[[Alfa Romeo|Альфа-Рамеа]]». Напачатку 1970-х пад колы яго аўтамабіля ледзь не трапіў хлопчык на ровары. На шчасце, юны парушальнік правілаў адкараскаўся лёгкім спалохам, але ўзрушаны Феліні тут жа за бесцань прадаў машыну нямецкаму турысту, а сам з тых часоў за руль больш не сядаў і аддаваў перавагу пешым прагулянкам. ==== Казанова Феліні ==== {{main|Казанова Федэрыка Феліні}} Яго новы фільм «[[Казанова Федэрыка Феліні]]» (1976) — вольнае пераасэнсаванне мемуараў знакамітага авантурыста XVIII стагоддзя. Фільм выклікаў расчараванне ў часткі крытыкаў і гледачоў, ці з-за незадаволенасці трактоўкай постаці Казановы, ці фантазіяй Феліні. Рэжысёр з неахвотай узяўся за пастаноўку і пазней прызнаваўся, што Казанова выклікае ў яго агіду, а мемуары «знакамітага палюбоўніка» здаюцца тэлефоннай кнігай. ==== Рэпетыцыя аркестра ==== {{main|Рэпетыцыя аркестра (фільм, 1978)}} Тэлестужку «[[Рэпетыцыя аркестра (фільм, 1978)|Рэпетыцыя аркестра]]» (1978) Феліні зняў за шаснаццаць дзён. Яшчэ шэсць тыдняў пайшло на мантаж і агучванне. Гэта стужка на рэдкасць простая па сваёй сюжэтнай арганізацыі. Гэты фільм-прыпавесць выклікаў лавіну рэцэнзій і водгукаў у італьянскім друку, прытым кожны тлумачыў яго па-свойму. === Познія гады === У 1980-х гадах Феліні паставіў чатыры фільмы. У 1980 годзе выйшла драма «[[Горад жанчын (фільм)|Горад жанчын]]» з [[Марчэла Мастраяні|Мастраяні]] ў галоўнай ролі. Вар’яцтва, але шчырае і напоўненае асабістымі перажываннямі, адчуваннямі, выявамі і метафарамі. Тэма сур’ёзная, а знята лёгка, з іроніяй. Прыпавесць 1983 года «[[А карабель плыве...]]». Узяты гістарычны факт, рэальныя героі, але ўсё сыграна значна ямчэй за простую падзею з гісторыі, дзе замяшаны i чалавечыя адносіны, і палітыка, і адносіны паміж рознымі пластамі грамадства. «[[Джынджэр і Фрэд]]» (1986) пра італьянскіх танцораў Фрэда (Мастраяні) і Джынджэр ([[Джульета Мазіна|Мазіна]]), якія капіявалі знакамітую на ўвесь свет амерыканскую пару Фрэда Астэра і Джынджэр Роджэрс, а таксама спавядальнае «[[Інтэрв’ю (фільм, 1987)|Інтэрв’ю]]» (1987), у якім [[Марчэла Мастраяні|Мастраяні]] вяртаецца разам з [[Аніта Экберг|Анітай Экберг]] у «[[Салодкае жыццё]]». У сваёй апошняй карціне «[[Голас Месяца]]» (1990) паводле аповесці [[Эрмана Кавацоні]] рэжысёр прэзентаваў свет з пункту гледжання бяскрыўднага вар’ята, які толькі што выйшаў з псіхлякарні. === Смерць === [[Файл:Federico Fellini parco Rimini.jpg|міні|Паказальнік у парка імя Федэрыка Феліні ў Рыміні]] У сакавіку 1993 года рэжысёр атрымаў ганаровага «Оскара» за ўнёсак у кінамастацтва. 30 кастрычніка Федэрыка і Джульета Мазіна збіраліся адсвяткаваць у коле сяброў залатое вяселле, аднак 15 кастрычніка Феліні шпіталізавалі з інсультам. 31 кастрычніка, праз 50 гадоў і адзін дзень пасля вяселля з Джульетай, Феліні сканаў. Калі Італія хавала вядомага рэжысёра, рух у Рыме быў спынены. Шматтысячны натоўп выпраўляў жалобны картэж апладысментамі па дарогах Італіі — ад Рыма да фамільнага склепа сям’і Феліні ў маленькім прыморскім мястэчку Рыміні (дзе майстар і нарадзіўся). Джульета Мазіна, хворая на рак лёгкіх, перажыла мужа на пяць месяцаў. Перад смерцю 23 сакавіка 1994 года яна выказала жаданне быць пахаванай з фатаграфіяй Федэрыка ў руцэ. == Ушанаванне памяці == * Астэроід [[(5150) Феліні]] * Аэрапорт у Рыміні названы ў яго гонар. == Фільмаграфія == {{У фільме верх}} {{У фільме|1950|[[Агні вар’етэ]]|Luci del Varieta|рэжысёр (супольна з [[Альберта Латуада]]й), сцэнарыст|lang=it}} {{У фільме|1952|[[Белы шэйх]]|Lo Sceicco Bianco|рэжысёр|lang=it}} {{У фільме|1953|[[Мамчыны сынкі]]|I Vitelloni|рэжысёр, сцэнарыст|lang=it}} {{У фільме|1954|[[Дарога (фільм, 1954)|Дарога]]|La Strada|рэжысёр, сцэнарыст|lang=it}} {{У фільме|1955|[[Махляры (фільм, 1955)|Махляры]]|Il bidone|рэжысёр, сцэнарыст|lang=it}} {{У фільме|1957|[[Ночы Кабірыі]]|Le notti di Cabiria|рэжысёр, сцэнарыст|lang=it}} {{У фільме|1960|[[Салодкае жыццё]]|La Dolce Vita|рэжысёр, сцэнарыст|lang=it}} {{У фільме|1963|[[Восем з паловай]]|8½|рэжысёр|lang=it}} {{У фільме|1965|[[Джульета і духі]]|Giulietta degli Spiriti|рэжысёр, сцэнарыст|lang=it}} {{У дакументальным фільме|1969|[[Дзённік рэжысёра]]|Block-notes di un regista|рэжысёр, сцэнарыст, камеа|lang=it}} {{У фільме|1969|[[Сатырыкон (фільм, 1969)|Сатырыкон]]|Fellini — Satyricon|рэжысёр, сцэнарыст|lang=it}} {{У тэлефільме|1970|[[Чао, Федэрыка!]]|Ciao Federico!|lang=fr|камеа (фільм Гідэона Бахмана ({{lang-de|Gideon Bachmann}}) пра здымкі «[[Сатырыкон (фільм, 1969)|Сатырыкона]]»)}} {{У тэлефільме|1970|[[Блазны (фільм)|Блазны]]|I Clowns|рэжысёр, сцэнарыст, галоўная роля|lang=it}} {{У фільме|1972|[[Рым (фільм, 1972)|Рым]]|Fellini Roma|рэжысёр, сцэнарыст|lang=it}} {{У фільме|1973|[[Амаркорд (фільм)|Амаркорд]]|Amarcord|рэжысёр|lang=it}} {{У фільме|1976|[[Казанова Федэрыка Феліні]]|Il Casanova di Federico Fellini|рэжысёр, сцэнарыст|lang=it}} {{У фільме|1978|[[Рэпетыцыя аркестра (фільм, 1978)|Рэпетыцыя аркестра]]|Prova d’Orchestra|рэжысёр, сцэнарыст|lang=it}} {{У фільме|1980|[[Горад жанчын (фільм)|Горад жанчын]]|La Citta' delle Donne|рэжысёр, сцэнарыст|lang=it}} {{У фільме|1983|[[А карабель плыве...]]|E la Nave Va|рэжысёр, сцэнарыст|lang=it}} {{У фільме|1986|[[Джынджэр і Фрэд]]|Ginger e Fred|рэжысёр, сцэнарыст|lang=it}} {{У фільме ніз}} '''Эпізоды ў кінаальманахах ''' * [[1953 год у гісторыі кіно|1953]] — [[Любоў у горадзе, фільм|Любоў у горадзе]] / ''L’Amore in Citta'' (эпізод «Шлюбнае агенцтва» / ''«Agenzia matrimoniale»'') * [[1962 год у гісторыі кіно|1962]] — [[Бакача-70]] / ''Boccaccio '70'' (эпізод «Спакушэнне доктара Антоніа» / ''«Le Tentazioni Del Dottor Antonio»'') * [[1968 год у гісторыі кіно|1968]] — [[Тры крокі ў трызненні]] / ''Histoires Extraordinaires'' (эпізод «Тобі Даміт» / ''«Toby Dammit»'') == Прызы і прэміі == * [[1957 год у гісторыі кіно|1957]] — [[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм на замежнай мове]] («Дарога») * [[1958 год у гісторыі кіно|1958]] — [[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм на замежнай мове]] («Ночы Кабірыі») * [[1960 год у гісторыі кіно|1960]] — «[[Залатая пальмавая галіна]]» Канскага кінафэсту за фільм «Салодкае жыццё» * [[1963 год у гісторыі кіно|1963]] — Галоўны прыз [[Маскоўскі кінафестываль|Маскоўскага кінафестывалю]] за фільм «Восем з паловай» * [[1964 год у гісторыі кіно|1964]] — [[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм на замежнай мове]] («Восем з паловай») * [[1966 год у гісторыі кіно|1966]] — Прэмія «[[Залаты глобус|Залаты Глобус]]» за фільм «Джульета і духі» * [[1976 год у гісторыі кіно|1976]] — [[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм на замежнай мове]] («Амаркорд») * [[1977 год у гісторыі кіно|1977]] — [[Оскар]] за найлепшы дызайн касцюмаў у фільме «Казанова» * [[1978 год у гісторыі кіно|1978]] — Прэмія [[BAFTA]] за фільм «Казанова» * [[1985 год у гісторыі кіно|1985]] — Ганаровы залаты леў [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]] за ўнёсак у кінамастацтва * [[1987 год у гісторыі кіно|1987]] — Залаты прыз [[Маскоўскі кінафестываль|Маскоўскага кінафестывалю]] за фільм «[[Інтэрв’ю (фільм, 1987)|Інтэрв’ю]]» * 1990 — [[Імператарская прэмія]] (Японія) * [[1993 год у гісторыі кіно|1993]] — Ганаровы [[Оскар]] «За ўнёсак у кінамастацтва» {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = [[Таццяна Ізраілеўна Бачэліс|Бачелис Т.]]|частка = |загаловак = Феллини|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Москва |выдавецтва = [[Наука, выдавецтва|Наука]] |год = 1972 |том = |старонкі = |старонак = 384|серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар = Федерико Феллини|частка = |загаловак = Делать фильм|арыгінал = |спасылка = |адказны = Пер. с ит. и коммент. [[Фрыдэнга Міхайлаўна Двін|Ф. М. Двин]] |выданне = |месца = Москва |выдавецтва = [[Искусство, выдавецтва|Искусство]] |год = 1984 |том = |старонкі = |старонак = 287|серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар = Федерико Феллини|частка = |загаловак = Феллини о Феллини : статьи, нтервью, воспоминания, сценарии: [[Восем з паловай, фільм|«8/1/2»]], [[Рым, фільм|«Рим»]], [[Джынджэр і Фрэд, фільм|«Джинджер и Фред»]]|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Москва |выдавецтва = [[Радуга (издательство)|Радуга]] |год = 1984 |том = |старонкі = |старонак = 487|серыя = |isbn = ISBN 5-05-002304-1|тыраж = }} * {{кніга|аўтар = Федерико Феллини, [[Шарлота Чэндлер|Шарлотта Чэндлер]]|частка = |загаловак = Мой трюк — режиссура|арыгінал = |спасылка = http://zmiersk.ru/fellini-federiko/moj-trjukrezhissura.html|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Радуга (издательство)|Радуга]]|год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120105143046/http://www.zmiersk.ru/fellini-federiko/moj-trjukrezhissura.html|archivedate = 5 студзеня 2012}} * {{кніга|аўтар = Костанцо Костантини|частка = |загаловак = Феллини|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Молодая гвардия |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 271|серыя = ЖЗЛ |isbn = 978-5-235-03156-2|тыраж = 3000}} == Спасылкі == * {{imdb|0000019}} * [http://www.federicofellini.it/ Фонд Феліні] Афіцыйны сайт Фонду Федэрыка Феліні{{ref-it}} * [http://www.film.ru/afisha/person.asp?name=%D4%E5%E4%E5%F0%E8%EA%EE+%D4%E5%EB%EB%E8%ED%E8 Федерико Феллини] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070206014740/http://www.film.ru/afisha/person.asp?name=%D4%E5%E4%E5%F0%E8%EA%EE+%D4%E5%EB%EB%E8%ED%E8 |date=6 лютага 2007 }} на сайте [[film.ru]] * [http://oldcinema.110mb.com/fel1.htm Федерико Феллини — Биография, фильмография на Oldcinema] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090429215954/http://oldcinema.110mb.com/fel1.htm |date=29 красавіка 2009 }} * [http://inoekino.ru/author.php?id=6005 Фильмы Федерико Феллини на сайте InoeKino.ru] * [http://www.cinematheque.ru/post/142174 Интервью с Феллини] * [http://artpages.org.ua/palitra/pornokarikaturi-federiko-fellini.html Карикатуры Феллини] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141108082918/http://artpages.org.ua/palitra/pornokarikaturi-federiko-fellini.html |date=8 лістапада 2014 }} * [http://www.goodcinema.ru/?q=node/1980 Фотогалерея Федерико Феллини и Джульетты Мазины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101018200237/http://goodcinema.ru/?q=node%2F1980 |date=18 кастрычніка 2010 }} * {{YouTube|1Xs5kbd6gtE|Феллини на церемонии награждения}} * [http://www.federico-fellini.ru Сайт о Федерико Феллини]{{Недаступная спасылка}} * {{cite web|url=http://www.rg.ru/2013/09/06/fellini-site.html|title=Фильм о Феллини прошел в полупустом зале|author=[[Валерый Сямёнавіч Кічын|Валерий Кичин]]|date=6 сентября 2013|work=|publisher=Российская газета|accessdate=2013-09-03|lang=}} {{Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Феліні Федэрыка}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Імператарскай прэміі Японіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад інсульту]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты ганаровай прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] at1n1rvpx3tvrkec0u5yweobcm57ona Федэратыўныя Штаты Мікранезіі 0 46849 5142476 4728125 2026-05-16T18:48:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142476 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва=Федэратыўныя Штаты Мікранезіі |Арыгінальная назва=Federated States of Micronesia |Родны склон=Федэратыўных Штатаў Мікранезіі |Герб=Seal of the Federated States of Micronesia.svg |Дэвіз=Peace, Unity, Liberty (Мір, адзінства, свабода) |Назва гімна=Patriots of Micronesia |Форма кіравання=[[Рэспубліка]] |lat_dir =N |lat_deg =7 |lat_min =21 |lat_sec =18 |lon_dir =E |lon_deg =151 |lon_min =36 |lon_sec =55 |region = FM |CoordScale =10000000 |На карце=LocationMicronesia.png |Мова=[[Англійская мова|Англійская]] |Дата незалежнасці=[[3 лістапада]] [[1986]] |Незалежнасць ад=[[ЗША]] |Сталіца=[[Палікір]] |Найбуйнейшы горад= |Пасады кіраўнікоў=[[Прэзідэнт]] |Кіраўнікі=[[Імануіл Мары]] |Месца па тэрыторыі=173 |Тэрыторыя=702 |Працэнт вады=- |Месца па насельніцтву=195 |Насельніцтва=107 862 |Год перапісу=2008 |Шчыльнасць насельніцтва=157 |ВУП=277 млн. |Год разліку ВУП=2002 |Месца па ВУП=215 |ВУП на душу насельніцтва=2000 |Валюта=[[Долар ЗША]] |Дамен=[[.fm]] |Тэлефонны код=691 |Часавы пояс= +10 }} {{не блытаць|Мікранезія|геаграфічным рэгіёнам Мікранезія}} '''Федэратыўныя Штаты Мікранезіі''' ({{lang-en|Federated States of Micronesia}}) — дзяржава ў [[Акіянія|Акіяніі]], на поўнач ад вострава [[востраў Новая Гвінея|Новая Гвінея]]. Тэрыторыя складаецца з 607 астравоў у архіпелагу [[Каралінскія астравы]]. Тэрыторыя пачала засяляцца ў [[2 тысячагоддзе да н.э.|2 тыс. да н.э.]] Паступова тут узнікла дзяржаўнае ўтварэнне з цэнтрам на востраве Яп. З [[5 стагоддзе|V]] да [[15 стагоддзе|XV]] стагоддзя дынастыя Саўдэлэур кіравала навакольнымі астравамі з насельніцтвам каля 25 000 чалавек. [[Еўропа|Еўрапейцы]] адкрылі астравы ў XVII стагоддзі, і да [[XIX ст.]] тэрыторыя належала [[Іспанія|Іспаніі]]. У [[1889]] [[Германія]] выкупіла астравы, а ў [[1914]] іх захапіла [[Японія]]. Падчас [[2СВ|Другой Сусветнай вайны]] тэрыторыя астравоў была занята [[ЗША]], якія і кіравалі імі згодна з мандатам [[ААН]] (у складзе ''Падапечных тэрыторый Ціхаакеанскія астравы''). У [[1978]] годзе Каралінскія астравы атрымалі статус «Свабодна асацыяванай з [[ЗША]] тэрыторыі». У [[1986]] годзе фармальна атрымалі незалежнасць. == Адміністрацыйны падзел == Федератыўныя Штаты уключаюць 4 штата: {| class="wikitable" !Сцяг штата !Штат !Адміністрацыйны цэнтр !Тэрыторыя штата<ref>[{{ref-en}} http://www.fsmgov.org/info/geog.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304030807/http://www.fsmgov.org/info/geog.html |date=4 сакавіка 2016 }} FSM government website — Geography]</ref> !Насельніцтва штата<ref>[{{ref-en}} http://www.fsmgov.org/info/people.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120629052438/http://www.fsmgov.org/info/people.html |date=29 чэрвеня 2012 }} FSM government website — Population]</ref> !Шчыльнасць насельніцтва |--- |[[Выява:Flag of Chuuk.svg|50px|Flag of Chuuk]] || '''[[Астравы Чуўк|Трук]]''' || [[Вяно]] || 127 км² || 53.595 || 420 на км² |--- |[[Выява:Flag of Kosrae.svg|50px|Flag of Kosrae]] || '''[[Касрае (востраў)|Касрае]]''' || [[Тафол]] || 110 км² || 7.686 || 70 на км² |--- |[[Выява:Flag of Pohnpei (1977-1992).svg|50px]]|| '''[[Панпеі]]''' || [[Калонія]] || 346 км² || 34.486 || 100 на км² |--- |[[Выява:Yap flag.svg|50px|Flag of Yap]] || '''[[Штат Яп|Яп]]''' || [[Калонія (Яп)|Калонія]] || 118 км² || 11.241 || 95 на км² |} {{зноскі}} == Спасылкі == '''Урад''' * [http://www.fsmgov.org Government of the Federated States of Micronesia] * [http://www.fsmgov.org/ афіцыйны сайт урада Федэратыўных штатаў Мікранезіі] * [http://www.fsmpio.fm/ афіцыйны сайт прэзідэнта ФШM] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070415051715/http://www.fsmpio.fm/ |date=15 красавіка 2007 }} * [http://www.fsmcongress.fm/ афіцыйны сайт Кангрэса ФШМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071008162010/http://www.fsmcongress.fm/ |date=8 кастрычніка 2007 }} * [http://www.micsem.org/library.htm віртуальная бібліятэка ФШМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120701165743/http://www.micsem.org/library.htm |date=1 ліпеня 2012 }} * [http://www.eurobanks.ru/law/mikroneziy.html заканадаўства ФШМ]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.fsmlaw.org/fsm/constitution/ юрыдычны портам ФШМ.] * [http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/MIKRONEZIYA.html пра Мікранезію] * [http://www.fm партал Мікранезіі] * [http://www.visit-micronesia.fm сайт для госцяў краіны]{{Недаступная спасылка}} '''Асноўныя''' * [http://libweb.hawaii.edu/digicoll/ttp/ttpi.html ФШМ, Гавайскі ўніверсітэт] * [http://nature.org/wherewework/asiapacific/micronesia/ Nature.org — Мікранезія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061207015735/http://www.nature.org/wherewework/asiapacific/micronesia/ |date=7 снежня 2006 }} * [http://www.mymicronesia.com myMicronesia.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080928083648/http://www.mymicronesia.com/ |date=28 верасня 2008 }} {{Акіянія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Федэратыўныя Штаты Мікранезіі}} [[Катэгорыя:Федэратыўныя Штаты Мікранезіі| ]] [[Катэгорыя:Федэратыўныя дзяржавы|Мікранезія]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі|Мікранезія]] 10gd7fbn9cuq5ehmt7gr3hinyr5lhtw Хатаўскі сельсавет 0 48324 5142578 4792376 2026-05-17T08:40:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142578 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хатаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Стаўбцоўскі раён]] |Уключае = |Сталіца = |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[24 снежня]] [[2011]] |Крупныйгород = |Крупныегорода = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3045 |Год перапісу = 2011 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Хатаўскі́ сельсавет''' — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Хатава]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Хотаўскі сельсавет''' у складзе [[Івянецкі раён|Івянецкага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Хотава]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года перайменаваны ў '''Мешыцкі сельсавет''', цэнтр перанесены ў вёску [[Мешычы]]. 27 сакавіка 1959 года шляхам аб’яднання скасаваных Мешыцкага і [[Дзераўноўскі сельсавет (Івянецкі раён)|Дзераўноўскага сельсавета]] зноў утвораны Хотаўскі сельсавет з цэнтрам у вёсцы Хотава<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Мінскай вобласці. З 17 красавіка 1962 года ў складзе Стаўбцоўскага раёна. 5 сакавіка 1981 года сельсавет перайменаваны ў '''Хатаўскі сельсавет''', а цэнтр сельсавета — у вёску Хатава. 14 лютага 1983 года частка сельсавета перададзена ў склад новаўтворанага [[Цясноўскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Цясноўскага сельсавета]] (10 населеных пунктаў: вёскі [[Заменка]], [[Зеневічы]], [[Мешычы]], [[Пятрова (Стаўбцоўскі раён)|Пятрова]], [[Пятрылавічы]], [[Цеснавая 1]], [[Цеснавая 2]] і хутары [[Алешкавец]], [[Альшанка (Стаўбцоўскі раён)|Альшанка]], [[Казялец (Стаўбцоўскі раён)|Казялец]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 14 лютага 1983 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 11 (1745).</ref>. 24 снежня 2011 года сельсавет перайменаваны ў [[Дзераўнянскі сельсавет]], цэнтр перанесены ў вёску [[Дзераўная (Стаўбцоўскі раён)|Дзераўная]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46668.pdf Решение Минского областного Совета депутатов 24 декабря 2011 г. № 134 О переименовании сельсоветов Столбцовского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201120085212/https://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46668.pdf|date=20 лістапада 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2798 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 63,6 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 32,9 % — [[беларусы]], 2,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. == Гісторыя == У склад сельсавета на момант перайменавання ў Дзераўнянскі (2011 год) уваходзілі наступныя населеныя пункты: * [[Агароднікі (Стаўбцоўскі раён)|Агароднікі]] * [[Барок (Стаўбцоўскі раён)|Барок]] * [[Беламошша]] * [[Беліца (Стаўбцоўскі раён)|Беліца]] * [[Дзераўная (Стаўбцоўскі раён)|Дзераўная]] * [[Дзяражнае]] * [[Заброддзе (Стаўбцоўскі раён)|Заброддзе]] * [[Зарэчча (Дзераўнянскі сельсавет)|Зарэчча]] * [[Круговіны]] * [[Лубень (Стаўбцоўскі раён)|Лубень]] * [[Ніўнае (Стаўбцоўскі раён)|Ніўнае]] * [[Падляскоўе]] * [[Скрошчына]] * [[Хатава]] * [[Хатоўка]] * [[Школьны (Стаўбцоўскі раён)|Школьны]] * [[Янкавічы (Стаўбцоўскі раён)|Янкавічы]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Хатаўскі (у 1954—1959 гадах Мешыцкі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Івянецкі раён|child|загаловак=Хотаўскі (у 1954—1959 гадах Мешыцкі) сельсавет у [[Івянецкі раён|Івянецкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Стаўбцоўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Хатаўскі сельсавет у [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] (1962—2011)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Івянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Стаўбцоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2011 годзе]] aiqcwdt15m95wpaeksyh276gh44b3w8 Жорж Санд 0 55513 5142452 5127730 2026-05-16T17:27:53Z Pabojnia 135280 афармленне, вкфктр 5142452 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Жорж Санд | Арыгінал імя = {{lang-fr|George Sand}} | Фота = George Sand by Nadar, 1864.jpg | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Амандзіна Аўрора Люсіль Дзюпэн | Псеўданімы = | Нарадзіўся = | Месца нараджэння = | Памёр = | Месца смерці = | Грамадзянства = [[Францыя]] | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = рамантызм | Жанр = | Дэбют = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = }} '''Жорж Санд''' ({{lang-fr|George Sand}}, сапраўднае імя {{lang-fr|Amandine Aurore Lucile Dupin}} — Амандзіна Аўрора Люсіль Дзюпэн; {{ДН|1|7|1804}}, [[Парыж]] — {{ДС|8|6|1876}}) — французская [[пісьменнік|пісьменніца]]-{{празаік|Францыі|XIX стагоддзя|}}. == Біяграфічныя звесткі == Вучылася ў англійскім каталіцкім манастыры ў Парыжы. Аўтар раманаў, апавяданняў, п’ес і публіцыстычных тэкстаў. Яна не толькі прымае мужчынскі псеўданім, але пачынае з’яўляцца на публіцы ў мужчынскім адзенні. Сярод любімых мужчын Жорж Санд вылучаюцца кампазітары [[Франц Ліст]] і [[Фрыдэрык Шапен]] (14-гадовыя адносіны, апісаныя ў кнізе «Зіма на Маёрцы») і пісьменнікі [[Альфрэд дэ Мюсэ]] і [[Праспер Мерымэ]]. Вядома і шырокая перапіска з Густавам Флаберам. == Творчасць == Дэбютавала псіхалагічным раманам «Індыяна» (1832), у якім тэма жаночай эмансіпацыі цесна звязана з праблемай свабоды чалавека. У раманах «Валянціна» (1832), «Лелія» (1833), «Жак» (1834) у традыцыях байранізму і «нястрымнага рамантызму» абвясціла індывідуалістычны бунт як адзіны шлях у абнаўленні грамадства. На мяжы 1830-40-х г. захапілася ідэямі ўтапічнага і хрысціянскага сацыялізму. Аўтар сацыяльных раманаў «Мапра» (1837), «Вандроўны падмайстар» (1840), «Арас» (1841), «Млынар з Анжыбо» (1845), «Грэх пана Антуана» (1847), дылогіі «Кансуэла» (1842-43) і «Графіня Рудальштат» (1843-44). Дэмакратычныя погляды Жорж Санд выявіліся ў цыкле вясковых аповесцей («Чортава лужына», 1846; «Франсуа-знайдыш», 1847-48; «Маленькая Фадэта», 1848-49). Удзельніца рэвалюцыі 1848, пасля перамогі рэакцыі адышла ад палітыкі. Аўтар мемуараў «Гісторыя майго жыцця» (1854-55), шматлікіх раманаў, у т.л. «Снегавік» (1858), «Апошняе каханне» (1867) і інш. Аповесць «Франсія» (1872) пра гістарычныя падзеі 1812-14. == Цікавыя факты == * Паводле звестак, апублікаваных [[Андрэ Маруа]], Казімір Дзюпэн, былы муж пісьменніцы, пасля апошняй у яго жыцці сустрэчы з ёй казаў: «У мяне не было жадання называць яе Аўрорай; яна была хутчэй падобна на сонца на захадзе<ref>Моруа, Андре. Жорж Санд / [Пер. с фр. Е. С. Булгаковой] — Мн.: Беларусь, 1983, с. 364-65.</ref>». Сутнасць [[каламбур]]а няцяжка зразумець, ведаючы, што ў [[Французская мова|французскай мове]] Aurore азначае не толькі Аўрора, асабістае імя раманісткі, але і «світанак». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14}} == Спасылкі == * [http://prajdzisvet.org/texts/prose/3004.html Жорж Санд «Гісторыя пра Грыбуля, сапраўднага недарэку» (Histoire du véritable Gribouille).] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Францыі]] [[Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Постаці фемінізму Францыі]] rpoduoxpoqbacd7zeuw2zumer95jbyd Хацежынскі сельсавет 0 56831 5142585 4700711 2026-05-17T09:00:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142585 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хацежынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мінскі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Хацежына]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 4783 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Хаце́жынскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 г. вёска) [[Хацежына]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Старасельскі сельсавет''' у складзе [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёна]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Старое Сяло (Мінскі раён)|Старое Сяло]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Заслаўскім раёне БССР. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Заслаўскім раёне Мінскай вобласці. З 8 жніўня 1959 года сельсавет у складзе Мінскага раёна. 28 лютага 1974 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Хацежына, сельсавет перайменаваны ў Хацежынскі<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 28 лютага 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. 8 лютага 1982 года ў склад сельсавета з [[Гаранскі сельсавет (Мінскі раён)|Гаранскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Малашкі (Мінскі раён)|Малашкі]] і [[Рыжыкі (Мінскі раён)|Рыжыкі]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 лютага 1982 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1982, № 10 (1708).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2265 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=31 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 91,5 % — [[беларусы]], 5,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,6 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 4783 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Хацежынскі сельсавет}} {{Мінскі раён}} [[Катэгорыя:Хацежынскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Заслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] mln30pw8iqwp71c9sd7telhq58vh4us Варэна (Ламбардыя) 0 60073 5142366 5061204 2026-05-16T12:34:32Z ~2026-29362-94 168223 5142366 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Варэна}} {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Варэна |арыгінальная назва = Varenna |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 1|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 9|lon_min = 17|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Ламбардыя |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Лека{{!}}Лека |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 11 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = 77 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0341 |паштовы індэкс = 23829 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 097084 |катэгорыя ў Commons = Varenna |сайт = http://www.comune.varenna.lc.it/ |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Carlo Molteni |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Варэна''' ({{lang-it|Varenna}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Ламбардыя]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Лека|Лека]]. Насельніцтва складае 859 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 77 чал./км². Займае плошчу 11 км². Паштовы індэкс — 23829. Тэлефонны код — 0341. Заступнікам населенага пункта лічыцца Святы [[Георгій Перамаганосец]]. == Дэмаграфія == Дынаміка насельніцтва: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till: 1129 bar:1871 from:0 till: 1005 bar:1881 from:0 till: 996 bar:1901 from:0 till: 1283 bar:1911 from:0 till: 1246 bar:1921 from:0 till: 1023 bar:1931 from:0 till: 956 bar:1936 from:0 till: 879 bar:1951 from:0 till: 939 bar:1961 from:0 till: 919 bar:1971 from:0 till: 812 bar:1981 from:0 till: 799 bar:1991 from:0 till: 823 bar:2001 from:0 till: 846 PlotData= bar:1861 at: 1129 fontsize:S text: 1.129 shift:(-8,5) bar:1871 at: 1005 fontsize:S text: 1.005 shift:(-10,5) bar:1881 at: 996 fontsize:S text: 996 shift:(-10,5) bar:1901 at: 1283 fontsize:S text: 1.283 shift:(-10,5) bar:1911 at: 1246 fontsize:S text: 1.246 shift:(-10,5) bar:1921 at: 1023 fontsize:S text: 1.023 shift:(-10,5) bar:1931 at: 956 fontsize:S text: 956 shift:(-10,5) bar:1936 at: 879 fontsize:S text: 879 shift:(-10,5) bar:1951 at: 939 fontsize:S text: 939 shift:(-10,5) bar:1961 at: 919 fontsize:S text: 919 shift:(-10,5) bar:1971 at: 812 fontsize:S text: 812 shift:(-10,5) bar:1981 at: 799 fontsize:S text: 799 shift:(-10,5) bar:1991 at: 823 fontsize:S text: 823 shift:(-10,5) bar:2001 at: 846 fontsize:S text: 846 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Па даных ISTAT </timeline> Варэнне — гэта муніцыпалітэт у італьянскім рэгіёне Ламбардыя, размешчаны на ўсходнім беразе возера Кома. Гістарычна ён цесна звязаны з Ліернай і мае з ёй шматвяковыя сувязі. На супрацьлеглым беразе знаходзіцца Бэладжыа. == Геаграфія == <gallery> Castello di Lierna.jpg|Ліерна. Гістарычна звязаная з Варэнне і лічыцца схаванай жамчужынай цэнтральнай часткі возера Кома Varenna 2019.jpg|Від на Варэнне з Ліерны Varenna station.jpg|Станцыя Варэнне-Эзіна-Перледа varenna aerial 2009.JPG|Від з Castello di Vezio </gallery> == Асобы == [[File:Giovanni Battista Pirelli.jpg|thumb|Джавані Батыста Пірэлі]] * Джаванні Батыста Пірэлі (1848 у Варэнне — 1932 у Мілане), заснавальнік кампаніі [[Pirelli]]. * Сентын Пятровіч (1774 у Варэнне — 1847 у Маскве), расійскі скульптар. * Энрыка Фермі звязаны з летнімі курсамі, якія перыядычна праводзяцца ў Villa Monastero. == Гл. таксама == {{зноскі}} {{правінцыя Лека}} {{Бібліяінфармацыя}} 9gtf2o2w7yx5ivm2qu10op332mome97 5142436 5142366 2026-05-16T16:27:26Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-29362-94|~2026-29362-94]]) і адноўлена версія 5061204, зробленая M.L.Bot 5142436 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Варэна}} {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Варэна |арыгінальная назва = Varenna |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 1|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 9|lon_min = 17|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Ламбардыя |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Лека{{!}}Лека |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 11 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = 77 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0341 |паштовы індэкс = 23829 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 097084 |катэгорыя ў Commons = Varenna |сайт = http://www.comune.varenna.lc.it/ |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Carlo Molteni |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Варэна''' ({{lang-it|Varenna}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Ламбардыя]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Лека|Лека]]. Насельніцтва складае 859 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 77 чал./км². Займае плошчу 11 км². Паштовы індэкс — 23829. Тэлефонны код — 0341. Заступнікам населенага пункта лічыцца Святы [[Георгій Перамаганосец]]. == Дэмаграфія == Дынаміка насельніцтва: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till: 1129 bar:1871 from:0 till: 1005 bar:1881 from:0 till: 996 bar:1901 from:0 till: 1283 bar:1911 from:0 till: 1246 bar:1921 from:0 till: 1023 bar:1931 from:0 till: 956 bar:1936 from:0 till: 879 bar:1951 from:0 till: 939 bar:1961 from:0 till: 919 bar:1971 from:0 till: 812 bar:1981 from:0 till: 799 bar:1991 from:0 till: 823 bar:2001 from:0 till: 846 PlotData= bar:1861 at: 1129 fontsize:S text: 1.129 shift:(-8,5) bar:1871 at: 1005 fontsize:S text: 1.005 shift:(-10,5) bar:1881 at: 996 fontsize:S text: 996 shift:(-10,5) bar:1901 at: 1283 fontsize:S text: 1.283 shift:(-10,5) bar:1911 at: 1246 fontsize:S text: 1.246 shift:(-10,5) bar:1921 at: 1023 fontsize:S text: 1.023 shift:(-10,5) bar:1931 at: 956 fontsize:S text: 956 shift:(-10,5) bar:1936 at: 879 fontsize:S text: 879 shift:(-10,5) bar:1951 at: 939 fontsize:S text: 939 shift:(-10,5) bar:1961 at: 919 fontsize:S text: 919 shift:(-10,5) bar:1971 at: 812 fontsize:S text: 812 shift:(-10,5) bar:1981 at: 799 fontsize:S text: 799 shift:(-10,5) bar:1991 at: 823 fontsize:S text: 823 shift:(-10,5) bar:2001 at: 846 fontsize:S text: 846 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Па даных ISTAT </timeline> == Гл. таксама == {{зноскі}} {{правінцыя Лека}} {{Бібліяінфармацыя}} lqhiqws3lqw2co9ghpbzapax70lzzfr Фелікс Мендэльсон 0 60964 5142483 4934319 2026-05-16T19:13:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142483 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Фелікс Мендэльсон | Подпіс = Felix Mendelssohn | Фота = Mendelssohn Bartholdy.jpg | Шырыня_фота = 220px | Поўнае_імя = Якаб Людвіг Фелікс Мендэльсон-Бартольдзі | Сайт = }} '''Фелікс Мендэльсон''' ({{lang-de|Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy}}; Якаб Людвіг Фелікс Мендэльсон-Бартольдзі, [[3 лютага]] [[1809]], [[Гамбург]] — [[4 лістапада]] [[1847]], [[Лейпцыг]]) — нямецкі [[кампазітар]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, піяніст, арганіст, дырыжор, музычна-грамадскі дзеяч, аўтар вядомага вясельнага маршу. == Біяграфія == Нарадзіўся 3 лютага 1809 г. у [[Гамбург]]у ў сям'і банкіра Абрагама Мендэльсона, які разам з жонкай Ліей прынялі [[хрысціянства]], і іх дзеці былі ахрышчаны пад прозвішчам Мендэльсон-Бартольдзі. Дзед Фелікса Мендэльсона — Мазес Мендэльсон быў прызнаным у Германіі філосафам. У 1812 Мендэльсон пераязджае з сям'ёй у [[Берлін]], дзе з 1817 пачынае займацца музыкай з К. Цэльтэрам, а ў 1821 знаёміцца з Гётэ. На фарміраванне эстэтычных поглядаў Мендэльсона значна паўплывалі зносіны з выбітнымі прадстаўнікамі навуковай і мастацкай думкі ([[Вільгельм фон Гумбальт|В. Гумбальт]], [[Генрых Гейнэ|Г. Гейнэ]], Э. Т. А. Гофман, К. М. Вебэр, [[Нікало Паганіні|Н. Паганіні]]); вялікую ролю адыграў шматгадовы кантакт з І. В. Гётэ, які прывіў Мендэльсону сімпатыі да класічнага мастацтва, а таксама курс лекцый Г. Гегеля па эстэтыцы, які быў праслуханага Мендэльсонам у [[Берлінскі ўніверсітэт|Берлінскім універсітэце]]. Стварэнне ўверцюры да камедыі У. Шэкспіра «Сон у летнюю ноч» (1826) — сведчанне ранняй творчай сталасці Мендэльсона. Значнай падзеяй у музычным жыцці таго часу было выкананне пад кіраўніцтвам Мендэльсона пасля шматгадовага забыцця «Страсці па Матфею» Баха (1829). Адначасова Мендэльсон атрымаў славу кампазітара, піяніста, скрыпача. У 1829-32 Мендэльсон падарожнічаў па Еўропе, дарожныя ўражанні адбіліся ў «Італьянскай», «Шатландскай» сімфоніі і іншых творах. У 1833 Мендэльсон кіраваў Ніжнерэйнскімі музычнымі фестывалямі, у 1833-35 музік-дырэктар у [[Дзюсельдорф]]е (пад кіраўніцтвам Мендэльсона ўпершыню выкананы многія творы Г. Ф. Гендэля, Баха, В. А. Моцарта, Л. Бетховена). З 1835 дырыжор і кіраўнік аркестра Гевандхаўза ў Лейпцыгу, які атрымаў дзякуючы Мендэльсону сусветную вядомасць. У 1843 па ініцыятыве Мендэльсона адкрылася [[Лейпцыгская кансерваторыя]]. == Творчасць == Мендэльсон — выдатны прадстаўнік нямецкага рамантызму, цесна звязаны з класічнымі традыцыямі (эстэтычная пазіцыя Мендэльсона — заснавальніка Лейпцыгскай школы — адрознівалася арыентацыяй на класічныя ўзоры), аднак Мендэльсон шукаў новыя тыпы выразнасці. Музыка Мендэльсона адрозніваецца імкненнем да яснасці і ураўнаважана, ёй уласцівыя элегічнасць тону, апора на бытавыя формы музіцыравання і інтанацыі нямецкай народнай песні («Песні без слоў» для фартэпіяна і інш). Спецыфічная для Мендэльсона вобразная сфера — элегантная фантастычная скерцознасць (уверцюра з музыкі да п'есы «Сон у летнюю ноч» і інш.) Выканальніцкі стыль Мендэльсона-піяніста, праціўніка павярхоўнай віртуознасці, паўплываў на яго інструментальную музыку (канцэрты, ансамблі і інш). Адзін са стваральнікаў рамантычнага сімфанізма, Мендэльсон узбагаціў яго жанрам праграмнай канцэртнай уверцюры («Марская цішыня і шчаслівае плаванне», 1832, і інш). {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://classic.chubrik.ru/Mendelssohn/ Ф.Мендэльсон на сайті А.Чубріка]{{ref-ru}} * [http://www.krugosvet.ru/articles/18/1001845/1001845a1.htm Энцыклапедыя Кругосвєт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080507183338/http://www.krugosvet.ru/articles/18/1001845/1001845a1.htm |date=7 мая 2008 }}{{ref-ru}} * [http://www.gromko.ru/done/showbook/article2777.html Ф.Мендэльсон на сайті Gromko.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070814103649/http://www.gromko.ru/done/showbook/article2777.html |date=14 жніўня 2007 }}{{ref-ru}} * [http://www.mendelssohn-stiftung.de/index2.php Felix Mendelssohn House and Foundation, Leipzig] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070914211102/http://www.mendelssohn-stiftung.de/index2.php |date=14 верасня 2007 }}{{ref-en}} * [http://www.carolinaclassical.com/mendelssohn/index.html Felix Mendelssohn on Carolina Classical site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061205212524/http://www.carolinaclassical.com/mendelssohn/index.html |date=5 снежня 2006 }}{{ref-en}} * [http://www.mutopiaproject.org/cgibin/make-table.cgi?Composer=Mendelssohn-BartholdyF&preview=1 Mendelssohn's Scores] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080508013455/http://www.mutopiaproject.org/cgibin/make-table.cgi?Composer=Mendelssohn-BartholdyF&preview=1 |date=8 мая 2008 }}{{ref-en}} * {{IMSLP|id=Mendelssohn, Felix}} * [http://www.mendelssohn-stiftung.de/ims/ Міжнароднае мендэльсонаўскае таварыства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327234319/http://www.mendelssohn-stiftung.de/ims/ |date=27 сакавіка 2008 }} * [http://themendelssohnproject.org/ Сайт, прысвечаны Феліксу і Фані Мендэльсонам] * [http://beiunsinhamburg.de/2010/%D1%84%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%81-%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BE%D0%BD/ Артыкул — Моцарт XIX стагоддзі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008221212/http://beiunsinhamburg.de/2010/%D1%84%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%81-%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BE%D0%BD/ |date=8 кастрычніка 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мендэльсон Фелікс}} [[Катэгорыя:Кампазітары Германіі]] [[Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рамантызм]] [[Катэгорыя:Рамантычныя кампазітары]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Лейпцыга]] [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары]] i6jqz344unn0qh65jn7lfynr55fxjmj Фелікс Улодак 0 62283 5142486 4976364 2026-05-16T19:19:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142486 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}} '''Фелікс Адам Ян Улодак''' ({{lang-pl|Feliks Adam Jan Włodek}}, {{lang-ru|Феликс Адам Ян Влодек}}; {{ДН|9|6|1838}} — ?), — адзін з удзельнікаў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], узначальваў Пружанскі паўстанцкі атрад. Дзейнічаў пад псеўданімамі ''Самух'', ''Шчасны'' і ''Здзяхоўскі''. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Улодакі|Улодакаў]] герба «[[Праўдзіч]]». Бацька, таксама Фелікс, меў ва ўласнасці [[Маёнтак|маёнткі]] [[Кабакі (Брэсцкая вобласць)|Кабакі]] ў [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскім]] і [[Матыкалы]] ў [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкім паветах]]. Фелікс Адам Ян нарадзіўся меркавана ў Кабаках<ref name="brama10">{{артыкул|аўтар=Александр Ильин.|загаловак=Влодки и Окинчицы — повстанцы с Берёзовщины|спасылка=http://brama.bereza.by.ru/nomer23/artic10.shtml|выданне=Гістарычная брама|год=2008|нумар=1 (23)}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сябраваў з мастаком [[Міхаіл Кулеша|Міхаілам Кулешам]], які ў 1845 годзе, падчас паездкі па Берасцейшчыне, гасцяваў у маёнтку Улодака<ref>{{Спасылка| аўтар = С.Я. Сяльверстава| url = http://mestechki.info/conference/4selv.htm| загаловак = Культурнае жыццё Брэста-Літоўскага ў першай палове XIX ст.| назва праекту = Мястэчкі Беларусі| выдавецтва = Андрэй Гяцэвіч| дата = 17 кастрычніка 2011| title = Архіўная копія| access-date = 25 красавіка 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20160820042421/http://mestechki.info/conference/4selv.htm| archive-date = 20 жніўня 2016| url-status = dead}}</ref> Падтрымаў [[паўстанне 1863—1864 гадоў]]. [[20 красавіка]] [[1863]] года сфарміраваў паўстанцкі атрад, які налічваў каля 300 чалавек. Намагаючыся аб’яднацца з сіламі [[Густаў Стравінскі|Густава Стравінскага]], накіраваўся ў ваколіцы [[Бяроза-Картузская|Бярозы-Картузскай]]. Па дарозе быў акружаны расійскімі войскамі ля в. [[Смалярка]], дзе [[13 мая]] прыняў з імі бой<ref name="ezajk">{{cite web | author = Эдвард Зайкоўскі.| url = http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1554&Itemid=737| title = За зямлю i за волю| publisher = Культурна-асветніцкі клуб «Спадчына»| access-date = 17 кастрычніка 2011 }}</ref>. Пасля аб’яднання кіраўніцтва агульным атрадам прыняў [[Аляксандр Лянкевіч]]. {{СС|3|чэрвеня|1863|21|мая}} года атрад прыняў удзел у [[Бітва пад Мілавідамі|бітве пад Мілавідамі]]. {{СС|4|чэрвеня|1863|24|мая}} года адбылася [[Бітва пад Ласасінам|жорсткая сутычка]] ля вёскі [[Ласасін]]. Атрад Улодка пацярпеў цяжкія страты: 40 чалавек забітымі<ref name="pruzhnet">{{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Крукоўскі]].|загаловак=Двойчы расстраляныя. Адноўлены помнік паўстанцам Шчаснага|спасылка=http://www.nn.by/2000/42/14.htm|выданне=«[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]»|год=2000|нумар=42}}</ref>. Неўзабаве Улодак аддзяліўся ад Лянкевіча і {{СС|13|чэрвеня|1863|30|мая}} года, аб’яднаўшыся з паўстанцамі [[Ян Эдвард Ваньковіч|Яна Эдварда Ваньковіча]], сышоўся ў бітве з салдатамі і казакамі каля в. [[Новыя Пескі|Пескі]] [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]]. Пасля гэтага атрад адышоў у [[Пінскі павет (Мінская губерня)|Пінскі павет]]<ref name="dajlid">{{cite web| author = Павел Дайлід| date = люты 2010| url = http://dzedzich.org/wp/wp-content/uploads/2010/01/Kalinouski_2010.pdf| title = Наш край у паўстанні 1863—1864 гадоў| format = [[pdf]]| publisher = «Дзедзіч»| access-date = 17 кастрычніка 2011}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пасля яго кіраўніком пружанскага атрада стаў [[Ільдэфонс Хадакоўскі]] герба «[[Далэнга]]» (1815—1880), а сам Фелікс неўзабаве з’ехаў у [[Царства Польскае]] Расійскай імперыі. У 1864 годзе як палітычны злачынец пазбаўлены правоў стану, маёмасць канфіскаваная<ref>{{cite web| url = http://rosgenea.ru/?alf=3&serchcatal=%C2%EB%EE%E4%E5%EA&name=%D4%E5%EB%E8%EA%F1-%C0%E4%E0%EC-%C8%E2%E0%ED&r=5| title = Влодек Феликс-Адам-Иван| work = Rosgenea| access-date = 17 кастрычніка 2011 | language = ru}}</ref>. == Сям’я == * Бацька [[Фелікс Улодак (харунжы пружанскі)|Фелікс Улодак]] (21 кастрычніка 1802 — ?), [[Спіс харунжых Пружанскага павета|харунжы пружанскі]]. У сярэдзіне XIX стагоддзя збудаваў у Кабаках палац (не захаваўся), у якім пасля ў пачатку XX стагоддзя працаваў дзед расійскага спевака [[Андрэй Макарэвіч|Андрэя Макарэвіча]]. А да скасавання прыгоннага права Макарэвічы былі прыгоннымі Улодкаў<ref>{{cite web | author = Александр Левчук| date = 13 сакавіка 2010| url = http://www.belaruspartizan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=6&news=59037&page=100&locale=be| title = Белорусские корни Макаревича| work = Грамадства| publisher = [[Беларускі партызан]]| access-date = 17 кастрычніка 2011 | language = ru}}</ref>. * Маці Габрыэла Біспінг фон Гален (?—1887<ref>{{cite web|url = http://www.jurzak.pl/gd/szablony/osoba.php?lang=pl&id=012965| title = Gabriela Bisping von Gallen| publisher = Genealogia dynastyczna| access-date = 17 кастрычніка 2011 | language = pl}}</ref>) * Сярэдні брат Каміль Улодак (1839—?) — быў арыштаваны 23 чэрвеня 1863 за дапамогу паўстанцам. Пазней вядома, што ў 1890 валодаў маёнткам Кабакі і фальваркам [[Камяніца (фальварак)|Камяніца]] (1399 [[дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцінаў]]). яго дачка Соф’я выйшла замуж за Вітольда Свянціцкага (траюраднага пляменніка [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]), якому перайшлі ва ўласнасць Кабакі<ref name="brama10"/>. * Малодшы брат Уладзіслаў (1842—?) * Сястра Леанціна (1844—1915). У 1869 выйшла замуж за графа [[Францішак Ксаверый Пуслоўскі (1843—1908)|Францішка Ксаверыя Пуслоўскага]] (1843—1908)<ref>{{cite web|url = http://www.genealog.home.plwww.genealog.home.pl/gd/szablony/osoba.php?lang=&id=014318|title = Franciszek Ksawery Pusłowski|publisher = Genealogia dynastyczna|access-date = 17 кастрычніка 2011|language = pl|url-status = dead}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Ильин, Александр. | загаловак = Влодки и Окинчицы — повстанцы с Берёзовщины | спасылка = http://brama.brestregion.com/nomer23/artic10.shtml | выданне = Гістарычная брама. Гісторыя і культура Палесся : Навуковы часопіс | год = 2008 | нумар = 1 (23) }} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Улодак Фелікс}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бярозаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Род Улодакаў|Фелікс]] mzxylotngeadgurxa7nv15ql7eqo0fr Халопеніцкі сельсавет 0 63275 5142557 4923050 2026-05-17T06:36:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142557 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Халопеніцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Крупскі раён]] |Уключае = 37 населеных пунктаў |Сталіца = [[Халопенічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[30 кастрычніка]] [[2009]] |Скасаванне = [[22 красавіка]] [[1991]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2737 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://krupki.gov.by/ru/rukovodstvo/sel-skie-ispolnitel-nye-komitety/kholopenichskij-sel-skij-ispolnitel-nyj-komitet |Заўвагі = }} '''Хало́пеніцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Крупскі раён|Крупскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак [[Халопенічы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Халопеніцкі раён|Халопеніцкага раёна]] [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — мястэчка Халопенічы. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Менская акруга|Менскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Халопеніцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Крупскага раёна, з 12 лютага 1935 года ў складзе адноўленага Халопеніцкага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Мінскай вобласці. 27 верасня 1938 года Халопенічы атрымалі статус гарадскога пасёлка. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Узнацкі сельсавет|Узнацкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>, 26 жніўня 1959 года — частка скасаванага [[Слабадскі сельсавет (Халопеніцкі раён)|Слабадскога сельсавета]] (9 населеных пунктаў: [[Баркі (Крупскі раён)|Баркі]], [[Валоба (Крупскі раён)|Валоба]], [[Грыцкавічы (Крупскі раён)|Грыцкавічы]], [[Дудзінка (Крупскі раён)|Дудзінка]], [[Краснаўка (Крупскі раён)|Краснаўка]], [[Мхерына 1|Мхерына]], [[Падалец]], [[Струга (Крупскі раён)|Струга]] і [[Шамкі]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 жніўня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 11.</ref>. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе Крупскага раёна. 5 мая 1962 года ў склад [[Ігрушкаўскі сельсавет|Ігрушкаўскага сельсавета]] пералічаны 8 населеных пунктаў (вёскі [[Актавія]], [[Батуры (Крупскі раён)|Батуры]], [[Ваўкавыск (Крупскі раён)|Ваўкавыск]], [[Гута (Крупскі раён)|Гута]], [[Кругліца (Крупскі раён)|Кругліца]], [[Двор-Пярэсіка|Пярэсіка]], [[Старая Пярэсіка]] і [[Узнацк]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 мая 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. 28 ліпеня 1966 года ў склад сельсавета з [[Вялікахальнявіцкі сельсавет|Вялікахальнявіцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Слабада (Халопеніцкі сельсавет)|Слабада]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 28 ліпеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 26 (1146).</ref>. У 1989 годзе скасавана вёска [[Валоба (Крупскі раён)|Валоба]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 24 красавіка, 29 мая і 26 чэрвеня 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 22 (1972).</ref>. 22 красавіка 1991 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Халопеніцкага пассавета<ref>{{ФКДА-с|код=46658|назва=Халопеніцкі}}</ref>. 30 кастрычніка 2009 года Халопеніцкі пассавет рэарганізаваны ў сельсавет, да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Янаўшчынскі сельсавет|Янаўшчынскага сельсавета]] (13 населеных пунктаў: вёскі [[Белыя Баркі|Баркі]], [[Барсукі (Крупскі раён)|Барсукі]], [[Вялікія Хальнявічы]], [[Глінаўка (Крупскі раён)|Глінаўка]], [[Дудары (Крупскі раён)|Дудары]], [[Клішына]], [[Лісічына (Крупскі раён)|Лісічына]], [[Малы Каменец]], [[Мялешкавічы (Крупскі раён)|Мялешкавічы]], [[Падбярэззе (Халопеніцкі сельсавет)|Падбярэззе]], [[Пасёмкавічы]], [[Янаўшчына (Крупскі раён)|Янаўшчына]] і пасёлак [[Хальнявічы]])<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf|date=28 чэрвеня 2021}}</ref>. 20 верасня 2021 года скасавана вёска [[Зораслі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921n0111029&p1=1 Решение Крупского районного Совета депутатов от 20 сентября 2021 г. № 181 Об упразднении сельских населенных пунктов Крупского района Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006194154/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921n0111029&p1=1|date=6 кастрычніка 2021}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва пассавета паводле перапісу 2009 года (24 населеныя пункты, без Халопенічаў) — 1391 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 97,6 % — [[беларусы]], 1,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (38 населеных пунктаў) — 2737 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Халопеніцкі сельсавет}} {{Крупскі раён}} [[Катэгорыя:Халопеніцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Халопеніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1991 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2009 годзе]] oa3a89cxv95pl0inw4zp6gwxejtg8fx Хацюхоўскі сельсавет 0 63276 5142591 4655033 2026-05-17T09:06:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142591 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хацюхоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Крупскі раён]] |Уключае = 28 населеных пунктаў |Сталіца = [[Хацюхова]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = Кострыкаў Віктар Іванавіч |Назва главы2 = Старшыня сельсавета |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2149 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://krupki.gov.by/ru/rukovodstvo/sel-skie-ispolnitel-nye-komitety/khotyukhovskij-sel-skij-ispolnitel-nyj |Заўвагі = }} '''Хацюхо́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Крупскі раён|Крупскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Хацюхова]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Халопеніцкі раён|Халопеніцкага раёна]] [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Менская акруга|Менскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Халопеніцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Крупскага раёна, з 12 лютага 1935 года ў складзе адноўленага Халопеніцкага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Мінскай вобласці. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе Крупскага раёна. 30 кастрычніка 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Дакудаўскі сельсавет (Крупскі раён)|Дакудаўскага сельсавета]] (10 населеных пунктаў: аграгарадок [[Дакудава (Крупскі раён)|Дакудава]], вёскі [[Брышча]], [[Вялікае Восава]], [[Вялікія Жаберычы]], [[Клён (Крупскі раён)|Клён]], [[Крыстопаўшчына]], [[Малыя Жаберычы]], [[Нявераўшчына]], [[Прыклёнак]] і [[Шыялоўка]])<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf |date=28 чэрвеня 2021 }}</ref>, 28 мая 2013 года — частка скасаванага [[Нацкі сельсавет (Крупскі раён)|Нацкага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: аграгарадок [[Нача (Крупскі раён)|Нача]], вёскі [[Барок (Крупскі раён)|Барок]], [[Заполле (Крупскі раён)|Заполле]], [[Колас (Хацюхоўскі сельсавет)|Колас]], [[Малое Восава]], [[Плавучае Галае]] і [[Прыяміна (Крупскі раён)|Прыяміна]])<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=31 сакавіка 2016}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (11 населеных пунктаў) — 1032 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,3 % — [[беларусы]], 3,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (28 населеных пунктаў) — 2149 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Склад == 1 студзеня 1947 г. — 18 населеных пунктаў. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Хацюхоўскі сельсавет}} {{Крупскі раён}} [[Катэгорыя:Хацюхоўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Халопеніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] qdrtpzfcne7e12otbox07sgpvhcztjv Харальд V 0 64594 5142569 5103372 2026-05-17T07:35:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142569 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Харальд V''' ({{lang-no|Harald V}}; {{ВД-Прэамбула}}) — кароль [[Нарвегія|Нарвегіі]] з 17 студзеня 1991 года, заступіў на пасаду пасля скону бацькі, [[Улаф V|Улафа V]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 21 2 1937 года. Харальд — першы прынц, які нарадзіўся ў Нарвегіі з 1370 года. У 1940 годзе каралеўская сям’я пакінула Нарвегію пасля акупацыі немцаў і жыла ў [[Вашынгтон]]е (дзед Харальда, Хокан VII, і бацька, кронпрынц Улаф, правялі вайну ў [[Лондан]]е, узначальваючы ўрад у выгнанні). У 1945 годзе прынц вярнуўся ў Нарвегію і стаў вучыцца ва [[Універсітэт Осла|ўніверсітэце Осла]] (з 1955) і ў ваеннай акадэміі. З 1960 года вучыўся ў [[Оксфард]]зе. Пасля смерці бацькі 17 студзеня 1991 года Харальд аўтаматычна ўступіў на нарвежскі пасад. Ён стаў першым нарвежскім манархам, які нарадзіўся на тэрыторыі гэтай краіны з таго часу, як [[Магнус Эрыксан|Магнус VII]] адрокся ад прастола ў 1343 годзе. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.kongehuset.no/default.asp?lang=eng Афіцыйны сайт каралеўскай сям’і Нарвегіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20020802074151/http://www.kongehuset.no/default.asp?lang=eng |date=2 жніўня 2002 }} * [http://www.reisenett.no/facts/government/king_harald.html Біяграфія караля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051103020751/http://www.reisenett.no/facts/government/king_harald.html |date=3 лістапада 2005 }} * [http://www.aftenposten.no/english/royals/ Навіны пра каралеўскую сям’ю] * [http://www.kongehuset.no/c34894/artikkel/vis.html?tid=34929 The Decorations of HM The King] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305060242/http://www.kongehuset.no/c34894/artikkel/vis.html?tid=34929 |date=5 сакавіка 2012 }} {{ref-en}} {{start box}} {{succession box|title=[[Спіс каралёў Нарвегіі|Кароль Нарвегіі]]<br />[[Выява:Coat of Arms of Norway.svg|40px]]|before=[[Улаф V]]|after=[[Кронпрынц]] [[Хокан, кронпрынц Нарвегіі|Хокан]]|years=[[1991]]—н. ч.}} {{end box}} {{Каралі Нарвегіі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі нарвежскія]] [[Катэгорыя:Глюксбургі]] [[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]] [[Катэгорыя:Яхтсмены Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Яхтсмены на летніх Алімпійскіх гульнях 1964 года]] [[Катэгорыя:Яхтсмены на летніх Алімпійскіх гульнях 1968 года]] [[Катэгорыя:Яхтсмены на летніх Алімпійскіх гульнях 1972 года]] [[Катэгорыя:Сцяганосцы на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта]] pimbj32smr2ii3fon2ws9thyn9gab8q Ходараўскі сельсавет (Горацкі раён) 0 66463 5142629 4935076 2026-05-17T11:18:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142629 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ходараўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ходараўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Горацкі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ходараўка (Ленінскі сельсавет)|Ходараўка]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[7 верасня]] [[2000]] |Скасаванне = [[1927]],</br>[[20 лістапада]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1801 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Хо́дараўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Ходараўка (Ленінскі сельсавет)|Ходараўка]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Гарадзецкі сельсавет''' у складзе Горацкага раёна [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Гарадзец (Горацкі раён)|Гарадзец]]. 21 жніўня 1925 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Ходараўка, сельсавет перайменаваны ў Ходараўскі. У 1927 годзе скасаваны. 7 верасня 2000 года Ходараўскі сельсавет утвораны зноў у складзе Горацкага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі з частак [[Горскі сельсавет (Горацкі раён)|Горскага]] (3 населеныя пункты: [[Палішына]], [[Першыно]] і [[Ходараўка (Ленінскі сельсавет)|Ходараўка]]) і [[Ленінскі сельсавет (Горацкі раён)|Ленінскага]] (9 населеных пунктаў: [[Андзекалава]], [[Блажкі (Горацкі раён)|Блажкі]], [[Гарадзец (Горацкі раён)|Гарадзец]], [[Канюхі (Горацкі раён)|Канюхі]], [[Логавіна]], [[Лукі (Горацкі раён)|Лукі]], [[Сафонава (Горацкі раён)|Сафонава]], [[Стараселле (Горацкі раён)|Стараселле]] і [[Сцяфанава]]) сельсаветаў з цэнтрам у вёсцы Ходараўка. 13 чэрвеня 2002 года ў склад Ленінскага сельсавета вернуты 4 населеныя пункты ([[Андзекалава]], [[Блажкі (Горацкі раён)|Блажкі]], [[Канюхі (Горацкі раён)|Канюхі]] і [[Лукі (Горацкі раён)|Лукі]]), а ў склад сельсавета з Горскага сельсавета перададзены 9 населеных пунктаў ([[Акушкі]], [[Альхавец (Горацкі раён)|Альхавец]], [[Аршані]], [[Высоцкія (Горацкі раён)|Высоцкія]], [[Гушчына (Горацкі раён)|Гушчына]], [[Каменка (Горацкі раён)|Каменка]], [[Малькі (Горацкі раён)|Малькі]], [[Саракапуды]] і [[Шаўнева (Горацкі раён)|Шаўнева]])<ref>[http://www.kaznachey.com/doc/3SY8MKQkEVS Решение Могилевского областного Совета депутатов от 13 июня 2002 г. № 18-3 Об изменении границ Горского, Ленинского, Паршинского, Ходоровского сельсоветов и упразднении Горецкого сельсовета Горецкого района]</ref>. 20 лістапада 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Горскі сельсавет (Горацкі раён)|Горскага]] (10 населеных пунктаў: аграгарадок [[Каменка (Горацкі раён)|Каменка]], вёскі [[Акушкі]], [[Альхавец (Горацкі раён)|Альхавец]], [[Аршані]], [[Высоцкія (Горацкі раён)|Высоцкія]], [[Гушчына (Горацкі раён)|Гушчына]], [[Малькі (Горацкі раён)|Малькі]], [[Першыно]], [[Саракапуды]] і [[Шаўнева (Горацкі раён)|Шаўнева]]) і [[Ленінскі сельсавет (Горацкі раён)|Ленінскага]] (7 населеных пунктаў: вёскі [[Гарадзец (Горацкі раён)|Гарадзец]], [[Логавіна]], [[Палішына]], [[Сафонава (Горацкі раён)|Сафонава]], [[Стараселле (Горацкі раён)|Стараселле]], [[Сцяфанава]] і [[Ходараўка (Ленінскі сельсавет)|Ходараўка]]) сельсаветаў<ref>{{Cite web |url=http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 |title=Решение Могилёвского областного совета депутатов №23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области |access-date=5 лістапада 2018 |archive-date=17 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117153527/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 |url-status=dead }}</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 17 населеных пунктаў. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1801 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 88,3 % — [[беларусы]], 7,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн., «Беларусь», 1985. — 390 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. {{Горацкі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Горацкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] s2m55jt5egtl3hf1uxhhskqdyfyb9sb Фаніпальскі сельсавет 0 67938 5142457 5098930 2026-05-16T17:37:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142457 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Фаніпальскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Дзяржынскі раён]] |Уключае = 33 населеныя пункты |Сталіца = [[Вязань]] |Датаўтварэння = [[23 сакавіка]] [[1932]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 4168 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://www.dzerzhinsk.minsk-region.by/selsovety/item/41324-fanipolskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet |Заўвагі = }} '''Фа́ніпальскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Вязань]]. Утвораны 23 сакавіка 1932 года як '''Фаніпальскі (Фаніпаль-Вязанскі) нацыянальны польскі сельсавет''' у складзе [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён|Койданаўскага нацыянальнага польскага раёна]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Вязань. З 29 чэрвеня 1932 года ў складзе Дзяржынскага раёна. 14 мая 1936 года рэарганізаваны ў беларускі сельсавет. У 1936 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Падсасонне (Дзяржынскі раён)|Падсасонне]]. З 31 ліпеня 1937 года ў складзе [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Мінскім раёне Мінскай вобласці. З 4 лютага 1939 года ў складзе Дзяржынскага раёна. 21 кастрычніка 1940 года ў склад новаўтворанага [[Дзяржынскі сельсавет (Дзяржынскі раён)|Дзяржынскага сельсавета]] перададзена вёска [[Нявелічы]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 21 октября 1940 г. Об образовании Дзержинского сельсовета в составе Дзержинского района, Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Грычынскі сельсавет|Грычынскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>, цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Фаніпаль]]. 8 красавіка 1957 года ў склад сельсавета са [[Сталінскі сельсавет (Дзяржынскі раён)|Сталінскага сельсавета]] перададзены 9 населеных пунктаў (вёскі [[Гаёўка (Дзяржынскі раён)|Гаёўка]], [[Дубрава (Дзяржынскі раён)|Дубрава]], [[Леднікі (Дзяржынскі раён)|Леднікі]], [[Лісаўшчына (Дзяржынскі раён)|Лісаўшчына]], [[Машчонае]], [[Уса (Дзяржынскі раён)|Уса]], [[Хамічы (Дзяржынскі раён)|Хамічы]], [[Цяўлава]] і [[Чэрнікаўшчына (Дзяржынскі раён)|Чэрнікаўшчына]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 красавіка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 5.</ref>. 23 снежня 1965 года цэнтр сельсавета вернуты ў вёску Вязань. 18 сакавіка 2011 года ўтвораны хутар [[Лізавецін]]<ref>[https://pravo.by/pdf/2011-94/2011_94_9_43170.pdf Решение Дзержинского районного Совета депутатов от 18 марта 2011 г. № 55 Об отнесении земель к категории сельского населенного пункта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211007090803/https://pravo.by/pdf/2011-94/2011_94_9_43170.pdf|date=7 кастрычніка 2021}}</ref>. 29 снежня 2011 года скасаваны пасёлак [[Чаркасы (пасёлак)|Чаркасы]] (уключаны ў склад аграгарадка [[Чаркасы (аграгарадок)|Чаркасы]])<ref>{{Cite web |url=http://www.pravo.by/pdf/2012-13/2012_13_9_47213.pdf |title=«Об упразднении поселка Черкассы Фанипольского сельсовета Дзержинского района». Решение Дзержинского районного Совета депутатов от 29 декабря 2011 г. № 97 |access-date=30 лістапада 2023 |archive-date=30 лістапада 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130230949/https://pravo.by/pdf/2012-13/2012_13_9_47213.pdf |url-status=dead }}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3385 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 лістапада 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 87,4 % — [[беларусы]], 7,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 1,4 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 4168 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. {{Фаніпальскі сельсавет}} {{Дзяржынскі раён}} [[Катэгорыя:Фаніпальскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя польскія сельсаветы БССР]] 61utcperzbmzfhq4kjwq6dgavlgvsip Максім Горкі 0 68776 5142451 5134930 2026-05-16T17:27:01Z Pabojnia 135280 /* Юнацтва і першыя крокі ў літаратуры */ афармленне 5142451 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Горкі (значэнні)}} {{Пісьменнік | Імя пры нараджэнні = Аляксей Максімавіч Пяшкоў | Псеўданімы = Максим Горький,<br>Иегудиил Хламида | Кірунак = Рамантызм/Рэалізм }} '''Максім Горкі''' (пры нараджэнні '''Аляксей Максімавіч Пяшкоў'''<ref>Сам Горкі лічыў, што яго сапраўднае прозвішча Пяшкоў павінна гучаць з націскам на О: {{пачатак цытаты}} Тогда я счёл возможным пояснить ему:<br /> — Я не Каширин, а — Пешко́в…<br /> — Пе́шков? — неверно повторил он. — Хорошее дело. {{канец цытаты|крыніца=''Максим Горький.'' З аўтабіяграфічнай аповесці «Детство»}} </ref><ref>«Прозвішча '''Пяшкоў''' не датычыцца слоў '''пешы''' або '''пешка''', у яго аснове ляжыць гутарковы варыянт '''Пяшко''' (ад '''Пётр'''). Гэтае прозвішча нярэдка прамаўляюць з націскам на першым складзе, хоць правільней прамаўляць '''Пяшко́ў''', на гэтым настойваў і А. М. Горкі» ({{кніга|аўтар=Ганжина И. М.|загаловак=Словарь современных русских фамилий|спасылка=http://www.antic-r.ru/bibl3.htm|месца=М.|выдавецтва=Астрель: {{нп5|АСТ (выдавецтва)|ACT|ru|АСТ (издательство)}}|год=2001|старонак=672|старонкі=367|isbn=5-237-04101-9|archive-date=17 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417124748/http://www.antic-r.ru/bibl3.htm}})</ref><ref>{{нп5|Вялікі энцыклапедычны слоўнік|БЭС|ru|Большой энциклопедический словарь}} ([https://ic.pics.livejournal.com/0_aura/29022417/77032/77032_original.jpg Максим Горький])</ref>, устойлівым ёсць таксама ўжыванне сапраўднага імя пісьменніка ў спалучэнні з псеўданімам — '''Аляксей Максімавіч Горкі'''; {{ДН|28|3|1868|16}}, [[Ніжні Ноўгарад]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|18|6|1936}}, {{нп5|Горкі-10|Горкі|ru|Горки-10}}<ref>''Вайнберг И. И.'' Горький Максим. // Русские писатели. 1800—1917. Биографический словарь. Т. 1. — {{М.}}: Изд-во «Советская Энциклопедия», 1989. — С. 645—657.</ref>, [[Маскоўская вобласць]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — расійскі {{празаік|Расіі|СССР|XIX стагоддзя|XX стагоддзя|Расійскай імперыі}}, {{Драматург|Расіі|СССР|XIX стагоддзя|XX стагоддзя|Расійскай імперыі}}, {{Журналіст|Расіі|СССР|XIX стагоддзя|XX стагоддзя|Расійскай імперыі}}, {{публіцыст|Расіі|СССР|XIX стагоддзя|XX стагоддзя|Расійскай імперыі}}, грамадскі дзеяч<ref name="БС">{{кніга |частка = Горький Максим |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 166-167 |старонак = 737 }}</ref>. Адзін з самых значных і вядомых у свеце расійскіх [[пісьменнік]]аў і {{нп5|Руская філасофія|мысляроў|ru|Русская философия}}{{sfn|Басинский|2005|с=440—441, 452}}. Ганаровы акадэмік АН БССР (1932)<ref name="БС" />. Ганаровы член Менскага гарсавета (1931)<ref name="БС" /> 5 разоў намінаваны на [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]]<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=3557 Nomination Database — Literature].</ref>: у 1918, 1923, два разы ў 1928, 1933 гадах<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com.ua/books?id=VqWMhaewsQYC&pg=PA198&dq=%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwijiv7mybDYAhUnYZoKHcNCBysQ6AEIJjAA#v=onepage&q&f=false|аўтар=Татьяна Марченко|загаловак=Русские писатели и Нобелевская Премия (1901-1955): (1901-1955)|год=2007|выдавецтва=Böhlau Verlag Köln Weimar|старонак=640|isbn=9783412140069}}</ref>. Пачаўшы з рамантычна адухоўленых навел, песень у прозе і апавяданняў, у 1901 годзе Горкі звярнуўся да [[драматургія|драматургіі]]. На мяжы XIX і XX стагоддзяў праславіўся як аўтар твораў у [[рэвалюцыя|рэвалюцыйным духу]], які быў асабіста блізкім да [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакратаў]] і знаходзіўся ў апазіцыі да [[царызм|царскага рэжыму]]. Росквіт творчай біяграфіі пісьменніка адзначаны цыкламі нарысаў, аўтабіяграфічных аповесцяў, п’есамі, двума буйнымі раманамі, а таксама кнігамі і апавяданнямі ў жанры [[публіцыстыка|публіцыстычнай]] дакументалістыкі. Асноўны пафас твораў Горкага — мара пра «новых людзей», бясстрашных і свабодных, якія валодаюць высокімі інтэлектуальнымі і фізічнымі здольнасцямі, здольных дасягнуць {{нп5|Звышчалавек|звышмэтаў|ru|Сверхчеловек}} за гранню магчымага, не выключаючы {{нп5|Неўміручасць|неўміручасці|ru|Бессмертие}}{{sfn|Быков|2012|с=346}}. У [[эміграцыя|эміграцыі]] правёў агулам больш за 18 гадоў, у тым ліку 15 гадоў у [[Італія|Італіі]], пры гэтым не авалодаў ніводнай замежнай мовай<ref>{{cite journal|first=С. М.|last=Дёмкина|title=Италия в Музее А. М. Горького на Малой Никитской, 6|url=http://sites.utoronto.ca/tsq/17/demkina17.shtml|publisher=University of Toronto|journal= Academic Electronic Journal in Slavic Studies. Toronto Slavic Quarterly|accessdate=2016-01-09}}</ref><ref>{{cite news|first=Нива|last=Миракян|title=Неаполитанский период Максима Горького|url=http://windowrussia.ruvr.ru/2014_04_16/Neapolitanskij-period-Maksima-Gorkogo-4166/|publisher=Окно в Россию|date=2014-04-16|accessdate=2016-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151119144128/http://windowrussia.ruvr.ru/2014_04_16/Neapolitanskij-period-Maksima-Gorkogo-4166/|archivedate=2015-11-19}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://windowrussia.ruvr.ru/2014_04_16/Neapolitanskij-period-Maksima-Gorkogo-4166/ |accessdate=3 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151119144128/http://windowrussia.ruvr.ru/2014_04_16/Neapolitanskij-period-Maksima-Gorkogo-4166/ |archivedate=19 лістапада 2015 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://windowrussia.ruvr.ru/2014_04_16/Neapolitanskij-period-Maksima-Gorkogo-4166/ |accessdate=3 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151119144128/http://windowrussia.ruvr.ru/2014_04_16/Neapolitanskij-period-Maksima-Gorkogo-4166/ |archivedate=19 лістапада 2015 |url-status= }}</ref>. У пачатку XX стагоддзя быў адным з ідэолагаў {{нп5|богабудаўніцтва||ru|Богостроительство}}<ref>''[[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Плеханов Г. В.]]'' О так называемых религиозных исканиях в России. «Исповедь» М. Горького как проповедь «новой религии» // Об атеизме и религии в истории общества и культуры. — М: Мысль, 1977. — С. 254.</ref>, у 1909 годзе дапамагаў удзельнікам гэтай плыні ўтрымліваць {{нп5|Капрыйская школа|школу на востраве Капры|ru|Каприйская школа}} для рабочых, якую [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Ленін]] называў «літаратарскім цэнтрам богабудаўніцтва». Горкі стаяў на чале трох буйных выдавецтваў — «[[Знание (выдавецтва, Санкт-Пецярбург)|Знание]]», «Парус» і «[[Всемирная литература (выдавецтва)|Всемирная литература]]» (з 1902 па 1921 год), прыўнёс у кнігавыдавецкую дзейнасць наватарскія падыходы. Нягледзячы на тое, што некаторы час Горкі быў найбуйнейшым спонсарам [[бальшавікі|бальшавіцкай]] фракцыі<ref>''О’Коннор Т. Э.'' Инженер революции. Леонид Красин и большевики. М., 1993.</ref>, да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і Савецкай улады ў яе пачатковы перыяд ён паставіўся скептычна. Хадатайнічаў перад бальшавікамі за арыштаваных і асуджаных на [[смяротнае пакаранне]]. Пасля некалькіх гадоў культурнай і праваабарончай працы ў [[Расійская Сацыялістычная Фэдэратыўная Савецкая Рэспубліка (1917-1922)|Савецкай Расіі]] жыў за мяжой у 1920-я ([[Берлін]], {{нп5|Марыянске-Лазне|Марыенбад|ru|Марианске-Лазне}}, [[Сарэнта]])<ref name="БС"/>. У 1932 годзе канчаткова вярнуўся ў СССР, дзе ў апошнія гады жыцця атрымаў афіцыйнае прызнанне як заснавальнік [[сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]]. Горкі быў самым выдаваным у СССР савецкім пісьменнікам: за 1918—1986 гады агульны тыраж 3556 выданняў склаў 242,621 млн экзэмпляраў. Калі ж прымаць у разлік ўсіх рускіх пісьменнікаў, то Горкі саступае толькі [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстому]] і [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкіну]]<ref>{{кніга|загаловак = Книгоиздание СССР. Цифры и факты. 1917—1987 |адказны=[[Яўген Львовіч Неміроўскі|Е. Л. Немировский]], М. Л. Платова|месца = М.|выдавецтва = Книга|год = 1987|старонкі=292, 308|старонак=320|тыраж=3000}}</ref>. Поўны збор твораў Горкага складаецца з 60 тамоў: мастацкія творы выдадзены ў 1968—1973 гадах, публіцыстыка — пасля 1985 года, лісты цалкам не выдадзеныя да гэтага часу{{sfn|Быков|2012|с=5}}. З 1932 па 1990 год імя Горкага насіў яго родны горад [[Ніжні Ноўгарад]]. Псеўданім ''М. Горкі'' ўпершыню з’явіўся 12 верасня 1892 года ў [[Тбілісі|тыфліскай]] газеце «{{нп5|Кавказ (газета)|Кавказ|ru|Кавказ (газета)}}» у подпісе да аповеду «{{нп5|Макар Чудра||ru|Макар Чудра}}»{{sfn|Басинский|2005|с=442}}. == Біяграфія == === Дзяцінства === Аляксей Максімавіч Пяшкоў нарадзіўся ў 1868 годзе ў Ніжнім Ноўгарадзе, у вялікім драўляным доме на каменным падмурку на Каваліхінскай вуліцы, які належаў яго дзеду, уладальніку фарбавальнай майстэрні, Васілю Васільевічу Кашырыну{{sfn|Басинский|2005|с=21}}. Хлопчык з’явіўся ў сям’і {{нп5|Цясляр|цясляра|ru|Столяр}} Максіма Савацьевіча Пяшкова (1840—1871), які быў сынам разжалаванага афіцэра. Па іншай версіі, якую шэраг літаратуразнаўцаў ігнаруюць, біялагічным бацькам пісьменніка быў кіраўнік астраханскай канторы параходства І. С. Колчын<ref>[http://biographer.ru/biographies/64.html Биография на Biographer.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418134617/http://biographer.ru/biographies/64.html |date=18 красавіка 2009 }}</ref><ref name=autogenerated6>{{ВТ-ЭСБЕ|Пешков, Алексей Максимович}}</ref>. Быў ахрышчаны ў [[праваслаўе|праваслаўі]]{{sfn|Басинский|2005|с=15}}. У тры гады Алёша Пяшкоў захварэў [[халера]]й, але змог выжыць. Заразіўшыся ад сына халерай, М. С. Пяшкоў памёр 29 ліпеня 1871 года ў Астрахані, дзе ў апошнія гады жыцця працаваў кіраўніком параходнай канторы. Алёша амаль не памятаў бацьку, але расказы блізкіх пра яго пакінулі глыбокі след — нават псеўданім «Максім Горкі», па сцвярджэнні старых ніжагародцаў, быў узяты ім ў 1892 годзе ў памяць пра Максіма Савацьевіча. Маці Аляксея клікалі Варвара Васільеўна, народжаная Кашырына (1842—1879) — з [[Мяшчане|мяшчанскай]] сям’і; рана заўдавеўшы, другі раз выйшла замуж, памерла 5 жніўня 1879 года ад сухотаў. Бабуля Максіма — Акуліна Іванаўна замяніла хлопчыку бацькоў. Дзед Горкага Савацій Пяшкоў даслужыўся да афіцэра, але быў разжалаваны і сасланы ў Сібір «за жорсткае абыходжанне з ніжнімі чынамі», пасля чаго запісаўся ў мяшчане. Яго сын Максім пяць разоў уцякаў ад бацькі і ў 17 гадоў пайшоў з дому назаўжды{{sfn|Басинский|2005|с=442}}<ref>''Нефедова И. М.'' Максим Горький. Биография писателя: Пособие для учащихся. — Л.: Просвещение, 1971.</ref>. Рана асірацеўшы, Аляксей правёў дзіцячыя гады ў сям’і дзеда па маці Васіля Кашырына ў Ніжнім Ноўгарадзе, у прыватнасці ў {{нп5|Домік Кашырына|Доме на Паштовым з’ездзе|ru|Домик Каширина}}, дзе ў XXI стагоддзі размяшчаўся музей. З 11 гадоў вымушаны быў зарабляць — ісці «ў людзі»: працаваў «хлопчыкам» пры краме, буфетным посуднікам, на параходзе, пекарам, вучыўся ў [[іканапіс]]най майстэрні. Чытаць Аляксея навучыла маці, дзед Кашырын навучыў азам царкоўнай граматы. Нядоўга вучыўся ў {{нп5|земская школа|прыходскай школе|ru|Земская школа}}, потым, захварэўшы [[Натуральная воспа|воспай]], вымушаны быў спыніць навучанне ў школе. Затым два класа адвучыўся ў Слабадским пачатковым вучылішчы ў Канавіне, дзе жыў з маці і айчымам. Адносіны з настаўнікам і са школьным святаром складваліся ў Аляксея цяжка. Светлыя ўспаміны Горкага пра школу звязаныя з наведваннем яе епіскапам Астраханскім і Ніжнегародскім {{нп5|Хрысанф (Раціўцаў)|Хрысанфам|ru|Хрисанф (Ретивцев)}}. Уладыка вылучыў Пяшкова з усяго класа, доўга і павучальна гутарыў з хлопчыкам, пахваліў яго за веды [[Жыціе|жыццяў]] святых і [[Псалмы|Псалтыра]], папрасіў паводзіць сябе дабрапрыстойна, «не гарэзаваць». Аднак пасля ад’езду епіскапа Аляксей на злосць дзеду Кашырына скрэмзаў яго любімыя [[Біблія|святцы]] і выстрыг у кнігах нажніцамі лікі святых. У аўтабіяграфіі Пяшкоў адзначаў, што ў дзяцінстве не любіў хадзіць у царкву, але дзед прымушаў яго ісці ў храм сілай, пры гэтым ні пра [[споведзь]], ні пра [[Еўхарыстыя|прычашчэнне]] не згадваецца зусім. У школе Пяшкоў лічыўся цяжкім падлеткам{{sfn|Басинский|2005|с=17—18, 51—52}}. Атэістычны светапогляд захаваўся ў Горкага на ўсё жыццё, ужо стаўшы масцітым пісьменнікам, ён сказаў: «Бог выдуманы — і дрэнна выдуманы! — для таго, каб умацаваць уладу чалавека над людзьмі, і патрэбны ён толькі чалавеку-гаспадару, а рабочаму народу ён — відавочны вораг»<ref>Настольный календарь 1981. — М.: Политиздат, 1980. — С. 45</ref>. Пасля хатняй сваркі з айчымам, якога Аляксей ледзь не зарэзаў за жорсткае абыходжанне з маці, Пешкоў вярнуўся назад да дзеда Кашырына, які да таго часу зусім згалеў. На некаторы час «школай» хлопчыка стала вуліца, дзе ён праводзіў час у кампаніі падлеткаў, пазбаўленых бацькоўскага нагляду; атрымаў там мянушку Башлык. Нядоўга вучыўся ў пачатковым прыходскім вучылішчы для дзяцей з немаёмных слаёў. Пасля ўрокаў для пражытка збіраў рыззё, разам з кампаніяй аднагодкаў падкрадаў дровы са складоў; на ўроках Пяшкова высмейвалі як «галечу». Пасля чарговай скаргі аднакласнікаў настаўніку, што ад Пяшкова быццам бы пахне памыйнай ямай і непрыемна сядзець побач з ім, несправядліва пакрыўджаны Аляксей неўзабаве кінуў вучылішча. Сярэдняй адукацыі не атрымаў, дакументаў для паступлення ва ўніверсітэт не меў. Пры гэтым Пяшкоў валодаў моцнай воляй да навучання і, па сведчанні дзеда Кашырына, «конскай» памяццю. Пешкоў шмат і прагна чытаў, праз некалькі гадоў ўпэўнена вывучаў і цытаваў філосафаў-ідэалістаў — [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Ніцшэ]], [[Эдуард фон Гартман|Гартмана]], [[Артур Шапенгаўэр|Шапенгаўэра]], {{нп5|Эльм Мары Каро|Каро|ru|Каро, Эльм Мари}}, {{нп5|Джэймс Сэллі|Сэллі|ru|Селли, Джеймс}}; учорашні валацуга пабіваў дыпламаваных прыяцеляў сваім знаёмствам з творамі класікаў. Аднак і да 30 гадоў Пешкоў пісаў напаўпісьменна, з масай арфаграфічных і пунктуацыйных памылак, якія яшчэ доўга выпраўляла яго жонка Кацярына, прафесійны {{нп5|карэктура|карэктар|ru|Корректура}}{{sfn|Басинский|2005|с=49—54}}. Пачынаючы з юнацтва і на працягу ўсяго жыцця Горкі увесь час паўтараў, што не «''піша''», а толькі «''вучыцца пісаць''». Сябе пісьменнік з маладых гадоў называў чалавекам, які «''ў свет прыйшоў, каб не згаджацца''»{{sfn|Басинский|2005|с=369}}<ref>{{артыкул |аўтар=Дмитрий Колесников |загаловак=Максим Горький: «Я в мир пришёл, чтобы не соглашаться…» |спасылка=http://sovross.ru/articles/893/15016 |выданне=Советская Россия |год=2013 |месяц=03 |чысло=30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923220129/http://sovross.ru/articles/893/15016 |archivedate=23 верасня 2017 }}</ref>. З дзяцінства Аляксей быў [[Піраманія|піраманам]], надзвычай любіў глядзець, як зачаравальна гарыць агонь{{sfn|Быков|2012|с=342}}. Па агульным меркаванні літаратуразнаўцаў, аўтабіяграфічную трылогію Горкага, якая ўключае аповесці «Дзяцінства», «У людзях» і «Мае ўніверсітэты», нельга ўспрымаць як дакументальнае, а тым больш навуковае апісанне яго ранняй біяграфіі. Падзеі, выкладзеныя ў гэтых ''[[мастацкая літаратура|мастацкіх]]'' творах, творча зменены фантазіяй і уяўленнем аўтара, кантэкстам рэвалюцыйнай эпохі, калі былі напісаныя гэтыя кнігі Горкага. Сямейныя лініі Кашырына і Пяшкова выбудаваныя міфалагічна, далёка не заўсёды пісьменнік атаясамляў асобу свайго героя Аляксея Пяшкова з сабой, у трылогіі фігуруюць як сапраўдныя, так і выдуманыя падзеі і персанажы, характэрныя для часу, на які прыйшліся маладыя гады Горкага{{sfn|Басинский|2005|с=8—14, 26}}. Сам Горкі аж да сталага ўзросту лічыў, што ён нарадзіўся ў 1869 годзе; ў 1919 годзе ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]] шырока адзначаўся яго 50-гадовы «юбілей»{{sfn|Басинский|2005|с=445}}. Дакументы, якія пацвярджаюць факт нараджэння пісьменніка ў 1868 годзе, паходжанне і акалічнасці дзяцінства (метрычныя запісы, [[Рэвізская сказка|рэвізскія казкі]] і паперы казённых палат), былі выяўленыя ў 1920-х гадах біёграфам Горкага, крытыкам і гісторыкам літаратуры {{нп5|Ілья Аляксандравіч Груздзеў|Ільёй Груздзевым|ru|Груздев, Илья Александрович}} і энтузіястамі-краязнаўцамі; упершыню апублікаваны ў кнізе «Горкі і яго час»{{sfn|Басинский|2005|с=8}}. Па сацыяльным паходжанні Горкі яшчэ ў 1907 годзе падпісваўся як «горада Ніжняга Ноўгарада цэхавы малярнага цэха Аляксей Максімавіч Пяшкоў». У [[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|слоўніку Бракгаўза і Эфрона]] Горкі пазначаны як [[Мяшчане|мешчанін]]{{sfn|Басинский|2005|с=45, 293}}. === Юнацтва і першыя крокі ў літаратуры === У 1884 годзе Аляксей Пяшкоў прыехаў у [[Казань]] і паспрабаваў паступіць у [[Казанскі ўніверсітэт]], але пацярпеў няўдачу. У той год статутам універсітэта было рэзка скарочана колькасць месцаў для выхадцаў з самых бедных слаёў, да таго ж у Пяшкова не было атэстата аб сярэдняй адукацыі. Працаваў на прыстанях, дзе пачаў наведваць сходкі [[рэвалюцыя|рэвалюцыйна]] настроенай моладзі. Пазнаёміўся з [[Марксізм|марксісцкай]] літаратурай і [[Прапаганда|прапагандысцкай]] працай. У 1885—1886 гадах працаваў у [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай]] і {{нп5|Хлебабулачны выраб|булачнай|ru|Хлебобулочное изделие}} В. Сямёнава. У 1887 годзе працаваў у булачнай [[Народнікі|народніка]] Андрэя Сцяпанавіча Дзеранкова (1858—1953), даходы якой накіроўваліся на нелегальныя гурткі самаадукацыі і іншую фінансавую падпітку руху народнікаў ў Казані. У гэтым жа годзе страціў бабулю і дзядулю: А. І. Кашырына памерла 16 лютага, В. В. Кашырын — 1 мая{{sfn|Басинский|2005|с=40, 442}} 12 снежня 1887 года ў Казані, на высокім беразе над [[Волга]]й, за агароджай манастыра, 19-гадовы Пяшкоў у прыступе юнацкай [[дэпрэсія|дэпрэсіі]] распачаў спробу [[самагубства]], прабіўшы сабе са стрэльбы [[лёгкія|лёгкае]]. Куля затрымалася ў целе, вартаўнік-татарын, які падаспеў тэрмінова, выклікаў паліцыю, і Аляксея адправілі ў земскую бальніцу, дзе зрабілі паспяховую аперацыю. Рана аказалася не смяротнай, аднак яна паслужыла штуршком да пачатку працяглай хваробы дыхальных органаў. Спробу суіцыду праз некалькі дзён Пяшкоў паўтарыў ў бальніцы, дзе пасварыўся з прафесарам медыцыны Казанскага ўніверсітэта [[Мікалай Іванавіч Студзенскі|М. І. Студэнцкім]]<ref>{{ВТ-РБС|Студенский, Николай Иванович}}</ref>, раптам схапіў у ардынатарскай буйную бутэлечку {{нп5|Хлоральгідрат|хлоральгідрату|ru|Хлоральгидрат}} і зрабіў некалькі глыткоў, пасля чаго быў другі раз выратаваны ад смерці {{нп5|Прамыванне страўніка|прамываннем страўніка|ru|Промывание желудка}}. У аповесці «Мае ўніверсітэты» Горкі з сорамам і самаасуджэннем назваў тое, што здарылася, самым цяжкім эпізодам са свайго мінулага, апісаць гісторыю ён спрабаваў у апавяданні «Выпадак з жыцця Макара». За спробу самагубства і адмову ад пакаяння Казанскай духоўнай кансісторыяй быў адлучаны ад царквы на чатыры гады{{sfn|Басинский|2005|с=59—65, 94—111}}{{sfn|Груздев|1958|с=210}}. На думку псіхіятра, прафесара {{нп5|Іван Барысавіч Галант|І. Б. Галанта|ru|Галант, Иван Борисович}}, які ў сярэдзіне 1920-х гадоў вывучаў асобу пісьменніка і [[Псіхапаталогія|псіхапаталагічную]] падаплёку яго твораў і яго жыцця, у юнацтве Аляксей Пяшкоў быў псіхічна неўраўнаважаным чалавекам і моцна пакутаваў з гэтай прычыны; аб выяўленым ім постфактум «цэлым букеце» псіхічных захворванняў прафесар Галант паведаміў у лісце самому Горкаму. У маладога Пяшкова праглядаўся, у прыватнасцi, суіцыдальны комплекс, схільнасць да самагубства як да сродку кардынальнага рашэння жыццёвых праблем. Да падобных высноў ў 1904 годзе прыйшоў таксама псіхіятр, доктар медыцыны [[Мартын Восіпавіч Шайкевіч|М. В. Шайкевіч]], які напісаў кнігу «Псіхапаталагічныя рысы герояў Максіма Горкага», выдадзеную ў Санкт-Пецярбургу. Сам Горкі ў старым узросце адпрэчваў гэтыя дыягназы, не жадаючы прызнаваць сябе вылечаным ад псіхапаталогіі, аднак забараніць медыцынскія даследаванні сваёй асобы і творчасці быў не ў стане{{sfn|Басинский|2005|с=53, 62—65}}. У 1888 годзе разам з рэвалюцыянерам-народнікам {{нп5|Міхаіл Антонавіч Ромась|М. А. Ромасем|ru|Ромась, Михаил Антонович}} прыязджае ў сяло {{нп5|Краснавідава (Татарстан)|Краснавідава|ru|Красновидово (Татарстан)}} пад Казанню для вядзення рэвалюцыйнай прапаганды. Быў упершыню арыштаваны за сувязь з кружком {{нп5|Мікалай Яўграфавіч Федасееў|М. Я. Федасеева|ru|Федосеев, Николай Евграфович}}. Знаходзіўся пад пастаянным наглядам [[паліцыя|паліцыі]]. Пасля таго, як заможныя сяляне спалілі дробязную лаўку Ромася, Пяшкоў некаторы час [[Батрак|батрачыў]]. У кастрычніку 1888 года паступіў вартаўніком на станцыю {{нп5|Добрынка (станция)|Добрынка|ru|Добринка (станция)}} {{нп5|Гразе-Царыцынская чыгунка|Гразе-Царыцынскай чыгункі|ru|Грязе-Царицынская железная дорога}}. Уражанні ад знаходжання ў Добрынцы паслужылі асновай для аўтабіяграфічнага аповяду «Вартаўнік» і апавядання «Нуды дзеля». Потым з’ехаў на [[Каспійскае мора]], дзе падрадзіўся ў арцель рыбаловаў<ref>[http://galo.admlr.lipetsk.ru/Pages/kalendar2008/3_Gorkii.htm ГАЛО:Алексей Максимович Горький. К 140-летию со дня рождения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090714185010/http://galo.admlr.lipetsk.ru/Pages/kalendar2008/3_Gorkii.htm |date=14 ліпеня 2009 }}</ref>{{sfn|Басинский|2005|с=442}}. У студзені 1889 года, па асабістым прашэнні (скарзе ў вершах), пераведзены на станцыю [[Барысаглебск]], затым вагаўшчыком на станцыю {{нп5|Імя Максіма Горкага (станцыя)|Крутая|ru|Им. Максима Горького (станция)}}<ref name="depo">Шилин Н. К. Депо: История локомотивного депо станции имени Максима Горького Волгоградского отделения Приволжской железной дороги. — Волгоград: ГУ «Издатель», 2001. — 592 с.</ref>. Там Аляксея заспела першае моцнае пачуццё да дачкі начальніка станцыі Марыі Басаргіной; Пяшкоў нават прасіў рукі Марыі ў яе бацькі, але атрымаў адмову<ref>{{cite web|url= http://www.gudok.ru/newspaper/?ID=1362085|title= Классик из железнодорожной мастерской|work = Для путешествий из России в Европу и обратно Максим Горький обычно пользовался берлинским экспрессом|publisher = [[Гудок (газета)|Гудок]]|date=2017-01-20|accessdate = 2017-07-04}}</ref>. Праз 10 гадоў ужо жанаты пісьменнік у лісце да жанчыны з пяшчотай успамінаў: «Я ўсё памятаю, Марыя Захараўна. Добрае не забываецца, не так ужо шмат яго ў жыцці, каб можна было забываць…»{{sfn|Басинский|2005|с=129}}. Спрабаваў арганізаваць сярод сялян земляробскую калонію [[Леў Мікалаевіч Талстой|талстоўскага]] тыпу. Склаў калектыўны ліст з гэтай просьбай «ад імя ўсіх» і хацеў сустрэцца з [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстым]] у [[Ясная Паляна (Тульская вобласць)|Яснай Паляне]] і [[Масква|Маскве]]. Аднак Талстой (да якога тады ішлі за радай тысячы людзей, многіх з іх яго жонка {{нп5|Соф’я Андрэеўна Талстая|Соф’я Андрэеўна|ru|Толстая, Софья Андреевна}} называла «цёмнымі лайдакамі»), не прыняў хадака, і Пяшкоў вярнуўся ні з чым у [[Ніжні Ноўгарад]] у вагоне з надпісам «для жывёлы»{{sfn|Басинский|2005|с=115, 442}}. У канцы 1889 — пачатку 1890 года пазнаёміўся ў Ніжнім Ноўгарадзе з пісьменнікам [[Уладзімір Галакціёнавіч Караленка|У. Г. Караленкам]], якому прынёс для водгуку свой першы твор, паэму «Песня старога дуба». Прачытаўшы паэму, Караленка разнёс яе ў пух і прах. З кастрычніка 1889 года Пяшкоў працаваў пісарам у адваката [[Аляксандр Іванавіч Ланін|А. І. Ланіна]]<ref>[http://niznov-nekropol.ucoz.ru/index/lanin_a_i/0-3215 Ланин Александр Иванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181116205914/http://niznov-nekropol.ucoz.ru/index/lanin_a_i/0-3215 |date=16 лістапада 2018 }} {{ref-ru}}</ref>. У гэтым жа месяцы упершыню быў арыштаваны<ref name="БС"/> і заключаны ў {{нп5|Ніжагародскі астрог|Ніжагародскую турму|ru|Нижегородский острог}} — гэта было «рэха» разгрому студэнцкага руху ў [[Казань|Казані]]; гісторыю першага арышту апісаў у нарысе «Час Караленка»{{sfn|Басинский|2005|с=134}}. Завязаў сяброўства са студэнтам-хімікам Н. З. Васільевым, які пазнаёміў Аляксея з [[філасофія]]й{{sfn|Басинский|2005|с=442}}. 29 красавіка 1891 года Пяшкоў адправіўся з Ніжняга Ноўгарада вандраваць «па Русі». Пабываў у Паволжы, на Доне, на Украіне (у [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]] трапіў у лякарню), у Крыму і на Каўказе, большую частку шляху прайшоў пешшу, часам ехаў на фурманках, на тармазных пляцоўках чыгуначных грузавых вагонаў . У лістападзе прыйшоў у [[Тбілісі|Тыфліс]]. Уладкаваўся рабочым у {{нп5|Чыгуначны транспарт у Расіі|чыгуначную|ru|Железнодорожный транспорт в России}} майстэрню. Улетку 1892 года ў [[Абхазія|Абхазіі]] працаваў на будаўніцтве шашы [[Сухумі|Сухум]] — [[Новарасійск]], пасля чаго ненадоўга залучыўся на [[Бакінскі нафтагазаносны раён|Бакінскія нафтапромыслы]] — гэту працу пісьменнік потым называў самай цяжкай з усіх, што выпалі на яго долю{{sfn|Быков|2012|с=94}}. Тым жа летам вярнуўся ў Тыфліс, жыў у падвале на Нова-Арсенальнай вуліцы разам з механікам, каморнікам, семінарыстам, студэнтам і чыгуначным рабочым. Прапаноўваў рабочым запісваць у сшыткі і нататнікі факты самавольства і прыгнёту з боку адміністрацыі на прадпрыемствах, паколькі верыў, што зафіксаванае ў пісьмовай крыніцы валодае сілай сведчання і падточвае сацыяльную несправядлівасць. Тыфліскія знаёмыя адзначалі магутную постаць Пяшкова, яго знарок грубаватыя манеры, руху і жэсты. У Тыфліскі перыяд Пяшкоў напісаў цэлыя сшыткі высакамоўных вершаў у перайманне [[Джордж Байран|Байрану]], на памяць чытаў суседзям па склепе «{{нп5|Каін (п’еса)|Каіна||Cain (play)}}» і «{{нп5|Манфрэд (паэма)|Манфрэда|ru|Манфред (поэма)}}». Пасля на аснове сваіх вершаваных накідаў стварыў паэму «{{нп5|Дзяўчына і Смерць (паэма)|Дзяўчына і смерць|ru|Девушка и Смерть (поэма)}}», упершыню апублікаваную ў 1918 годзе. Наадварот, вусныя апавяданні Пешкова, па ўспамінах слухачоў, адрозніваліся жыццёвай пэўнасцю, іранічным стылем і яркасцю дэталяў{{sfn|Быков|2012|с=94—95}}. Да 1892 года Пяшкоў ужо меў досвед працы грузчыкам, сталяром, красільшчыкам, хлебапёкам, бурлаком, будаўніком, вартаўніком, рэпарцёрам і інш{{sfn|Быков|2012|с=107}}. У Тыфлісе Пяшкоў пазнаёміўся і пасябраваў з удзельнікам рэвалюцыйнага руху [[Аляксандр Мяфодзьевіч Калюжны|Аляксандрам Калюжным]]. Слухаючы апавяданні юнака аб падарожжах па краіне, Калюжны настойліва прапаноўваў Пяшкову запісваць гісторыі, якія з ім здарыліся. Калі рукапіс «{{нп5|Макар Чудра|Макара Чудры|ru|Макар Чудра}}» (драмы з цыганскага жыцця) быў гатовы, Калюжны з дапамогай знаёмага журналіста [[Уладзімір Дзмітрыевіч Цвятніцкі|Цвятніцкага]] здолеў надрукаваць аповяд у газеце «{{нп5|Кавказ (газета)|Каўказ|ru|Кавказ (газета)}}». Публікацыя выйшла 12 верасня 1892 года, падпісаны аповяд быў — ''М. Горкі''. Псеўданім «Горкі»<ref>{{пачатак цытаты}} Наколькі я памятаю, Аляксей Максімавіч ніколі не называў сябе ў друку Максімам Горкім. Ён падпісваўся карацей: «М. Горкі». Неяк ён сказаў, хітра паглядзеўшы на суразмоўцаў: — Адкуль вы ўсе ўзялі, што «М» — гэта Максім? А можа быць, гэта «Міхаіл» або «Магамет»?.. {{канец цытаты|крыніца={{кніга|аўтар=[[Самуіл Якаўлевіч Маршак|Маршак С. Я.]]|загаловак=Сочинения в четырёх томах|спасылка=http://www.s-marshak.org/content/view/33/|месца=М.|выдавецтва={{нп5|Художественная литература (выдавецтва)|Гослитиздат|ru|Художественная литература (издательство)}}|год=1960|том=4|старонак=824|старонкі=107|archive-date=18 лютага 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218172941/http://www.s-marshak.org/content/view/33/}}}}</ref> Аляксей прыдумаў сам. Пасля ён казаў Калюжнаму: «Не пісаць жа мне ў літаратуры — Пяшкоў…». У кастрычніку гэтага ж года Пяшкоў вярнуўся ў Ніжні Ноўгарад<ref name="МЧ">{{кніга |аўтар=Максим Горький |загаловак=Макар Чудра и другие рассказы |месца=М |выдавецтва="Детская литература" |год=1970 |старонак= 207|старонкі=195—196}}</ref>{{sfn|Басинский|2005|с=442}}. [[Файл:Ekaterina Peshkova.jpg|thumb|left|Адзіная законная жонка{{sfn|Басинский|2005|с=128, вкл. 7}} Горкага {{нп5|Кацярына Паўлаўна Пяшкова|Кацярына Пяшкова|ru|Пешкова, Екатерина Павловна}}.]] У 1893 годзе пісьменнік-пачатковец апублікаваў некалькі апавяданняў у ніжагародскіх газетах «Волгарь» і «Волжский вестник». Яго літаратурным настаўнікам становіцца Караленка. У гэтым жа годзе 25-гадовы Аляксей Пяшкоў ўступіў у першы, нявенчаны шлюб з [[Акушэрства|акушэркай]] Вольгай Юльеўнай Каменскай, гераіняй яго пазнейшага аповяду «Аб першым каханні» (1922). З Вольгай ён быў знаёмы з 1889 года, яна была старэйшая на 9 гадоў, да таго часу ўжо пайшла ад першага мужа і мела дачку. Пісьменніку здаўся пацешным таксама факт, што маці Каменскай, таксама акушэрка, калісьці прымала нованароджанага Пяшкова. Каменскай звернутая першая з вядомых аўтабіяграфій Горкага, напісаная ў выглядзе ліста пад уплывам паэта [[Генрых Гейнэ|Гейнэ]] і якая мела вычварную назву «Выклад фактаў і дум, ад узаемадзеяння якіх адсохлі лепшыя кавалкі майго сэрца» (1893). Растаўся Аляксей з Каменскай ўжо ў 1894 годзе: пералом у адносінах наступіў пасля таго, як Вольга, якой «усю мудрасць жыцця замяніў падручнік акушэрства», заснула пры аўтарскім чытанні толькі што напісанай навелы «{{нп5|Старая Ізергіль||ru|Старуха Изергиль}}»{{sfn|Быков|2012|с=101—106}}{{sfn|Басинский|2005|с=17, 442}}. У жніўні 1894 года па рэкамендацыі Караленкі Пяшкоў напісаў апавяданне «{{нп5|Чалкаш||ru|Челкаш}}» пра прыгоды басяка-кантрабандыста. Аповяд аднёс у часопіс «{{нп5|Русское богатство||ru|Русское богатство}}», твор некаторы час праляжаў у рэдакцыйным партфелі. У 1895 годзе Караленка параіў Пяшкову пераехаць у [[Самара|Самару]], дзе той стаў прафесійным [[журналіст]]ам, і пачаў зарабляць сабе на хлеб артыкуламі, фельетонамі і нарысамі — пад [[Псеўданім|псеўданімам]] Иегудиил Хламида. Псеўданім парадыраваў з’едлівага семінарыста, аўтарскі стыль быў падобны «на духоўную літаратуру, красамоўную і архаічную». Папулярнай стала рэгулярная афарыстычныя рубрыка «Мысли и максимы». Усяго за два няпоўныя гады ў самарскай газеце Пяшкоў апублікаваў каля 500 артыкулаў, нарысаў і фельетонаў (не лічачы белетрыстыкі, якую склалі апавяданні), што было неймавернай прадукцыйнасцю для тагачасных публіцыстаў у Расіі{{sfn|Быков|2012|с=110—115}}. У чэрвеньскім нумары часопіса «Русское богатство», нарэшце, быў апублікаваны «Чалкаш», які прыносіць першую літаратурную вядомасць свайму аўтару — Максіму Горкаму{{sfn|Басинский|2005|с=443}}. У 1895 годзе ў выданні «Самарская газета» быў апублікаваны нарыс «Бабуля Акуліна» — першы накід да будучай аповесці «{{нп5|Дзяцінства (Горкі)|Дзяцінства|ru|Детство (Горький)}}»{{sfn|Басинский|2005|с=31}}. 30 жніўня 1896 года ў самарскім {{нп5|Вазнясенскі сабор (Самара)|Вазнясенскім саборы|ru|Вознесенский собор (Самара)}} Горкі {{нп5|Вянчанне|абвянчаўся|ru|Венчание}} з дачкой збяднелага памешчыка (які стаў упраўляючым), учорашняй гімназісткай, {{нп5|карэктура|карэктарам|ru|Корректура}} «Самарскай газеты» {{нп5|Кацярына Паўлаўна Пяшкова|Кацярынай Волжынай|ru|Пешкова, Екатерина Павловна}}, малодшай сябе на 8 гадоў. Нямала пабачыўшы і ўжо даволі вядомы пісьменнік здаўся працаўніцы карэктуры «напаўбогам», сам жа Горкі ўспрымаў нявесту паблажліва, доўгімі заляцаннямі не удастоіў. У кастрычніку 1896 года хвароба стала праяўляць сябе ўсё больш трывожна: Горкі месяц ляжаў з [[бранхіт]]ам, які перайшоў у [[Пнеўманія|запаленне лёгкіх]], а ў студзені яму быў упершыню пастаўлены дыягназ — [[туберкулёз]]. Лячыўся ў [[Крым]]у, далечваўся ў суправаджэнні жонкі на Украіне, у вёсцы {{нп5|Верхняя Самуйлаўка|Мануйлаўцы|ru|Верхняя Мануйловка}} пад [[Палтава]]й, дзе асвойваў [[Украінская мова|украінскую мову]]. 21 ліпеня 1897 года там жа нарадзіўся яго першынец — сын {{нп5|Максім Аляксеевіч Пяшкоў|Максім|ru|Пешков, Максим Алексеевич}}{{sfn|Быков|2012|с=117}}. У 1896 годзе Горкі піша водгук на першы кінасеанс {{нп5|Кінематограф (апарат)|апарата «Сінематограф»|ru|Кинематограф (аппарат)}} у кафэшантане Шарля Амона на {{нп5|Ніжагародскі кірмаш|Ніжагародскім кірмашы|ru|Нижегородская ярмарка}}<ref>{{cite web|url = http://www.bibliotekar.ru/kino/1.htm|title = Глава 1. Кинематограф в дореволюционной России (1896-1917)|author = Н. А. Лебедев|work = Очерки истории кино СССР|publisher = «Библиотекарь»|accessdate = 2015-04-05}}</ref><ref>Фільм [[Прыбыццё цягніка на вакзал Ла-Сьёта]]} згадваецца ў артыкуле Максіма Горкага (апублікаваны пад псеўданімам «M. Pacatus»), прысвечанаму першаму кінасеансу, арганізаванаму Шарлем Амонам на Ніжагародскім кірмашы («Нижегородский листок». — 1896, 4 (16) июля. — № 182. — С. 31)</ref>. У 1897 годзе Горкі — аўтар твораў у часопісах «{{нп5|Русская мысль (часопіс)|Русская мысль|ru|Русская мысль (журнал)}}», «{{нп5|Новое слово (1893—1897)|Новое слово|ru|Новое слово (1893—1897)}}» і «{{нп5|Северный вестник||ru|Северный вестник}}». Апублікаваны яго апавяданні «Канавалаў», «Зазубіна», «Кірмаш ў Голтве», «Муж і жонка Арловы», «Мальва», «Былыя людзі» і іншыя. У кастрычніку пачаў працу над першым буйным творам, аповесцю «Фама Гардзееў»{{sfn|Басинский|2005|с=443}}. === Літаратурная і грамадская дзейнасць === ==== Ад першай вядомасці — да прызнання (1897—1902) ==== З кастрычніка 1897 года да сярэдзіны студзеня 1898 года Горкі жыў у пасёлку Каменка (цяпер горад [[Куўшынава]] [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласці]]) на кватэры ў свайго сябра Мікалая Захаравіча Васільева, які працаваў на Каменскай папяровай фабрыцы і які кіраваў нелегальным рабочым [[марксізм|марксісцкім]] гуртком. Пасля жыццёвыя ўражанні гэтага перыяду паслужылі пісьменніку матэрыялам для рамана «{{нп5|Жыццё Кліма Самгіна||ru|Жизнь Клима Самгина}}». У 1898 годзе выдавецтвам [[Сяргей Паўлавіч Дараватаўскі|С. Дараватаўскага]] і {{нп5|Аляксандр Пятровіч Чарушнікаў|А. Чарушнікава|ru|Чарушников, Александр Петрович}} выпушчаны першыя два тамы твораў Горкага. У тыя гады наклад першай кнігі маладога аўтара рэдка перавышаў 1000 экзэмпляраў. [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Багдановіч]] раіў выпусціць першыя два тамы «Нарысаў і апавяданняў» М. Горкага па 1200 экзэмпляраў. Выдаўцы «рызыкнулі» і выпусцілі больш. Першы том 1-га выдання «Нарысаў і апавяданняў» выйшаў накладам 3000 экзэмпляраў<ref>{{Cite web |url=http://az.lib.ru/g/gorxkij_m/text_0520.shtml |title=Издатель А. П. Чарушников |accessdate=2011-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806092904/http://az.lib.ru/g/gorxkij_m/text_0520.shtml |archivedate=2011-08-06 |url-status=dead }}</ref>, другі том — 3500. Абодва тамы былі хутка распрададзеныя. Праз два месяцы пасля выхаду кнігі пісьменнік, чыё імя было ўжо на слыху, быў зноў арыштаваны ў Ніжнім, этапаваны і заключаны ў {{нп5|Метэхі|Метэхскі замак|ru|Метехи}} [[Тбілісі|Тыфліса]] за ранейшыя рэвалюцыйныя справы. У рэцэнзіі на «Нарысы і апавяданні» крытыка і публіцыста, галоўнага рэдактара часопіса «Русское богатство» {{нп5|Мікалай Канстанцінавіч Міхайлоўскі|М. К. Міхайлоўскага|ru|Михайловский, Николай Константинович}} адзначалася пранікненне ў творчасць Горкага «асаблівай маралі» і месіянскіх ідэй [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Ніцшэ]]{{sfn|Басинский|2005|с=136}}. [[Файл:1900 yasnaya polyana-gorky and tolstoy.jpg|thumb|250px|left|1900 год, [[Ясная Паляна (Тульская вобласць)|Ясная Паляна]]. [[Леў Мікалаевіч Талстой|Леў Талстой]] і Максім Горкі.]] У 1899 годзе Горкі ўпершыню з’яўляецца ў [[Санкт-Пецярбург]]у. У гэтым жа годзе выдавецтвам С. Дараватаўскага і А. Чарушнікава першым выданнем выпушчаны трэці том «Нарысаў і апавяданняў» накладам 4100 экзэмпляраў і другім выданнем 1-й і 2-й тамы накладам па 4100 экзэмпляраў. У гэтым жа годзе публікуюцца раман «Фама Гардзееў», паэма ў прозе «{{нп5|Песня пра сокала||ru|Песня о Соколе}}». З’яўляюцца першыя пераклады Горкага на замежных мовах{{sfn|Басинский|2005|с=136—139}}. У 1900—1901 годзе Горкі напісаў раман «Трое», які застаўся малавядомым. Адбываецца асабістае знаёмства Горкага з [[Антон Паўлавіч Чэхаў|Чэхавым]], [[Леў Мікалаевіч Талстой|Талстым]]. [[Файл:Mikhail Nesterov 042.jpg|thumb|250px|right|[[Міхаіл Васільевіч Несцераў|Міхаіл Несцераў]]. Партрэт А. М. Горкага. (1901 г.) {{нп5|Сядзіба Гагарына (Паварская вуліца)|Музей А. М. Горкага|ru|Усадьба Гагарина (Поварская улица)}}, [[Масква]].]] У сакавіку 1901 года ў Ніжнім Ноўгарадзе стварыў твор невялікага фармату, але рэдкага, арыгінальнага жанру, песню ў прозе, — шырока вядомую як «{{нп5|Песня пра Буравесніка||ru|Песня о Буревестнике}}». Удзельнічае ў [[марксізм|марксісцкіх]] працоўных гуртках Ніжняга Ноўгарада, {{нп5|Сормаўскі раён|Сормава|ru|Сормовский район}}, [[Санкт-Пецярбург]]а; напісаў {{нп5|Пракламацыя|пракламацыю|ru|Прокламация}}, якая заклікае да барацьбы з [[самадзяржаўе]]м. За гэты арыштаваны і высланы з [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]]. У 1901 годзе Горкі ўпершыню звярнуўся да драматургіі. Стварае п’есы «{{нп5|Мяшчане (п’еса)|Мяшчане|ru|Мещане (пьеса)}}» (1901), «{{нп5|На дне||ru|На дне}}» (1902). У 1902 годзе ён стаў [[Хросны бацька|хросным]] і прыёмным бацькам {{нп5|Яўрэі ў Расіі|яўрэя|ru|Евреи в России}} {{нп5|Зіновій Аляксеевіч Пяшкоў|Зіновія Свярдлова|ru|Пешков, Зиновий Алексеевич}}, які ўзяў прозвішча Пяшкоў і прыняў [[праваслаўе]]. Гэта было неабходна для таго, каб Зіновій атрымаў права жыць у Маскве. {{comment|21 лютага|6 сакавіка}} [[1902]] года пасля ўсяго шасці гадоў рэгулярнай літаратурнай дзейнасці адбываецца абранне Горкага ў ганаровыя акадэмікі [[Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай Акадэміі навук]] па разрадзе прыгожага пісьменства. Абураны [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] наклаў з’едлівую рэзалюцыю: «''Больш чым арыгінальна''». І перш чым Горкі змог скарыстаць свае новыя правы, яго абранне было анулявана ўрадам, паколькі новаабраны акадэмік «знаходзіўся пад наглядам паліцыі». У сувязі з гэтым Чэхаў і Караленка адмовіліся ад сяброўства ў Акадэміі. Сябраваць з Горкім і праяўляць салідарнасць з ім у літаратурным асяроддзі стала прэстыжна. Горкі становіцца заснавальнікам плыні «сацыяльны рэалізм» і заканадаўцам літаратурных мод: з’яўляецца цэлая плеяда маладых пісьменнікаў (Елеонаў, {{нп5|Сямён Саламонавіч Юшкевіч|Юшкевіч|ru|Юшкевич, Семён Соломонович}}, {{нп5|Скіталец||ru|Скиталец (писатель)}}, {{нп5|Сяргей Іванавіч Гусеў-Арэнбургскі|Гусеў-Арэнбургскі|ru|Гусев-Оренбургский, Сергей Иванович}}, [[Аляксандр Іванавіч Купрын|Купрын]] і дзясяткі іншых), якіх абагульнена называлі «падмаксімкамі» і раз сустрэўшыся стараліся пераймаць Горкаму ва ўсім, пачынаючы ад манеры насіць [[вусы]] і шырокія капялюшы, акцэнтаванай рэзкасці і грубаватасці манер, уласцівых, як лічылася, простаму чалавека, уменню ўставіць па месцы ў літаратурную гаворку салёнае слоўца, і заканчваючы волжскім {{нп5|Оканне|оканнем|ru|Оканье}}, якое і ў Горкага гучала некалькі найграна, штучна{{sfn|Быков|2012|с=158}}<ref>{{cite web|url=http://feb-web.ru/feb/irl/irl/irl-5821.htm|title=Максим Горький|author=Мирский Д. С.|publisher=ФЭБ|accessdate=2011-03-20|description=С. 585|archiveurl=https://www.webcitation.org/68BLoXmns?url=http://feb-web.ru/feb/irl/irl/irl-5821.htm|archivedate=2012-06-05}}</ref>. [[20 сакавіка]] [[1917]] года пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|звяржэння манархіі]] Горкі быў абраны ганаровым членам Акадэміі навук паўторна. У 1902 годзе Горкі ўпершыню апублікаваў верш «Валашская легенда», які стаў потым вядомым пад назвай «Легенда пра Марка». {{пачатак цытаты}} А вы на земле проживёте,<br /> Как черви слепые живут:<br /> Ни сказок о вас не расскажут,<br /> Ни песен про вас не споют. {{канец цытаты|крыніца=Максім Горкі. «Легенда пра Марка», апошняя страфа}} Першапачаткова «Легенда пра Марка» ўваходзіла ў апавяданне «Аб маленькай феі і маладым чабане (Валашская казка)». Пазней Горкі істотна перапрацаваў рэч, зноўку напісаў заключную страфу, зрабіў верш асобным творам і даў згоду кампазітару [[Аляксандр Апанасавіч Спендыяраў|Аляксандру Спендыяраву]] пакласці яго на музыку. У 1903 годзе выйшла першае выданне новага тэксту, які суправаджаўся нотамі. У далейшым верш шмат разоў перавыдаваўся пад назвамі: «Валашская казка», «Фея», «Рыбак і фея». У 1906 годзе верш уключаны ў кнігу «М. Горкі. Песня пра Сокала. Песня пра Буравесніка. Легенда пра Марка». Гэта першая кніга з аб’ёмнай «Таннай бібліятэкі таварыства „Веды“», выдадзенай у Санкт-Пецярбургу ў 1906 годзе, дзе налічвалася больш за 30 твораў Горкага<ref>[http://az.lib.ru/g/gorxkij_m/text_1903_legenda_o_marko.shtml Легенда о Марко]</ref>. ==== Кватэра ў Ніжнім Ноўгарадзе ==== У верасні [[1902]] года, ужо сусветна вядомы пісьменнік, які атрымліваў салідныя ганарары, з жонкай Кацярынай Паўлаўнай і дзецьмі Максімам (нар. 21 ліпеня 1897) і Кацяй (нар. 26 мая 1901), пасяліўся ў арандаваных 11 пакоях [[Ніжні Ноўгарад|ніжагародскага]] дома барона [[Мікалай Фёдаравіч Кіршбаўм|М. Ф. Кіршбаўма]] (цяпер {{нп5|Музей-кватэра А. М. Горкага (Ніжні Ноўгарад)|Музей-кватэра А. М. Горкага ў Ніжнім Ноўгарадзе|ru|Музей-квартира А. М. Горького (Нижний Новгород)}}). Да гэтага часу Горкі быў аўтарам шасці тамоў літаратурных твораў, каля 50 яго твораў былі выдадзеныя на 16 мовах. У 1902 годзе пра Горкага было апублікавана 260 газетных і 50 часопісных артыкулаў, выдадзена больш за 100 [[Манаграфія|манаграфій]]. У 1903 і 1904 гадах Таварыства рускіх драматычных пісьменнікаў і кампазітараў двойчы прысуджае Горкаму {{нп5|Грыбаедаўская прэмія|Грыбаедаўскую прэмію|ru|Грибоедовская премия}} за п’есы «Мяшчане» і «На дне». Пісьменнік набыў прэстыж у сталічным грамадстве: у [[Санкт-Пецярбург]]у Горкі быў вядомы па дзейнасці кніжнага выдавецтва «Знание», а ў [[Масква|Маскве]] з’яўляўся вядучым драматургам у [[Маскоўскі Мастацкі тэатр|Мастацкім тэатры]]. У Ніжнім Ноўгарадзе, пры шчодрай фінансавай і арганізацыйнай падтрымцы Горкага, завяршалася будаўніцтва [[Народны дом|Народнага дома]], ствараўся народны тэатр, адкрылася школа імя [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Ф. І. Шаляпіна]]. Кватэру пісьменніка ў Ніжнім Ноўгарадзе сучаснікі называлі «Горкаўскай акадэміяй», у ёй, па ацэнцы {{нп5|Васіль Аляксеевіч Дзясніцкі|В. Дзясніцкага|ru|Десницкий, Василий Алексеевич}}, панавала «атмасфера высокага духоўнага настрою». Амаль штодня пісьменніка наведвалі ў гэтай кватэры прадстаўнікі [[інтэлігенцыя|творчай інтэлігенцыі]], у прасторнай гасцінай часцяком збіраліся па 30-40 дзеячаў культуры. Сярод гасцей былі [[Леў Мікалаевіч Талстой|Леў Талстой]], [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леанід Андрэеў]], [[Іван Аляксеевіч Бунін|Іван Бунін]], [[Антон Паўлавіч Чэхаў|Антон Чэхаў]], {{нп5|Яўген Мікалаевіч Чырыкаў|Яўген Чырыкаў|ru|Чириков, Евгений Николаевич}}, [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Ілья Рэпін]], [[Канстанцін Сяргеевіч Станіслаўскі|Канстанцін Станіслаўскі]]. Самы блізкі сябар — [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Фёдар Шаляпін]], які таксама здымаў кватэру ў доме барона Кіршбаўма, актыўна ўдзельнічаў у жыцці сям’і Горкага і горада. У ніжагародскай кватэры Горкі скончыў п’есу «[[На дне]]», адчуў натхняльны поспех пасля яе пастановак у Расіі і Еўропе, зрабіў накіды да аповесці «[[Маці (аповесць)|Маці]]», напісаў паэму «Чалавек», асэнсаваў канву п’есы «[[Дачнікі]]»<ref>Государственный музей А. М. Горького. Музей-квартира А. М. Горького (Нижний Новгород, ул. Семашко, 19), 2008</ref>. ==== Адносіны з Марыяй Андрэевай, адыход з сям’і, «дзве жонкі» ==== [[Файл:MariyaAndreeva.jpg|thumb|250px|Фактычная жонка Горкага, актрыса Маскоўскага Мастацкага тэатра {{нп5|Марыя Фёдараўна Андрэева|Марыя Андрэева|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}}.]] На мяжы 1900-х гадоў у жыцці Горкага з’явілася статусная, прыгожая і паспяховая жанчына{{sfn|Быков|2012|с=160}}. 18 красавіка 1900 года ў [[Севастопаль|Севастопалі]], куды [[Маскоўскі Мастацкі тэатр]] выязджаў паказаць А. П. Чэхаву яго «Чайку», Горкі пазнаёміўся з вядомай маскоўскай актрысай {{нп5|Марыя Фёдараўна Андрэева|Марыяй Андрэевай|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}}. «Мяне захапіла прыгажосць і моц яго таленту», — успамінала Андрэева. Абодвум у год іх першай сустрэчы споўнілася па 32 гады. Пачынаючы з крымскіх гастроляў пісьменнік і актрыса сталі бачыцца часта, Горкі ў ліку іншых запрошаных гасцей стаў наведваць вечары-прыёмы ў багата абстаўленай 9-пакаёвай кватэры Андрэевай і яе мужа, важнага чыгуначнага чыноўніка Жэлябужскага, у {{нп5|Тэатральны праезд (Масква)|Тэатральным праездзе|ru|Театральный проезд (Москва)}}<ref name="Желябужский" />. Асаблівае ўражанне Андрэева зрабіла на Горкага ў вобразе Наташы ў яго першай п’есе «[[На дне]]»: «Прыйшоў увесь у слязах, ціснуў рукі, дзякаваў. У першы раз тады я моцна абняла і пацалавала яго, тут жа на сцэне, пры ўсіх»<ref name=autogenerated7>{{артыкул|аўтар=М. Ф. Андреева. |загаловак=Поездка в Крым|выданне=Литературная газета|год=1938 |месяц=10 |чысло=26 |нумар=59}}</ref>{{sfn|Воспоминания|1981|с=162—164}}. У коле сваіх сяброў Горкі называў Марыю Фёдараўну «Цудоўнай Чалавечынкай» ({{lang-ru|Чудесная Человечинка}})<ref name="Желябужский">{{cite web |url=http://andreeva.newgod.su/memories/chudesnaya-chelovechinka/|title=«Чудесная Человечинка»|author=А. Л. Желябужский|date=1967-01-01|publisher=Мария Фёдоровна Андреева, актриса, революционер, общественный деятель|accessdate=2016-12-11}}</ref>. Пачуццё да Андрэевай стала істотным фактарам эвалюцыі Горкага, адзначалі {{нп5|Павел Валер’евіч Басінскі|Павел Басінскі|ru|Басинский, Павел Валерьевич}} і [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Дзмітрый Быкаў]], у 1904—1905 годзе пісьменнік пад уплывам Андрэевай зблізіўся з ленінскай партыяй [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]] і ўступіў у яе<ref name="БС"/>. 27 лістапада 1905 года адбываецца першая сустрэча Горкага з [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніным]]<ref name="БС"/>, які месяцам раней вярнуўся з [[эміграцыя|палітэміграцыі]]<ref>{{cite web | url =http://portalus.ru/modules/shkola/rus_readme.php?subaction=showfull&id=1295882693&archive=1295896498&start_from=&ucat=&| title =НОВОЕ ОБ ОТНОШЕНИЯХ ЛЕНИНА И ГОРЬКОГО|publisher=Педагогика школьная|date=2011-01-24}}</ref><ref>Мария Фёдоровна Андреева. Переписка. Воспоминания. Статьи. М., «Искусство». 1961</ref>{{sfn|Басинский|2005|name=autogenerated4}}{{sfn|Быков|2012|name=autogenerated5}}. У 1903 годзе Андрэева канчаткова сыходзіць са сваёй сям’і (дзе яна доўгі час жыла толькі як гаспадыня і маці дваіх дзяцей), здымае сабе кватэру, становіцца {{нп5|Грамадзянскі шлюб|грамадзянскай жонкай|ru|Гражданский брак}} і літаратурным сакратаром Горкага, пра што сведчыць Вялікая Савецкая Энцыклапедыя<ref name="БСЭ">{{cite web|url=http://www.endic.ru/enc_sovet/Andreeva-54164.html|title=Андреева Мария Фёдоровна|author=Т. М. Родина|date=1969—1978|publisher=Большая Советская Энциклопедия|accessdate=2016-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220114049/http://www.endic.ru/enc_sovet/Andreeva-54164.html|archivedate=20 снежня 2016|url-status=dead}}</ref>. Пісьменнік, захоплены новым гарачым каханнем, назаўжды пакінуў [[Ніжні Ноўгарад]], стаў жыць у [[Масква|Маскве]] і [[Санкт-Пецярбург]]у, дзе літаратурнае прызнанне і новая грамадская дзейнасць адкрылі перад ім новыя перспектывы. Калі Горкі з Андрэевай летам 1906 года знаходзіліся ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name="БС"/>, у Ніжнім Ноўгарадзе ад раптоўнага [[менінгіт]]у 16 жніўня памірае 5-гадовая дачка Горкага Каця. Горкі напісаў з Амерыкі пакінутай жонцы суцяшальны ліст, дзе патрабаваў берагчы сына{{sfn|Быков|2012|с=340}}. Муж і жонка па ўзаемнай згодзе прынялі рашэнне расстацца, незарэгістраваныя адносіны Горкага з Андрэевай працягваліся да 1919 года, пры гэтым [[развод]] з першай жонкай пісьменнікам не афармляўся. Афіцыйна К. П. Пяшкова заставалася яго жонкай да канца жыцця, і гэта не было проста фармальнасцю. 28 мая 1928 года, пасля сямігадовай эміграцыі прыехаўшы ў СССР з Італіі на святкаванне свайго 60-годдзя, Горкі спыніўся ў Маскве на Цвярской вуліцы ў кватэры Кацярыны Пяшковай, якая ўзначальвала тады Камітэт дапамогі палітвязням — адзіную легальную праваабарончую арганізацыю ў СССР. У чэрвені 1936 года, на пахаванні Горкага Кацярына Паўлаўна прысутнічала ў якасці яго законнай, усімі прызнанай ўдавы, якой асабіста выказаў спачуванне [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталін]]{{sfn|Быков|2012|с=фотовкладка с. 4; 340}}<ref>Мария Фёдоровна Андреева. Переписка. Воспоминания. Статьи. Москва, 1961</ref><ref name=autogenerated27>{{cite news|first=Михаил|last=Павлов|title=Роковая любовь Саввы Морозова|url=http://www.1tv.ru/anons/id=182023|publisher=Первый канал|date=2012-07-17|accessdate=2016-01-09}}</ref><ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://bibliotekar.ru/haron/43.htm|title=Горький Алексей Максимович|date=2009-01-01|publisher=Сибирское университетское издательство|accessdate=2016-12-10}}</ref>. У 1958 годзе была ўпершыню выпушчаная ў серыі «{{нп5|Жыццё выдатных людзей||ru|Жизнь замечательных людей}}» масавым 75-тысячным накладам біяграфія «Горкі», аўтарам якой выступіў даследчык яго жыцця і творчасці, савецкі пісьменнік і сцэнарыст {{нп5|Ілья Аляксандравіч Груздзеў|Ілья Груздзеў|ru|Груздев, Илья Александрович}}, які быў знаёмы і складаўся ў перапісцы з самім Горкім. У гэтай кнізе ні словам не сказана пра тое, што Андрэева была фактычнай жонкай Горкага, а сама яна згаданая адзіны раз як актрыса Мастацкага тэатра, якая захварэла ў Рызе ў 1905 годзе [[перытаніт]]ам, пра што Горкі ў лісце К. П. Пяшковай выказаў непакой. Упершыню пра сапраўдную ролю Андрэевай ў жыцці Горкага масаваму чытачу стала вядома толькі ў 1961 годзе, калі былі выдадзеныя ўспаміны Марыі Андрэевай, {{нп5|Мікалай Яўгенавіч Бурэнін|Мікалая Бурэніна|ru|Буренин, Николай Евгеньевич}}, які суправаджаў іх у паездцы ў ЗША і іншых калегаў па сцэне, рэвалюцыйнай барацьбе{{sfn|Груздев|1958|с=160}}<ref>{{кніга |аўтар=Мария Фёдоровна Андреева|загаловак=Переписка, воспоминания, статьи, документы, воспоминания о М. Ф. Андреевой|месца=М. |выдавецтва=Искусство|год=1968|старонак=797|ref= М. Ф. Андреева}}</ref>. У 2005 годзе ў серыі {{нп5|Жыццё Выдатны людзей|ЖЗЛ|ru|Жыццё выдатных людзей}} выйшла новая біяграфія «Горкі», аўтарства {{нп5|Павел Валер’евіч Басінскі|Паўла Басінскага|ru|Басинский, Павел Валерьевич}}, дзе, хоць і скупа, але асветленая роля Марыі Андрэевай у жыцці пісьменніка, згадваецца таксама і пра тое, што адносіны паміж двума жонкамі не былі канфліктнымі: так, К. П. Пяшкова з сынам Максімам прыязджала на [[Капры]] ў госці да Горкага і нязмушана мела зносіны з М. Ф. Андрэевай. У дзень пахавання Горкага, 20 ліпеня 1936 года, згодна з гістарычнай фатаграфіяй у {{нп5|Дом Саюзаў|Калоннай зале Дома Саюзаў|ru|Дом Союзов}}, К. П. Пяшкова і М. Ф. Андрэева ​​ішлі за [[катафалк]]ам у адным шэрагу, плячом да пляча<ref name=autogenerated4 />{{sfn|Басинский|2005|с=320, вкл. 3}}. Тэма «Горкі і Андрэева» даследуецца таксама ў манаграфіі [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Дзмітрыя Быкава]] «Ці быў Горкі?» (2012)<ref name=autogenerated5 />. ==== Пралетарскі пісьменнік ==== [[Файл:Gorkiy 1905.jpg|250px|thumb|Максім Горкі, 1905.]] У 1904—1905 гадах Максім Горкі піша п’есы «[[Дачнікі (п’еса)|Дачнікі]]», «Дзеці сонца», «Варвары». За рэвалюцыйную {{нп5|Пракламацыя|пракламацыю|ru|Прокламация}}, і ў сувязі з [[Крывавая нядзеля|расстрэлам 9 студзеня]], арыштаваны і заключаны ў адзіночную камеру [[Петрапаўлаўская крэпасць|Петрапаўлаўскай крэпасці]]<ref name="БС"/>. У абарону Горкага выступілі вядомыя дзеячы мастацтва [[Герхарт Гаўптман]], [[Анатоль Франс]], [[Агюст Радэн]], [[Томас Хардзі]], [[Джордж Мерэдзіт]], італьянскія пісьменнікі [[Грацыя Дэледа|Грацыя Деледда]], {{нп5|Марыа Рапісардзі||ru|Раписарди, Марио}}, [[Эдмонда Дэ Амічыс]], сербскі пісьменнік [[Радае Доманавіч]]<ref>''Вученов Д.'' Радое Доманович — жизнь, эпоха и творчество. — Белград: Издательство «Рад», 1959. — С. 162. — COBISS.SR-ID 29498127</ref>, кампазітар [[Джакама Пучыні]], філосаф [[Бенедэта Крочэ]] і іншыя прадстаўнікі творчага і навуковага свету з Германіі, Францыі, Англіі. У [[Рым]]е прайшлі студэнцкія дэманстрацыі<ref>{{cite web | url = http://sites.utoronto.ca/tsq/17/arias17.shtml | title = Toronto Slavic Quarterly: М. Ариас — Одиссея Максима Горького на «острове сирен»}}</ref>. Пад ціскам грамадскасці 14 лютага 1905 года {{нп5|Заклад (мера стрымання)|вызвалены пад заклад|ru|Залог (мера пресечения)}}. У лістападзе 1905 года Горкі ўступіў у [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|Расійскую сацыял-дэмакратычную рабочую партыю]]. У 1904 годзе ў Горкага адбыўся разрыў з Маскоўскім Мастацкім тэатрам. У Аляксея Максімавіча паўсталі планы стварэння ў [[Санкт-Пецярбург]]у новага маштабнага тэатральнага праекта. Галоўнымі арганізатарамі таварыства павінны былі стаць, акрамя Горкага, [[Сава Цімафеевіч Марозаў|Сава Марозаў]], [[Вера Фёдараўна Камісаржэўская|Вера Камісаржэўская]], {{нп5|Канстанцін Мікалаевіч Нязлобін|Канстанцін Нязлобін|ru|Незлобин, Константин Николаевич}}. Тэатр меркавалася адкрыць у арандаваным на сродкі Савы Марозава будынку на [[Ліцейны праспект|Ліцейным праспекце]], а ў складзе трупы планавалася аб’яднаць акцёраў тэатраў Нязлобіна і Камісаржэўскай, з Масквы запрошаны быў і [[Васіль Іванавіч Качалаў|Васіль Качалаў]]. Аднак па шэрагу прычын, як творчых, так і арганізацыйных, новы тэатр у Санкт-Пецярбургу так і не ўдалося стварыць. Восенню 1905 года ў Мастацкім тэатры адбылася прэм’ера новай п’есы Горкага «[[Дзеці сонца (п’еса)|Дзеці сонца]]», дзе Андрэева ​​выканала ролю Лізы<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/ANDREEVA_MARIYA_FEDOROVNA.html Андреева, Мария Федоровна] {{ref-ru}}</ref>. Асабістае жыццё Горкага ў гэты палітычна бурны перыяд, насупраць, характарызуецца супакаеннем, стабільнасцю і дабрабытам. Другую палову 1904 года Горкі і Андрэева ​​разам правялі ў дачным пасёлку [[Рэпіна (Санкт-Пецярбург)|Куакала]] пад Пецярбургам. Там, на мызе Лінтуля, Андрэевай арандавалася вялікая дача, пабудаваная ў [[Руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускім стылі]], акружаная садам у духу старадаўніх маёнткаў рускіх памешчыкаў, дзе Горкі набыў у сувязі з Марыяй Фёдараўнай шчасце і супакой, якія натхняльна адбіліся на яго творчасці. Яны наведваліся ў суседнюю сядзібу «{{нп5|Пянаты (сядзіба)|Пянаты|ru|Пенаты (усадьба)}}», да мастака [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Ільі Рэпіна]], у яго незвычайным доме аўтарскай архітэктуры зроблена некалькі вядомых фатаграфій пары. Потым Горкі і Андрэева адправіліся ў Рыгу, дзе гастраляваў [[Маскоўскі Мастацкі тэатр]]. Адпачывалі на гаючых крыніцах курорта [[Старая Руса]]. Частку часу Горкі і Андрэева ​​праводзілі ў кватэры актрысы ў Маскве ва {{нп5|Успольны завулак|Успольным завулку|ru|Вспольный переулок}}, 16<ref name=autogenerated22>{{cite web |url=http://andreeva.newgod.su/memories/n-e-burenin-s-gorkim-i-andreevoy-v-amerike/|title=С Горьким и Андреевой в Америке|author=Н. Е. Буренин|date=1961-01-13|publisher=Мария Фёдоровна Андреева, актриса, революционер, общественный деятель|accessdate=2016-11-26}}</ref>. З 29 сакавіка па 7 мая 1905 года Горкі з Андрэевай адпачывалі ў [[Ялта|Ялце]], потым зноў на дачы актрысы ў мястэчку Куакала, дзе 13 мая пару і заспела вестка аб загадкавым самагубстве ў [[Ніца|Ніцы]] іх агульнага сябра і мецэната Савы Марозава<ref name="Желябужский"/><ref name=autogenerated27 />. ==== Горкі — выдавец ==== [[Файл:Gorkiy, Mamin-Sibiryak, Teleshov & Bunin.jpg|250px|thumb|М. Горькі, [[Дзмітрый Наркісавіч Мамін-Сібірак|Д. Н. Мамін-Сібірак]], {{нп5|Мікалай Дзмітрыевіч Целяшоў|М. Д. Целяшоў|ru|Телешов, Николай Дмитриевич}} і [[Іван Аляксеевіч Бунін|І. А. Бунін]]. [[Ялта]], 1902 год.]] Максім Горкі таленавіта праявіў сябе і як выдавец. З 1902 па 1921 год ён узначальваў тры буйныя выдавецтвы — «[[Знание (Пецярбург)|Знание]]», «Парус» і «{{нп5|Всемирная литература (выдавецтва)|Всемирная литература|ru|Всемирная литература (издательство)}}». Раўнапраўным удзельнікам-партнёрам выдавецтва «Знание», арганізаванага ў 1898 годзе ў Санкт-Пецярбургу, якое спецыялізавалася першапачаткова на навукова-папулярнай літаратуры, Горкі стаў 4 верасня 1900 года. Першай яго ідэяй было пашырэнне профілю выдавецтва кнігамі па філасофіі, эканоміцы і сацыялогіі, а таксама выпуск «таннай серыі» для народа на вобраз і падабенства «кніг-капеек» {{нп5|Іван Дзмітрыевіч Сыцін|Івана Сыціна|ru|Сытин, Иван Дмитриевич}}. Усё гэта выклікала пярэчанне іншых партнёраў і не было прынята. Яшчэ больш канфлікт Горкага з астатнімі чальцамі таварыства абвастрыўся, калі ён прапанаваў выдаваць кнігі новых пісьменнікаў-рэалістаў, што сустрэла асцярогі камерцыйнага правалу. У студзені 1901 года Горкі намерыўся пакінуць выдавецтва, аднак у выніку развязкі канфліктнай сітуацыі, наадварот, з таварыства пайшлі іншыя яго члены, а засталіся толькі Горкі і {{нп5|Канстанцін Пятровіч Пятніцкі|К. П. Пятніцкі|ru|Пятницкий, Константин Петрович}}. Пасля разлома Горкі ўзначаліў выдавецтва і стаў яго ідэолагам, а Пятніцкі ведаў тэхнічным бокам справы. Пад пачаткам Горкага выдавецтва «Знание» цалкам змяніла свой кірунак, зрабіла галоўны ўпор на [[белетрыстыка|белетрыстыку]] і развіла вялікую актыўнасць, высунуўшыся на лідзіруючыя пазіцыі ў Расіі. Штомесяц выпускалася каля 20 кніг сукупным тыражом больш за 200 тысяч асобнікаў. Ззаду засталіся найбуйнейшыя пецярбургскія выдаўцы [[Аляксей Сяргеевіч Суворын|А. С. Суворын]], [[Адольф Фёдаравіч Маркс|А. Ф. Маркс]], [[Маўрыкій Восіпавіч Вольф|М. В. Вольф]]. Да 1903 года «Знание» выпусціла асобнымі выданнямі з незвычайна буйнымі па тых часах накладамі сачыненні самога Горкага, а таксама [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леаніда Андрэева]], [[Іван Аляксеевіч Бунін|Івана Буніна]], [[Аляксандр Іванавіч Купрын|Аляксандра Купрына]], [[Аляксандр Серафімавіч Серафімовіч|Серафімовіча]], {{нп5|Скіталец (пісьменнік)|Скітальца|ru|Скиталец (писатель)}}, {{нп5|Мікалай Дзмітрыевіч Целяшоў|Целяшова|ru|Телешов, Николай Дмитриевич}}, {{нп5|Яўген Мікалаевіч Чырыкаў|Чырыкава|ru|Чириков, Евгений Николаевич}}, {{нп5|Сяргей Іванавіч Гусеў-Арэнбургскі|Гусева-Арэнбургскага|ru|Гусев-Оренбургский, Сергей Иванович}} і іншых пісьменнікаў. Дзякуючы намаганням Горкага і кнізе, якая выйшла ў выдавецтве «Знание», стаў знакамітым журналіст маскоўскай газеты «{{нп5|Курьер (газета)|Курьер|ru|Курьер (газета)}}» [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леанід Андрэеў]]. У выдавецтве Горкага атрымалі усерасійскую вядомасць і іншыя пісьменнікі-рэалісты. У 1904 годзе выйшаў у свет першы калектыўны зборнік пісьменнікаў-рэалістаў, што ўкладвалася ў тэндэнцыю пачатку XX стагоддзя, калі павышаным попытам у чытачоў карысталіся [[альманах]]і і калектыўныя зборнікі. У 1905 годзе выпушчана серыя «Танная бібліятэка», у белетрыстычны цыкл якой увайшло 156 твораў 13 пісьменнікаў, уключаючы Горкага. Цана кніжак вагалася ад 2 да 12 капеек. У «Бібліятэцы» Горкі ўпершыню пазначыў блізкія яму ідэалагічныя арыенціры, у ёй быў арганізаваны аддзел марксісцкай літаратуры і ўтворана спецыяльная рэдакцыйная камісія па адборы кніг для народа. У склад камісіі ўвайшлі марксісты-бальшавікі [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Ленін]], {{нп5|Леанід Барысавіч Красін|Л. Б. Красін|ru|Красин, Леонид Борисович}}, [[Вацлаў Вацлававіч Вароўскі|В. В. Вароўскі]], [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|А. В. Луначарскі]] і іншыя{{sfn|Басинский|2005|с=226—232}}. Горкі вырабіў пераварот у ганарарнай палітыцы — «Знание» выплачвала за аўтарскі ліст у 40 тысяч знакаў ганарар 300 рублёў (у пачатку XX стагоддзя чарка [[гарэлка|гарэлкі]] каштавала 3 капейкі, баханка [[хлеб]]у — 2 капейкі). За першую кнігу Леанід Андрэеў атрымаў ад горкаўскага «Знания» 5642 рубля (замест 300 рублёў, якія абяцаў заплаціць канкуруючы выдавец Сыцін), што адразу зрабіла Андрэева ​​заможным чалавекам. Акрамя высокіх ганарараў Горкі укараніў новую практыку штомесячных авансаў, дзякуючы якой пісьменнікі нібы аказаліся «у штаце» і пачалі атрымліваць у выдавецтве «заработную плату», што было тады ў Расіі беспрэцэдэнтна. «Знание» штомесяц авансавала Буніна, Серафімовіча, Скітальца, усяго каля 10 пісьменнікаў. Навацыяй для расійскага кнігавыдання сталі ганарары ад замежных выдавецтваў і тэатраў, якіх дамаглося «Знание» ў адсутнасць афіцыйнай канвенцыі аб аўтарскіх правах — дасягалася гэта шляхам перасылкі замежным перакладчыкам і выдаўцам літаратурных твораў яшчэ да першай публікацыі іх у Расіі. Са снежня 1905 года па ініцыятыве Горкага за мяжой было створана спецыяльнае кнігавыдавецтва для рускіх аўтараў, дзе Горкі стаў адным з заснавальнікаў. Матэрыяльнае забеспячэнне пісьменнікаў у горкаўскім выдавецтве «Знание» з’явілася правобразам будучага [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]], уключаючы як фінансавы бок, так і пэўную ідэалагічную арыентацыю, — што гады праз стала асновай савецкай літаратурнай палітыкі{{sfn|Басинский|2005|с=226—232}}. [[Файл:Maxim Gorky LOC Restored edit1.jpg|left|250px|thumb|Максім Горкі, 1906 год.]] М. Горкі прымаў удзел у {{нп5|Снежаньскае паўстанне ў Маскве (1905)|Снежаньскім паўстанні ў Маскве|ru|Декабрьское восстание в Москве (1905)}}<ref name="БС"/>. У пачатку 1906 года Горкі пакінуў Расію, дзе яго пачалі пераследваць за палітычную дзейнасць, і стаў палітычным эмігрантам. Па меры паглыблення ва ўласную творчасць Горкі страціў у эміграцыі цікавасць да дзейнасці выдавецтва «Знание». У 1912 годзе Горкі пакінуў таварыства, а ў 1913 годзе, калі ён вярнуўся ў Расію<ref name="БС"/>, выдавецтва ўжо перастала існаваць. За ўвесь час працы «Знание» выпусціла каля 40 калектыўных зборнікаў{{sfn|Басинский|2005|с=232}}. ==== У ЗША ==== У лютым 1906 годзе па даручэнні [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]] і {{нп5|Леанід Барысавіч Красін|Красіна|ru|Красин, Леонид Борисович}} Горкі з фактычнай жонкай, актрысай {{нп5|Марыя Фёдараўна Андрэева|Марыяй Андрэевай|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}} адправіліся праз Фінляндыю, Швецыю, Германію, Швейцарыю і Францыю параходам у Амерыку. Пачалося падарожжа 19 студзеня 1906 года з дабрачыннай літаратурна-музычнай вечарыны ў [[Фінскі нацыянальны тэатр|Фінскім нацыянальным тэатры]] ў [[Хельсінкі|Гельсінгфорсе]], дзе Горкі выступаў разам са {{нп5|Скіталец (пісьменнік)|Скітальцам (Пятровым)|ru|Скиталец (писатель)}} і Андрэевай, якая, згодна справаздачам царскай [[Ахоўнае аддзяленне|ахранкі]], прачытала заклік «супрацьурадавага зместу». 4 красавіка ў [[Шэрбур-Актэвіль|Шэрбуры]] Горкі, Андрэева ​​і іх сувязны і целаахоўнік, агент «{{нп5|Баявая тэхнічная група пры ЦК РСДРП|баявой тэхнічнай групы|ru|Боевая техническая группа при ЦК РСДРП}}» [[Бальшавікі|бальшавікоў]] {{нп5|Мікалай Яўгенавіч Бурэнін|Мікалай Бурэнін|ru|Буренин, Николай Евгеньевич}} падняліся на борт акіянскага лайнера «Фрыдрых Вільгельм Вялікі»<ref name="РС2015">''Владимир Абаринов''. [https://www.svoboda.org/a/27036829.html Русские писатели в Америке] «Радио Свобода», 25.05.2015</ref>. Андрэева выклапатала у капітана парахода для Горкага самую камфартабельную каюту на борце, якая найлепшым чынам падыходзіла для пісьменніцкай працы на працягу 6 дзён пераходу праз [[Атлантычны акіян|Атлантыку]]. У каюце Горкага быў кабінет з вялікім пісьмовым сталом, гасцёўня, спальня з ваннай і душам<ref name=autogenerated22 />. У Амерыцы Горкі з Андрэевай прабылі да верасня. Мэта — збор сродкаў у касу бальшавікоў для падрыхтоўкі рэвалюцыі ў Расіі. Па прыбыцці ў ЗША Горкага чакала захопленая сустрэча журналістаў і тых, хто спачуваў бальшавікам, ён удзельнічаў у некалькіх мітынгах у [[Нью-Ёрк]]у (сабрана ў партыйную касу 1200 долараў), [[Бостан]]е, [[Філадэльфія|Філадэльфіі]]. Да госця з Расіі штодня тоўпіліся рэпарцёры, якія жадалі ўзяць інтэрв’ю. Неўзабаве Горкі пазнаёміўся і вырабіў прыемнае ўражанне на [[Марк Твэн|Марка Твэна]]. Аднак затым у Амерыку прасачылася інфармацыя (на думку пісьменніка і Бурэніна — з падачы пасольства і эсэраў) аб тым, што Горкі з {{нп5|Кацярына Паўлаўна Пяшкова|першай жонкай|ru|Пешкова, Екатерина Павловна}} не развёўся, а з Андрэевай не браў шлюб, з-за чаго па-пурытанску настроеныя ўладальнікі гатэляў палічылі, што пара абражае маральныя асновы амерыканцаў, сталі высяляць гасцей з нумароў. Прытулілі Горкага і Андрэеву заможныя спадары Марцін — у сваім маёнтку на востраве {{нп5|Стэйтэн-Айлэнд||ru|Статен-Айленд}} у вусці [[Гудзон]]у<ref name=autogenerated22 />{{sfn|Груздев|1958|с=172}}<ref name="РС2015"/>. {{Урэзка |Выраўноўванне = left |Шырыня = 300px |Змест = ''«Дзе б ні быў Аляксей Максімавіч, ён звычайна станавіўся цэнтрам увагі. Ён горача гаварыў, шырока размахваў рукамі... Рухаўся ён незвычайна лёгка і спрытна. Кісці рук, вельмі прыгожыя, з доўгімі выразнымі пальцамі, краслілі ў паветры нейкія фігуры і лініі, і гэта надавала яго прамове асаблівыя маляўнічасць і пераканаўчасць... Не быўшы занятай у спектаклі "{{нп5|Дзядзька Ваня||ru|Дядя Ваня}}», я назірала, як ўспрымаў Горкі тое, што адбываецца на сцэне. Вочы яго то ўспыхвалі, то згасалі, часам ён моцна ўзварушваў доўгімі валасамі, відаць было, як ён імкнецца стрымацца, перасіліць сябе. Але слёзы нястрымна залівалі вочы, ліліся па шчоках, ён з прыкрасцю змахваў іх, гучна смаркаўся, збянтэжана азіраўся і зноў неадрыўна глядзеў на сцэну.'' |Подпіс = [[Марыя Фёдараўна Андрэева|Марыя Андрэева]]''<ref name=autogenerated7 />{{sfn|Воспоминания|1981|с=162—164}}}} У Амерыцы Горкі стварыў сатырычныя [[памфлет]]ы аб «буржуазнай» культуры {{нп5|Культура Францыі|Францыі|ru|Культура Франции}} і [[Культура ЗША|ЗША]] («Мае інтэрв’ю», «У Амерыцы»). У маёнтку мужа і жонкі Марцін у гарах {{нп5|Адзірондак||ru|Адирондак}} Горкі пачаў пралетарскі раман «Маці»; па ацэнцы [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Дзмітрыя Быкава]] — «''самая навязвальная пры савецкай уладзе і самая забытая сёння кніга Горкага''»{{sfn|Быков|2012|с=169 }}. Вярнуўшыся ў верасні на кароткі час у Расію, піша п’есу «Ворагі», завяршае раман «Маці»<ref name=autogenerated6 />{{sfn|Воспоминания|1981|с=267—271}}. ==== На Капры. Распарадак рабочага дня Горкага ==== У кастрычніку 1906 года з-за [[туберкулёз]]у Горкі з грамадзянскай жонкай пасяліўся ў [[Італія|Італіі]]. Спачатку спыніліся ў [[Неапаль|Неапалі]], куды прыехалі 13 (26) кастрычніка 1906 года. У Неапалі праз два дні быў зладжаны мітынг перад гасцініцай «Везувій», дзе перад натхнёным натоўпам тых, хто спачуваў рускай рэвалюцыі, зачытаны заклік Горкага да «таварышаў італьянцаў». Неўзабаве па просьбе занепакоеных уладаў Горкі абгрунтаваўся на востраве [[Капры]]<ref name="БС"/>, дзе разам з Андрэевай пражыў 7 гадоў<ref>{{артыкул|аўтар=Ариас М.|загаловак=Одиссея Максима Горького на «острове сирен»: «русский Капри» как социокультурная проблема.|спасылка=http://sites.utoronto.ca/tsq/17/arias17.shtml|мова=|выданне=Toronto Slavic Quarterly|год=Summer 2006|нумар=17}}</ref> (с 1906 по 1913). Пара пасялілася ў прэстыжнай гасцініцы {{нп5|Grand Hotel Quisisana|||Grand Hotel Quisisana}}<ref>У ёй спыняўся таксама Фёдар Шаляпін. цяпер Grand Hotel Quisisana уваходзіць у сусветную гасцінічную асацыяцыю {{нп5|The Leading Hotels of the World||ru|The Leading Hotels of the World}}.</ref>. З сакавіка 1909 года па люты 1911 года Горкі з Андрэевай пражывалі на віле «Спінола» (цяпер «Берынг»), спыняліся на вілах (маюць памятныя дошкі аб знаходжанні пісьменніка) «Блезіюс» (з 1906 па 1909) і «Серфіна» (цяпер «П’ерына»)<ref>[http://www.capri.su/archives/author/joinerart/page/2/ Максим Горький на Капри] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121105092009/http://www.capri.su/archives/author/joinerart/page/2/ |date=5 лістапада 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. На востраве Капры, з якога раз у суткі да Неапаля хадзіў параход, была немалая руская калонія. Тут жылі паэт і журналіст {{нп5|Леанід Мікалаевіч Старк|Леанід Старк|ru|Старк, Леонид Николаевич}} і яго жонка, пасля — бібліятэкар Леніна [[Шушанік Мікітаўна Манучар’янц|Шушанік Манучар’янц]], пісьменнік {{нп5|Іван Ягоравіч Вольнаў|Іван Вольнаў (Вольны)|ru|Вольнов, Иван Егорович}}, наездамі бывалі пісьменнікі [[Аляксей Сілыч Новікаў-Прыбой|Новікаў-Прыбой]], [[Міхаіл Міхайлавіч Кацюбінскі|Міхаіла Салтыкоў]], Ян Струян, [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікс Дзяржынскі]], іншыя літаратары і рэвалюцыянеры. Раз на тыдзень на віле, дзе жылі Андрэева ​​і Горкі, уладкоўваўся літаратурны семінар для маладых пісьменнікаў<ref name=autogenerated20>{{артыкул|аўтар= Манучарьянц Ш. Н.|загаловак=Знакомство с Горьким|выданне=// М. Горький в воспоминаниях современников|год=1981 |старонкі=276—280}}</ref>. [[Файл:Villa Behring on Capri.jpg|міні|Віла на Капры (бардовая), якую арандаваў Горкі ў 1909—1911 гг.]] Марыя Андрэева ​​падрабязна апісала вілу «Спінола» на віа Ланган, дзе яны з Горкім жылі працяглы час, і распарадак пісьменніка на Капры. Дом знаходзіўся на паўгары, высока над берагам. Віла складалася з трох пакояў: на ніжнім паверсе галоўная спальня і пакой Андрэевай, увесь другі паверх займала вялікая зала з панарамнымі вокнамі з суцэльнага шкла даўжынёй тры метра і вышынёй паўтара метра, адно з вокнаў з відам на мора. Там знаходзіўся кабінет Горкага. Марыя Фёдараўна, якая займалася (акрамя хатняй гаспадаркі) перакладамі сіцылійскіх народных казак, знаходзілася ў ніжнім пакоі, адкуль вяла наверх лесвіца, каб не перашкаджаць Горкаму, але пры першым жа зове дапамагчы яму ў чым-небудзь. Для Аляксея Максімавіча быў спецыяльна пабудаваны [[камін]], хоць звычайна дамы на Капры абаграваліся жароўнямі. Каля акна, якое выходзіць на мора, стаяў пакрыты зялёным сукном вялікі пісьмовы стол на вельмі доўгіх ножках — каб Горкаму з яго высокім ростам было зручна і не даводзілася занадта нагінацца. З правага боку ад стала знаходзілася канторка — на выпадак, калі Горкі стамляўся сядзець, ён пісаў стоячы. Паўсюдна ў кабінеце, на сталах і ўсіх паліцах размяшчаліся кнігі. Пісьменнік выпісваў газеты з Расіі — як вялікія сталічныя, так і губернскія, а таксама замежныя выданні. Яму прыходзіла на Капры шырокая карэспандэнцыя — як з Расіі, так і з іншых краін. Прачынаўся Горкі не пазней за 8 гадзін раніцы, праз гадзіну падавалася ранішняя кава, да якой паспявалі выкананыя Андрэевай пераклады артыкулаў, якія цікавілі Горкага. Штодня а 10 гадзіне пісьменнік садзіўся за пісьмовы стол і за рэдкімі выключэннямі працаваў да паловы на другую. У тыя гады Горкі працаваў над трылогіяй з правінцыйнага жыцця «Гарадок Акураў». А другой гадзіне — абед, у ходзе прыёму ежы Горкі знаёміўся з прэсай, нягледзячы на ​​пярэчанні лекараў. За абедам з замежных газет, пераважна італьянскіх, французскіх і англійскіх, Горкі атрымліваў уяўленне, што адбываецца ў свеце, і як рабочы клас адстойвае свае правы. Пасля абеду да 4 гадзін папаўдні Горкі адпачываў, седзячы ў крэсле, глядзець на мора і пакурваючы — са шкоднай звычкай, нягледзячы на ​​хворыя лёгкія, пастаянны моцны кашаль і {{нп5|крывахарканне||ru|Кровохарканье}}, ён не расставаўся. У 4 гадзіны Горкі і Андрэева ​​выходзілі на гадзінны шпацыр да мора. У 5 гадзін падаваўся чай, з паловы шостай Горкі зноў падымаўся да сябе ў кабінет, дзе працаваў над рукапісамі, ці чытаў. А сёмай гадзіне — вячэра, за якой Горкі прымаў таварышаў, што прыбылі з Расіі ці жылі на Капры ў эміграцыі — тады здараліся ажыўленыя гутаркі і ладзіліся вясёлыя інтэлектуальныя гульні. У 11 гадзін вечара Горкі зноў падымаўся ў кабінет, каб нешта яшчэ напісаць ці пачытаць. Клаўся ў ложак Аляксей Максімавіч каля гадзіны ночы, аднак засынаў не адразу, а яшчэ паўгадзіны-гадзіну чытаў, лежачы ў ложку. Улетку на вілу пабачыцца з Горкім прыязджала шмат рускіх і замежнікаў, якія чулі аб яго славе. Сярод іх былі як родныя (напрыклад, К. П. Пяшкова і сын Максім, прыёмны сын {{нп5|Зіновій Аляксеевіч Пяшкоў|Зіновій|ru|Пешков, Зиновий Алексеевич}}<ref name=capri1908>[http://lenin-ulijanov.narod.ru/photo_12.html В. И. Ленин в гостях у А. М. Горького играет в шахматы с А. А. Богдановым. 1908 г., между 10 (23) и 17 (30) апреля. Капри, Италия]</ref>, дзеці Андрэевай {{нп5|Юрый Андрэевіч Жэлябужскі|Юрый|ru|Желябужский, Юрий Андреевич}} і Кацярына), сябры — [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леанід Андрэеў]] са старэйшым сынам {{нп5|Вадзім Леанідавіч Андрэеў|Вадзімам|ru|Андреев, Вадим Леонидович}}, [[Іван Аляксеевіч Бунін|Іван Бунін]], [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Фёдар Шаляпін]], [[Аляксандр Мікалаевіч Ціханаў (Сераброў)|Аляксандр Ціханаў (Сераброў)]], {{нп5|Герман Аляксандравіч Лапацін|Герман Лапацін|ru|Лопатин, Герман Александрович}} (перакладчык «{{нп5|Капітал (Маркс)|Капіталу|ru|Капитал (Маркс)}}» [[Карл Маркс|Маркса]]), знаёмыя{{sfn|Басинский|2005|с=294—295}}. Прыязджалі і зусім незнаёмыя людзі, якія спрабавалі знайсці праўду, даведацца, як жыць, шмат было і проста цікаўных. З кожнай сустрэчы адарваны ад Расіі Горкі спрабаваў атрымаць хоць бы макулінку новых жыццёвых ведаў або вопыту з радзімы для сваіх твораў. Рэгулярную перапіску Горкі падтрымліваў з Леніным, які знаходзіўся ў эміграцыі ў Францыі. Восенню ўсё звычайна раз’язджаліся, і Горкі зноў апускаўся ў працу на цэлыя дні. Зрэдку, у сонечнае надвор’е, пісьменнік здзяйсняў больш далёкія прагулкі або наведваў мініяцюрны кінематограф, гуляў з мясцовай дзятвой. Замежнымі мовамі, у прыватнасці, італьянскай, Горкі ніколькі не авалодаў, адзіная фраза, якую ён за 15 гадоў у Італіі запомніў і паўтараў: «Buona sera!» («Добры вечар»){{sfn|Воспоминания|1981|с=271—275}}. На Капры Горкі напісаў таксама «Споведзь» (1908), дзе пазначыліся яго філасофскія разыходжанні з Леніным (які наведваў Капры для сустрэч з Горкім у красавіку 1908 і чэрвені 1910 гадоў) і збліжэнне з {{нп5|Богабудаўніцтва|богабудаўнікамі|ru|Богостроительство}} [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|Луначарскі]] і {{нп5|Аляксандр Аляксандравіч Багданаў|Багданаў|ru|Богданов, Александр Александрович}}. Паміж 1908 і 1910 год Горкі перажываў душэўны крызіс, які адбіўся і на яго творчасці: у прымірэнчай, антыбунтарскай аповесці «Споведзь», якая выклікала свайго канфармізм раздражнення і прыкрасць Леніна, сам Горкі пасля пераасэнсавання ўлавіў залішнюю дыдактычнасць. Горкі шчыра не разумеў, чаму Ленін больш схільны да альянсу з меншавікамі-пляханаўцамі, чым з бальшавікамі-багданаўцамі. Неўзабаве і ў Горкага абазначыўся разрыў з групай Багданава (яго школа «богабудаўнікоў» быў адселеная на вілу «Паскуале»), пад уплывам Леніна ў пісьменніка пачаўся адыход ад {{нп5|Махізм|махісцкай|ru|Махизм}} і {{нп5|Богашукальніцтва|богашукальніцкай філасофіі|ru|Богоискательство}} на карысць [[марксізм]]у. Ідэалізацыя надыходзячай рэвалюцыі ў Горкага працягвалася аж да таго, як ён паспеў пераканацца ў бязлітаснай жорсткасці [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|паслякастрычніцкіх рэалій]] у Расіі<ref name="Ленин" /><ref name="Белоусова" />. Іншыя важныя падзеі жыцця Горкага перыяду знаходжання на Капры: * 1907 год — дэлегат з правам дарадчага голасу {{нп5|V з’езд РСДРП|V з’езду РСДРП|ru|V съезд РСДРП}} ў [[Лондан]]е<ref name="БС"/>, [[Уладзімір Ільіч Ленін|сустрэча з Леніным]]<ref>{{кніга |частка=Глава III. Ленин у Горького на Капри|спасылка частка=http://leninism.su/books/4049-lenin-v-italii-chexoslovakii-polshe.html?start=2 |аўтар=Московский В.П., Семенов В.Г.|загаловак=Ленин в Италии, Чехословакии, Польше |месца=М |выдавецтва=Издательство политической литературы|серыя=Памятные места |год=1986 |старонак=176 |тыраж=100 000}}</ref>. * 1908 год — п’еса «Апошнія», аповесць «Жыццё непатрэбнага чалавека». * 1909 год — аповесці «Гарадок Акураў», «Жыццё Мацвея Кажамякіна». * 1912 год — паездка з М. Ф. Андрэевай у [[Парыж]], сустрэча з Леніным. * 1913 год — скончыў «{{нп5|Казкі пра Італію||ru|Сказки об Италии}}». У 1906—1913 гадах на Капры Горкі злажыў 27 невялікіх апавяданняў, якія склалі цыкл «{{нп5|Казкі пра Італію||ru|Сказки об Италии}}». Эпіграфам да ўсяго цыклу пісьменнік паставіў словы [[Ханс Крысціян Андэрсен|Андэрсена]]: «Няма казак лепш за тыя, якія стварае само жыццё». Першыя сем казак былі апублікаваныя ў бальшавіцкай газеце «{{нп5|Звезда (часопіс XIX—XX стагоддзяў)|Звезда|ru|Звезда (журнал XIX—XX веков)}}»<ref name="БС"/>, частка — у «[[Правда (газета)|Правде]]»<ref name="БС"/>, астатнія надрукаваныя ў іншых бальшавіцкіх газетах і часопісах. Па ацэнцы {{нп5|Сцяпан Георгіевіч Шаумян|Сцяпана Шаумяна|ru|Шаумян, Степан Георгиевич}}, казкі яшчэ больш зблізілі Горкага з рабочымі. «І рабочыя з гонарам могуць заявіць: так — Горкі наш! Ён наш мастак, наш сябар і паплечнік у вялікай барацьбе за вызваленне працы!» «Велікапышнымі і духапад’ёмнымі» назваў «Казкі пра Італію» і Ленін, які цёпла ўспамінаў 13 дзён на Капры, праведзеныя ў 1910 годзе разам з Горкім у сумеснай рыбнай лоўлі, прагулках і спрэчках, якія пасля шэрагу ідэйных разыходжанняў зноў ўмацавалі іх сяброўскія адносіны, і пазбавілі Горкага, як меркаваў Ленін, ад яго «філасофскіх і богашукальніцкіх памылак». На зваротным шляху ў Парыж Горкі ў мэтах бяспекі суправаджаў Леніна ў цягніку да французскай мяжы<ref name="Ленин">{{cite web|url=http://leninism.su/component/content/article.html?id=4049%3&start=3|title=Ленин в Италии, Чехословакии, Польше — 1910 год. Верные большой дружбе|author=Московский В. П., Семёнов В. Г.|date=2015|publisher=Ленин: Революционер. Мыслитель. Человек|accessdate=2017-01-21}}</ref>. ==== Вяртанне ў Расію, падзеі і дзейнасць 1913—1917 гадоў ==== 31 снежня 1913 года, скончыўшы ў Італіі аповесці «Дзяцінства», пасля абвяшчэння ўсеагульнай амністыі з нагоды 300-годдзя дома [[Раманавы]]х (якая крануўся перш за ўсё палітычных літаратараў), Горкі цягніком праз станцыю [[Кібартай|Вержбалава]] вярнуўся ў Расію. На мяжы [[Ахоўнае аддзяленне]] яго праглядзела, быў узяты пад назіранне [[філёр]]амі ўжо ў Санкт-Пецярбургу. У данясенні дэпартамента паліцыі пазначаны як «эмігрант, ніжагародскі цэхавы Аляксей Максімаў Пяшкоў» {{sfn|Груздев|1958|с=213—214}}. Пасяліўся з Марыяй Андрэевай ў {{нп5|Горкаўскае (Ленінградская вобласць)|Мустамяках|ru|Горьковское (Ленинградская область)}}, [[Вялікае Княства Фінляндскае|Фінляндыя]], у вёсцы {{нп5|Горкаўскае (Ленінградская вобласць)|Неувола|ru|Горьковское (Ленинградская область)}}, на дачы Аляксандры Карлаўны Горбік-Ланге, а затым у [[Санкт-Пецярбург]]у на Кронверкскім праспекце, дом 23, кватэра 5/16 (цяпер 10). Тут яны пражылі з 1914 па 1919 (па іншых даных — па 1921 год)<ref name="Белоусова" /><ref name=autogenerated20140204-2>{{cite web | url = http://www.biografii.ru/biogr_dop/gorkiy_m/gorkiy_m2.php | title = Максим Горький — жизнь и творчество}}</ref>. У 11-пакаёвай кватэры з дазволу гасцінных гаспадароў пасялілася больш за 30 іх сваякоў, знаёмых і нават прафесійных прыжывальцаў. Большасць з іх ні ў чым не дапамагалі па гаспадарцы і не атрымлівалі ніякіх {{нп5|Харчовы паёк|пайкоў|ru|Продовольственный паёк}}. У суседнім з Горкім пакоі абгрунтавалася {{нп5|Марыя Ігнатаўна Будберг|Марыя Будберг|ru|Будберг, Мария Игнатьевна}}, якая аднойчы прынесла на подпіс Горкаму нейкія паперы, тут жа пры гаспадарах «страціла прытомнасць ад голаду», была накормленая і запрошана пажыць, а неўзабаве стала прадметам страсці пісьменніка. Па ўспамінах дачкі Андрэевай Кацярыны Андрэеўны Желябужскай пра атмасферу дома ў гэтыя пяць гадоў, перанаселеная прыватная кватэра фактычна ператварылася ў прыёмную ўстанову, скардзіцца на жыццё і нягоды Горкаму «сюды прыходзілі ўсе: акадэмікі, прафесары, усякія пакрыўджаныя інтэлігенты і псеўдаінтэлігенты, усякія князі, дамы з „грамадства“, пераследаваныя расійскія капіталісты, якія яшчэ не паспелі збегчы да [[Антон Іванавіч Дзянікін|Дзянікіна]] або за мяжу, наогул тыя, чыё добрае жыццё дзёрзка парушыла Рэвалюцыя». Сярод гасцей былі і шырока вядомыя людзі — [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Фёдар Шаляпін]], [[Барыс Пільняк]], [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карней Чукоўскі]], [[Яўген Іванавіч Замяцін|Яўген Замяцін]], {{нп5|Ларыса Міхайлаўна Рэйснер|Ларыса Рэйснер|ru|Рейснер, Лариса Михайловна}}, выдавец {{нп5|Зіновій Ісаевіч Гржэбін|З. Гржэбін|ru|Гржебин, Зиновий Исаевич}}, акадэмік {{нп5|Сяргей Фёдаравіч Альдэнбург|С. Альдэнбург|ru|Ольденбург, Сергей Фёдорович}}, рэжысёр {{нп5|Сяргей Эрнеставіч Радлаў|С. Радлаў|ru|Радлов, Сергей Эрнестович}}, [[Мсціслаў Валяр’янавіч Дабужынскі|М. Дабужынскі]], літаратары {{нп5|Альберт Пятровіч Пінкевіч|А. Пінкевіч|ru|Пинкевич, Альберт Петрович}}, {{нп5|Васіль Аляксеевіч Дзясніцкі|В. Дзясніцкі|ru|Десницкий, Василий Алексеевич}}, рэвалюцыянеры {{нп5|Леанід Барысавіч Красін|Л. Красін|ru|Красин, Леонид Борисович}}, [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|А. Луначарскі]], [[Аляксандра Міхайлаўна Калантай|А. Калантай]], старшыня Петрасавета [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Р. Зіноўеў]] і упаўнаважаны Савета рабоча-сялянскай абароны [[Леў Барысавіч Каменеў|Л. Каменеў]], прыязджаў з Масквы і [[Уладзімір Ільіч Ленін|Ленін]]{{sfn|Быков|2012|с=248—249}}. Асноўнае баўленне часу незлічоных насельнікаў і гасцей кватэры Горкага складалася ў тым, што яны бесперапынку елі, пілі, танчылі, азартна гулялі ў [[лато]] і ў карты, абавязкова на грошы, спявалі «нейкія дзіўныя песні», адбывалася саборнае чытанне распаўсюджаных у той час выданняў «для дзядкоў» і [[парнаграфія|парнаграфічных]] раманаў XVIII стагоддзя, папулярны ў тых, хто сабраўся, быў [[маркіз дэ Сад]]. Гутаркі вяліся такія, што ў дачкі Андрэевай, маладой жанчыны, па яе прызнанні, «гарэлі вушы»<ref name="Белоусова">{{cite web |url=http://www.sovsekretno.ru/articles/id/920/|title=Горький антиквариат|author=Таисия Белоусова|date=2002-11-01|publisher=Совершенно секретно|accessdate=2016-12-11}}</ref>. У 1914 годзе Горкі рэдагаваў бальшавіцкія газеты «{{нп5|Звезда (газета, Санкт-Пецярбург)|Звезда|ru|Звезда (газета, Санкт-Петербург)}}» і «[[Правда (газета)|Правда]]», мастацкі аддзел бальшавіцкага часопіса «Просвещение»<ref name="БС"/>, выдаваў першы зборнік пралетарскіх пісьменнікаў. Выдаваў з 1915 па 1917 год часопіс «[[Летопись]]», заснаваў выдавецтва «Парус»<ref name=autogenerated20140204-2 />. У 1912—1916 гадах Горкі стварае серыю апавяданняў і нарысаў, якія склалі зборнік «Па Русі», аўтабіяграфічныя аповесці «Дзяцінства», «У людзях». У 1916 годзе ў выдавецтве «Парус» была апублікавана аўтабіяграфічная аповесць «У людзях» і цыкл нарысаў «Па Русі»<ref name=autogenerated20140204-2 />. Апошняя частка трылогіі «Мае ўніверсітэты» была напісана ў 1923 годзе. ==== Лютаўская і Кастрычніцкая рэвалюцыі, падзеі і дзейнасць 1917—1921 гадоў ==== У 1917—1919 гадах Горкі, які халаднавата ўспрыняў [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскую]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыі]], вёў вялікую грамадскую і праваабарончую працу, крытыкаваў метады бальшавікоў, асуджаў іх стаўленне да старой [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], ратаваў шэраг яе прадстаўнікоў ад рэпрэсій бальшавікоў і голаду. Заступаўся за зрынутых [[Раманавы]]х, над якімі паўсюдна здзекаваліся натоўпы, што стыхійна збіраліся. Не знойдучы падыходнай трыбуны для выражэння самастойнай пазіцыі, Горкі 1 мая 1917 года пачаў выдаваць газету «{{нп5|Новая жизнь (1917—1918)|Новая жизнь|ru|Новая жизнь (1917—1918)}}»<ref name="БС"/> на ганарары, атрыманыя за выданне кніг у выдавецтве «Нива», і на пазыкі банкіра, уладальніка банка «Груббе и Небо» [[Эрнэст Карлавіч Грубэ|Э. К. Грубэ]]. Рэагуючы на абвінавачванні ў прадажнасці і на тое, што гуляе на руку ворагам працоўнага класа, Горкі растлумачыў, што такія метады фінансавання пралетарскага друку ў Расіі не новыя: «За час з 1901 па 1917 год цераз мае рукі прайшлі сотні тысяч рублёў на справу расійскай сацыял-дэмакратычнай партыі, з іх мой асабісты заробак вылічаецца дзесяткамі тысяч, а ўсё астатняе чэрпалася з кішэняў „буржуазіі“. „[[Искра (газета)|Искра]]“ выдавалася на грошы [[Сава Цімафеевіч Марозаў|Савы Марозава]], які, вядома, не ў доўг даваў, а — ахвяраваў. Я мог бы назваць добры дзясятак шаноўных людзей — „буржуяў“, — якія матэрыяльна дапамагалі росту с.-д. партыі. Гэта выдатна ведае У. І. Ленін і іншыя старыя работнікі партыі»{{sfn|Быков|2012|с=215—216}}. [[Файл:М. Горькій. Революція и культура (1918).djvu|page=3|міні]] У газеце {{нп5|Новая жизнь (1917—1918)|Новая жизнь|ru|Новая жизнь (1917—1918)}} Горкі выступіў у якасці {{нп5|Калумніст|калумніста|ru|Колумнист}}; са сваіх публіцыстычных калонак, якія [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Д. Быкаў]] ацаніў як «унікальную хроніку перараджэння рэвалюцыі», пазней Горкі сфармаваў дзве кнігі — «Несвоечасовыя думкі» і «Рэвалюцыя і культура». У лістападзе 1917 гады Горкі пісаў, што «''…Ленін лічыць, што мае права прарабіць з рускім народам жорсткі вопыт, загадзя асуджаны на няўдачу''»<ref>''Горький М.'' Вниманию рабочих. «Новая жизнь», № 177, 10 ноября 1917 г. // «Несвоевременные мысли» и рассуждения о революции и культуре. — М: Интерконтакт, 1990. — С. 84. — ISBN 5-278-00319-7.</ref>. Чырвонай ніткай публіцыстыкі Горкага ў гэты перыяд быў разважанні аб свабодзе рускага народа («Ці гатовыя мы да яе?»), заклік да авалодання ведамі і пераадолення невуцтва, да заняткаў творчасцю і навукай, да зберажэння культуры (каштоўнасці якой неміласэрна рабаваліся). Горкі актыўна асуджаў разгром «звераватымі» сельскімі мужыкамі маёнткаў {{нп5|Сяргей Мікалаевіч Худзякоў|Худзякова|ru|Худеков, Сергей Николаевич}} і {{нп5|Аляксандр Дзмітрыевіч Абаленскі|Абаленскага|ru|Оболенский, Александр Дмитриевич}}, спаленне панскіх бібліятэк, знішчэнне карцін і музычных інструментаў як класава чужых сялянству прадметаў. Непрыемна здзівіла Горкага, што з усіх рамёстваў у краіне квітнела {{нп5|спекуляцыя||ru|Спекуляция}}. Не спадабалася Горкаму [[люстрацыя]], якая пачалася ў Расіі, і публікацыя спісаў таемных супрацоўнікаў [[Ахоўнае аддзяленне|ахоўнага аддзялення]], якімі, да здзіўлення пісьменніка і грамадства, у Расіі невытлумачальна апынуліся многія тысячы. «Гэта ганебны абвінаваўчы акт супраць нас, гэта адна з прыкмет распаду і гніення краіны, прыкмета грозная», — палічыў Горкі. Гэтая і падобныя заявы выклікалі напружанасць ва ўзаемаадносінах пісьменніка і новай рабоча-сялянскай улады<ref>''Горький М.'' Несвоевременные мысли: Заметки о революции и культуре. — М.: Советский писатель, 1990. — С. 400. — ISBN 5-265-02154-X</ref><ref>Так, вядома, што ў 1918 годзе Горкі пасылаў грошы {{нп5|Васіль Васільевіч Разанаў|В. В. Разанаву|ru|Розанов, Василий Васильевич}}, які знаходзіўся ў галечы ў [[Сергіеў Пасад|Сергіевым пасадзе]]</ref>{{sfn|Быков|2012|с=215—217}}. Пасля перамогі Кастрычніка рэвалюцыйным уладам свабодная прэса была ўжо не патрэбна, і 29 ліпеня 1918 года газета «{{нп5|Новая жизнь (1917—1918)|Новая жизнь|ru|Новая жизнь (1917—1918)}}» была зачынена. «Несвоечасовыя думкі» з іх сумленнымі, крытычнымі ацэнкамі падзей першых паслярэвалюцыйных гадоў у наступны раз выдадзеныя ў СССР толькі праз 70 гадоў, у 1988 годзе. 19 лістапада 1919 года доме Елісеева на {{нп5|Дом Чычэрына (Санкт-Пецярбург)|Мойцы, 29|ru|Дом Чичерина}} па ініцыятыве Горкага быў адкрыты «{{нп5|Дом мастацтваў (Санкт-Пецярбург)|Дом мастацтваў|ru|Дом искусств}}» ({{lang-ru|ДИСК}}), правобраз пісьменніцкага прафсаюза, дзе праводзіліся лекцыі, чытанні, даклады і дыспуты, пісьменнікі мелі зносіны і атрымлівалі матэрыяльную дапамогу па прафесійнай прыкмеце. У Доме мастацтваў спрачаліся паміж сабой [[Рэалізм (літаратура)|рэалісты]], [[Сімвалізм|сімвалісты]] і [[Акмеізм|акмеістаў]], працавала паэтычная студыя [[Мікалай Сцяпанавіч Гумілёў|Гумілёва]] «Ракавіна, якая гучыць», выступаў [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Блок]], дні і ночы праводзілі ў доме [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Чукоўскі]], [[Уладзіслаў Феліцыянавіч Хадасевіч|Хадасевіч]], [[Аляксандр Грын|Грын]], [[Восіп Эмілевіч Мандэльштам|Мандэльштам]], [[Віктар Барысавіч Шклоўскі|Шклоўскі]]. У 1920 годзе, дзякуючы Горкаму паўстала Цэнтральная камісія па паляпшэнню побыту навукоўцаў ({{lang-ru|ЦЕКУБУ}}), яна займалася размеркаваннем {{нп5|Харчовы паёк|харчовых пайкоў|ru|Продовольственный паёк}}, што дапамаглі петраградскім навуковым работнікам перажыць эпоху «[[Ваенны камунізм|ваеннага камунізму]]». Падтрымліваў Горкі і групу маладых літаратараў «{{нп5|Серапіёнавы браты||ru|Серапионовы братья}}»{{sfn|Быков|2012|с=220—222}}. Малюючы псіхалагічны партрэт перакананага рэвалюцыянера, Горкі выкладае сваё крэда так: «Вечны рэвалюцыянер — гэта дрожджа, бесперапынна раздражняльная мазгі і нервы чалавецтва, гэта — ці геній, які, руйнуючы ісціны, створаныя да яго, творыць новыя, або — сціплы чалавек, спакойна упэўнены у сваёй сіле, згарае ціхім, часам амаль нябачным агнём, асвятляючы шлях да будучыні»<ref name="МГ">Максим Горький. Несвоевременные мысли. 1917—1918 гг. Газета «Новая жизнь»</ref>. Астуджэнне шлюбных адносін паміж Горкім і Андрэевай адбылося ў 1919 годзе не толькі па прычыне ўсё больш рэзка праяўляльных палітычных рознагалоссяў. Горкі, які адухоўлена марыў пра «новых ідэальных людзей» і спрабаваў стварыць іх рамантычны вобраз у сваіх творах, не прыняў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыю]], быў здзіўлены яе жорсткасцю і бязлітаснасцю, — калі, нягледзячы на ​​яго асабістае заступніцтва перад [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніным]], былі расстраляныя вялікі князь [[Павел Аляксандравіч]] і паэт [[Мікалай Сцяпанавіч Гумілёў|Мікалай Гумілёў]]. Да асабістага разрыва з Андрэевай, па сцвярджэнні яе дачкі Кацярыны, прывёў не легкадумны флірт з Будберг, а доўгае захапленне Горкага Варварай Васільеўнай Шайкевіч — жонкай іх агульнага сябра, выдаўца і пісьменніка Аляксандра Ціханава (Сераброва)<ref name="Белоусова" />. У лютым 1919 года Горкі і Андрэева ​​былі прызначаны кіраваць Ацэначна-антыкварнай камісіяй {{нп5|Народны камісарыят гандлю і прамысловасці|Народнага камісарыята гандлю і прамысловасці|ru|Народный комиссариат торговли и промышленности}}. Да працы былі прыцягнутыя 80 лепшых піцерскіх спецыялістаў у галіне {{нп5|Антыкварыят|антыкварыяту|ru|Антиквариат}}. Мэта складалася ў тым, каб адабраць з маёмасці, канфіскаванай у цэрквах, у палацах і асабняках заможных класаў, у банках, антыкварных крамах, [[ламбард]]ах, прадметы, якія прадстаўляюць мастацкую ці гістарычную каштоўнасць. Затым гэтыя прадметы меркавалася перадаць у музеі, а частку канфіскаванага рэалізаваць на [[Аўкцыён|аўкцыёнах]] за мяжой. Праз некаторы час, па словах [[Зінаіда Мікалаеўна Гіпіус|Зінаіды Гіпіус]], кватэра Горкага на [[Кронверкскі праспект|Кронверкскім]] набыла выгляд «музея ці крамы старызніка». Аднак пры расследаванні, праведзеным следчым [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|УНК]] Назар’евым, даказаць асабістай карысці тых, хто ўзначальваў Ацэначна-антыкварную камісію, не ўдалося, а ў пачатку 1920 года камісіі для папаўнення экспартнага фонду дазволілі і скупляць прыватныя калекцыі<ref name="Белоусова" />. У гэтыя гады Горкі стаў вядомы і як збіральнік прадметаў мастацтва, калекцыянаваў гіганцкія [[Ваза|кітайскія вазы]], стаў у Петраградзе знаўцам у гэтай галіне. Пісьменнік цаніў (не толькі за тэксты) і рэдкія дарагія кнігі, аформленыя як вытанчаныя, мудрагелістыя і вычварныя творы паліграфічнага мастацтва. Будучы ў паслярэвалюцыйныя гады на фоне збяднення мас даволі заможным чалавекам, Горкі фінансаваў уласныя выдавецкія праекты, шмат займаўся дабрачыннасцю, утрымліваў у сваёй кватэры каля 30 дамачадцаў, высылаў матэрыяльную дапамогу гаротнікам літаратарам, правінцыйным настаўнікам, сасланым, часта зусім незнаёмым людзям, якія звярталіся да яго з лістамі і просьбамі{{sfn|Быков|2012|с=229—231}}. У 1919 годзе па ініцыятыве і пры вырашальным удзеле Горкага арганізавана выдавецтва «{{нп5|Всемирная литература (выдавецтва)|Всемирная литература|ru|Всемирная литература (издательство)}}»<ref name="БС"/>, мэтай якога на пяць гадоў, якія змясцілі разам больш за 200 тамоў, стаў выпуск у краіне сусветнай класікі ў эталонным перакладзе, з высокакваліфікаванымі каментарамі і інтэрпрэтацыямі найбуйнейшых літаратуразнаўцаў{{sfn|Быков|2012|с=233—239}}. Пасля {{нп5|Замахі на Леніна|замаху на Леніна ў жніўні 1918 года|ru|Покушения на Ленина}} адносіны Горкага і Леніна, азмрочаным да таго шэрагам сварак, зноў умацаваліся. Горкі адправіў Леніну спагадлівую тэлеграму і аднавіў перапіску з ім, перастаў займацца [[Фронда|франдзёрскай]] дзейнасцю. Шукаў у Леніна абароны ад піцерскіх чэкістаў, якія спрабавалі ўсталяваць у пісьменніка правапарушэнні і наведваліся на кватэру Горкага з {{нп5|Ператрус|ператрусамі|ru|Обыск}}. Горкі некалькі разоў выязджаў у Маскву для сустрэч з Леніным, [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Дзяржынскім]], [[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкім]], шмат звяртаўся да старога сябра, якога цяпер называлі правадыром Кастрычніцкай рэвалюцыі, з рознымі просьбамі, у тым ліку з хадайніцтвамі аб асуджаных. Клапатаў Горкі і аб дазволе на выезд за мяжу для [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]], аднак яно было атрымана толькі за дзень да смерці паэта. Пасля расстрэлу Мікалая Гумілёва ў Горкага з’явілася адчуванне безвыходнасці ўласных намаганняў, пісьменнік стаў задумвацца аб ад’ездзе за мяжу. Ленін, які шанаваў Горкага за ранейшыя заслугі і сацыяльны рэалізм у творчасці, падаў ідэю адправіцца ў Еўропу для лячэння і збору сродкаў для барацьбы з {{нп5|Голад у Паволжы (1921-1922)|голадам|ru|Голод в Поволжье (1921—1922)}}, які напаткаў Расію пасля засухі 1921 года. У ліпені 1920 года Горкі ўбачыўся з Леніным, калі той прыязджаў у Петраград на {{нп5|Другі кангрэс Камуністычнага інтэрнацыяналу|Другі кангрэс Камінтэрна|ru|Второй конгресс Коммунистического интернационала}}. Пісьменнік атрымаў у падарунак ад Леніна, які наведаў Горкага ў яго кватэры перад вяртаннем у Маскву, толькі што выдадзеную ленінскую кнігу «{{нп5|Дзіцячая хвароба «левізны» ў камунізме||ru|Детская болезнь «левизны» в коммунизме}}», яны разам сфатаграфаваліся ля калон [[Таўрыйскі палац|Таўрыйскага палаца]]. Гэта была апошняя сустрэча Горкага і Леніна{{sfn|Быков|2012|с=249—256}}. === Эміграцыя пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі === [[Файл:Joseph Stalin and Maxim Gorky, 1931.jpg|thumb|250px|Гутарка [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]] з [[Саюз пісьменнікаў СССР|Максімам Горкім]].]] 16 кастрычніка 1921 года- ад’езд M. Горкага за мяжу, слова «эміграцыя» ў кантэксце яго паездкі тады не ўжывалася. Афіцыйнай прычынай ад’езду было аднаўленне яго хваробы і неабходнасць, па патрабаванні [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]], лячыцца за мяжой. Па іншай версіі, Горкі быў вымушаны з’ехаць з-за абвастрэння ідэалагічных рознагалоссяў з [[Марксізм-ленінізм|савецкай уладай]]<ref>[http://dugward.ru/library/hodasevich/hodasevich_o_smerti_gorkogo.html В. Ф. Ходасевич. О смерти Горького].</ref>. У 1921—1923 гадах жыў у [[Хельсінкі|Гельсінгфорсе]], [[Берлін]]е, [[Прага|Празе]]. Адразу ў Італію Горкага не адпусцілі як «палітычна недобранадзейнага»{{sfn|Басинский|2005|с=369}}. Па ўспамінах [[Уладзіслаў Феліцыянавіч Хадасевіч|Уладзіслава Хадасевіча]], у 1921 годзе Горкі, як хісткі і недобранадзейны мысліцель, па ініцыятыве [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Зіноўева]] і савецкіх {{нп5|Спецслужба|спецслужбаў|ru|Спецслужба}}, са згоды Леніна, адпраўлены ў [[Германія|Германію]], а Андрэева неўзабаве рушыла ўслед за былым грамадзянскім мужам «у мэтах нагляду за яго палітычнымі паводзінамі і тратамі грошай». З сабой Андрэева ​​ўзяла новага палюбоўніка, супрацоўніка [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] {{нп5|Пётр Пятровіч Кручкоў|Пятра Кручкова|ru|Крючков, Пётр Петрович}} (будучага нязменнага сакратара пісьменніка), з якім разам пасялілася ў [[Берлін]]е, у той час як сам Горкі з сынам і нявесткай абгрунтаваўся за горадам. У Германіі Андрэева, скарыстаўшы свае сувязі ў савецкім урадзе, уладкавала Кручкова галоўным рэдактарам савецкага кнігагандлёвага і выдавецкага прадпрыемства «{{нп5|Международная книга||ru|Международная книга}}». Такім чынам Кручкоў пры садзейнічанні Андрэевай стаў фактычным выдаўцом твораў Горкага за мяжой і пасярэднікам ва ўзаемаадносінах пісьменніка з расійскімі часопісамі і выдавецтвамі. З прычыны гэтага Андрэева і Кручкоў змаглі цалкам кантраляваць расходаванне Горкім яго немалых грашовых сродкаў<ref name=autogenerated3 /><ref name="autogenerated2" /><ref>{{кніга| аўтар = Герасимова Е. М. и др.| частка = Крючков Пётр Петрович| спасылка частка = http://www.hrono.ru/biograf/bio_k/kryuchkovpp.php| загаловак = Современники А. М. Горького. Фотодокументы. Описание |месца = М.| выдавецтва= Издательство института мировой литературы имени А. М. Горького РАН| год = 2002| старонак= 693| isbn = 5-9208-0117-4}}</ref>. Вясной 1922 года Горкі напісаў адкрытыя лісты [[Аляксей Іванавіч Рыкаў|А. І. Рыкаву]] і [[Анатоль Франс|Анатолю Франсу]], дзе выступіў супраць суда ў Маскве над [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэрамі]], які быў багаты для іх смяротнымі прысудамі. Атрымала рэзананс ліст надрукавала нямецкая газета «{{нп5|Vorwärts||ru|Форвертс (газета)}}», а таксама шэраг рускіх эмігранцкіх выданняў. Ленін ахарактарызаваў ліст Горкага як «паганы» і назваў яго «здрадай» сябра. З крытыкай ліста Горкага выступілі {{нп5|Карл Бернгардавіч Радэк|Карл Радэк|ru|Радек, Карл Бернгардович}} у «[[Правда (газета)|Праўдзе]]» і [[Дзям’ян Бедны]] ў газеце «{{нп5|Известия||ru|Известия}}». Да [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]] Горкі, аднак, ставіўся насцярожана, але да 1928 года адкрыта не крытыкаваў яе. У [[Берлін]]е Горкі не ўшанаваў прысутнасцю ўшанаванне сябе з нагоды 30-годдзя літаратурнай дзейнасці, уладкованае [[Андрэй Белы|А. Белым]], [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|А. Талстым]], [[Уладзіслаў Феліцыянавіч Хадасевіч|У. Хадасевічам]], [[Віктар Барысавіч Шклоўскі|В. Шклоўскім]] і іншымі рускімі літаратарамі, якія прыязна да яго ставіліся{{sfn|Басинский|2005|с=369}}. Улетку 1922 года Горкі жыў у {{нп5|Херынгсдорф|Херынгсдорфе|ru|Херингсдорф}}, на беразе [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], меў зносіны з [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|Аляксеем Талстым]], [[Уладзіслаў Феліцыянавіч Хадасевіч|Уладзіславам Хадасевічам]], {{нп5|Ніна Мікалаеўна Берберава|Нінай Берберавай|ru|Берберова, Нина Николаевна}}<ref>{{нп5|Томас Урбан||ru|Урбан, Томас}}: ''Русские писатели в Берлине в 20-е годы ХХ века''; Санкт-Петербург 2014, с. 60-64.</ref>. У 1922 годзе напісаў з’едлівую брашуру «Аб рускім сялянстве», у якой усклаў адказнасць за трагічныя падзеі ў Расіі і «жорсткасць формаў рэвалюцыі» на сялянства з яго «заалагічным інстынктам ўласніка». Гэтая брашура, хоць і не друкавалася ў СССР, з’явілася, на думку {{нп5|Павел Валер’евіч Басінскі|П. В. Басінскага|ru|Басинский, Павел Валерьевич}}, адным з першых літаратурна-ідэалагічных абгрунтаванняў будучай сталінскай палітыкі [[Калектывізацыя|суцэльнай калектывізацыі]]. У сувязі з кнігай Горкага у эмігранцкай прэсе з’явіўся [[неалагізм]] «народазлоб’е» ({{lang-ru|народозлобие}}){{sfn|Басинский|2005|с=368}}. З 1922 па 1928 год Горкі напісаў «Нататкі з дзённіка», «Мае ўніверсітэты», а таксама «Апавяданні 1922-24 гг.». Ядром зборніка, прасякнутага адзіным сюжэтам, з’яўляюцца «Аповяд аб незвычайным» і «Пустэльнік», дзе Горкі адзіны раз у сваёй творчасці звярнуўся да тэмы [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]]. Кастрычніцкая рэвалюцыя і наступная Грамадзянская вайна паўстаюць у кнізе падзеямі ўсеагульнага спрашчэння, плоскай рацыяналізацыі і дэградацыі, метафарамі нізвядзення з’яў незвычайнага і гуманнага — да штодзённага, прымітыўнага, цеснага і жорсткага{{sfn|Быков|2012|с=230—231}}. У 1925 годзе выйшаў у свет раман «{{нп5|Справа Артамонавых (раман)|Справа Артамонавых|ru|Дело Артамоновых (роман)}}»{{sfn|Басинский|2005|с=369}}. З 1924 Горкі жыў у [[Італія|Італіі]], у [[Сарэнта]] — на віле «Il Sorito» і ў санаторыях. Апублікаваў успаміны пра [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніне]]. У Сарэнта мастаком [[Павел Дзмітрыевіч Корын|Паўлам Корыным]] напісаны адзін з лепшых партрэтаў Горкага<ref>[http://artpoisk.info/artist/korin_pavel_dmitrievich_1892/portret_a_m_gor_kogo/ Портрет А. М. Горького. 1932] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181227185038/http://artpoisk.info/artist/korin_pavel_dmitrievich_1892/portret_a_m_gor_kogo/ |date=27 снежня 2018 }} {{ref-ru}}</ref>; асаблівасцю карціны з’яўляецца малюнак пісьменніка на фоне вулкана [[Везувій]], пры гэтым Горкі як бы узвышаецца над горным волатам. Разам з тым у сюжэце карціны выразна гучыць тэма адзіноты, у якую паступова апускаўся Горкі{{sfn|Басинский|2005|с=369—371}}. У Еўропе Горкі гуляў ролю своеасаблівага «моста» паміж рускай эміграцыяй і СССР, спрабаваў прадпрымаць намаганні па збліжэнні рускіх эмігрантаў першай хвалі з гістарычнай радзімай{{sfn|Басинский|2005|с=370}}. Разам са [[Віктар Барысавіч Шклоўскі|Шклоўскім]] і [[Уладзіслаў Феліцыянавіч Хадасевіч|Хадасевічам]] Горкі пачаў свой адзіны выдавецкі праект у Еўропе — часопіс «{{нп5|Беседа (часопіс)|Беседа|ru|Беседа (журнал)}}». У новым канцэптуальнай выданні Горкі хацеў злучыць культурны патэнцыял літаратараў Еўропы, рускай эміграцыі і Савецкага Саюза. Планавалася выдаваць часопіс у Германіі, а распаўсюджваць пераважна ў СССР. Ідэя заключалася ў тым, каб маладыя савецкія пісьменнікі атрымалі магчымасць выдавацца ў Еўропе, а ў пісьменнікаў з рускай эміграцыі з’явіліся б чытачы на радзіме. І такім чынам часопіс сыграў бы злучную ролю — моста паміж Еўропай і Савецкай Расіяй. Меркаваліся высокія аўтарскія ганарары, што выклікала пісьменніцкі энтузіязм па абодва бакі межаў. У 1923 годзе ў берлінскім выдавецтве «Эпоха» выйшаў у свет першы нумар часопіса «Беседа». Супрацоўнікамі рэдакцыі пад пачаткам Горкага былі Хадасевіч, [[Андрэй Белы|Белы]], Шклоўскі, [[Бруна Фрыдрыхавіч Адлер|Адлер]], запрошаныя еўрапейскія аўтары [[Рамэн Ралан|Р. Ралан]], [[Джон Галсуорсі|Д. Галсуорсі]], [[Стэфан Цвэйг|С. Цвэйг]]; эмігранцкія {{нп5|Аляксей Міхайлавіч Рэмізаў|А. Рэмізаў|ru|Ремизов, Алексей Михайлович}}, {{нп5|Міхаіл Андрэевіч Асаргін|М. Асаргін|ru|Осоргин, Михаил Андреевич}}, {{нп5|Павел Паўлавіч Муратаў|П. Муратаў|ru|Муратов, Павел Павлович}}, {{нп5|Ніна Мікалаеўна Бярберава|Н. Бярберава|ru|Берберова, Нина Николаевна}}; савецкія [[Леанід Максімавіч Лявонаў|Л. Лявонаў]], [[Канстанцін Аляксандравіч Федзін|К. Федзін]], [[Веніямін Аляксандравіч Каверын|В. Каверын]], [[Барыс Леанідавіч Пастарнак|Б. Пастарнак]]. Хоць тады ўлады ў Маскве праект на словах падтрымалі, пазней у сакрэтных архівах {{нп5|Галоўнае ўпраўленне па справах літаратуры і выдавецтваў|Галоўліту|ru|Главное управление по делам литературы и издательств}} былі знойдзены дакументы, якія характарызавалі выданне як ідэалагічна шкоднае. Усяго выйшла 7 нумароў, але [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро ЦК РКП (б)]] забараніла дапускаць тыраж часопіса ў СССР, пасля чаго праект быў зачынены з прычыны бесперспектыўнасці. Горкі быў маральна прыгнечаны. Як перад пісьменнікамі эміграцыі, так і перад савецкімі літаратарамі Горкі, не здолеўшы стрымаць абяцанні, апынуўся са сваім немагчымым сацыяльным ідэалізмам ў няёмкім становішчы, што нанесла ўрон яго рэпутацыі{{sfn|Басинский|2005|с=373—375}}<ref>{{cite web|url=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1014320|title=Лебедев-Полянский — в Политбюро о журнале «Беседа» Максима Горького|publisher=АРХИВ АЛЕКСАНДРА Н. ЯКОВЛЕВА|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6B1luMGZR?url=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1014320|archivedate=2012-09-29}}</ref>. У сакавіку 1928 года ў Італіі Горкі адзначыў свой 60-гадовы юбілей. Тэлеграмы і лісты з віншаваннямі яму даслалі [[Стэфан Цвэйг]], [[Ліён Фейхтвангер]], [[Томас Ман]] і [[Генрых Ман]], [[Джон Галсуорсі]], [[Герберт Уэлс]], [[Сельма Лагерлёф]], [[Шэрвуд Андэрсан]], {{нп5|Эптан Біл Сінклер|Эптан Сінклер|ru|Синклер, Эптон Билл}} і іншыя вядомыя пісьменнікі Еўропы. Святкаванне юбілею Горкага на высокім узроўні было арганізавана і ў Савецкім Саюзе. У мностве гарадоў і вёсак СССР адбыліся выстаўкі пра жыццё і творчасць Горкага, у тэатрах шырока ішлі спектаклі па яго творах, у адукацыйных установах, клубах, на прадпрыемствах прачытаны лекцыі і даклады аб Горкім і значэнні яго прац для будаўніцтва сацыялізму{{sfn|Басинский|2005|с=388—389}}. Утрыманне Горкага і асоб, якія яго суправаджалі, у Італіі складала прыкладна 1000 долараў у месяц. У адпаведнасці з дамовай, падпісанай Горкім у 1922 годзе з гандлёвым прадстаўніцтвам СССР у Германіі і разлічанай на тэрмін да 1927 года, пісьменнік губляў права як самастойна, так і праз іншых асоб выдаваць свае творы на рускай мове — як у Расіі, так і за мяжой. Адзіныя абумоўленыя каналы выдання — Дзяржвыдат і гандлёвае прадстаўніцтва. Горкаму выплачваўся штомесячны ганарар за выданне яго збору твораў і іншых кніг 100 тысяч германскіх марак, 320 даляраў. Фінансаванне Горкага ажыццяўлялася праз {{нп5|Пётр Пятровіч Кручкоў|П. П. Кручкова|ru|Крючков, Пётр Петрович}}, выбіць грошы пісьменніка з СССР, па словах Андрэевай, было справай цяжкай{{sfn|Басинский|2005|с=372—373}}. === Паездкі ў СССР === У маі [[1928]] года па запрашэнні Савецкага ўрада і асабіста [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] першы раз за 7 гадоў пасля ад’езду ў эміграцыю Горкі прыехаў у [[СССР]]. 27 мая 1928 года, а 22 гадзіне, цягнік з Берліна спыніўся на першай савецкай станцыі [[Негарэлае (станцыя)|Негарэлае]], Горкага на пероне вітаў мітынг. З натхненнем пісьменніка сустракалі і на іншых станцыях па шляху да Масквы, а на плошчы перад Беларускім вакзалам Горкага чакаў шматтысячны натоўп, частку шляху да дома (спыніўся ён у кватэры жонкі К. П. Пяшковай) пісьменніка неслі на руках{{sfn|Басинский|2005|с=375}}. Горкі мусіў ацаніць поспехі будаўніцтва сацыялізму. Пісьменнік здзейсніў пяцітыднёвую паездку па краіне. З сярэдзіны ліпеня 1928 года Горкі наведаў [[Курск]], [[Харкаў]], [[Крым]], [[Растоў-на-Доне]], [[Баку]], [[Тбілісі]], [[Ерэван]], [[Уладзікаўказ]], [[Валгаград|Царыцын]], [[Самара|Самару]], [[Казань]], [[Ніжні Ноўгарад]] (на радзіме правёў тры дні), 10 жніўня вярнуўся ў [[Масква|Маскву]]. Падчас паездкі Горкаму паказвалі дасягненні СССР, больш за ўсё яго захапіла арганізацыя працы і чысціня (вадзілі пісьменніка на загадзя падрыхтаваныя аб’екты). [[Канстанцін Аляксандравіч Федзін|Канстанціна Федзіна]], пісьменнікаў і літаратуразнаўцаў уразіла выдатная фізічная форма, поўная адсутнасць лядашчасці і здаравецкі поціск рукі Горкага, які перанёс пасля трох дзесяцігоддзяў цяжкай хваробы ''такія'' шляхавыя нагрузкі. Уражанні ад паездкі знайшлі сваё адлюстраванне ў цыкле нарысаў «Па Саюзу Саветаў». Але ў СССР Горкі не застаўся, восенню з’ехаў назад у Італію{{sfn|Быков|2012|с=284—287}}. У [[1929]] годзе Горкі другі раз прыехаў СССР і 20-23 чэрвеня наведаў {{нп5|Салавецкі лагер асобага прызначэння||ru|Соловецкий лагерь особого назначения}}, прыбыўшы туды на сумна вядомым цеплаходзе «Глеб Бокій», які прывозіў на [[Салавецкія астравы|Салаўкі]] зняволеных, у суправаджэнні самога [[Глеб Іванавіч Бокій|Глеба Бокія]]. У нарысе «{{нп5|Салаўкі (нарыс)|Салаўкі|ru|Соловки (очерк)}}» станоўча адазваўся аб рэжыме ў турме і перавыхаванні яе вязняў{{sfn|Быков|2012|с=287—288|name=autogenerated8}}. 12 кастрычніка 1929 года Горкі з’ехаў назад у [[Італія|Італію]]. У 1931 годзе Горкаму быў прадстаўлены савецкім урадам для пастаяннага пражывання ў Маскве {{нп5|асабняк С. П. Рабушынскага||ru|Особняк С. П. Рябушинского}} на {{нп5|Малая Нікіцкая вуліца|Малой Нікіцкай вуліцы|ru|Малая Никитская улица}}<ref name="Комм">А. М. Горкі ніколі не сустракаўся з былым гаспадаром, але сыграў выратавальную ролю ў лёсе яго брата: у 1918 годзе ён дамогся вызвалення з [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|ЧК]] {{нп5|Дзмітрый Паўлавіч Рабушынскі|Дзмітрыя Паўлавіча Рабушынскага|ru|Рябушинский, Дмитрий Павлович}}, які пасля выхаду на волю, перад тым, як пакінуць радзіму, быў ў Горкага ў Петраградзе, у кватэры на [[Кронверкскі праспект|Кронверкскім праспекце]], дзякаваў за клопаты</ref>, с 1965 года — {{нп5|Музей-кватэра А. М. Горкага (Масква)|Музей-кватэра А. М. Горкага ў Маскве|ru|Музей-квартира А. М. Горького (Москва)}}. === Вяртанне ў СССР === З 1928 па 1933 год, як сцвярджае {{нп5|Павел Валер’евіч Басінскі|П. В. Басінскі|ru|Басинский, Павел Валерьевич}}, Горкі «жыў на два дамы, зіму і восень праводзячы ў [[Сарэнта]]» на віле Il Sorito, а канчаткова вярнуўся ў СССР 9 мая 1933 года{{sfn|Басинский|2005|с=251}}. Большасць распаўсюджаных крыніц паказвае, што Горкі прыязджаў у СССР у цёплы сезон 1928, 1929 і 1931 гадоў, у 1930 годзе не прыязджаў у СССР з-за праблем са здароўем, а канчаткова вярнуўся на радзіму ў кастрычніку 1932 года. Пры гэтым Сталін абяцаў Горкаму, што ён і далей зможа праводзіць зіму ў Італіі, на чым настойваў Аляксей Максімавіч, аднак пісьменніку замест гэтага з 1933 года прадаставілі вялікую дачу ў {{нп5|Мыс Мікалая|Тэселі|ru|Мыс Николая}} (Крым), дзе ён знаходзіўся ў халодны сезон з 1933 па 1936 год. У Італію Горкага больш не выпускалі{{sfn|Басинский|2005|с=389, 423—424}}. У пачатку 1930-х гадоў Горкі чакаў і разлічваў на [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]], на якую ён быў намінаваны 5 разоў, а па многіх прыкметах было вядома, што з года на год яе ўпершыню прысудзяць рускаму пісьменніку. Канкурэнтамі Горкага лічыліся {{нп5|Іван Сяргеевіч Шмялёў|Іван Шмялёў|ru|Шмелёв, Иван Сергеевич}}, [[Дзмітрый Сяргеевіч Меражкоўскі|Дзмітрый Меражкоўскі]] і [[Іван Аляксеевіч Бунін|Іван Бунін]]. У 1933 годзе прэмію атрымаў Бунін, надзеі Горкага на статутнае сусветнае прызнанне паваліліся. Вяртанне Аляксея Максімовіча ў СССР літаратуразнаўцы збольшага звязваюць і з інтрыгай вакол прэміі, якую, па распаўсюджанай версыі, [[Нобелеўскі камітэт]] жадаў прысудзіць пісьменніку з [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]], а Горкі эмігрантам у поўным сэнсе слова не быў{{sfn|Басинский|2005|с=249}}. У сакавіку 1932 года дзве цэнтральныя савецкія газеты, «[[Правда (газета)|Правда]]» і «{{нп5|Известия||ru|Известия}}», адначасова надрукавалі артыкул-[[памфлет]] Горкага пад назвай, якая стала {{нп5|Крылатая фраза|крылатай фразай|ru|Крылатая фраза}} — «[[З кім вы, майстры культуры? (памфлет)|З кім вы, майстры культуры?]]»<ref>{{cite web|datepublished= 22 марта 1932| url=http://www.calend.ru/event/4857/| title=В советских газетах вышла статья-памфлет Максима Горького «С кем вы, мастера культуры?...» | publisher=// calend.ru| accessdate=2014-8-1}}</ref>. {{частка выявы |выява= |подпіс=Вокладка часопіса «{{нп5|Огонёк||ru|Огонёк}}» прымеркаваная да {{нп5|Першы з’езд савецкіх пісьменнікаў|першага з’езду савецкіх пісьменнікаў|ru|Первый съезд советских писателей}}, 1934 г. [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталін]] і М. Горкі <br> ''«Вы, пісьменнікі, — інжынеры,<br> якія будуюць чалавечыя душы»''. І. В. Сталін. |шырыня=230 |агульная=240 |верх=20 |права= |ніз= |лева=10 |павялічыць= }} У кастрычніку [[1932]] года Горкі, згодна з распаўсюджанай версіяй, канчаткова вяртаецца ў Савецкі Саюз. {{нп5|Рэпатрыяцыя|Рэпатрыіравацца|ru|Репатриация}} пісьменніка настойліва ўгаворваў сын Максім, не без уплыву [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]], што шчыльна апекавала яго ў якасці крамлёўскага курьера. Эмацыйнае ўздзеянне на Горкага аказалі маладыя, жыццярадасныя, поўныя гіганцкіх планаў і захапленняў ад поспехаў {{нп5|Пяцігодкі СССР|першай пяцігодкі|ru|Пятилетки СССР}} ў СССР пісьменнікі [[Леанід Максімавіч Лявонаў|Леанід Лявонаў]] і {{нп5|Усевалад Вячаслававіч Іванаў|Усевалад Іванаў|ru|Иванов, Всеволод Вячеславович}}, якія прыязджалі да яго ў Італію{{sfn|Басинский|2005|с=369}}<ref name=autogenerated2>{{cite web|url=http://www.topos.ru/article/2532?page=5|title=Челкаш № 9. Горький: версия судьбы|author={{нп5|Павел Валер’евіч Басінскі|Павел Басинский|ru|Басинский, Павел Валерьевич}}|date=2004-07-14|publisher=Логос. Литературно-философский журнал|accessdate=2016-12-09}}</ref>. У Маскве ўрад зладзіў Горкаму ўрачыстую сустрэчу, за ім і яго сям’ёй быў замацаваны былы {{нп5|Музей-кватэра А. М. Горкага (Масква)|асабняк С. П. Рабушынскага|ru|Музей-квартира А. М. Горького (Москва)}} ў цэнтры Масквы, дачы ў Горках і ў Тэселі (Крым), яго імем быў названы родны горад пісьменніка [[Ніжні Ноўгарад]]. Горкі адразу атрымлівае заказ Сталіна — падрыхтаваць глебу для 1-га з’езда савецкіх пісьменнікаў<ref name="БС"/>, а для гэтага правесці сярод іх тлумачальную працу. Горкім ствараецца мноства газет і часопісаў: аднаўляецца серыя «{{нп5|Жыццё выдатных людзей||ru|Жизнь замечательных людей}}», адкрываюцца кніжныя серыі «Гісторыя фабрык і заводаў», «Гісторыя грамадзянскай вайны», «Бібліятэка паэта», «Гісторыя маладога чалавека XIX стагоддзя», часопіс «{{нп5|Литературная учёба||ru|Литературная учёба}}», ён піша п’есы «{{нп5|Ягор Булычёв і іншыя (п’еса)|Ягор Булычёв і іншыя|ru|Егор Булычов и другие (пьеса)}}» (1932), «Дасцігаеў і іншыя» (1933). У 1934 годзе Горкі праводзіць {{нп5|Першы з’езд савецкіх пісьменнікаў|I Усесаюзны з'езд савецкіх пісьменнікаў|ru|Первый съезд советских писателей}}, выступае на ім з асноўным дакладам. У гэтым жа годзе Горкі — сурэдактар кнігі «{{нп5|Беламорска-Балтыйскі канал імя Сталіна (кніга)|Беламорска-Балтыйскі канал імя Сталіна|ru|Беломорско-Балтийский канал имени Сталина (книга)}}». Гэты твор [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Аляксандр Салжаніцын]] ахарактарызаваў як «першую кнігу ў рускай літаратуры, якая апявае рабскую працу»<ref name=autogenerated8 /><ref>''Солженицын, А. И.'' Архипелаг ГУЛАГ, 1918—1956. [В 3 кн.], Ч. III—IV: опыт художественного исследования. — М.: Астрель, 2009. — 560 с. — C. 49—51.</ref>. 23 мая 1934 года па замове [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] адначасова ў газетах «[[Правда (газета)|Правда]]» і «{{нп5|Известия||ru|Известия (газета)}}» надрукаваны артыкул Горкага «Пралетарскі гуманізм», дзе ў кантэксце ідэалагічнага супрацьстаяння «камунізм-фашызм» давалася катэгарычная ацэнка {{нп5|Гісторыя пераследу гомасексуалаў у Расіі|гомасексуальнасці|ru|История преследования гомосексуалов в России}} як шкоднай уласцівасці нямецкай буржуазіі (у Германіі да ўлады ўжо прыйшоў [[Адольф Гітлер|Гітлер]]): «не дзясяткі, а сотні фактаў кажуць аб разбуральным, раскладальным уплыве фашызму на моладзь Еўропы, — абвяшчаў Горкі. — Пералічваць факты — брыдка, ды і памяць адмаўляецца загружацца брудам, які ўсё больш старанна і багата фабрыкуе буржуазія. Пакажу аднак, што ў краіне, дзе мужна і паспяхова гаспадарыць пралетарыят, [[гомасексуалізм]], разбэшчвае моладзь, прызнаны сацыяльна злачынным і каральным, а ў „культурнай“ краіне вялікіх філосафаў, навукоўцаў, музыкаў ён дзейнічае свабодна і беспакарана. Ужо склалася саркастычная прымаўка: „Знішчыце гомасексуалістаў — фашызм знікне“»{{sfn|Бурлешин|2010}}{{sfn|Хили|2008|с=230—232}}. У 1935 годзе Горкі меў у Маскве цікавыя сустрэчы і гутаркі з [[Рамэн Ралан|Рамэнам Раланам]], у жніўні здзейсніў настальгічнае падарожжа на параходзе па [[Волга|Волзе]]. 10 кастрычніка 1935 года ў [[Маскоўскі Мастацкі тэатр|Маскоўскім Мастацкім тэатры]] адбылася прэм’ера п’есы Горкага «Ворагі»{{sfn|Басинский|2005|с=446}}. На працягу апошніх 11 гадоў жыцця ([[1925]]—[[1936]] гады) Горкі піша свой самы буйны, выніковы твор, раман-эпапею ў чатырох частках «{{нп5|Жыццё Кліма Самгіна||ru|Жизнь Клима Самгина}}» — пра лёсы рускай інтэлігенцыі ў пераломную эпоху, яе цяжкім і слізкім шляху ў рэвалюцыю, выкрыванні яе ілюзій і памылак. Раман застаўся не дапісаны да фіналу, тым не менш успрымаецца літаратуразнаўцамі як суцэльны твор, неабходны, на думку Д. Быкава, для чытання любым чалавекам, хто хоча спасцігнуць і зразумець рускае XX стагоддзе{{sfn|Быков|2012|с=280}}. Адзначаючы, што Горкага і яго героя, Кліма Самгіна, радніць прыцэльны погляд прыкмячаць за людзьмі «самае агіднае, засяроджанасць на адштурхвальных дэталях і жудаснаватых гісторыях», [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Д. Быкаў]] называе «Жыццё Кліма Самгіна» выдатным прыкладам «выкарыстання ўласных заганаў для стварэння сапраўднай літаратуры». Раман неаднаразова экранізаваны як культавы твор [[сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]] і стаў літаратурнай асновай для спектакляў у многіх тэатрах СССР{{sfn|Быков|2012|с=279—283}}. 11 мая 1934 года, прастудзіўшыся пасля начлегу на халоднай зямлі пад адкрытым небам на дачы ў Горках пад Масквой, нечакана памірае ад крупознага [[Пнеўманія|запалення лёгкіх]] сын Горкага — {{нп5|Максім Аляксеевіч Пяшкоў|Максім Пяшкоў|ru|Пешков, Максим Алексеевич}}. У ноч, калі паміраў яго сын, Горкі на першым паверсе дачы ў Горках абмяркоўваў з прафесарам [[Аляксей Дзмітрыевіч Спяранскі|А. Д. Спяранскім]] дасягненні і перспектывы Інстытута эксперыментальнай медыцыны і праблему {{нп5|Неўміручасць|неўміручасці|ru|Бессмертие}}, якую ён лічыў актуальнай і дасягальнай для навукі. Калі ў тры гадзіны ночы суразмоўцам паведамілі пра смерць Максіма, Горкі запярэчыў: «Гэта ўжо не тэма» і працягваў захоплена тэарэтызаваць аб бессмяротнасці<ref name=autogenerated2 />{{sfn|Быков|2012|с=339—340}}. === Смерць === [[Файл:Maxim Gorkiy deathbed.jpg|250px|thumb|Максім Горкі на смяротным адры.]] 27 мая 1936 года Горкі цягніком у няважным стане вярнуўся ў Маскву з адпачынку з {{нп5|Мыс Мікалая|Тэселі|ru|Мыс Николая}} (Крым). З вакзалу адправіўся ў сваю «рэзідэнцыю» у {{нп5|Музей-кватэра А. М. Горкага (Масква)|асабняк Рабушынскага|ru|Музей-квартира А. М. Горького (Москва)}} на Малой Нікіцкай вуліцы пабачыць унучак Марфу і Дар’ю, якія ў гэты час хварэлі [[грып]]ам; вірус перадаўся і дзядулі{{sfn|Басинский|2005|с=396}}. На наступны дзень, пасля наведвання магілы сына на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]] Горкі [[Прастуда|прастудзіўся]] на халодным ветраным надвор’і і захварэў; праляжаў у {{нп5|Горкі-10|Горках|ru|Горки-10}} тры тыдні. Да 8 чэрвеня стала ясна, што пацыент ужо не выздаравее. Тройчы да ложка паміраючага Горкага прыязджаў [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталін]] — 8, 10 і 12 чэрвеня, Горкі знайшоў у сабе сілы падтрымаць гутарку пра жанчын-пісьменніц і іх выдатных кнігах, пра [[Французская літаратура|французскую літаратуру]] і жыццё французскага сялянства{{sfn|Быков|2012|с=343—344}}. У спальні безнадзейна хворага, які знаходзіўся ў свядомасці, у апошнія дні жыцця з ім развіталіся самыя блізкія людзі, сярод якіх былі афіцыйная жонка {{нп5|Кацярына Паўлаўна Пяшкова|К. П. Пяшкова|ru|Пешкова, Екатерина Павловна}}, нявестка {{нп5|Надзея Аляксееўна Пяшкова|Н. А. Пяшкова па мянушцы Цімоша|ru|Пешкова, Надежда Алексеевна}}, асабісты сакратар ў [[Сарэнта]] {{нп5|Марыя Ігнатаўна Будберг|М. І. Будберг|ru|Будберг, Мария Игнатьевна}}, медсястра і сябар сям’і [[Алімпіяда Дзмітрыеўна Чарткова|А. Д. Чарткова]] (Ліпа), літаратурны сакратар, а затым дырэктар Архіва Горкага {{нп5|Пётр Пятровіч Кручкоў|П. П. Кручкоў|ru|Крючков, Пётр Петрович}}<ref name=autogenerated2 />, мастак [[Іван Мікалаевіч Ракіцкі|І. М. Ракіцкі]], які некалькі гадоў жыў у сям’і Горкага<ref name=autogenerated1 />. 18 чэрвеня прыблізна ў 11 раніцы Максім Горкі памёр у {{нп5|Горкі-10|Горках|ru|Горки-10}}, на 69-м годзе жыцця, перажыўшы сына крыху больш чым на два гады. Апошнія словы Горкага, тыя, што засталіся ў гісторыі, былі сказаны медсястры Ліпе (А. Д. Чарткова) — «А ведаеш, я зараз з Богам спрачаўся. Ух, як спрачаўся»{{sfn|Быков|2012|с=345|name=autogenerated3}}<ref name=autogenerated1 />. Пры неадкладна праведзеным тут жа, на стале ў спальні, [[Аўтапсія|ускрыцці]] высветлілася, што [[лёгкія]] памерлага знаходзіліся ў жахлівым стане, {{нп5|Пляўральная поласць|плеўра|ru|Плевральная полость}} прырасла да рэбраў, завапнякавалася, абодва лёгкіх закасцянелі, — так што лекары дзівіліся, якім чынам Горкі наогул дыхаў. З гэтых фактаў вынікала, што з дактароў здымалася адказнасць за магчымыя памылкі ў лячэнні гэтак далёка нябачнага захворвання, несумяшчальнага з жыццём. У ходзе ўскрыцця мозг Горкага быў выняты і дастаўлены ў маскоўскі {{нп5|НДІ мозгу АМН СССР|Інстытут мозгу|ru|НИИ мозга АМН СССР}} для далейшага вывучэння. Па рашэнні Сталіна цела было [[Крэмацыя|крэміравана]], прах змешчаны ва ўрне [[Некропаль ля Крамлёўскай сцяны|ля Крамлёўскай сцяны]] на [[Красная плошча (Масква)|Краснай плошчы]] ў [[Масква|Маскве]]. Пры гэтым ўдаве К. П. Пяшковай было адмоўлена ў пахаванні часткі праху ў магіле сына Максіма на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]]<ref name=autogenerated1 />. [[Файл:Kremlin Wall Necropolis 23.JPG|250px|left|thumb|Надгробная пліта ў Крамлёўскай сцяне.]] На пахаванні, у ліку іншых, урну з прахам Горкага неслі [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталін]] і [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Молатаў]]. Абставіны смерці Максіма Горкага і яго сына некаторымі лічацца «падазронымі», хадзілі чуткі пра [[Атручванне|атручванні]]<ref>''Лидия Спиридонова.'' [http://www.lgz.ru/article/16391/ Бацилла для Буревестника. Как ни удивительно, историкам литературы удалось доказать: убийца М. Горького — «фармацевт» Ягода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110913151209/http://www.lgz.ru/article/16391/|date=13 верасня 2011}} // [[Литературная газета]], № 24 (6326), 15 июня 2011.</ref>, якія не знайшлі пацверджання<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2 />. Сярод іншых абвінавачванняў [[Генрых Рыгоравіч Ягода|Генрыха Ягоды]] і {{нп5|Пётр Пятровіч Кручкоў|Пятра Кручкова|ru|Крючков, Пётр Петрович}} на {{нп5|Трэці маскоўскі працэс|Трэцім Маскоўскім працэсе|ru|Третий московский процесс}} 1938 года было абвінавачванне ў атручванні сына Горкага. Згодна з допытам Ягоды, Максім Горкі быў забіты па загаду [[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкага]], а забойства сына Горкага, {{нп5|Максім Алексеевіч Пяшкоў|Максіма Пяшкова|ru|Пешков, Максим Алексеевич}}, было яго асабістай ініцыятывай. Падобныя паказанні даў Кручкоў. І Ягода, і Кручкоў у ліку іншых асуджаных былі расстраляныя па прысудзе суда. Аб’ектыўных пацверджанняў іх «прызнаннях» не існуе, Кручкоў пасля быў рэабілітаваны<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2 />. Некаторыя публікацыі ў смерці Горкага абвінавачваюць Сталіна<ref>''Анненков Ю. П.'' Дневник моих встреч.</ref>. Важным эпізодам у «[[Рэпрэсіі ў СССР|Маскоўскіх працэсах]]» быў {{нп5|Трэці маскоўскі працэс||ru|Третий московский процесс}} (1938), дзе сярод падсудных былі тры лекара ({{нп5|Ігнат Мікалаевіч Казакоў|Казакоў|ru|Казаков, Игнатий Николаевич}}, {{нп5|Леў Рыгоравіч Левін|Левін|ru|Левин, Лев Григорьевич}} і {{нп5|Дзмітрый Дзмітрыевіч Плятнёў|Плятнёў|ru|Плетнёв, Дмитрий Дмитриевич}}), які абвінавачваліся ў забойстве Горкага і іншых<ref name=autogenerated2 />. == Сям’я і асабістае жыццё == # Жонка ў 1896—1903 гг. — ''{{нп5|Кацярына Паўлаўна Пяшкова||ru|Пешкова, Екатерина Павловна}}'' (народжаная Волжына) (1876—1965). Развод афіцыйна не афармляўся<ref name=autogenerated20140204-1>{{cite web | url = http://gazeta.aif.ru/_/online/dochki/348/42_01 | title = Три жены Максима Горького}}</ref>. ## Сын — ''{{нп5|Максім Аляксеевіч Пяшкоў||ru|Пешков, Максим Алексеевич}}'' (1897—1934), яго жонка ''{{нп5|Надзея Аляксееўна Пяшкова||ru|Пешкова, Надежда Алексеевна}}'' («Цімоша») ### Унучка — ''[[Марфа Максімаўна Пяшкова]]'', яе муж ''{{нп5|Сярго Лаўрэнцьевіч Берыя||ru|Берия, Серго Лаврентьевич}}'' #### Праўнучкі — ''Ніна'' і ''Надзея'' #### Праўнук — ''Сяргей'' (насілі прозвішча «Пяшкоў» з-за лёсу Берыі) ### Унучка — ''{{нп5|Дар’я Максімаўна Пяшкова||ru|Пешкова, Дарья Максимовна}}'', яе муж ''{{нп5|Аляксандр Канстанцінавіч Гравэ||ru|Граве, Александр Константинович}}'' #### Праўнук — ''{{нп5|Максім Аляксандравіч Пяшкоў|Максім|ru|Пешков, Максим Александрович}}'' — савецкі і расійскі дыпламат #### Праўнучка — ''Кацярына'' ##### Прапраўнук — ''Аляксей Пяшкоў'', сын Кацярыны<ref>[http://www.izvestia.ru/news/334840 Алеша Пешков пишет книгу о наркотиках // Известия]</ref> ##### Прапраўнук — ''Цімафей Пяшкоў'', PR-тэхнолаг, сын Кацярыны<ref>[http://beta.tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201502041457-ggtv.htm PR-службу телеканала «Звезда» возглавил праправнук Максима Горького, Тимофей Пешков]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.pr-files.ru/people/?a=view&id=98 Пешков Тимофей. Люди PR-files]</ref> ## Дачка — ''Кацярына Аляксееўна Пяшкова'' (1901—1906), памёрла ад [[менінгіт]]у<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated5 /> ## Прыёмны і хросны сын — ''{{нп5|Зіновій Аляксеевіч Пяшкоў||ru|Пешков, Зиновий Алексеевич}}'', брат [[Якаў Міхайлавіч Свярдлоў|Якава Свярдлова]], хроснік Горкага, які ўзяў яго прозвішча, і дэ факта прыёмны сын, яго жонка ''(1) Лідзія Бурага'' # Фактычная жонка<ref name="БСЭ" /><ref name=autogenerated20140204-1 /><ref>{{кніга|аўтар =Вайнберг, И. И.|частка = Горький Максим|загаловак = Русские писатели. 1800—1917: Биографический словарь|месца = Москва|выдавецтва = Советская энциклопедия|год = 1989|том =1: А—Г|старонкі = 656|старонак = 672|isbn = 5-85270-136-X}}</ref> в 1903—1919 г.г. — ''{{нп5|Марыя Фёдараўна Андрэева||ru|Андреева, Мария Фёдоровна}}'' (1868—1953) — актрыса, рэвалюцыянерка, савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч ## Прыёмная дачка — ''Кацярына Андрэеўна Жэлябужская'' (бацька — сапраўдны стацкі саветнік Жэлябужскі, Андрэй Аляксеевіч) + ''Абрам Гармант'' ## Прыёмны сын — ''{{нп5|Юрый Андрэевіч Жэлябужскі||ru|Желябужский, Юрий Андреевич}}'' (бацька — сапраўдны стацкі саветнік Жэлябужскі, Андрэй Аляксеевіч) # Сужыцелька ў 1920—1933 гг. — ''{{нп5|Марыя Ігнатаўна Будберг||ru|Будберг, Мария Игнатьевна}}'' (1892—1974) — баранэса, як мяркуецца двайны агент [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]] і англійскай разведкі<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-488824/The-sexy-Russian-spy-Lib-Dem-leader-hopeful-Nick-Cleggs-past.html The sexy Russian spy in Lib Dem leader hopeful Nick Clegg’s past]{{ref-en}}</ref>. === Акружэнне Максіма Горкага === [[Файл:1933 Pjotr Kryuchkov Maxim Gorky Genrikh Yagoda.png|250px|thumb|{{нп5|Пётр Пятровіч Кручкоў|Пётр Кручкоў|ru|Крючков, Пётр Петрович}}, Максім Горкі і [[Генрых Рыгоравіч Ягода|Генрых Ягода]] ў 1933 годзе.]] * Варвара Васільеўна Шайкевіч — жонка А. М. Ціханава (Сераброва), умілаваная Горкага, якая, як мяркуецца, мела ад яго {{нп5|Ніна Аляксандраўна Ціханава (балерына)|дачку Ніну|ru|Тихонова, Нина Александровна (балерина)}}{{sfn|Быков|2012|с=246}}. Факт біялагічнага бацькоўства Горкага лічыла бясспрэчным на працягу ўсяго жыцця і сама балерына Ніна Ціханава (1910—1995)<ref name=zverev-art>[http://zverev-art.narod.ru/ras/34.htm Очерк Юрия Зверева. Нина Тихонова. Внебрачная дочь М. Горького]</ref>. * [[Аляксандр Мікалаевіч Ціханаў|Аляксандр Мікалаевіч Ціханаў (Сераброў)]] — літаратар, памочнік, сябар Горкага і Андрэевай з пачатку 1900-х гадоў<ref>[http://isaran.ru/?q=ru/fund&ida=5&guid=A5226E53-47D8-0754-E6D5-7C6E3F880EFA Архив Горького ИМЛИ РАН. Тихонов Александр Николаевич (псевдоним — Серебров) (1880—1956), литературный деятель, писатель; один из основателей, редактор и заведующий издательством «Всемирная литература»]</ref>. * [[Іван Мікалаевіч Ракіцкі]] — мастак, які жыў у сям’і Горкага на працягу 20 гадоў. * Хадасевічы: [[Уладзіслаў Феліцыянавіч Хадасевіч|Уладзіслаў]], яго жонка {{нп5|Ніна Мікалаеўна Бярберава|Ніна Бярберава|ru|Берберова, Нина Николаевна}}; пляменніца Валянціна Міхайлаўна, яе муж [[Андрэй Фёдаравіч Дыдэрыхс|Андрэй Дыдэрыхс]]. * Якаў Ізраілевіч<ref>[https://www.sovsekretno.ru/articles/id/920/ Е. А. Желябужская. Горький антиквариат] {{ref-ru}}</ref>. * {{нп5|Пётр Пятровіч Кручкоў|Пётр Кручкоў|ru|Крючков, Пётр Петрович}} — літаратурны сакратар, затым дырэктар Архіва Горкага, у 1938 годзе разам з [[Генрых Рыгоравіч Ягода|Ягодам]] расстраляны па абвінавачванні ў забойстве сына Горкага<ref name=autogenerated2 />. * {{нп5|Мікалай Яўгенавіч Бурэнін|Мікалай Бурэнін|ru|Буренин, Николай Евгеньевич}} — бальшавік, член «баявой тэхнічнай групы» [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]], які суправаджаў Горкага ў паездцы па Амерыцы, музыкант, кожны вечар у ЗША граў для Горкага. * Алімпіяда Дзмітрыеўна Чарткова («Ліпа») — медсястра, сябар сям’і<ref name=autogenerated1 />. * Яўген Кякіст — пляменнік {{нп5|Марыя Фёдараўна Андрэева|М. Ф. Андрэевай|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}}. * Аляксей Леанідавіч Жэлябужскі — пляменнік першага мужа М. Ф. Андрэевай, пісьменнік, драматург. == Канцэпцыя неўміручасці == {{Урэзка |Выраўноўванне = right |Шырыня = 300px |Змест = ''«Наогул жа сьмерць, у параўнанні з працягласцю жыцця па часе і з яе насычанасцю пышным трагізмам - момант мізэрны, да таго ж пазбаўлены ўсіх прыкмет сэнсу. І калі гэта страшна - то страшна дурное. Рэчы на ​​тэму «вечнага абнаўлення» і г. д. Не могуць схаваць ідыятызму так званай прыроды. Было б больш разумна і эканамічней стварыць людзей вечнымі, як, трэба меркаваць, вечны сусвет, таксама не жыве ў нястачы ў частковым «разбурэнні ды адраджэнні». Аб бессмяротнасці або шматгадовым быцці неабходна паклапаціцца волі і розуму людзей. Цалкам упэўнены, што яны гэтага дасягнуць».'' |Подпіс = Максім Горкі, з ліста {{нп5|Ілья Аляксандравіч Груздзеў|Ілье Груздзеву|ru|Груздев, Илья Александрович}}, 1934''{{sfn|Басинский|2005|с=397}} }} [[Метафізіка|Метафізічная]] канцэпцыя {{нп5|Неўміручасць|неўміручасці|ru|Бессмертие}} — не ў [[Рэлігія|рэлігійным]] сэнсе, а менавіта як фізічнай неўміручасці чалавека, — займала розум Горкага на працягу дзесяцігоддзяў, грунтавалася на яго тэзісах аб «поўным пераходзе ўсёй матэрыі ў псіхічную», «знікненні фізічнай працы», «царстве думкі»{{sfn|Быков|2012|с=238—239}}. Гэтая тэма абмяркоўвалася і была падрабязна заканспектавана пісьменнікам у ходзе гутаркі з [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандрам Блокам]], якая адбылася 16 сакавіка 1919 года ў Санкт-Пецярбургу, у выдавецтве «Всемирная литература», на святкаванні ўяўнага 50-гадовага юбілею Горкага («юбіляр» зменшыў сабе год). Блок быў настроены скептычна і заявіў, што ў неўміручасць не верыць. Горкі ў адказ запярэчыў, што колькасць [[атам]]аў у [[Сусвет|Сусвеце]], якім бы няўяўна велізарным яно ні было, — усё роўна вядома, а такім чынам цалкам магчыма «вечнае вяртанне». І праз шматлікія стагоддзі зноў можа атрымацца так, што Горкі і Блок зноў будуць весці дыялог у Летнім садзе «такім жа хмурным вечарам пецярбургскай вясны». Праз 15 гадоў тэму неўміручасці Горкі з ранейшай ўпэўненасцю абмяркоўваў з лекарам, прафесарам [[Аляксей Дзмітрыевіч Спяранскі|А. Д. Сперанскім]]{{sfn|Быков|2012|с=348}}. Па вяртанні ў СССР у 1932 годзе, Горкі звярнуўся да [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] з прапановай стварыць {{нп5|Усесаюзны інстытут эксперыментальнай медыцыны||ru|Всесоюзный институт экспериментальной медицины}} (УІЭМ), які займаўся б, у прыватнасці, і праблемай неўміручасці. Сталін падтрымаў просьбу Горкага, інстытут быў у тым жа годзе створаны ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]] на базе раней існавалага Імператарскага інстытута эксперыментальнай медыцыны, заснаванага {{нп5|Ольдэнбургская дынастыя|прынцам Ольдэнбургскім|ru|Ольденбургская династия}}, які з’яўляўся папячыцелем інстытута да лютага 1917 года. У 1934 годзе інстытут УІЭМ быў пераведзены з Ленінграда ў Маскву. Адной з прыярытэтных задач інстытута было максімальнае падаўжэнне чалавечага жыцця, гэтая ідэя выклікала наймацнейшы энтузіязм Сталіна і іншых членаў Палітбюро. Сам Горкі, будучы цяжка хворым чалавекам, ставячыся да ўласнай няўхільна надыходзячай [[Смерць|смерці]] абыякава, іранічна і нават пагарджаючы яе, верыў у прынцыповую магчымасць дасягнення навуковымі сродкамі чалавечага неўміручасці. Сябар і лекар Горкага, загадчык аддзела патафізіялогіі УІЭМ, прафесар [[Аляксей Дзмітрыевіч Спяранскі|А. Д. Спяранскі]], з якім Горкі пастаянна вёў даверныя размовы пра бессмяротнасць, лічыў у размове з пісьменнікам максімальнай навукова абгрунтаванай мяжою працягласці жыцця чалавека, і то ў аддаленай перспектыве, — 200 гадоў. Аднак прафесар Спяранскі прама сказаў Горкаму, што зрабіць чалавека несмяротным медыцына не зможа ніколі. «Дрэнная ваша медыцына», — уздыхнуў Горкі з вялікай крыўдай за магчымасці ''ідэальнага чалавека будучага''{{sfn|Басинский|2005|с=408—410}}. == Горкі і яўрэйскае пытанне == У жыцці і творчасці Максіма Горкага {{нп5|яўрэйскае пытанне||ru|Еврейский вопрос}} займала значнае месца. Для сучаснага сусветнага {{нп5|яўрэйства||ru|Еврейство}} Горкі традыцыйна — самы ўшанаваны з савецкіх пісьменнікаў неяўрэйскага паходжання. Адным з дэвізаў жыцця Горкі прызнаваў словы яўрэйскага мудраца і настаўніка закону {{нп5|Гілель|Гілеля|ru|Гиллель}}: "Калі я не за сябе, то хто ж за мяне? А калі я толькі за сябе, то што ж я? "Менавіта гэтыя словы, па перакананні Горкага, выказваюць самую сутнасць калектыўнага ідэалу [[сацыялізм]]у{{sfn|Басинский|2005|с=176—181}}. У 1880-х гадах пісьменнік у нарысе [http://www.lechaim.ru/ARHIV/131/61.htm «Погром»] (упершыню апублікаваны ў зборніку «Дапамога яўрэям, якія пацярпелі ад неўраджаю», 1901<ref>{{ЭЯЭ|11281|Горький Максим}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jewish.ru/history/press/2009/08/news994276864.php|title=Горький боролся с антисемитизмом|author=Иосиф Тельман|date=2009-08-07|publisher=// Jewish.ru|accessdate=2017-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170304114238/http://www.jewish.ru/history/press/2009/08/news994276864.php|archivedate=2017-03-04|url-status=dead}}</ref>) з гневам і асуджэннем апісаў {{нп5|яўрэйскі пагром||ru|Еврейский погром}} у [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], сведкам якога ён стаў. А тых, хто граміў яўрэйскае жыллё, адлюстраваў выразнікамі «цёмнай і узлаванай сілы»{{sfn|Басинский|2005|с=176—181}}. У 1914 годзе, падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], калі [[Яўрэі|яўрэяў]] масава {{нп5|Гісторыя яўрэеў ў Расіі|высялялі з прыфрантавой зоны|ru|История евреев в России}} руска-германскага фронту, па ініцыятыве Горкага было створана Рускае таварыства для вывучэння яўрэйскага жыцця і ў 1915 годзе пачаўся выпуск публіцыстычнага зборніка «{{нп5|Шчыт (літаратурны зборнік, 1915)|Шчыт|ru|Щит (литературный сборник, 1915)}}» у інтарэсах абароны яўрэяў. Горкі напісаў некалькі артыкулаў аб яўрэях, дзе не толькі ўзвысіў яўрэйскі народ, але і абвясціў яго заснавальнікам ідэі [[сацыялізм]]у, «рухавіком гісторыі», «дрожджамі, без якіх немагчымы гістарычны прагрэс». У вачах рэвалюцыйна настроеных масаў такая характарыстыка выглядала тады вельмі прэстыжна, у ахавальных кансэрватыўных колах — выклікала насмешку. У дачыненні да лейтматываў сваёй творчасці Горкі знайшоў у яўрэях тых самых «ідэалістаў», якія не прызнавалі ўтылітарнага матэрыялізму і шмат у чым адпавядалі яго рамантычным намерам «новых людзей». У 1921—1922 гадах Горкі, карыстаючыся сваім аўтарытэтам у [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]] і [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]], асабіста дапамог 12 яўрэйскім пісьменнікам на чале з буйным [[Сіянізм|сіяністам]], паэтам [[Хаім Нахман Бялік|Хаімам Бялікам]] эміграваць з Савецкай Расіі ў [[Брытанскі мандат у Палесціне|Палесціну]]. З прычыны гэтай падзеі Горкага прылічаюць да дзеячаў, якія стаялі ля вытокаў {{нп5|Алія (тэрмін)|выезду савецкіх яўрэяў|ru|Алия (термин)}} на гістарычныя тэрыторыі [[Зямля Ізраільская|Зямлі абетаванай]]. У 1906 годзе, выступаючы на ​​яўрэйскім мітынгу ў [[Нью-Ёрк]]у, Горкі выступіў з прамовай, якая затым была апублікаваная артыкулам пад назвай «Аб яўрэях» і разам з артыкулам «Пра „[[Бунд]]“» і нарысам «Пагром» склала кнігу Горкага, якая выйшла ў тым жа годзе асобным выданнем і была прысвечана яўрэйскаму пытанню. У нью-ёркскай прамове Горкі, у прыватнасці, заявіў: «У працяг ўсяго цяжкага шляху чалавецтва да прагрэсу, да святла, на ўсіх этапах стомнага шляху яўрэй стаяў жывым пратэстам, даследчыкам. Ён заўсёды быў тым маяком, на якім горда і высока разгараўся над усім светам неаслабны пратэст супраць усяго бруднага, усяго нізкага ў чалавечым жыцці, супраць грубых актаў гвалту чалавека над чалавекам, супраць агіднай пошласці духоўнага невуцтва»{{sfn|Басинский|2005|с=176—181}}. Далей у сваёй прамове з трыбуны Горкі распаўсюджваўся аб тым, што «адна з прычын жудаснай нянавісці да яўрэяў — гэта тое, што яны далі свету хрысціянства, падавіўшы ў чалавеку звера і абудзіўшы ў ім сумленне — пачуццё любові да людзей, патрэбу думаць пра дабро ўсіх людзей». Пасля навукоўцы і гісторыкі шмат спрачаліся пра дзіўнае разуменнt Горкім [[хрысціянства]] як [[Іўдаізм|іўдзейскай]] рэлігіі — некаторыя спісвалі гэта на адсутнасць у пісьменніка базавай адукацыі па {{нп5|Закон Божы (дысцыпліна)|Закону Божаму|ru|Закон Божий (дисциплина)}} і ведаў у {{нп5|Рэлігіязнаўства|рэлігіязнаўстве|ru|Религиоведение}}, іншыя лічылі неабходным рабіць папраўку на гістарычны кантэкст. Разам з тым цікавасць навукоўцаў і літаратуразнаўцаў выклікалі таксама цікавасць Горкага да [[Стары Запавет|Старога Запавету]] і, у асаблівасці, да [[Кніга Іова|Кнігі Іова]]{{sfn|Басинский|2005|с=176—181}}. У дарэвалюцыйнай Расіі асобныя літаратурныя крытыкі падазравалі Горкага і ў [[антысемітызм]]е. Падставай да такіх здагадках паслужылі словы некаторых персанажаў пісьменніка — напрыклад, Рыгора Арлова ў першай рэдакцыі аповяду «Муж і жонка Арловы». Пад «антысеміцкім» вуглом часткай крытыкаў успрымалася і апавяданне «Каін і Арцём». Літаратуразнаўцы больш позняга перыяду адзначалі, што аповяд [[амбівалентнасць|амбівалентны]], гэта значыць дае магчымасць множных інтэрпрэтацый, здабывання розных сэнсаў — нават супрацьлеглых і узаемавыключальных, пры тым што сапраўдная аўтарская задума была вядомы толькі Горкаму{{sfn|Басинский|2005|с=176—181}}. У прадмове да зборніка «Горкі і яўрэйскае пытанне», выдадзеным ў 1986 годзе на рускай мове ў [[Ізраіль|Ізраілі]], яго аўтары-складальнікі Міхаіл (Мелех) Агурскі і Маргарыта Шклоўская прызнавалі: «Наўрад ці знойдзецца рускі культурны ці грамадскі дзеяч XX стагоддзя, які б у такой меры, як Максім Горкі, быў знаёмы з яўрэйскімі праблемамі, з яўрэйскімі культурнымі каштоўнасцямі, яўрэйскай гісторыяй, палітычнымі і духоўнымі пошукамі яўрэйскага народа»{{sfn|Басинский|2005|с=176}}. == Сексуальнасць Горкага == Павышаную [[сексуальнасць чалавека|сексуальнасць]] Горкага, якая адбілася ў яго творчасці, была адзначана шматлікімі яго сучаснікамі і знаходзілася ў загадкавым супярэчнасці са шматгадовай [[Туберкулёз лёгкіх|цяжкай хранічнай хваробай]], адзначаюць пісьменнікі і літаратуразнаўцы [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Дзмітрый Быкаў]] і {{нп5|Павел Валер’евіч Басінскі|Павел Басінскі|ru|Басинский, Павел Валерьевич}}. Падкрэсліваліся ўнікальныя асаблівасці мужчынскай прыроды арганізму Горкага: ён не адчуваў фізічнага болю, валодаў звышчалавечай інтэлектуальнай працаздольнасцю і вельмі часта маніпуляваў сваёй знешнасцю, што пацвярджае мноства яго фатаграфій{{sfn|Басинский|2005|с=441}}. У гэтай сувязі ставіцца пад сумнеў карэктнасць дыягназу [[туберкулёз]]у, які, згодна з агульнапрызнаным [[эпікрыз]]ам, развіваўся ў Горкага на працягу 40 гадоў, у адсутнасць [[антыбіётыкі|антыбіётыкаў]], — і тым не менш пісьменнік захоўваў працаздольнасць, цягавітасць, тэмперамент і выдатную [[патэнцыя|мужчынскую сілу]] на працягу ўсяго жыцця, амаль аж да скону. Сведчаннем гэтага з’яўляюцца шматлікія шлюбы, захапленні і сувязі Горкага (парой мімалётныя, якія праходзяць паралельна), што суправаджалі ўвесь яго пісьменніцкі шлях і засведчаныя мноствам незалежнай адна ад адной крыніц. Яшчэ ў лісце 1906 года [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леаніду Андрэеву]] з [[Нью-Ёрк]]а адразу пасля прыбыцця ў Амерыку Горкі адзначае: «Цікавая тут [[прастытуцыя]] і [[рэлігія]]»{{sfn|Басинский|2005|с=289}}. Распаўсюджаным сярод сучаснікаў Горкага было сцвярджэнне аб тым, што на [[Капры]] «Горкі ў гатэлях не прапускаў ніводнай пакаёўкі». Гэта якасць асобы пісьменніка праявіла сябе і ў яго прозе. Раннія творы Горкага асцярожныя і цнатлівыя, аднак у пазнейшых, як адзначае Д. Быкаў, "ён перастае саромецца чаго б там ні было — нават [[Іван Аляксеевіч Бунін|Буніну]] далёка да горкаўскага [[эротыка|эратызму]], хоць у Горкага ён ніяк не эстэтызаваны, [[секс]] апісваецца цынічна, груба, часта з агідай "{{sfn|Быков|2012|с=245—246}}. Акрамя вядомых умілаваных Горкага мемуарысткі {{нп5|Ніна Мікалаеўна Берберава|Ніна Берберава|ru|Берберова, Нина Николаевна}} і Кацярына Жэлябужская паказвалі таксама на сувязь Горкага з жонкай пісьменніка Аляксандра Ціханава (Сераброва) Варварай Шайкевіч, чыя дачка {{нп5|Ніна Аляксандраўна Ціханава|Ніна|ru|Тихонова, Нина Александровна (балерина)}} (нар. 23 лютага 1910) ашаламляла сучаснікаў сваім падабенствам з Горкім. Вельмі нядобрая для пралетарскага класіка прыжыццёвая версія, што цыркуляваць сярод яго знаёмых, паказвае на {{нп5|снахацтва|запал|ru|Снохачество}} Горкага да ўласнай нявесткі {{нп5|Надзея Аляксееўна Пяшкова|Надзеі|ru|Пешкова, Надежда Алексеевна}}, якой ён даў мянушку Цімоша<ref name="Ардов">''Протоиерей {{нп5|Міхаіл Віктаравіч Ардаў|Михаил Ардов|ru|Ардов, Михаил Викторович}}''. [http://www.uni-potsdam.de/u/slavistik/zarchiv/0998wc/n173h161.htm Ненаписанная трагедия. История невестки Горького ждет своего Шекспира!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161211063503/http://www.uni-potsdam.de/u/slavistik/zarchiv/0998wc/n173h161.htm |date=11 снежня 2016 }} — «Кулиса НГ». Приложение к «Независимой газете». 1998, № 15, сентябрь.</ref>. Па ўспамінах [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карнея Чукоўскага]], апошняя пасія Горкага {{нп5|Марыя Ігнатаўна Будберг|Марыя Будберг|ru|Будберг, Мария Игнатьевна}} прыцягнула пісьменніка не столькі прыгажосцю, колькі «неверагоднай сексуальнай прыцягальнасцю». Аб развітальных моцных, здаровых абдымках і гарачым, далёка не брацкім пацалунку паміраючага Горкага ўспамінала яго хатняя медсястра Ліпа — [[Алімпіяда Дзмітрыеўна Чарткова|А. Д. Чарткова]]{{sfn|Быков|2012|с=245—246}}<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated4 /><ref name="Белоусова" />. [[Гіперсексуальнасць]] Горкага звязваюць з падзеямі яго юнацтва. Згодна з распаўсюджанай сярод літаратуразнаўцаў трактоўкай, гісторыя страты нявіннасці 17-гадовым Алёшам Пяшковым апісана ў аповядзе «Аднойчы восенню», дзе герой праводзіць ноч з [[прастытуцыя|прастытуткай]] на беразе пад лодкай. З тэкстаў позняга Горкага вынікае, што ў юныя гады ён з непрыязнасцю ўспрымаў цялесныя адносіны, не заснаваныя на духоўнай блізкасці. У апавяданні «Аб першым кахання» Горкі піша: «Я верыў, што адносіны да жанчыны не абмяжоўваюцца тым актам фізічнага зліцця, які я ведаў у яго па-жабрацку грубай, жывёльна простай форме, — гэты акт выклікаў у ва мне амаль агіду, нягледзячы на ​​тое, што я быў моцны, даволі пачуццёвы юнак і валодаў лёгка ўзбудлівым уяўленнем»{{sfn|Быков|2012|с=49—50}}. == Адзнакі == «Вы былі нібы высокая арка, перакінутая паміж двума светамі — мінулым і будучым, а таксама паміж Расіяй і Захадам», — пісаў Горкаму [[Рамэн Ралан]] у 1918 годзе<ref>[http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?Id=e76e8563-1b68-4b34-aeb6-22d4f40cfdf4] // Переписка А. М. Горького с зарубежными литераторами. — С. 142</ref>. [[Іван Аляксеевіч Бунін|Іван Бунін]], які выйграў у Горкага канкурэнцыю за [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]], прызнаваў «майстравітасць» Горкага, але не бачыў у ім буйнога таленту, і яго сусветную славу лічыў «бяспрыкладнай па незаслужанасці»<ref>{{Cite news|title=Горький|url=http://bunin.niv.ru/bunin/rasskaz/pod-serpom-i-molotom/gorkiy.htm|accessdate=2018-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170512135836/http://bunin.niv.ru/bunin/rasskaz/pod-serpom-i-molotom/gorkiy.htm|archivedate=12 мая 2017|url-status=dead}}</ref>. У лісце да {{нп5|Марк Аляксандравіч Алданаў|Алданава|ru|Алданов, Марк Александрович}} Бунін пісаў: «Я толькі што прачытаў — упершыню — „Мае ўніверсітэты“ Горкага. Гэта нешта зусім жахлівае — не перабольшваю! — па ілжывасці, хвальба і па такой брыдкай пахабнасці, якой няма роўні ва ўсёй расійскай літаратуры!»<ref>{{Cite web|url=http://russianway.rhga.ru/upload/main/05_Bunin4.pdf|title=''Бунин И.'' Дневники}}</ref> Шмат разоў у эміграцыі ён публічна крытыкаваў Горкага за [[Багема|багемны лад жыцця]], доўгае пражыванне ў камфортных умовах на еўрапейскіх курортах, наяўнасць празмерна вялікай для пралетарскага пісьменніка ўласнасці ў Расіі, тэатральныя паводзіны ў грамадстве. У кампаніях літаратараў і іншых творчых дзеячаў Горкі, па назіраннях Буніна, трымаўся знарочыста нязграбна і ненатуральна, «ні на каго з публікі не глядзеў, сядзеў у гуртку двух-трох абраных сяброў са знакамітасцяў, злосна хмурыўся, па-салдацку (знарочыста па-салдацку) кашляў, курыў папяросу за папяросай, цягнуў чырвонае віно, — выпіваў заўсёды поўную шклянку, не адрываючыся, да дна, — гучна вымаўляў часам для агульнага карыстання якую-небудзь сентэнцыю або палітычнае прароцтва і зноў, робячы выгляд, што не заўважае нікога вакол, то нахмурыўшыся, то барабанячы вялікімі пальцамі па стале, то з прытворнай абыякавасцю падымаючы бровы і зморшчыны лба, казаў толькі з сябрамі, але і з імі неяк мімаходзь, — хоць і без умолку…» Гаварылася таксама пра грандыёзны прыём, які ў снежні 1902 года ў маскоўскім рэстаране закаціў Горкі пасля прэм’еры ў [[Маскоўскі Мастацкі тэатр|Маскоўскім Мастацкім тэатры]] сваёй п’есы «{{нп5|На дне||ru|На дне}}», прысвечанай жабракам, галодным і абарваным насельнікам начлежак{{sfn|Басинский|2005|с=234—237, 248}}. На думку {{нп5|Вячаслаў Аляксеевіч П’яцух|Вячаслава П’яцуха|ru|Пьецух, Вячеслав Алексеевич}}, значнасць Горкага як пісьменніка ў савецкую эпоху была гіпертрафаванай з ідэалагічных пазіцый. «У сутнасці, Горкі не быў ні хітруном, ні злыднем, ні ментарам, які ўпаў у дзяцінства, а быў ён нармальны рускі ідэаліст, схільны дадумваць жыццё ў радасным кірунку, пачынаючы з таго моманту, дзе яно прымае непажаданыя рысы», адзначаў П’яцух у эсэ «Горкі Горкі»{{sfn|Быков|2012|с=277—278}}. «Горкага спарадзіў невядомы іншаму свету выключна расійскі комплекс віны інтэлігенцыі перад мужыком», — лічыла ў рэдакцыйным артыкуле да праекту «Персоны стагоддзя» выданне «Ex libris НГ». Дарэвалюцыйнага Горкага літаратуразнаўцы называлі «адным з лепшых экспанатаў у вітрыне музея маладога расійскага лібералізму і дэмакратыі», разам з тым у прароцкім пафасе «{{нп5|Старая Ізергіль|Старой Ізергіль|ru|Старуха Изергиль}}» угледжваюць далёка не бяскрыўднае {{нп5|Звышчалавек|ніцшэанства|ru|Сверхчеловек}}<ref>«[[Независимая газета|Ex libris НГ]]», 11 лютага 1999 г. — С. 3.</ref>. Літаратуразнавец і біёграф пралетарскага класіка [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Дзмітрый Быкаў]] у манаграфіі, прысвечанай Горкаму, знаходзіць яго чалавекам, «абдзеленым густам, неразборлівым у сяброўстве, славалюбным, схільным да самалюбавання пры ўсім сваім абліччы Буравесніка і праўдалюбцы», але разам з тым называе моцным, хоць і няроўным, пісьменнікам, якога хочацца чытаць і перачытваць на новым пераломе рускага гістарычнага шляху. У пачатку XXI стагоддзя, адзначае Быкаў, калі агульнапрынята як мага больш спажываць і як мага менш пры гэтым думаць, зноў сталі прывабнымі і выратавальнымі рамантычныя ідэалы Горкага, які марыў пра «новы тып чалавека, які спалучае сілу і культуру, гуманнасць і рашучасць, волю і спачуванне»{{sfn|Быков|2012|с=347—348}}. Літаратуразнавец {{нп5|Павел Валер’евіч Басінскі|Павел Басінскі|ru|Басинский, Павел Валерьевич}}, вылучаючы магутны інтэлект Горкага і надзвычай хутка набытыя ім пасля басяцкага, неадукаванага дзяцінства фантастычна шырокія, энцыклапедычныя пазнанні, шматгадовае служэнне Горкага дагматыцы сацыялізму і «калектыўнага розуму», называе самым каштоўным і цяжка вытлумачальным у яго светапоглядзе гуманістычную ідэю Чалавека, а самога Горкага — стваральнікам новай, постмадэрнісцкай «рэлігіі Чалавека» (толькі ў гэтым рэвалюцыйным сэнсе трэба разумець парадокс «''{{нп5|богабудаўніцтва||ru|Богостроительство}}''» пісьменніка). Мастацтва вывучаць у сваіх творах Чалавека і супярэчлівую людскую прыроду знутры зрабілі пісьменніка, па ацэнцы Басінскага, «духоўным правадыром свайго часу», вобраз якога сам Горкі стварыў у «Легендзе аб Данка»{{sfn|Басинский|2005|с=433—441}}. У лекцыях па рускай літаратуры [[Уладзімір Уладзіміравіч Набокаў|Уладзімір Набокаў]] пісаў, што мастацкі талент Горкага не мае вялікай каштоўнасці, але Горкі не пазбаўлены цікавасці як яркая з’ява рускага грамадскага жыцця<ref>{{Cite news|title=Лекции по русской литературе. Максим Горький (1868—1936)|url=http://nabokov-lit.ru/nabokov/kritika-nabokova/lekcii-po-russkoj-literature/gorkij.htm|accessdate=2018-07-20}}</ref>. Падобную з набокаўскай ацэнку даў творчасці Горкага [[Дзмітрый Сяргеевіч Меражкоўскі|Дзмітрый Меражкоўскі]]: «Усе лірычныя выліванні аўтара, апісанні прыроды, любоўныя сцэны — у лепшым выпадку пасрэдная, у горшым — зусім дрэнная літаратура. <…> Але тыя, хто за гэтаю сумніўнаю паэзіяй не бачыць у Горкім знамянальнай з’явы грамадскага, жыццёвага, — памыляюцца яшчэ значна больш тых, хто бачыць у ім вялікага паэта»<ref>{{Cite web|url=http://az.lib.ru/m/merezhkowskij_d_s/text_0180.shtml|title=''Мережковский Д. С.'' Чехов и Горький|publisher=az.lib.ru|accessdate=2018-07-20}}</ref>. [[Антон Паўлавіч Чэхаў|Чэхаў]] у многіх лістах з сімпатыяй адгукаўся пра Горкага, прызнаючы яго не абы які талент. Разам з тым у лісце да {{нп5|Васіль Аляксандравіч Сумбатаў|Сумбатава|ru|Сумбатов, Василий Александрович}} ён пісаў, што з часам творы Горкага забудуць, хоць сам ён наўрад ці будзе забыты<ref>{{Cite web|url=http://az.lib.ru/c/chehow_a_p/text_0570.shtml|title=''Чехов А. П.'' О Горьком|publisher=az.lib.ru|accessdate=2018-07-20}}</ref>. [[Леў Мікалаевіч Талстой|Леў Талстой]] ў 1909 годзе казаў {{нп5|Душан Пятровіч Макавіцкі|Макавіцкаму|ru|Маковицкий, Душан Петрович}}: «Перачытваў Горкага. Ён мне быў тады антыпатычны. Баяўся, што я несправядлівы. Не, не змянілася маё меркаванне»<ref>{{Cite web|url=http://feb-web.ru/feb/litnas/texts/ma4/ma4-007-.htm?cmd=p|title=Дневник, 1909—1979|author=Маковицкий Д. П.|publisher={{нп5|Фундаментальная электронная бібліятэка||ru|Фундаментальная электронная библиотека}}|accessdate=2018-07-20}}</ref>. == Горкі і шахматы == Горкі быў умелым гульцом у [[шахматы]], вядомыя таксама шахматныя партыі сярод яго гасцей. Яму належаць некалькі каштоўных заўваг па шахматнай тэме, у тым ліку ў {{нп5|Некралог|некралогу|ru|Некролог}} Леніна, напісаным ў 1924 годзе. Калі ў першапачатковай рэдакцыі гэтага некралога шахматы бегла згадваюцца толькі адзін раз, то ў канчатковую рэдакцыю Горкі уставіў аповяд аб партыях Леніна супраць {{нп5|Аляксандр Аляксандравіч Багданаў|Багданава|ru|Богданов, Александр Александрович}} на [[Італія|італьянскім]] востраве [[Капры (востраў)|Капры]]. Захавалася серыя аматарскіх фотаздымкаў, зробленых на Капры ў 1908 годзе (паміж 10 (23) і 17 (30) красавіка), калі Ленін знаходзіўся ў гасцях у Горкага. Фатаграфіі знятыя з розных ракурсаў і захавалі {{нп5|Ленін і шахматы|Леніна|ru|Ленин и шахматы}}, які гуляе з Горкім і {{нп5|Аляксандр Аляксандравіч Багданаў|Багданавым|ru|Богданов, Александр Александрович}} — вядомым рэвалюцыянерам-[[марксізм|марксістам]], [[Урач|лекарам]] і [[філосаф]]ам<ref>{{cite web |url=http://photo-day.ru/vladimir-ilich-lenin-chast-1/ |title=Владимир Ильич Ленин: часть 1 |date=2012-02-22 |publisher=Photo-Day |accessdate=2016-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161023055221/http://photo-day.ru/vladimir-ilich-lenin-chast-1/ |archivedate=23 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Аўтарам усіх гэтых фатаграфій (ці, прынамсі, двух з іх) быў {{нп5|Юрый Андрэевіч Жэлябужскі|Юрый Жэлябужскі|ru|Желябужский, Юрий Андреевич}}, сын {{нп5|Марыя Фёдараўна Андрэева|Марыі Андрэевай|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}} і пасерб Горкага, а ў будучыні — буйны савецкі кінааператар, рэжысёр і сцэнарыст. У той час ён быў дваццацігадовым юнаком<ref>{{кніга |частка=Глава III. Ленин у Горького на Капри|спасылка частка=http://leninism.su/books/4049-lenin-v-italii-chexoslovakii-polshe.html?start=2 |аўтар=Московский В. П., Семенов В. Г.|загаловак=Ленин в Италии, Чехословакии, Польше |месца=М |выдавецтва=Издательство политической литературы|серыя=Памятные места |год=1986 |старонак=176 |тыраж=100 000}}</ref>. == Зносіны з беларускай літаратурай == М. Горкі актыўна чытаў газету «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]», цікавіўся беларускім фальклорам. 3 1896 года ў сваяцкіх і сяброўскіх адносінах з сям’ёй [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіча]] (яны былі жанаты з дзвюмя роднымі сёстрамі)<ref name="БС"/>. М. Горкі першы з рускіх пісьменнікаў звярнуў увагу на беларускую літаратуру, даў высокую ацэнку творчасці [[Янка Купала|Я. Купалы]] і [[Якуб Колас|Я. Коласа]]. Пераклаў на рускую мову верш Я. Купалы «[[:s:ru:А кто там идет... (Купала/Горький)|А хто там ідзе?]]»<ref name="БС"/>, які назваў нацыянальным гімнам беларусаў. Мастацкую школу Горкага прайшлі многія таленавітыя прадстаўнікі беларускай літаратуры<ref name="БС"/>. === Беларускія пераклады === Першы пераклад твора М. Горкага зроблены ў 1910 годзе<ref name="БС"/> (апавяданне «Дзед Архіп і Лёнька»). Творы яго перакладаліся і выдаваліся ў БССР неаднаразова і масавымі тыражамі<ref name="БС"/>. У 1935-38 гадах выйшаў збор сачыненняў Горкага на беларускай мове<ref name="БС"/>. На беларускую мову творы М. Горкага перакладалі [[Тэрэза Гардзялкоўская]], [[Кузьма Чорны|К. Чорны]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|М. Гарэцкі]], [[Эдуард Людвігавіч Самуйлёнак|Э. Самуйлёнак]], [[Пятро Глебка|П. Глебка]], [[Кандрат Крапіва|К. Крапіва]], [[Міхась Лынькоў|М. Лынькоў]], [[Аркадзь Аляксандравіч Куляшоў|А. Куляшоў]], [[Янка Брыль|Я. Брыль]], [[Эдзі Агняцвет|Э. Агняцвет]], [[Змітрок Астапенка|З. Астапенка]], [[Сымон Баранавых|С. Баранавых]], [[Васіль Вітка|В. Вітка]], [[Юрка Гаўрук|Ю. Гаўрук]], [[Аляксей Зарыцкі|А. Зарыцкі]], [[Мікола Лобан|М. Лобан]], [[Міхась Машара|М. Машара]], [[Ян Скрыган|Я. Скрыган]], [[Тарас Канстанцінавіч Хадкевіч|Т. Хадкевіч]], [[Уладзімір Марцінавіч Хадыка|У. Хадыка]], [[Аляксандр Іванавіч Якімовіч|А. Якімовіч]]<ref name="БС"/>. * 3б. твораў. Т. 5—13, 16—20, 23—24. Мн., 1935—38 (т. 1—4, 14—15, 21— 22 не выд.); * Архіп і Лявонка. Вільня, 1910; * Зброднік. Канавалаў, Чалкаш. Мн., 1930; * Справа Артамонавых. Мн., 1941; * Маці. Мн., 1941; * Дзяцінства. Мн., 1949; * У людзях. Мн., 1952; * Мае універсітэты. Мн., 1953; * Казкі. Мн., 1968. == Зносіны з беларускім тэатрам == Пастаноўка п’ес Горкага ў Беларусі спрыяла развіццю беларускага нацыянальнага тэатра. [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Тэатр імя Я. Купалы]] паставіў п’есы «На дне» (1920, 1921, 1968), «Апошнія» (1937), «Зыкавы» (1955), [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|тэатр імя Я. Коласа]] — «Мяшчане» (1938), «Ягор Булычоў і іншыя» (1942), «Ворагі» (1952), «Васа Жалязнова» (1953), «Дачнікі» (1964), «Зыкавы» (1968)<ref name="БС"/>. == Зносіны з украінскай літаратурай == У [[1927]] годзе {{нп5|Книгоспілка (выдавецтва)|Книгоспілка|uk|Книгоспілка (видавництво)}} вырашыла выдаць украінскай мовай аповесць М. Горкага «Маці» для моладзі, са скарачэннямі. У сувязі з гэтым, галоўны рэдактар выдавецтва, пісьменнік {{нп5|Алекса Андрэевіч Слісарэнка|Алекса Слісарэнка|ru|Слисаренко, Олекса Андреевич}}, звярнуўся з лістом да аўтара твора, каб той даў дазвол на друк украінамоўнага перакладу. Горкі напісаў ліст-адказ на гэты зварот, дзе катэгарычна забараніў пераклады сваіх твораў украінскай<ref>Вапліте. Харків, 1927.&nbsp;— Ч.3.&nbsp;— С.137</ref>. З’яўленне гэтага ліста выклікала пратэсты тагачаснай украінскай інтэлігенцыі<ref>[[Пятро Панч|Петро Панч]]. Я був свідком.— Літературна Україна, № 19 (4376), 10 травня 1990.</ref>, якая асудзіла праявы рускага імперскага шавінізму Горкага. Пасля {{нп5|Уладзімір Кірылавіч Вінічэнка|Уладзімір Вінічэнка|ru|Винниченко, Владимир Кириллович}} напісаў ліст-адказ на заяву Горкага пад назвай «{{нп5|Адкрыты ліст У. Вінічэнкі да М. Горкага||ru|Одвертий лист В. Винниченка до М. Горького}}», дзе асуджаў яго ўкраінафобскія погляды<ref>[http://ukrlife.org/main/evshan/vynnych2.htm Володимир Винниченко. Одвертий лист до М. Горького.— Українське життя в Севастополі. Бібліотека ім. Марії Фішер-Слиж]</ref>. == Горкі і Расія == У артыкуле 1922 года «[[Пра рускае сялянства (артыкул)|Пpа рускае сялянства]]» ({{lang-ru|О русском крестьянстве}})<ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/%D0%9E_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC_%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_(%D0%93%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9) О русском крестьянстве (Горький)]</ref>, напісаным і апублікаваным у Берліне, Горкі так апісвае рускі народ: {{Урэзка |Змест = Я думаю, што рускаму народу выключна — так сама выключна, як англічаніну пачуццё гумару — уласціва пачуццё асаблівай жорсткасці, халаднакроўнай, якая быццам выпрабоўвае межы чалавечага цярпення да болю, якая быццам вывучае цэпкасць, устойлівасць жыцця. У рускай жорсткасці адчуваецца д’ябальская дасканаласць, у ёй ёсць нешта тонкае, вытанчанае. Гэтую ўласцівасць наўрад ці можна растлумачыць словамі «псіхоз», «садызм», словамі, якія, па сутнасці, i агулам нічога не тлумачаць. ю.. Калі б факты жорсткасці былі праявай перакручанай псіхалогіі адзінак, — пра іх можна было не казаць. Але я маю на ўвазе толькі калектыўныя забавы пакутамі чалавека.}} Артыкул быў забаронены ў СССР і ніколі не друкаваўся ў сучаснай Расіі<ref>[https://joyreactor.cc/post/4416081 Статья Максима Горького «О русском крестьянстве» (издательство И. П. Ладыжникова, Берлин, 1922). Никог / очень длиннопост :: Реактор познавательный :: сквозь время :: длиннопост :: о русском крестьянстве :: статья :: Максим Горький :: литература :: История]</ref> {{Урэзка |Змест = Чалавек Захаду яшчэ ў раннім дзяцінстве, толькі што ўстаўшы на заднія лапы, бачыць усюды вакол сябе манументальныя вынікі працы яго продкаў. Ад каналаў Галандыі да тунэляў Італьянскай Рыўеры і вінаграднікаў Везувія, ад вялікай працы Англіі і да магутных Сілезскіх фабрык — уся зямля Еўропы цесна пакрыта грандыёзнымі ўвасабленнямі арганізаванай волі людзей, — волі, якая паставіла сабе ганаровую мэту: падпарадкаваць стыхійныя сілы прыроды разумным інтарэсам чалавека. Зямля — ​​у руках чалавека, і чалавек сапраўды ўладар яе. Гэтае ўражанне ўсмоктваецца дзіцем Захаду і выхоўвае ў ім свядомасць каштоўнасці чалавека, павага да яго працы і пачуццё сваёй асабістай значнасці як спадчынніка цудаў, працы і творчасці продкаў. Такія думкі, такія пачуцці і адзнакі не могуць узнікнуць у душы рускага селяніна. Бязмежная плоскасць, на якой цесна згрудзіліся драўляныя, крытыя саломай вёскі, мае атрутную ўласцівасць спусташаць чалавека, высмоктваць яго жаданні. Выйдзе селянін за межы вёскі, паглядзіць у пустату вакол яго, і праз некаторы час адчувае, што гэтая пустата ўлілася ў душу яму. Нідзе навокал не відаць трывалых слядоў працы і творчасці. Сядзібы памешчыкаў? Але іх мала, і ў іх жывуць ворагі. Гарады? Але яны — далёка і не нашмат культурна значней вёскі. Вакол — бязмежная раўніна, а ў цэнтры яе — нікчэмны, маленькі чалавечак, кінуты на гэтую сумную зямлю для катаржнай працы. І чалавек насычаецца пачуццём абыякавасці, якое забівае здольнасць думаць, памятаць перажытае, выпрацоўваць з досведу свайго ідэі! Гісторык рускай культуры, характарызуючы сялянства, сказаў пра яго: «Мноства забабонаў і ніякіх ідэй». Гэтае сумнае меркаванне пацвярджаецца ўсім рускім фальклорам.}} == Іншае == * Ганаровы прафесар [[Ніжагародскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. І. Лабачэўскага|ННДУ імя Лабачэўскага]]<ref>[http://www.unn.ru/site/about/znakomstvo-s-universitetom/pochetnye-professora-universiteta Почетные профессора Университета — Университет Лобачевского] {{ref-ru}}</ref> == Адрасы ў Санкт-Пецярбургу — Петраградзе — Ленінградзе == * 09.1899 года — кватэра {{нп5|Уладзімір Аляксандравіч Пасэ|У. А. Пасэ|ru|Поссе, Владимир Александрович}} ў доме Трафімава — [[Вуліца Маякоўскага (Санкт-Пецярбург)|Надзеждзінская вуліца]], 11; * 02. — вясна 1901 года — кватэра У. А. Пасэ ў доме Трафімава — Надзеждзінская вуліца, 11; * 11.1902 года — кватэра {{нп5|Канстанцін Пятровіч Пятніцкі|К. П. Пятніцкага|ru|Пятницкий, Константин Петрович}} ў даходным доме — Мікалаеўская вуліца, 4; * 1903 — восень 1904 года — кватэра К. П. Пятніцкага ў даходным доме — [[Вуліца Марата (Санкт-Пецярбург)|Мікалаеўская вуліца]], 4; * восень 1904—1906 — кватэра К. П. Пятніцкага ў даходным доме — {{нп5|Вуліца Паўстання (Санкт-Пецярбург)|Знаменская вуліца|ru|Улица Восстания (Санкт-Петербург)}}, 20, кв. 29; * Пачатак 03.1914 — восень 1921 года — даходны дом [[Яўгенія Канстанцінаўна Барсава|Я. К. Барсавай]] — [[Кронверкскі праспект]], 23; * 30.08-07.09.1928 г., 18.06-11.07.1929 г., канец 09.1931 г. — гасцініца «Еўрапейская» — {{нп5|Італьянская вуліца|вуліца Ракава|ru|Итальянская улица}}], 7; == Творчасць == У друку ўпершыню выступіў з апавяданнем «{{нп5|Макар Чудра||ru|Макар Чудра}}» (1892). У яго ранняй творчасці спалучаліся рамантызм і рэалізм. У алегарычных творах («{{нп5|Песня пра Сокала||ru|Песня о Соколе}}», 1895, «{{нп5|Песня пра Буравесніка||ru|Песня о Буревестнике}}», 1901) адлюстраваліся погляды М. Горкага на рэвалюцыю. Шырокі рэзананс меў зборнік «Нарысы і апавяданні» (т. 1-3, 1898-99). У рэалістычных творах (раманы «[[Фама Гардзееў]]», 1899; «Трое», 1900-01, і інш.) паказаў Расію напярэдадні ХХ ст. У драме «{{нп5|Мяшчане (п’еса)|Мяшчане|ru|Мещане (пьеса)}}» (паст. 1902), п’есах «{{нп5|На дне||ru|На дне}}» (1902), «Дачнікі» (1904), «{{нп5|Дзеці сонца (п’еса)|Дзеці сонца|ru|Дети солнца (пьеса)}}» (1905), «[[Варвары (п’еса)|Варвары]]» і «{{нп5|Ворагі (п’еса)|Ворагі|ru|Враги (пьеса)}}» (1906) адлюстраваў перадрэвалюцыйныя працэсы ў расійскім грамадстве. У рамане «{{нп5|Маці (раман)|Маці|ru|Мать (роман)}}» (1907) спачувальна паказаў нарастанне рэвалюцыйнага руху ў Расіі. Аповесці «Лета» і «Гарадок Акураў» (1909), «Жыццё Мацвея Кажамякіна» (1910-11) пра рускае сялянства і мяшчанства. Патрыятычнымі настроямі прасякнуты «{{нп5|Казкі пра Італію||ru|Сказки об Италии}}» (1911-13), цыкл алавяданняў «Па Русі» (1912-17). У публіцыстычнай кнізе «Несвоечасовыя думкі» (асобнае выданне 1918) крытыкаваў узяты [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. Леніным]] курс на рэвалюцыю, сцвярджаў пра яе дачаснасць і разбуральныя вынікі. Напісаў аўтабіяграфічную трылогію («{{нп5|Дзяцінства (Горкі)|Дзяцінства|ru|Детство (Горький)}}», 1913-14; «У людзях», 1916; «Мае ўніверсітэты», 1923), раман «{{нп5|Справа Артамонавых (раман)||ru|Дело Артамоновых (роман)}}» (1925), п’есы «{{нп5|Ягор Булычоў і іншыя (п’еса)||ru|Егор Булычов и другие (пьеса)}}» (паст. 1932), «Дасцігаеў і іншыя» (1933), «{{нп5|Васа Жалязнова||ru|Васса Железнова}}» (1936, 1-я рэд. 1910), у якіх зноў звярнуўся да паказу жыцця Расіі да 1917 года. Аўтар літаратурных партрэтаў «Леў Талстой» (1919), «[[Уладзімір Галакціёнавіч Караленка|У. Г. Караленка]]» (1923), «Сяргей Ясенін» (1927) і інш. Апошні твор — незакончаны раман-эпапея «{{нп5|Жыццё Кліма Самгіна||ru|Жизнь Клима Самгина}}» (ч. 1-3, 1927-31, ч. 4, 1937) у надзвычай згушчанай, насычанай форме адлюстраваў падзеі перадрэвалюцыйных дзесяцігоддзяў. === Працы === ==== Раманы ==== * [[1900 год у гісторыі літаратуры|1900]]—[[1901 год у гісторыі літаратуры|1901]] — «[[Трое (раман)|Трое]]» * [[1906 год у гісторыі літаратуры|1906]] — «{{нп5|Маці (раман)|Маці|ru|Мать (роман)}}» (другая рэдакцыя — [[1907 год у гісторыі літаратуры|1907]]) * [[1925 год у гісторыі літаратуры|1925]] — «{{нп5|Справа Артамонавых (раман)||ru|Дело Артамоновых (роман)}}» * [[1925 год у гісторыі літаратуры|1925]]—[[1936 год у гісторыі літаратуры|1936]]— «{{нп5|Жыццё Кліма Самгіна||ru|Жизнь Клима Самгина}}» ==== Аповесці ==== * [[1894 год у гісторыі літаратуры|1894]] — «Гарамыка Павел» * [[1899 год у гісторыі літаратуры|1899]] — «[[Фама Гардзееў]]» * [[1900 год у гісторыі літаратуры|1900]] — «Мужык. Нарысы» (засталася няскончанай, трэцяя глава пры жыцці аўтара не друкавалася) * [[1908 год у гісторыі літаратуры|1908]] — «Жыццё непатрэбнага чалавека». * [[1908 год у гісторыі літаратуры|1908]] — «Споведзь» * [[1909 год у гісторыі літаратуры|1909]] — «Лета» * [[1909 год у гісторыі літаратуры|1909]] — «Гарадок Акураў», «Жыццё Мацвея Кажамякіна». * [[1913 год у гісторыі літаратуры|1913]]—[[1914 год у гісторыі літаратуры|1914]] — «{{нп5|Дзяцінства (Горкі)|Дзяцінства|ru|Детство (Горький)}}» * [[1915 год у гісторыі літаратуры|1915]]—[[1916 год у гісторыі літаратуры|1916]] — «[[У людзях]]» * [[1923 год у гісторыі літаратуры|1923]] — «[[Мае ўніверсітэты (аповесць)|Мае ўніверсітэты]]» * [[1929 год у гісторыі літаратуры|1929]] — «[[На краі Зямлі (аповесць)|На краі Зямлі]]» ==== Апавяданні, нарысы ==== * [[1892 год у гісторыі літаратуры|1892]] — «{{нп5|Дзяўчына і Смерць (паэма)|Дзяўчына і Смерць|ru|Девушка и Смерть (поэма)}}» (паэма-казка, апублікаваная ў ліпені 1917 ў газеце «{{нп5|Новае жыццё (1917—1918)|Новае жыццё|ru|Новая жизнь (1917—1918)}}») * [[1892 год у гісторыі літаратуры|1892]] — «{{нп5|Макар Чудра||ru|Макар Чудра}}» * [[1893 год у гісторыі літаратуры|1893]] — «[[Емяльян Піляй (апавяданне)|Емяльян Піляй]]» * [[1894 год у гісторыі літаратуры|1894]] — «Мой спадарожнік», «[[Дзед Архіп і Лёнька (апавяданне)|Дзед Архіп і Лёнька]]» * [[1895 год у гісторыі літаратуры|1895]] — «{{нп5|Чалкаш||ru|Челкаш}}», «{{нп5|Старая Ізергіль||ru|Старуха Изергиль}}», «Памылка», «{{нп5|Песня пра Сокала||ru|Песня о Соколе}}» (паэма ў прозе) * [[1896 год у гісторыі літаратуры|1896]] — «Нуда», «Разбойнікі на Каўказе» (нарыс) * [[1897 год у гісторыі літаратуры|1897]] — «Былыя людзі», «Муж і жонка Арловы», «Мальва», «Канавалаў», «Свавольнік», «Дзеля нудоты» * [[1898 год у гісторыі літаратуры|1898]] — «Варанька Олесава», «Прахадзімец» * [[1899 год у гісторыі літаратуры|1899]] — «{{нп5|Дваццаць шэсць і адна||ru|Двадцать шесть и одна}}» * [[1901 год у гісторыі літаратуры|1901]] — «{{нп5|Песня пра Буравесніка||ru|Песня о Буревестнике}}» (паэма ў прозе) * [[1903 год у гісторыі літаратуры|1903]] — «Чалавек» (паэма ў прозе) * [[1906 год у гісторыі літаратуры|1906]] — «[[Таварыш!]]», «[[Мудрэц (апавяданне)|Мудрэц]]» * [[1908 год у гісторыі літаратуры|1908]] — «[[Салдаты (нарысы М. Горкага)|Салдаты]]»<ref>Гл. [[s:ru|Солдаты (Горький)|''М. Горький''. Солдаты]] ў Вікікрыніцах.</ref> * [[1911 год у гісторыі літаратуры|1911]] — «{{нп5|Казкі пра Італію||ru|Сказки об Италии}}»<ref>[http://home.sinn.ru/~gorky/TEXTS/SSP/PRIM/ital_pr.htm Сказки об Италии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413115906/http://home.sinn.ru/~gorky/TEXTS/SSP/PRIM/ital_pr.htm |date=13 красавіка 2010 }}</ref> * [[1912 год у гісторыі літаратуры|1912]]—[[1917 год у гісторыі літаратуры|1917]] — «Па Русі» (цыкл апавяданняў) * [[1924 год у гісторыі літаратуры|1924]] — «Апавяданні 1922—1924 гадоў» * [[1924 год у гісторыі літаратуры|1924]] — «Нататкі з дзённіка» (цыкл апавяданняў) * [[1929 год у гісторыі літаратуры|1929]] — «{{нп5|Салаўкі (нарыс)|Салаўкі|ru|Соловки (очерк)}}» (нарыс) ==== П’есы ==== * [[1901 год у гісторыі літаратуры|1901]] — «{{нп5|Мяшчане (п’еса)|Мяшчане|ru|Мещане (пьеса)}}» * [[1902 год у гісторыі літаратуры|1902]] — «{{нп5|На дне||ru|На дне}}» * [[1904 год у гісторыі літаратуры|1904]] — «[[Дачнікі (п’еса)|Дачнікі]]» * [[1905 год у гісторыі літаратуры|1905]] — «{{нп5|Дзеці сонца (п’еса)|Дзеці сонца|ru|Дети солнца (пьеса)}}» * 1905 — «[[Варвары (п’еса)|Варвары]]» * [[1906 год у гісторыі літаратуры|1906]] — «{{нп5|Ворагі (п’еса)|Ворагі|ru|Враги (пьеса)}}» * [[1908 год у гісторыі літаратуры|1908]] — «[[Апошнія (п’еса)|Апошнія]]» * [[1910 год у гісторыі літаратуры|1910]] — «[[Дзівакі (п’еса)|Дзівакі]]» * 1910 — «[[Дзеці (п’еса)|Дзеці]]» («Сустрэча») * 1910 — «{{нп5|Васа Жалязнова||ru|Васса Железнова}}» (2-я рэдакцыя — [[1933 год у гісторыі літаратуры|1933]]; 3-я рэдакцыя — [[1935 год у гісторыі літаратуры|1935]]) * [[1913 год у гісторыі літаратуры|1913]] — «[[Зыкавы (п’еса)|Зыкавы]]» * 1913 — «[[Фальшывая манета (п’еса)|Фальшывая манета]]» * [[1915 год у гісторыі літаратуры|1915]] — «{{нп5|Стары (п’еса)|Стары|ru|Старик (пьеса)}}» (пастаўлена 1 студзеня 1919 года на сцэне Дзяржаўнага Акадэмічнага Малога тэатра; апублікавана ў 1921 у Берліне). * [[1930 год у гісторыі літаратуры|1930]]—[[1931 год у гісторыі літаратуры|1931]] — «[[Сомаў і іншыя (п’еса)|Сомаў і іншыя]]» * [[1931 год у гісторыі літаратуры|1931]] — «{{нп5|Ягор Булычёв і іншыя (п’еса)|Ягор Булычёв і іншыя|ru|Егор Булычов и другие (пьеса)}}» * [[1932 год у гісторыі літаратуры|1932]] — «[[Дасцігаеў і іншыя (п’еса)|Дасцігаеў і іншыя]]» ==== Публіцыстыка ==== * [[1906 год у гісторыі літаратуры|1906]] — «Мае інтэрв’ю», «У Амерыцы» (памфлеты) * [[1912]] — Фельетон. Пачатак апавядання // Сибирская торговая газета. № 77. 7 кастрычніка 1912 года. Цюмень (перадрукоўка з газеты «Мысль» (Кіеў)). * [[1917 год у гісторыі літаратуры|1917]]—[[1918 год у гісторыі літаратуры|1918]] — цыкл артыкулаў «Несвоечасовыя думкі» ў газеце «{{нп5|Новая жизнь (1917—1918)|Новая жизнь|ru|Новая жизнь (1917—1918)}}» (у 1918 выйшаў асобным выданнем<ref>Гл. «[[s:ru:Революция и культура (Горький 1918)|Революция и культура]]» ў Вікісховішчы.</ref>). * [[1922 год у гісторыі літаратуры|1922]] — «{{нп5|Пра рускае сялянства||ru|О русском крестьянстве}}» Ініцыяваў стварэнне серыі кніг «[[Гісторыя фабрык і заводаў]]» (ГФЗ), выступіў з ініцыятывай адраджэння дарэвалюцыйнай серыі «{{нп5|Жыццё выдатных людзей||ru|Жизнь замечательных людей}}». === Педагогіка === А. М. Горкі быў таксама рэдактарам наступных кніг аб перадавым педагагічным вопыце, які ўзнік у тыя гады: * ''{{нп5|Мацвей Самойлавіч Паграбінскі|Погребинский М. С.|ru|Погребинский, Матвей Самойлович}}'' Фабрика людей. М., 1929 г. — аб дзейнасці знакамітай у тыя гады Болшаўскай працоўнай камуны, аб якой быў зняты фільм {{нп5|Пуцёўка ў жыццё||ru|Путёвка в жизнь}}, які заваяваў першую прэмію на {{нп5|1-ы Венецыянскі кінафестываль|I міжнародным кінафестывалі ў Венецыі|ru|1-й Венецианский кинофестиваль}} (1932)<ref>''{{нп5|Гётц Хіліг|Гётц Хиллиг|ru|Хиллиг, Гётц}}''. [http://www.el-history.ru/node/348 А. С. Макаренко и Болшевская коммуна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170528043332/http://www.el-history.ru/node/348 |date=28 мая 2017 }} // Постметодика, № 2, 2001 «Громадянська освіта в школі».</ref>. * ''[[Антон Сямёнавіч Макаранка|Макаренко А. С.]]'' Педагогическая поэма. М., 1934 г.<ref>''{{нп5|Гётц Хіліг|Гётц Хиллиг|ru|Хиллиг, Гётц}}''. [http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=3258&level1=main&level2=articles Как Горький редактировал Макаренко] // Relga — электр. научно-культурологический журнал. № 11 (240) от 2012 г.</ref>. Выпуск і поспех апошняй шмат у чым вызначыў магчымасць далейшага апублікавання іншых твораў А. С. Макаранкі, яго шырокай вядомасці і прызнання першапачаткова ў Савецкім Саюзе, а затым і ва ўсім свеце. Да педагагічных распачынанняў Горкага можна аднесці сяброўскую ўвагу і разнастайную (перш за ўсё, маральную і творчую) падтрымку, якую ён аказваў шматлікім сучаснікам, якія звярталіся да яго з розных нагодаў, у тым ліку маладым пісьменнікам. Сярод апошніх — не толькі Макаранка, але і {{нп5|Уладзімір Цімафеевіч Юразанскі|У. Ц. Юразанскі|ru|Юрезанский, Владимир Тимофеевич}}<ref>[http://libinfo.org/index/index.php?id=115407 Юрезанский, Владимир Тимофеевич (архив писателя)] Москва, РГАЛИ (упомянуто письмо М. Горького В. Т. Юрезанскому от 1923 г.)</ref>. == Кінаўвасабленні == * {{нп5|Аляксей Пятровіч Лярскі|Аляксей Лярскі|ru|Лярский, Алексей Петрович}} («{{нп5|Дзяцінства Горкага||ru|Детство Горького}}», «{{нп5|У людзях (фільм)|У людзях|ru|В людях (фильм)}}», 1938) * Мікалай Вальберт («{{нп5|Мае ўніверсітэты (фільм)|Мае ўніверсітэты|ru|Мои университеты (фильм)}}», 1939) * [[Павел Пятровіч Кадачнікаў|Павел Кадачнікаў]] («{{нп5|Якаў Свярдлоў (фільм)|Якаў Свярдлоў|ru|Яков Свердлов (фильм)}}», 1940, «[[Педагагічная паэма (фільм)|Педагагічная паэма]]», 1955, «Пролог», 1956) * [[Мікалай Канстанцінавіч Чаркасаў|Мікалай Чаркасаў]] («{{нп5|Ленін у 1918 годзе||ru|Ленин в 1918 году}}», 1939, «{{нп5|Акадэмік Іван Паўлаў||ru|Академик Иван Павлов}}», 1949) * {{нп5|Уладзімір Мікалаевіч Емяльянаў|Уладзімір Емяльянаў|ru|Емельянов, Владимир Николаевич}} («{{нп5|Апасіяната (фільм, 1963)|Апасіяната|ru|Аппассионата (фильм, 1963)}}», 1963; «{{нп5|Рыскі да партрэта У. І. Леніна||ru|Штрихи к портрету В. И. Ленина}}», 1969) * {{нп5|Аляксей Васільевіч Локцеў|Аляксей Локцеў|ru|Локтев, Алексей Васильевич}} («{{нп5|Па Русі (фільм)|Па Русі|ru|По Руси (фильм)}}», 1968) * {{нп5|Апанас Іванавіч Качаткоў|Апанас Качаткоў|ru|Кочетков, Афанасий Иванович}} («{{нп5|Так нараджаецца пасня||ru|Так рождается песня}}», 1957, «[[Маякоўскі пачынаўся так…]]», 1958, «[[Скрозь ледзяную імглу]]», 1965, «{{нп5|Неверагодны Іегудзііл Хламіда||ru|Невероятный Иегудиил Хламида}}», 1969, «{{нп5|Сям’я Кацюбінскіх (фільм)|Сям’я Кацюбінскіх|ru|Семья Коцюбинских}}», 1970, «{{нп5|Чырвоны дыпламат. Старонкі жыцця Леаніда Красіна||ru|Красный дипломат. Страницы жизни Леонида Красина}}», 1971, «{{нп5|Давер (фільм, 1975)|Давер|ru|Доверие (фильм, 1975)}}», 1975, «{{нп5|Я — актрыса||ru|Я — актриса}}», 1980) * [[Валерый Антонавіч Парошын|Валерый Парошын]] («{{нп5|Вораг народа Бухарын||ru|Враг народа Бухарин}}», 1990, «{{нп5|Пад знакам Скарпіёна||ru|Под знаком Скорпиона}}», 1995) * {{нп5|Ілья Львовіч Алейнікаў|Ілья Алейнікаў|ru|Олейников, Илья Львович}} («[[Анекдоты (фільм)|Анекдоты]]», 1990) * {{нп5|Аляксей Аляксеевіч Федзькін|Аляксей Федзькін|ru|Федькин, Алексей Алексеевич}} («{{нп5|Імперыя пад ударам||ru|Империя под ударом}}», 2000) * Аляксей Восіпаў («{{нп5|Мая Прачысценка||ru|Моя Пречистенка}}», 2004, «[[Сава Марозаў (фільм)|Сава Марозаў]]», 2007) * [[Мікалай Паўлавіч Качура|Мікалай Качура]] («{{нп5|Ясенін (тэлесерыял)|Ясенін|ru|Есенин (телесериал)}}», 2005, «{{нп5|Троцкі (тэлесерыял)|Троцкі|ru|Троцкий (телесериал)}}», 2017) * Аляксандр Сцёпін («{{нп5|Сакрэтная служба Яго Вялікасці||ru|Секретная служба Его Величества}}», 2006) * {{нп5|Георгій Георгіевіч Тараторкін|Георгій Тараторкін|ru|Тараторкин, Георгий Георгиевич}} («{{нп5|Палон страсці||ru|Плен страсти}}», 2010) * [[Дзмітрый Раманавіч Сутырын|Дзмітрый Сутырын]] («{{нп5|Маякоўскі. Два дні||ru|Маяковский. Два дня}}», 2011) * {{нп5|Андрэй Ігаравіч Смалякоў|Андрэй Смалякоў|ru|Смоляков, Андрей Игоревич}} («{{нп5|Арлова і Аляксандраў||ru|Орлова и Александров}}», 2014) === Бібліяграфія === {{main|Бібліяграфія Максіма Горкага}} * {{кніга | аўтар = Максим Горький. | загаловак = Собрание сочинений в двадцати четырёх томах | месца = М. | выдавецтва = ОГИЗ | год = 1928—1930 }} * {{кніга | аўтар = Максим Горький. | загаловак = Собрание сочинений : в 30 т. | месца = М. | выдавецтва = Государственное издательство художественной литературы | год = 1949—1956 }} * {{кніга | аўтар = Максим Горький. | загаловак = Полное собрание сочинений и писем | месца = М. | выдавецтва = «Наука» | год = 1968—цяперашні час }} ** {{кніга | загаловак = Художественные произведения в двадцати пяти томах | месца = М. | выдавецтва = «Наука» | год = 1968—1976 | тыраж = }} ** {{кніга | загаловак = Варианты к художественным произведениям в десяти томах | месца = М. | выдавецтва = «Наука» | год = 1974—1982 }} ** {{кніга | загаловак = Литературно-критические и публицистические статьи в ? томах | месца = М. | выдавецтва = «Наука» | год = 19?? }} ** {{кніга | загаловак = Письма в двадцати четырёх томах | месца = М. | выдавецтва = «Наука» | год = 1998—наст. время }}<ref>Серыя не завершана. З запланаваных 24-х тамоў лістоў выпушчана 20 (1—20 тт.)</ref> == Памяць == [[Файл:Мемориальная доска писателю Максиму Горькому.JPG|250px|thumb|Мемарыяльная дошка Горкаму на вуліцы Глінкі ў Смаленску.]] * Практычна ў кожным буйным населеным пункце [[Распад СССР|дзяржаў былога]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] была ці ёсць вуліца Горкага. У 2013 годзе імя Горкага насілі 2110 вуліц, праспектаў і завулкаў у Расіі, а яшчэ 395 носяць імя Максіма Горкага<ref>[http://fias.nalog.ru/Public/SearchPage.aspx?SearchState=2 Федеральная информационная адресная система] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421112738/http://fias.nalog.ru/Public/SearchPage.aspx?SearchState=2 |date=2015-04-21 }}</ref> * Горад [[Ніжні Ноўгарад|Горкі]] — назва Ніжняга Ноўгарада з 1932 па 1990 год. * {{нп5|Горкаўскі напрамак Маскоўскай чыгункі||ru|Горьковское направление Московской железной дороги}}. * Сяло {{нп5|Горкаўскае (Арэнбургская вобласць)|Горкаўскае|ru|Горьковское (Оренбургская область)}} {{нп5|Наваорскі раён|Наваорскага раёна|ru|Новоорский район}} [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай вобласці]] * Пасёлак {{нп5|Горкаўскае (Ленінградская вобласць)|Горкаўскае|ru|Горьковское (Ленинградская область)}} ў Ленінградскай вобласці. * Пасёлак {{нп5|Горкаўскі (Валгаград)|Горкаўскі|ru|Горьковский (Волгоград)}} (былы Варапанава). * {{нп5|Пасёлак імя Максіма Горкага||ru|Посёлок имени Горького (Владимирская область)}} {{нп5|Камешкаўскі раён||ru|Камешковский район}} [[Уладзімірская вобласць|Уладзімірскай вобласці]] * Раённы цэнтр сяло [[Горкаўскае (Омская вобласць)|Горкаўскае]] ў [[Омская вобласць|Омскай вобласці]] (былое Іконнікава). * Вёска Максім Горкі {{нп5|Знаменскі раён (Омская вобласць)|Знаменскі раён|ru|Знаменский район (Омская область)}} [[Омская вобласць|Омскай вобласці]]. * Вёска імя Максіма Горкага {{нп5|Круцінскі раён||ru|Крутинский район}} [[Омская вобласць|Омской вобласці]] * У Ніжнім Ноўгарадзе Цэнтральная раённая дзіцячая бібліятэка, {{нп5|Ніжагародскі тэатр драмы імя М. Горкага|акадэмічны драматычны тэатр|ru|Нижегородский театр драмы имени М. Горького}}, {{нп5|Вуліца Горкага (Ніжні Ноўгарад)|вуліца|ru|Улица Горького (Нижний Новгород)}}, а таксама {{нп5|Плошча Горкага (Ніжні Ноўгарад)|плошча|ru|Площадь Максима Горького (Нижний Новгород)}}, у цэнтры якой усталяваны {{нп5|Помнік Максіму Горкаму (Ніжні Ноўгарад)|помнік пісьменніку|ru|Памятник Максиму Горькому (Нижний Новгород)}} працы скульптара [[Вера Ігнатаўна Мухіна|В. І. Мухінай]] носяць імя М. Горкага. Але самай важнай славутасцю з’яўляецца {{нп5|Музей-кватэра А. М. Горкага (Ніжні Ноўгарад)|музей-кватэра М. Горкага|ru|Музей-квартира А. М. Горького (Нижний Новгород)}}. * У [[Крывы Рог|Крывым Рогу]] ў гонар пісьменніка ўсталяваны помнік і маецца {{нп5|Плошча Горкага (Крывы Рог)|плошча|uk|Площа Горького (Кривий Ріг)}} ў цэнтры горада. * Самалёт {{нп5|АНТ-20|АНТ-20 «Максим Горький»|ru|АНТ-20}}, створаны ў 1934 годзе ў [[Варонеж]]ы на {{нп5|Варонежскае акцыянернае самалётабудаўнічае таварыства|авіяцыйным заводзе|ru|Воронежское акционерное самолётостроительное общество}}. Савецкі агітацыйны пасажырскі шматместны 8-маторны самалёт, самы вялікі самалёт свайго часу з сухапутным шасі<ref>''Леонид Сергеев''. [http://www.vaso.ru/?menu=history_h04 Правда и вымысел о самолёте-гиганте АНТ-20] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120509085848/http://www.vaso.ru/?menu=history_h04 |date=9 мая 2012 }} // Воронежское акционерное самолётостроительное общество, сет. страница</ref>. * Лёгкі крэйсер «{{нп5|Максім Горкі (крэйсер)|Максім Горкі|ru|Максим Горький (крейсер)}}». Пабудаваны ў 1936 годзе. * Круізны лайнер «{{нп5|Maxim Gorkiy (турбаход)|Maxim Gorkiy|ru|Maxim Gorkiy (турбоход)}}». Пабудаваны ў Гамбургу ў 1969 годзе, пад савецкім сцягам з 1974 года. * Рачны пасажырскі цеплаход «{{нп5|Максім Горкі (тып рачных судоў)|Максім Горкі|ru|Максим Горький (тип речных судов)}}». Пабудаваны ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]] для СССР у 1974 годзе. * Станцыі метро ў [[Горкаўская (станцыя метро, Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбургу]] і {{нп5|Горкаўская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)|Ніжнім Ноўгарадзе|ru|Горьковская (станция метро, Нижний Новгород)}}, а таксама раней у Маскве з 1979 па 1990 гг. (цяпер «[[Цвярская (станцыя метро)|Цвярская]]»). Таксама, з 1980 па 1997 гг. у Ташкенце (цяпер «{{нп5|Буюк іпак юлі (станцыя метро)|Буюк іпак юлі|ru|Буюк Ипак йули (станция метро)}}») * [[Кінастудыя імя М. Горкага]] (Масква). * {{нп5|Літаратурны музей (Ніжні Ноўгарад)|Дзяржаўны літаратурны музей імя А. М. Горкага|ru|Литературный музей (Нижний Новгород)}} (Ніжні Ноўгарад). * [[Літаратурна-мемарыяльны музей А. М. Горкага (Самара)]]. * Мануйлаўскі літаратурна-мемарыяльны музей А. М. Горкага. * ААТ «{{нп5|Печатный двор имени А. М. Горького||ru|Печатный двор имени А. М. Горького}}» (Санкт-Пецярбург). * Драматычныя тэатры ў гарадах: [[Масква]] ([[Маскоўскі Мастацкі тэатр]], 1932 года), [[Уладзівасток]] ({{нп5|Прыморскі драматычны тэатр імя Горкага|ПКАДТ|ru|Приморский драматический театр имени Горького}}), [[Берлін]] ({{нп5|Maxim-Gorki-Theater|||Maxim-Gorki-Theater}}), [[Астана]] ([[Рускі драматычны тэатр імя М. Горкага|РДТ]]), [[Тула]] ({{нп5|Тульскі акадэмічны тэатр драмы||ru|Тульский академический театр драмы}}), [[Мінск]] ([[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага|НАДТ]]), [[Растоў-на-Доне]] ({{нп5|Растоўскі тэатр драмы імя М. Горкага|РАТ|ru|Ростовский театр драмы имени М. Горького}}), [[Краснадар]] ({{нп5|Краснадарскі акадэмічны тэатр драмы||ru|Краснодарский академический театр драмы}}), [[Самара]] ([[Самарскі тэатр драмы імя М. Горкага|САТД]]), [[Арэнбург]] ({{нп5|Арэнбургскі абласны драматычны тэатр імя М. Горкага||ru|Оренбургский областной драматический театр имени М. Горького}}), [[Валгаград]] (Валгаградскі абласны драматычны тэатр), [[Магадан]] (Магаданскі абласны музычна-драматычны тэатр), Сімферопаль ({{нп5|Крымскі акадэмічны тэатр імя М. Горкага|КАРДТ|ru|Крымский академический театр имени М. Горького}}), [[Махачкала]] ({{нп5|Дзяржаўны рэспубліканскі рускі драматычны тэатр імя М. Горкага||ru|Государственный республиканский русский драматический театр им. М. Горького}}), Нальчык ([[Рускі драматычны тэатр імя М. Горкага (Нальчык)|Рускі драматычны тэатр імя М. Горкага]]), [[Кастанай]], [[Кудымкар]] (Комі-Пярмяцкі нацыянальны драматычны тэатр), Тэатры юнага гледача ў [[Азербайджанскі дзяржаўны тэатр юнага гледача|Баку]], [[Сцепанакерт]] ([[Дзяржаўны тэатр армянскай драмы імя М. Горкага (Сцепанакерт)|Дзяржаўны тэатр армянскай драмы імя М. Горкага]]), {{нп5|Першы ўкраінскі тэатр для дзяцей і юнацтва|Львове|ru|Первый украинский театр для детей и юношества}} (з 1938 па 1990), а таксама ў Ленінградзе/Санкт-Пецярбургу з 1932 па 1992 год ([[Вялікі драматычны тэатр імя Г. А. Таўстаногава]]). Таксама імя было прысвоена Міжабласному рускаму драматычнаму тэатру Ферганскай даліны, {{нп5|Акадэмічны рускі драматычны тэатр Узбекістана|Ташкенцкаму дзяржаўнаму акадэмічнаму тэатру|ru|Академический русский драматический театр Узбекистана}}, {{нп5|Тульскі акадэмічны тэатр драмы|Тульскаму абласному драматычнаму тэатру|ru|Тульский академический театр драмы}}, [[Рускі драматычны тэатр імя М. Горкага|Цэлінаградскаму абласному драматычнаму тэатру]]. * Бібліятэкі ў Баку, Пяцігорску, [[Уладзімірская абласная бібліятэка|абласная бібліятэка]] ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]], [[Валгаград]]зе, [[Жалезнагорск (Краснаярскі край)|Жалезнагорску]], {{нп5|Запарожская абласная ўніверсальная навуковая бібліятэка|абласная ўніверсальная навуковая бібліятэка|ru|Запорожская областная универсальная научная библиотека}} ў [[Запарожжа|Запарожжы]], [[Краснаярская краявая бібліятэка|краявая бібліятэка]] ў Краснаярску, {{нп5|Луганская абласная ўніверсальная навуковая бібліятэка імя М. Горкага|абласная ўніверсальная навуковая бібліятэка|ru|Луганская областная универсальная научная библиотека имени М. Горького}} ў [[Луганск]]у, Ніжнім Ноўгарадзе, {{нп5|Разанская абласная ўніверсальная навуковая бібліятэка імя Горкага|абласная ўніверсальная навуковая бібліятэка|ru|Рязанская областная универсальная научная библиотека имени Горького}} ў [[Разань|Разані]], Навуковая бібліятэка імя А. М. Горкага Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта, [[Навуковая бібліятэка імя М. Горкага СПБДУ]] ў Санкт-Пецярбургу<ref>{{Cite web |url=http://www.lib.pu.ru/ |title=Научная библиотека им. М. Горького СПбГУ |accessdate=2017-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100131061612/http://www.lib.pu.ru/ |archivedate=2010-01-31 |url-status=dead }}</ref>, Таганрогская Цэнтральная гарадская дзіцячая бібліятэкаа, {{нп5|Цвярская ордэна «Знак Пашаны» абласная ўніверсальная навуковая бібліятэка|абласная ўніверсальная навуковая бібліятэка|ru|Тверская ордена «Знак Почёта» областная универсальная научная библиотека}} ў Цвяры, Пярмі<ref>{{Cite web |url=http://www.lib.permregion.ru/ |title=ГКУК «Пермская государственная краевая библиотека им А. М. Горького» |accessdate=2011-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110919134216/http://www.lib.permregion.ru/ |archivedate=2011-09-19 |url-status=dead }}</ref>. * Паркі ў гарадах: [[Растоў-на-Доне]] ({{нп5|Парк культуры і адпачынку імя Максіма Горкага (Растоў-на-Доне|ЦП|ru|Парк культуры и отдыха имени Максима Горького (Ростов-на-Дону)}}), [[Таганрог]] ({{нп5|Парк культуры і адпачынку імя Горкага (Таганрог)|ЦПКіА|ru|Парк культуры и отдыха имени Горького (Таганрог)}}), Саратаў ({{нп5|Саратаўскі ГПКіА імя М. Горкага|ГПКіА|ru|Саратовский ГПКиО имени М. Горького}}, Мінск ([[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|ЦДП]]), Краснаярск ({{нп5|Цэнтральны парк (Краснаярск)|ЦП|ru|Центральный парк (Красноярск)}}, насіў імя Горкага з 1934 па 2002 год, на тэрыторыі помнік М. Горкаму), [[Харкаў]] ({{нп5|Цэнтральны парк культуры і адпачынку імя Максіма Горкага (Харкаў)|ЦПКіА|ru|Центральный парк культуры и отдыха имени Максима Горького (Харьков)}}) (ЦПКіА), [[Адэса]] (ЦПКіА), [[Мэлітопаль]] ({{нп5|Мэлітопальскі гарадскі парк культуры і адпачынку імя Максіма Горкага|ГПКіА|ru|Мелитопольский городской парк культуры и отдыха имени Максима Горького}}), [[Масква]] ({{нп5|Парк Горкага (Масква)|ЦПКіА|ru|Парк Горького (Москва)}}), [[Алматы]] ({{нп5|Цэнтральны парк культуры і адпачынку імя Горкага|ЦПКіА|ru|Центральный парк культуры и отдыха имени Горького (Алма-Ата)}}). * Школа-ліцэй імя М. Горкага ў п. [[Баўціна]] [[Тупкараганскі раён|Тупкараганскага раёна]] [[Казахстан]]а * Асноўная школа (прагімназія) імя М. Горкага ў [[Клайпеда|Клайпедзе]], [[Літва]] * ВНУ: [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага]], [[Уральскі федэральны ўніверсітэт імя першага Прэзідэнта Расіі Б. М. Ельцына|УрДУ]], {{нп5|Данецкі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт||ru|Донецкий национальный медицинский университет}}, [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]] (з 1936 па 1995 цяпер імя [[Максім Танк|М. Танка]]), {{нп5|Омскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт||ru|Омский государственный педагогический университет}}, {{нп5|Туркменскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Махтумкулі|Туркменскі дзяржаўны ўніверсітэт|ru|Туркменский государственный университет имени Махтумкули}} (да 1993, цяпер імя [[Махтумкулі]]), [[Абхазскі дзяржаўны ўніверсітэт]] (з 1933 і, прынамсі, да 1979), [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт]] насіў імя Горкага ў 1936—1999 гадах, {{нп5|Ульянаўскі аграрны ўніверсітэт|Ульянаўскі сельскагаспадарчы інстытут|ru|Ульяновский аграрный университет}}, {{нп5|Уманскі нацыянальны ўніверсітэт садоўніцтва|Уманскі сельскагаспадарчы інстытут|ru|Уманский национальный университет садоводства}}, Казанскі ордэна «Знак Пашаны» сельскагаспадарчы інстытут насіў імя Максіма Горкага да прысваення яму статуса акадэміі ў 1995 годзе (цяпер {{нп5|Казанскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт||ru|Казанский государственный аграрный университет}}), {{нп5|Паволжскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Марыйскі політэхнічны інстытут|ru|Поволжский государственный технологический университет}}, [[Пермскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пермскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. М. Горкага]] (1934—1993). * {{нп5|Інстытут сусветнай літаратуры імя А. М. Горкага РАН||ru|Институт мировой литературы имени А. М. Горького РАН}}. Пры інстытуце дзейнічае музей імя А. М. Горкага. * {{нп5|Палац культуры імя Горкага (Санкт-Пецярбург)||ru|Дворец культуры имени А. М. Горького}}. * {{нп5|Ансамбль палаца культуры імя Горкага (Навасібірск)|Палац культуры імя Горкага (Навасібірск)|ru|Ансамбль дворца культуры имени Горького (Новосибирск)}}. * Палац культуры імя Горкага ([[Нявіннамыск]]). * [[Горкаўскае вадасховішча]] на Волзе. * Чыгуначная станцыя {{нп5|Імя Максіма Горкага (станцыя)|імя Максіма Горкага|ru|Им. Максима Горького (станция)}} (былая Крутая) ({{нп5|Прыволжская чыгунка||ru|Приволжская железная дорога}}). * Завод імя Горкага ў [[Хабараўск]]у і прылеглы да яго мікрараён ({{нп5|Жалезнадарожны раён (Хабараўск)|Жалезнадарожны раён|ru|Железнодорожный район (Хабаровск)}}). * {{нп5|Дзяржаўная прэмія РСФСР імя М. Горкага||ru|Государственная премия РСФСР имени М. Горького}} * Жылы раён імя Максіма Горкага ў г. [[Дальнягорск]]у Прыморскага края. * {{нп5|Зеленадольскі завод імя А. М. Горкага|Зеленадольскі суднабудаўнічы завод імя Горкага|ru|Зеленодольский завод имени А. М. Горького}} ў [[Татарстан]]е. * Клінічны санаторый імя М. Горкага ([[Варонеж]]). * Пасёлак [[Максім Горкі (Тамбоўская вобласць|Максім Горкі]] {{нп5|Жэрдзеўскі раён|Жэрдзеўскага|ru|Жердевский район}} (раней Шпікулаўскага) раёна [[Тамбоўская вобласць|Тамбоўскай вобласці]]. === Помнікі === Помнікі Максіму Горкаму ўстаноўлены ў многіх гарадах. Сярод іх: * У [[Расія|Расіі]] — [[Барысаглебск]], [[Арзамас]], [[Валгаград]], [[Варонеж]], [[Выбарг]], [[Добрынка (Ліпецкая вобласць)|Добрынка]], [[Іжэўск]], [[Краснаярск]], [[Масква]], [[Нявіннамыск]], [[Ніжні Ноўгарад]], [[Арэнбург]], [[Пенза]]<ref>[http://welcome2penza.ru/attractions/174/15/#start Бюст Максима Горького, памятники Пензы, достопримечательности Пензы и Пензенской области / Туризм и отдых в Пензенской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413131438/http://welcome2penza.ru/attractions/174/15/#start |date=13 красавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref>, [[Пячора]], [[Растоў-на-Доне]], [[Рубцоўск]], [[Рыльск]], [[Разань]], [[Санкт-Пецярбург]], [[Сароў]], [[Сочы]], [[Таганрог]], [[Чалябінск]], [[Уфа]], [[Ярцава]]. * У Беларусі — [[Добруш]], [[Мінск]], [[Магілёў]], бюст у [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|Мінскім парку імя Горкага]]. * Ва Украіне — [[Вінніца]], [[Дніпро]], [[Данецк]], [[Крывы Рог]], [[Мэлітопаль]], [[Харкаў]], [[Ялта]]<ref>[http://dozor.kharkov.ua/news/social/1139864.html Памятник Горькому из центрального парка переехал в Куряжскую колонию] {{ref-ru}}</ref>, [[Ясынувата]] * У Азербайджане — [[Баку]]. * У Казахстане — [[Алматы]]<ref>[http://www.zakon.kz/4699205-v-almaty-iz-centralnogo-parka-propal.html Памятник Горькому из центрального парка переехал на «Свалку истории»] {{ref-ru}}</ref>, [[Алтай (горад)|Алтай]], [[Кастанай]]. * У Грузіі — [[Тбілісі]]. * У Малдове — [[Кішынёў]], [[Леова]]. * У Італіі — [[Сарэнта]]. {{^}} <gallery widths="180" heights="180" caption="Помнікі Горкаму"> Gorky Mukhina(6).jpg|Інстытут сусветнай літаратуры і музей Горкага. Перад будынкам стаіць помнік Горкаму скульптара [[Вера Ігнатаўна Мухіна|Веры Мухінай]] і архітэктара {{нп5|Аляксандр Аляксеевіч Заварзін|Аляксандра Заварзіна|ru|Заварзин, Александр Алексеевич}}. Масква, вул. {{нп5|Паварская вуліца (Масква)|Паварская|ru|Поварская улица}}, 25а Panitnik Maximy Gorkomy in Luhansk.jpg|Помнік у [[Луганск]]у Памятник Горькому (2015).JPG|Помнік у [[Мелітопаль|Мелітопалі]] Памятник Горькому в Кишинёве (2015).jpg|Помнік у [[Кішынёў|Кішынёве]] (2015) </gallery> === У філатэліі === Максім Горкі на маляваны на паштовых марках: {{кал}} * Албаніі 1986 года, * Балгарыі 1968 года, * Венгрыі 1948 і 1951 года, * ГДР 1953 і 1968 года * Луганскай народнай рэспублікі 2018 года{{канец кал}} {{^}} <gallery widths="180" heights="180" caption="Максім Горкі на [[Паштовая марка|паштовых марках]]"> Stamp 08.jpg|Почтовая марка СССР, 1932 год Rus Stamp-Gorky-1932.jpg|Паштовая марка СССР, 1932 год Stamp of USSR 0858.jpg|Паштовая марка СССР, 1943 год Stamp of USSR 0859.jpg|Паштовая марка СССР, 1943 год MaksimGorky2.jpg|Марка СССР «10 гадоў з дня смерці М. Горкага» (1946, 30 капеек, ЦФА 1053, Скот 1047) MaksimGorky.jpg|Марка СССР «10 лет со дня смерти М. Горького» (1946, 60 копеек, ЦФА 1054, Скот 1048) DDR 1953 Maxim Gorky.jpg|Паштовая марка ГДР, 1953 год The Soviet Union 1956 CPA 1969 stamp (Maxim Gorky (after Vasily Yefanov) and Scene from The Mother).jpg|Паштовая марка СССР, 1956 год 1958 CPA 2136.jpg|Паштовая марка СССР, 1958 год 1959 CPA 2323.jpg|Паштовая марка СССР, 1959 год: помнік Горкаму ў Маскве The Soviet Union 1968 CPA 3615 stamp (Maxim Gorky (after Valentin Serov, 1905)).jpg|Паштовая марка СССР, 1968 год Russia-2000-stamp-Maxim Gorky.jpg|Марка Расіі з серыі «Расія. XX стагоддзе. Культура» (2000, 1,30 рублёў, ЦФА 620, Скот 6606d)<ref name="CPA">Нумары паводле [[каталог паштовых марак|каталогаў]] {{нп5|Каталог паштовых марак СССР|ЦФА|ru|Каталог почтовых марок СССР}} і «{{нп5|Скот (каталог марак|Скот|ru|Скотт (каталог марок)}}».</ref> </gallery>У 2018 годзе ФДУП «Пошта Расіі» выпусціла паштовы блок, прысвечаны 150-годдзю з дня нараджэння пісьменніка. === У нумізматыцы === [[Файл:RR5110-0153R.png|200px|thumb|right|Сярэбраная манета 2 рубля «Максім Горкі» Цэнтральнага Банка Расіі.]] * У 1988 годзе ў СССР была выпушчаная манета наміналам 1 рубель, прысвечаная 120-годдзю з дня нараджэння пісьменніка. * У 2018 годзе да 150-годдзя з дня нараджэння пісьменніка Банк Расіі выпусціў у серыі «Выдатныя асобы Расіі» памятную сярэбраную манету наміналам 2 рублі {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Горкі Максім||360—361}} * {{кніга |аўтар={{нп5|Павел Валер’евіч Басінскі|Басинский П. В.|ru|Басинский, Павел Валерьевич}}|загаловак=Горький|месца=М. |выдавецтва=Молодая гвардия|год=2005|старонак=451 [13]|серыя={{нп5|Жыццё выдатных людзей|ЖЗЛ|ru|Жизнь замечательных людей}} |isbn=5-235-02850-3 |тыраж=5000 |ref= Басинский}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Быков Д. Л.]]|загаловак=Был ли Горький?|месца=М. |выдавецтва=АСТ. Астрель|год=2012|старонак=348|isbn=978-5-17-054542-1 |тыраж=2000 |ref= Быков}} * {{кніга |аўтар={{нп5|Ілья Аляксандравіч Груздзеў|Груздев И. А.|ru|Груздев, Илья Александрович}}|загаловак=Горький|месца=М. |выдавецтва=Молодая гвардия|год=1958|старонак=383|серыя={{нп5|Жыццё выдатных людзей|ЖЗЛ|ru|Жизнь замечательных людей}}|тыраж=75000|ref=Груздев}} * ''[[Анатоль Васільевіч Луначарскі|А. В. Луначарский]]'' [http://lunacharsky.newgod.su/lib/theme/o-gorkom Подборка статей о М. Горьком] * ''[[Карней Іванавіч Чукоўскі|Корней Чуковский]]''. [http://www.chukfamily.ru/Kornei/Critica/Kritika9.htm Новые произведения Горького] * ''Корней Чуковский''. [http://www.chukfamily.ru/Kornei/Prosa/Gorkiy.htm Горький] (из книги [http://www.chukfamily.ru/Kornei/Prosa/Sovremenniki.htm Современники]) * ''{{нп5|Уладзімір Міхайлавіч Шуляцікаў|В. М. Шулятиков|ru|Шулятиков, Владимир Михайлович}}''. О Максиме Горьком // Курьер. 1901. № 222, 236 [http://az.lib.ru/s/shuljatikow_w_m/text_0430.shtml] * {{кніга | аўтар = {{нп5|Павел Хрысанфавіч Максімаў|Максимов П. Х.|ru|Максимов, Павел Хрисанфович}} | загаловак = Воспоминания о Горьком | выданне = 3-е, испр. и доп | месца = М. | выдавецтва = {{нп5|Советский писатель||ru|Советский писатель}} | год = 1956 }} * {{кніга | аўтар = Спиридонова Л. | загаловак = Настоящий Горький: Мифы и реальность | месца = М | выдавецтва = ИМЛИ РАН | год = 2013 | старонак = 440 | тыраж = 500 | isbn = 978-5-9208-0401-3 }} * {{кніга | аўтар = {{нп5|Барыс Аронавіч Бялік|Бялик Б. А.|ru|Бялик, Борис Аронович}} | загаловак = Судьба Максима Горького | выданне = 3-е изд., доп | месца = М. | выдавецтва= {{нп5|Художественная литература (выдавецтва)|Художественная литература|ru|Художественная литература (издательство)}} | год = 1986 | старонак = 478 | тыраж = 20 000 }} * {{кніга | аўтар = {{нп5|Барыс Аронавіч Бялік|Бялик Б. А.|ru|Бялик, Борис Аронович}} | загаловак = Властители дум и чувств: В. И. Ленин и М. Гонький | выданне = | месца = М. | выдавецтва= {{нп5|Художественная литература (выдавецтва)|Художественная литература|ru|Художественная литература (издательство)}} | год = 1970 | старонак = | тыраж = }} * {{кніга | аўтар = {{нп5|Леанід Якаўлевіч Рэзнікаў|Резников Л. Я.|ru|Резников, Леонид Яковлевич}} | загаловак = Максим Горький — известный и неизвестный | месца = Петрозаводск | год = 1996 | старонак = 301 }} * {{кніга|аўтар = {{нп5|Дан Хілі|Дан Хили|ru|Хили, Дан}}|загаловак = Гомосексуальное влечение в революционной России: регулирование сексуально-гендерного диссидентства|арыгінал= Homosexual Desire in Revolutionary Russia: The Regulation of Sexual and Gender Dissent|адказны= науч. ред. Л. В. Бессмертных, Ю. А. Михайлов, пер. с англ. Т .Ю. Логачева. В. И. Новиков|месца= Москва|выдавецтва= НИЦ «Ладомир»|год = 2008|старонак= 624|серыя = Русская потаенная литература|isbn = 978-5-86218-470-9|тыраж = 1000|ref = Хили}} * {{артыкул|аўтар= Бурлешин А. В.|загаловак = Вскрытая повседневность. Размышления и наблюдения по поводу книги Дана Хили|спасылка = http://magazines.russ.ru/nlo/2010/102/bu34-pr.html|выданне= {{нп5|Новое литературное обозрение||ru|Новое литературное обозрение}}|тып = Часопіс|год = 2010|нумар = 102|issn = 0869-6365|ref = Бурлешин}} * Летопись жизни и творчества А. М. Горького. В. 1-4. — М., 1958-60 * {{кніга|загаловак=М. Горький в воспоминаниях современников|адказны=под ред. В. Э. Вацуро, Н. К. Гея, С. А. Макашина, А. С. Мясникова, В. Н. Орлова|месца=М. |выдавецтва={{нп5|Художественная литература (выдавецтва)|Художественная литература|ru|Художественная литература (издательство)}}|год=1981|том=1 |старонак=447|серыя=Серия литературных мемуаров|тыраж=75000 |ref= Воспоминания}} * {{нп5|Барыс Васільевіч Міхайлоўскі|Михайловский Б.|ru|Михайловский, Борис Васильевич}}, [[Яўген Барысавіч Тагер|Тагер Е.]] Творчество М. Горького. — 3 изд. — М., 1969 * {{нп5|Барыс Васільевіч Міхайлоўскі|Михайловский Б. В.|ru|Михайловский, Борис Васильевич}} Творчество Горького и мировая литература. 1892—1916. М., 1965 * {{нп5|Мікалай Кір’якавіч Піксанаў|Пиксанов Н. К.|ru|Пиксанов, Николай Кирьякович}} Горький и национальные литературы. — М., 1946 * [[Міна Маркаўна Юновіч|Юнович М.]], М. Горький в борьбе за равенство и дружбу народов. — 2 изд. — М., 1957 * Горький и литература народов Советского Союза. — Ереван, 1970 * [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Богданович А.]] Страницы из жизни Максима Горького.. — Мн., 1965 * [[Васіль Уладзіміравіч Івашын|Ивашин В. В.]], М. Горький и белорусская литература начала XX века. — Мн., 1956 * Максім Горкі і Беларусь: Зб. артыкулаў і ўспамінаў. — Мн., 1968 == Спасылкі == * {{lib.ru|http://az.lib.ru/g/gorxkij_m/}} * [http://maksim-gorky.ru Музей-квартира Максима Горького в Нижнем Новгороде] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Горкі Максім}} [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Максім Горкі| ]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-сацрэалісты]] [[Катэгорыя:Сацыялісты Расіі]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Петрапаўлаўскай крэпасці]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Руская эміграцыя першай хвалі]] [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] [[Катэгорыя:Казачнікі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя прафесары]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Асобы на банкнотах]] [[Катэгорыя:Дэлегаты V з’езда РСДРП]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] oezmj8xh9dejut3zhws9h3wcy3ej9h9 Ферэнц Ліст 0 76874 5142491 4860458 2026-05-16T20:06:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142491 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Ферэнц Ліст | Подпіс = Ferenc Liszt | Лога = | Фота = Liszt 1858.jpg | Шырыня_фота = 200px | Апісанне_фота = Ферэнц Ліст | Сучаснасць_імя = Franz Ritter von Liszt | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Гады = | Краіна = | Прафесіі = | Інструменты = [[фартэпіяна]] | Жанры = [[класічная музыка]] }} {{Цёзкі2|Ліст}} '''Ферэнц (Франц) Ліст''' ({{lang-hu|Liszt Ferenc}}, {{lang-de|Franz Liszt}}; [[22 кастрычніка]] [[1811]], {{месца нараджэння|Райдзінг|у Бургенландзе}} (Дабар'ян), {{месца нараджэння|Аўстрыйская імперыя|у Аўстрыйскай імперыі}} — [[31 ліпеня]] [[1886]], {{месца смерці|Байрайт}}, [[Германія]] — {{кампазітар|Венгрыі|Аўстрыі|XIX стагоддзя}}, {{піяніст|Венгрыі|Аўстрыі|XIX стагоддзя}}, {{дырыжор|Венгрыі|Аўстрыі|XIX стагоддзя}}, {{Музычны педагог|Венгрыі|Аўстрыі|XIX стагоддзя}}, {{Публіцыст|Венгрыі|Аўстрыі|XIX стагоддзя}}, адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў музычнага [[рамантызм]]у, заснавальнік венгерскай кампазітарскай школы. == Біяграфія == Ліст быў слаўным выканаўцам, вядомым па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]] дзякуючы свайму фенаменальнаму [[піянізм]]у і неперавышанаму ўменню арганізоўваць відовішчныя канцэртныя праграмы. Ф. Ліста лічаць адным з найвялікшых [[піяніст]]аў у гісторыі, нягледзячы на тое, што ніводнага [[Гуказапіс|запісу]] ігры Ліста не існуе. Уплыў фартэпіяннага стылю Ф. Ліста адчувальны дагэтуль. Таксама Ф. Ліст зрабіў важкі ўклад у развіццё рамантычнай музыкі наогул, імя Ліста звязанае з вынаходніцтвам [[жанр]]у [[сімфанічная паэма|сімфанічнай паэмы]]. Ф. Ліст быў першым піяністам, які выступаў з сольнымі канцэртамі, якімі ён заслужыў прызнанне як прафесіяналаў так і шырокай публікі. У той жа час Ф. Ліст быў надзвычай велікадушным чалавекам — ён не шкадаваў часу і сродкаў, дапамагаючы ахвярам стыхійных бедстваў, сіротам, многіх таленавітых студэнтаў ён вучыў бясплатна. Таксама Ф. Ліст спрыяў фонду памяці [[Людвіг ван Бетховен|Бетховена]] і ахвяраваў значныя сродкі на адкрыццё кансерваторыі ў [[Будапешт|Будапешце]]. Вялікая колкасць яго фартэпіянных твораў увайшла ў традыцыйны рэпертуар, у прыватнасці Венгерскія рапсодыі, Саната сі мінор і два фартэпіянныя канцэрты. Таксама Ф. Ліст зрабіў шматлікія фартэпіянныя транскрыпцыі папулярных сцэн з опер, сімфоній, капрызаў [[Нікало Паганіні|Паганіні]] і песень [[Франц Шуберт|Франца Шуберта]]. Асобныя фартэпіянныя творы Ф. Ліста лічацца вышэйшай пробай фартэпіяннага майстэрства. Таксама Ф. Ліст быў аўтарам вялікай колкасці харавой, вакальнай і сымфанічнай музыкі. [[Арган]]ныя творы Ф. Ліста занялі галоўнае месца ў рэпертуары арганістаў. == Біяграфія == Вучыўся ў [[К. Чэрні]], [[А. Сальеры]], [[Ф. Паэр]]а і [[А. Рэйха|А. Рэйхі]]. У [[1823]]—[[1835]] гадах жыў у [[Парыж]]ы, дзе набыў вядомасць як [[піяніст]]-віртуоз, пачаў педагагічную і кампазітарскую дзейнасць, у [[1835]]—[[1839]] гадах — у [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Італія|Італіі]], дзе залажыў асновы сучаснага канцэртнага піянізму. Яго выканальніцкі стыль вызначалі сінтэз рацыянальнага і эмацыянальнага, спалучэнне яскравасці і кантрасту вобразаў з драматызмам, маляўнічасць гучання і віртуозная тэхніка, аркестрава-сімфанічная трактоўка [[фартэпіяна]]. З канца [[1830-я|1830-х]] гг. гастраліраваў па краінах [[Еўропа|Еўропы]]. У [[1848]]—[[1858]] гг. прыдворны капельмайстар у [[Веймар]]ы. Як дырыжор паставіў у [[Веймарскі тэатр|Веймарскім тэатры]] больш за 40 [[опера|опер]], у т.л. оперы [[Р. Вагнер]]а, выканаў у сімфанічных канцэртах усе [[сімфонія|сімфоніі]] [[Л. Бетховен]]а, сімфанічныя творы [[Г. Берліёз]]а, [[Р. Шуман]]а, [[М. Глінка|М. Глінкі]] і інш., узначаліў т.зв. [[веймарская школа|веймарскую школу]]<ref name="БЭ"/>. З [[1861]] года жыў у [[Рым]]е, [[Будапешт|Будапешце]] і [[Веймар]]ы. Пастаянна падтрымліваў сувязі з [[Венгрыя]]й (з [[1875]] прэзідэнт заснаванай ім [[Музычная акадэмія Ферэнца Ліста|Музычнай акадэміі]] ў [[Будапешт|Будапешце]], цяпер [[Музычная акадэмія Ферэнца Ліста|Нацыянальная венгерская музычная акадэмія імя Ф. Ліста]])<ref name="БЭ"/>. == Творчасць == Стваральнік першых узораў венгерскай нацыянальнай музычнай класікі, адзін з найбольш яркіх прадстаўнікоў еўрапейскага музычнага [[рамантызм]]у. Найбольш значныя яго дасягненні ў галіне [[інструментальная музыка|інструментальнай музыкі]]. Вызначальныя прынцыпы наватарскай творчасці Ліста — праграмнасць і звязаны з ёю монатэматызм. Абнавіў жанр фантазіі і транскрыпцыі, стварыў новы музычныя жанр — адначасткавую сімф. паэму, новы тып канцэрта і санаты (адначасткавыя з рысамі цыклічнасці). Узбагаціў сродкі гармоніі і аркестроўкі, увёў у фп. п'есах новыя прынцыпы фактурнага выкладання. Паглыбіў сувязі музыкі з [[літаратура]]й, першы звярнуўся да твораў [[жывапіс]]у і [[скульптура|скульптуры]] як да крыніцы праграмных задум. У яго творах арганічны сплаў народна-венгерскіх вытокаў ([[вербункаш]]) і дасягненняў еўрапейскай прафесійнай музыкі. Творчасць Ліста адыграла вялікую ролю ў станаўленні венгерскай нацыянальнай музычнай школы і ў развіцці сусветнай музычнай культуры<ref name="БЭ"/>. == Творы == Сярод твораў: [[опера]] «Дон Санча, або Замак кахання» (паст. [[1825]]); [[Араторыя|араторыі]] «Легенда пра Св. Лізавету» ([[1862]]), «Хрыстос» ([[1866]]) і інш.; [[меса, музыка|месы]] «Эстэргамская» («Іранская», [[1855]]), «Венгерская каранацыйная» ([[1867]]); [[кантата|кантаты]]; Рэквіем ([[1868]]); для [[аркестр]]а «Фаўст-сімфонія» (паводле [[І. В. Гётэ]], [[1857]]); сімфонія да «[[Боская камедыя|Боскай камедыі]]» [[Дантэ]] ([[1856]]), 13 сімфанічных паэм ([[1849]]—[[1882]]), у т.л. «Мазепа» (паводле [[В. Гюго]], [[1851]]), «Прэлюды» (паводле [[Ж. Атран]]а і [[А. Ламарцін]]а), «Арфей», «Таса» (усе [[1854]]), «Праметэй» (паводле [[І. Гердэр]]а, [[1855]]); 2 эпізоды з «Фаўста» [[Н. Ленау]] ([[1860]]) і інш.; для фартэпіяна з аркестрам — 2 канцэрты ([[1856]], [[1861]]), «Скокі смерці» (1859), Фантазія на венгерскія народныя тэмы (1852) і інш.; для фартэпіяна  — саната h-moll ([[1853]]); цыклы п'ес «Паэтычныя і рэлігійныя гармоніі» (паводле [[А. Ламарцін]]а), «Гады вандраванняў» (З сшыткі); 2 [[балада|балады]], 2 [[легенда|легенды]], 19 «Венгерскіх рапсодый»; «Венгерскія гістарычныя партрэты»; «Іспанская рапсодыя»; «Эцюды найвышэйшага выканальніцкага майстэрства», канцэртныя эцюды, варыяцыі, п'есы ў танцавальнай форме, [[марш]]ы і інш.; для голасу з фартэпіяна  — песні і [[раманс]]ы (каля 90) на словы [[Г. Гейнэ]], [[Гётэ]], [[Гюго]], [[М. Лермантаў|М. Лермантава]] і інш., інструментальныя п'есы, камерна-інструментальныя ансамблі, транскрыпцыі (пераважна для фартэпіяна) уласных твораў і інш. кампазітараў («Эцюды па капрысах Паганіні»)<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|9}}</ref>. == Памяць == * [[Дом Ферэнца Ліста (Веймар)]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|9}} == Спасылкі == {{commons|Category:Franz Liszt}} * [http://www.youtube.com/watch?v=_pohwD46ax0 Ферэнц Ліст, біяграфія] на [http://www.enc-tv.com/ Encyclopedia channel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070629033942/http://enc-tv.com/ |date=29 чэрвеня 2007 }} (230 біяграфічных фільмаў пра гістарычныя асоб). * {{IMSLP|id=Liszt%2C_Franz|cname=Ферэнц Ліст}} * [http://www.d-vista.com/Liszt Сайт, прысвечаны Ф.Лісту] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061207230910/http://d-vista.com/Liszt/ |date=7 снежня 2006 }} {{ref-en}} * [http://pianosociety.com/cms/index.php?section=221 Фартэпіянная асацыяцыя ім. Ф.Ліста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061031164310/http://pianosociety.com/cms/index.php?section=221 |date=31 кастрычніка 2006 }} {{ref-en}} — біяграфія, mp3 {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліст Ферэнц}} [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Венгрыі]] [[Катэгорыя:Рамантызм]] [[Катэгорыя:Рамантычныя кампазітары]] [[Катэгорыя:Кампазітары — аўтары рэквіемаў]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Ены]] [[Катэгорыя:Масоны Германіі]] g73mtsbenjrmsnjqgxkq39mpvcatrya Брылевічы (жылы раён) 0 77351 5142618 4847718 2026-05-17T10:50:08Z Peisatai 111348 /* Гісторыя */ 5142618 wikitext text/x-wiki {{Мікрараён |Назва = Брылевічы |Арыгінальная назва = |Выява = Brylievičy3.JPG |Каментары = Жылы раён Брылевічы-3 |Горад = [[Мінск]] |Адміністрацыйная акруга горада = |Адміністрацыйны раён горада = [[Маскоўскі раён (Мінск)|Маскоўскі раён]] |Першае згадванне = [[1577]] |Дата заснавання = [[2005]] |Каардынаты = |Ранейшы статус = [[пасёлак]] |Год уключэння ў межы горада = 10 кастрычніка 1989 г.<ref name="busel.org">[http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewweds.htm Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 10 октября 1989 г. № 2896-XI О включении деревни Дворище и части деревни Дружба Щомыслицкого сельсовета Минского района Минской области в городскую черту города Минска]</ref> |Ранейшыя назвы = Дружба, Рылаўшчына |Этнахаронім = |Паштовыя індэксы = 220045 |Плошча = |Насельніцтва = 25 тыс. }} '''Брыле́вічы''' — спальны мікрараён у паўднёва-заходняй частцы [[Мінск]]а ([[Маскоўскі раён (Мінск)|Маскоўскі раён]]). Узнік у [[2005]]—[[2008]] гадах. Назву атрымаў ад маёнтка Брылевічы. Раён размешчаны ў межах [[Магістраль М9|МКАД]] — Брэсцкі напрамак чыгункі — [[Праспект Дзяржынскага (Мінск)|праспект Дзяржынскага]], з захаду мяжуе з жылым раёнам [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]]. == Асноўныя вуліцы == * [[Праспект Дзяржынскага (Мінск)|Праспект Дзяржынскага]], * [[Вуліца Ежы Гедройца (Мінск)|вуліца Ежы Гедройца]], * [[Вуліца Напалеона Орды (Мінск)|вуліца Напалеона Орды]], * [[Каралінская вуліца (Мінск)|вуліца Каралінская]], * [[Вуліца Яна Чачота (Мінск)|вуліца Яна Чачота]]. == Інфраструктура == === Грамадская інфраструктура === У жылым раёне актыўна будуюцца аб’екты гарадской інфраструктуры. На дадзены момант (2014) раён абслугоўвае дзве дарослыя (№ 39, № 5) і адна дзіцячая (№ 15) паліклініка. У трох мікрарёнах працуюць 2 школы, і 3 дзіцячыя дашкольныя устанвы. Побач з мікрараёнам Былевічы-1 размешчаны [[гандлёвы цэнтр]] «ProStore» і ГБЦ «Ома». === Транспарт === Па асноўных вуліцах раёна праходзяць [[Мінскі аўтобус|аўтобусныя]] маршруты, якія абслугоўвае дыспетчарская станцыя Малінаўка-4. 3 чэрвеня 2014 года адбылося адкрыццё [[Малінаўка (станцыя метро)|станцыі метро Малінаўка]]. <div class="NavFrame" style="width:100%; background:#bcd2ee; margin-bottom:1px;"> <div class="NavHead" style="background:#FA8072; padding-bottom: 2px; padding-top: 2px; text-align:center; padding-left:1em">''' Транспартная інфраструктура мікрараёна'''<ref>[http://minsktrans.by/city/#minsk/bus Афіцыйная старонка ДП «Мінсктранс»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141228123949/http://www.minsktrans.by/city/#minsk/bus |date=28 снежня 2014 }}.</ref></div> <div class="NavContent" style="margin-bottom: 0.1em; padding: 0.2em; border-left-style:solid; border-left-width:3px; border-left-color:#c6e2ff; background-color:#c6e2ff;text-align:center;"> {| class="wikitable" cellpadding="0" cellspacing="0" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! style="width:10%; background:#b9d3ee;" | Нумар маршрута: ! style="width:10%; background:#b9d3ee;" | Назва маршрута: ! style="width:10%; background:#b9d3ee;" | Заўвагі: |- ! style="width:10%; background:#bcd2ee;" colspan="3" | [[Мінскі аўтобус|Аўтобусныя маршруты:]] |- | style="background:#b9d3ee;" | 6 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Дружная — Брылевічы | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 28 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Сярова — Масюкоўшчына | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 30а | style="background:#b9d3ee;" | Мінскрыбпрам — Красны Бор | style="background:#b9d3ee;" | Панядзелак - пятніца |- | style="background:#b9d3ee;" | 30с | style="background:#b9d3ee;" | Каржанеўскага — Красны Бор | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 96 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Малінаўка-4 — Філіял БДУ | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 97 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Сярова — д/с Малінаўка-8 | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 103 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Малінаўка-4 — д/с Паўднёвы Захад | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 104 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Малінаўка-4 — Сеніца | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 114с | style="background:#b9d3ee;" | д/с Чыжоўка — Аўтарынак | style="background:#b9d3ee;" | Акрамя панядзелка |- | style="background:#b9d3ee;" | 134с | style="background:#b9d3ee;" | д/с Чыжоўка — д/с Малінаўка-4 | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 144с | style="background:#b9d3ee;" | д/с Кунцаўшчына — д/с Курасоўшчына | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 147 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Малінаўка-4 — Брылевічы | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 150 | style="background:#b9d3ee;" | Брылевічы — Азярцо | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 170с | style="background:#b9d3ee;" | АС Паўднёва-Заходняя — Заходнія могілкі | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 188с | style="background:#b9d3ee;" | Брылевічы — Школа №188 | style="background:#b9d3ee;" | Панядзелак - пятніца (7.13) |- ! style="width:10%; background:#bcd2ee;" colspan="3" | Найбліжэйшыя станцыі метро: [[Малінаўка (станцыя метро)|станцыя Малінаўка]] |- ! style="width:10%; background:#bcd2ee;" colspan="3" | Прыгарадны электратранспарт: прыпыначны пункт [[Курасоўшчына (прыпыначны пункт)|Курасоўшчына]] |- |} </div> </div> == Гісторыя == [[Файл:Former Rylaŭščyna village in Minsk, the end of Družba street - panoramio.jpg|міні|Рэшткі былой [[Вёска Дружба, Мінскі раён|в. Дружба]] перад зносам.]] У 15 ст. у [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскай Метрыцы]] пану Івашку Вяжэвічу адпісаныя "''две земли у Менску пустые: Стовълощина а Брылевича бортная''"<ref>Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 3 (1440 - 1498). Vilnius, 1998. С. 20.</ref>. Маёнтак Брылевічы ўзгадваецца ў [[1577]] годзе, як месца пражывання ўладальнікаў побач размешчанай вёскі [[Рылаўшчына]]. У [[1858]] годзе згадваецца як маёнтак, уласнасць А.Вісьнеўскага. У [[1897]] годзе Брылевічы — маёнтак Сеніцкай воласці, 2 двары, 17 жыхароў. У [[1917]] годзе — двор, 6 жыхароў. Назва мінскай вуліцы [[Брылеўская вуліца|Брылеўская]] паходзіць ад маёнтку Брылевічы, да якога гістарычна была скіраваная. [[30 ліпеня]] [[1964]] года вёска Рылаўшчына была пераназваная ў Дружбу як немілагучная<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 30 ліпеня 1964 года «Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР»</ref>. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад [[10 кастрычніка]] [[1989]] года № 2896-XI «Аб уключэнні вёскі Дворышча і часткі вёскі Дружба Шчомысліцкага сельсавета Мінскага раёна [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў межы горада Мінска» <ref name="busel.org" /> веска Дружба была ўключана ў межы горада Мінска. У [[2005]] годзе побач з былой вёскай Дружба пачалося будаўніцтва жылога раёна. У гэтым жа годзе пачаўся<ref>[http://www.minsk.gov.by/cgi-bin/normdoc.pl?doc=2371 О сносе индивидуальных усадебных жилых домов на 2003—2006 г.г. — Решение Минского городского Совета депутатов № 1628 — 18.09.2003]{{Недаступная спасылка}}</ref> планавы знос прыватных дамоў, які скончыўся ў пачатку [[2015]] года. Новы мікрараён праектаваўся пад назвай «Дружба». У снежні [[2006]] года Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў прыняў рашэнне «''у мэтах эстэтызацыі гарадскога асяроддзя надаць гістарычныя назвы наступным новым праектуемым мікрараёнам г. Мінска: мікрараёну, які праектуецца ў межах праспекта Дзяржынскага. МКАД і чыгункі Мінск-Брэст (будаўнічая назва — 'мікрараён Дружба'), прысвоіць назву мікрараён Брылевічы і надалей называць яго 'мікрараён Брылевічы' (Брилевичи)…''<ref>[http://www.minsk.gov.by/cgi-bin/normdoc.pl?doc=2371 Аб прысваенні назваў вуліцы, скверам і мікрараёнам г. Мінска — Решение 22-й сессии Минского городского Совета депутатов 24-го созыва № 274 от 22.12.2006]{{Недаступная спасылка}}</ref>». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Brylievičy}} {{Мікрараёны Мінска}} [[Катэгорыя:Маскоўскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Жылыя раёны Мінска]] osm7xvkwvyzstjv4d3gic5jt9todyyx 5142620 5142618 2026-05-17T10:54:16Z Peisatai 111348 /* Гісторыя */ А мо таксама УД? 5142620 wikitext text/x-wiki {{Мікрараён |Назва = Брылевічы |Арыгінальная назва = |Выява = Brylievičy3.JPG |Каментары = Жылы раён Брылевічы-3 |Горад = [[Мінск]] |Адміністрацыйная акруга горада = |Адміністрацыйны раён горада = [[Маскоўскі раён (Мінск)|Маскоўскі раён]] |Першае згадванне = [[1577]] |Дата заснавання = [[2005]] |Каардынаты = |Ранейшы статус = [[пасёлак]] |Год уключэння ў межы горада = 10 кастрычніка 1989 г.<ref name="busel.org">[http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewweds.htm Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 10 октября 1989 г. № 2896-XI О включении деревни Дворище и части деревни Дружба Щомыслицкого сельсовета Минского района Минской области в городскую черту города Минска]</ref> |Ранейшыя назвы = Дружба, Рылаўшчына |Этнахаронім = |Паштовыя індэксы = 220045 |Плошча = |Насельніцтва = 25 тыс. }} '''Брыле́вічы''' — спальны мікрараён у паўднёва-заходняй частцы [[Мінск]]а ([[Маскоўскі раён (Мінск)|Маскоўскі раён]]). Узнік у [[2005]]—[[2008]] гадах. Назву атрымаў ад маёнтка Брылевічы. Раён размешчаны ў межах [[Магістраль М9|МКАД]] — Брэсцкі напрамак чыгункі — [[Праспект Дзяржынскага (Мінск)|праспект Дзяржынскага]], з захаду мяжуе з жылым раёнам [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]]. == Асноўныя вуліцы == * [[Праспект Дзяржынскага (Мінск)|Праспект Дзяржынскага]], * [[Вуліца Ежы Гедройца (Мінск)|вуліца Ежы Гедройца]], * [[Вуліца Напалеона Орды (Мінск)|вуліца Напалеона Орды]], * [[Каралінская вуліца (Мінск)|вуліца Каралінская]], * [[Вуліца Яна Чачота (Мінск)|вуліца Яна Чачота]]. == Інфраструктура == === Грамадская інфраструктура === У жылым раёне актыўна будуюцца аб’екты гарадской інфраструктуры. На дадзены момант (2014) раён абслугоўвае дзве дарослыя (№ 39, № 5) і адна дзіцячая (№ 15) паліклініка. У трох мікрарёнах працуюць 2 школы, і 3 дзіцячыя дашкольныя устанвы. Побач з мікрараёнам Былевічы-1 размешчаны [[гандлёвы цэнтр]] «ProStore» і ГБЦ «Ома». === Транспарт === Па асноўных вуліцах раёна праходзяць [[Мінскі аўтобус|аўтобусныя]] маршруты, якія абслугоўвае дыспетчарская станцыя Малінаўка-4. 3 чэрвеня 2014 года адбылося адкрыццё [[Малінаўка (станцыя метро)|станцыі метро Малінаўка]]. <div class="NavFrame" style="width:100%; background:#bcd2ee; margin-bottom:1px;"> <div class="NavHead" style="background:#FA8072; padding-bottom: 2px; padding-top: 2px; text-align:center; padding-left:1em">''' Транспартная інфраструктура мікрараёна'''<ref>[http://minsktrans.by/city/#minsk/bus Афіцыйная старонка ДП «Мінсктранс»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141228123949/http://www.minsktrans.by/city/#minsk/bus |date=28 снежня 2014 }}.</ref></div> <div class="NavContent" style="margin-bottom: 0.1em; padding: 0.2em; border-left-style:solid; border-left-width:3px; border-left-color:#c6e2ff; background-color:#c6e2ff;text-align:center;"> {| class="wikitable" cellpadding="0" cellspacing="0" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! style="width:10%; background:#b9d3ee;" | Нумар маршрута: ! style="width:10%; background:#b9d3ee;" | Назва маршрута: ! style="width:10%; background:#b9d3ee;" | Заўвагі: |- ! style="width:10%; background:#bcd2ee;" colspan="3" | [[Мінскі аўтобус|Аўтобусныя маршруты:]] |- | style="background:#b9d3ee;" | 6 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Дружная — Брылевічы | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 28 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Сярова — Масюкоўшчына | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 30а | style="background:#b9d3ee;" | Мінскрыбпрам — Красны Бор | style="background:#b9d3ee;" | Панядзелак - пятніца |- | style="background:#b9d3ee;" | 30с | style="background:#b9d3ee;" | Каржанеўскага — Красны Бор | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 96 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Малінаўка-4 — Філіял БДУ | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 97 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Сярова — д/с Малінаўка-8 | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 103 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Малінаўка-4 — д/с Паўднёвы Захад | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 104 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Малінаўка-4 — Сеніца | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 114с | style="background:#b9d3ee;" | д/с Чыжоўка — Аўтарынак | style="background:#b9d3ee;" | Акрамя панядзелка |- | style="background:#b9d3ee;" | 134с | style="background:#b9d3ee;" | д/с Чыжоўка — д/с Малінаўка-4 | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 144с | style="background:#b9d3ee;" | д/с Кунцаўшчына — д/с Курасоўшчына | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 147 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Малінаўка-4 — Брылевічы | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 150 | style="background:#b9d3ee;" | Брылевічы — Азярцо | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 170с | style="background:#b9d3ee;" | АС Паўднёва-Заходняя — Заходнія могілкі | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 188с | style="background:#b9d3ee;" | Брылевічы — Школа №188 | style="background:#b9d3ee;" | Панядзелак - пятніца (7.13) |- ! style="width:10%; background:#bcd2ee;" colspan="3" | Найбліжэйшыя станцыі метро: [[Малінаўка (станцыя метро)|станцыя Малінаўка]] |- ! style="width:10%; background:#bcd2ee;" colspan="3" | Прыгарадны электратранспарт: прыпыначны пункт [[Курасоўшчына (прыпыначны пункт)|Курасоўшчына]] |- |} </div> </div> == Гісторыя == [[Файл:Former Rylaŭščyna village in Minsk, the end of Družba street - panoramio.jpg|міні|Рэшткі былой [[Вёска Дружба, Мінскі раён|в. Дружба]] перад зносам.]] Маёнтак Брылевічы ўзгадваецца ў [[1577]] годзе, як месца пражывання ўладальнікаў побач размешчанай вёскі [[Рылаўшчына]]. У [[1858]] годзе згадваецца як маёнтак, уласнасць А.Вісьнеўскага. У [[1897]] годзе Брылевічы — маёнтак Сеніцкай воласці, 2 двары, 17 жыхароў. У [[1917]] годзе — двор, 6 жыхароў. Назва мінскай вуліцы [[Брылеўская вуліца|Брылеўская]] паходзіць ад маёнтку Брылевічы, да якога гістарычна была скіраваная. [[30 ліпеня]] [[1964]] года вёска Рылаўшчына была пераназваная ў Дружбу як немілагучная<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 30 ліпеня 1964 года «Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР»</ref>. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад [[10 кастрычніка]] [[1989]] года № 2896-XI «Аб уключэнні вёскі Дворышча і часткі вёскі Дружба Шчомысліцкага сельсавета Мінскага раёна [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў межы горада Мінска» <ref name="busel.org" /> веска Дружба была ўключана ў межы горада Мінска. У [[2005]] годзе побач з былой вёскай Дружба пачалося будаўніцтва жылога раёна. У гэтым жа годзе пачаўся<ref>[http://www.minsk.gov.by/cgi-bin/normdoc.pl?doc=2371 О сносе индивидуальных усадебных жилых домов на 2003—2006 г.г. — Решение Минского городского Совета депутатов № 1628 — 18.09.2003]{{Недаступная спасылка}}</ref> планавы знос прыватных дамоў, які скончыўся ў пачатку [[2015]] года. Новы мікрараён праектаваўся пад назвай «Дружба». У снежні [[2006]] года Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў прыняў рашэнне «''у мэтах эстэтызацыі гарадскога асяроддзя надаць гістарычныя назвы наступным новым праектуемым мікрараёнам г. Мінска: мікрараёну, які праектуецца ў межах праспекта Дзяржынскага. МКАД і чыгункі Мінск-Брэст (будаўнічая назва — 'мікрараён Дружба'), прысвоіць назву мікрараён Брылевічы і надалей называць яго 'мікрараён Брылевічы' (Брилевичи)…''<ref>[http://www.minsk.gov.by/cgi-bin/normdoc.pl?doc=2371 Аб прысваенні назваў вуліцы, скверам і мікрараёнам г. Мінска — Решение 22-й сессии Минского городского Совета депутатов 24-го созыва № 274 от 22.12.2006]{{Недаступная спасылка}}</ref>». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Brylievičy}} {{Мікрараёны Мінска}} [[Катэгорыя:Маскоўскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Жылыя раёны Мінска]] olksph6nk1gs028olk2slexk2b97pnl Універсітэт Фарэрскіх астравоў 0 81546 5142571 4362905 2026-05-17T07:49:15Z ~2026-22010-48 166459 Выпраўлена памылка друку 5142571 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |арыгінал = Fróðskaparsetur Føroya |назва = Універсітэт Фарэрскіх астравоў |эмблема = |дэвіз = |заснаваны = 1965 |піб пасады = |рэктар = Сігурд і Іакупставу |прафесары = |студэнты = |дактары = |талісман = |сайт = [http://www.setur.fo www.setur.fo] |краіна = [[Фарэрскія астравы]] |размяшчэнне = {{Сцяг Фарэрскіх астравоў}} [[Торсхаўн]] }} '''Універсітэт Фарэрскіх астравоў''' (фар. Fróðskaparsetur Føroya) — дзяржаўны ўніверсітэт, размешчаны ў г. [[Торсхаўн]], сталіцы [[Фарэрскія астравы|Фарэрскіх астравоў]]. Універсітэт мае тры факультэты: факультэт [[фарэрская мова|фарэрскай мовы]] і літаратуры, факультэт навукі і тэхналогіі і факультэт гісторыі і сацыяльных навук. Універсітэт прапануе ступені бакалаўра, магістра і доктара па ўсіх трох кірунках. Ва ўніверсітэце навучаюцца 142 студэнты. == Выбітныя выкладчыкі == * [[Крысціян Матрас]], фарэрскі лінгвіст і паэт [[Катэгорыя:Торсхаўн]] [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] 0ewiwcdu9wr3nh2shynlsq1me15ret5 Фленсбург 0 86857 5142504 5098981 2026-05-16T20:35:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142504 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=горад |беларуская назва=Фленсбург |арыгінальная назва={{lang-de|Flensburg}} |краіна=Германія |від рэгіёна=Землі Германіі{{!}}Зямля |рэгіён=Шлезвіг-Гольштэйн |рэгіён у табліцы=Шлезвіг-Гольштэйн |від раёна=раён |раён= |раён у табліцы= |від абшчыны=кіраванне |абшчына= |абшчына ў табліцы= |падначаленне= |герб= |сцяг= |шырыня герба= |шырыня сцяга= |lat_dir=N|lat_deg=|lat_min=|lat_sec= |lon_dir=E|lon_deg=|lon_min=|lon_sec= |CoordAddon= |CoordScale= |карта краіны= |карта рэгіёна= |карта раёна= |памер карты краіны= |памер карты рэгіёна= |памер карты раёна= |унутраны падзел=13 гарадскіх раёнаў і 38 падраёнаў |від главы=обер-бургамістр |глава=Клаус Чойшнер<br />([[беспартыйны|б/п]]) |дата заснавання= |першае згадванне= |ранейшыя імёны= |статус з= |плошча=56,38 |вышыня цэнтра НП=12 |від вышыні= |клімат= |насельніцтва=86&nbsp;630 |год перапісу=2006 |шчыльнасць= |агламерацыя= |нацыянальны склад= |канфесійны склад= |этнахаронім= |часавы пояс=+1 |DST=ёсць |тэлефонны код=0461 |паштовы індэкс=24901-24944 |паштовыя індэксы= |аўтамабільны код=FL |від ідэнтыфікатара=Ідэнтыфікацыйны код суб’екта самакіравання{{!}}Афіцыйны код |лічбавы ідэнтыфікатар=01 0 01 000 |катэгорыя ў Commons=Flensburg |сайт=http://www.flensburg.de/ |мова сайта=de |мова сайта 2= |мова сайта 3= |мова сайта 4= |мова сайта 5= |add2n= |add2= |add3n= |add3= }} <!-- Адрес = Rathausplatz 1<br />24937 Flensburg--> '''Фле́нсбург''' ({{lang-de|Flensburg}}; {{lang-da|}}, {{lang-is|}} і {{lang-nds|Flensborg}}; {{lang-fy|Flansborj}}) — самы паўночны ў [[Германія|Германіі]] [[горад зямельнага падпарадкавання]], размешчаны ў [[Землі Германіі|зямлі]] [[Шлезвіг-Гольштэйн]]. == Геаграфія == === Агульныя звесткі === [[Файл:Flensburger Hafen (Gesamtbild).jpg|left|thumb|Flensburg]] Фленсбург знаходзіцца на поўначы федэральнай зямлі Шлезвіг-Гольштэйн на ўзбярэжжы [[Фленсбург-фіёрд|Фленсбургскага]] [[фіёрд]]а, які ўпадае ў [[Балтыйскае мора]], так званай [[гавань|гавані]]. Гарадскія раёны знаходзяцца як на заходнім боку фіёрда, які бярэ свой пачатак ад Фленсбурга, так і на ўсходнім, які адносіцца да [[паўвостраў|паўвострава]] [[Ангельн]]. Цэнтр горада размешчаны ў даліне фіёрда, больш сучасная забудова знаходзіцца на [[схіл]]ах і [[вяршыня]]х [[узгорак|узгоркаў]], якія атачаюць гавань. На паўночным захадзе і паўночным усходзе горад акружаны [[лес|лясамі]], на поўдні, захадзе і ўсходзе — палямі. На адлегласці прыкладна 500 м ад самага паўночнага пункта фленсбургскай гарадской мяжы знаходзіцца мяжа [[Данія|каралеўства Данія]]. У сярэднім вышыня над узроўнем мора ў Фленсбургу складае каля 20 м, у цэнтры — 12 м. Самы высокі пункт над узроўнем мора знаходзіцца на вышыні 63,7 м. Фленсбург займае плошчу ў 56,38 км². Самая доўгая працягласць з поўначы на поўдзень раўняецца 7,6 км, з захаду на ўсход — 9,6 км. Даўжыня гарадской мяжы складае 32,0 км. == Галерэя == <gallery> File:Flensburg Nordertor.jpg|Nordertor File:Das Rote Schloss am Meer (Flensburg-Mürwik Juli 2014), Bild 07.JPG|Marineschule Mürwik File:Flensburg Wasserturm Mürwik.jpg|Mürwiker Wasserturm File:Der Dampfer Alexandra fährt im Flensburger Hafen.JPG|Alexandra File:Kraftfahrt-Bundesamt (Fenster mit Rollos bilden an dem Tag Abkürzung KBA), Flensburg-Mürwik Mai 2014, Bild 06.JPG|KBA </gallery> == Спасылкі == * [http://www.flensburg.de/ Афіцыйная старонка] * [http://www.kba.de/ Федэральнае ведамства дарожнага руху] * [http://www.flensburg-tourismus.de/ Фленсбургскае турыстычнае агенцтва]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.easttalk.de/ EastTalk.de — Інфармацыйны партал на рускай і нямецкай (+ кароткая гісторыя горада)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081216132833/http://easttalk.de/ |date=16 снежня 2008 }} * [http://www.flensburg-online.de/ Фленсбургскі інфармацыйны партал] * [http://www.sg-flensburg-handewitt.de/home.html Фленсбургска-хандэвіцкае спартыўнае таварыства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070308131741/http://www.sg-flensburg-handewitt.de/home.html |date=8 сакавіка 2007 }} * [http://www.uni-flensburg.de/export/00175910/00349636.htm Фленсбургскі ўніверсітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071029220622/http://www.uni-flensburg.de/export/00175910/00349636.htm |date=29 кастрычніка 2007 }} * [http://www.meinestadt.de/flensburg/home Раздзел пра Фленсбург на сайце «Мой горад»] * [http://www.fh-flensburg.de/fhfl/ Фленсбургскі інстытут] * [http://www.stadtwerke-flensburg.de/ Фленсбургская ЦЭЦ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201116182601/https://www.stadtwerke-flensburg.de/ |date=16 лістапада 2020 }} [[Катэгорыя:Гарады Шлезвіг-Гольштэйна]] khhc7l1rlzjgh7r3w5tco27bcy52kce Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі 0 89457 5142540 5135303 2026-05-17T03:44:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142540 wikitext text/x-wiki '''Фінансавы (эканамічны) крызіс 2011 года ў [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]''' — комплекс з'яў у эканоміцы краіны, выкліканы шматгадовым адмоўным [[сальда]] [[Гандлёвы баланс|гандлёвага балансу]] і выдаткамі элементаў адміністрацыйна-каманднай сістэмы ў эканоміцы, і з-за ажыятажнага попыту на замежную валюту і павышэння заработнай платы перад [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкімі выбарамі 2010 года]] (гл. [[#Прычыны крызісу]]). Крызіс выяўляецца ў недахопе валюты, падзенні рэнтабельнасці імпарту, росце коштаў і падзенні пакупной здольнасці насельніцтва з прычыны больш за 50%-най дэвальвацыі беларускага рубля (гл. [[#Наступствы]]). Нягледзячы на правядзенне дэвальвацыі і ўвядзенне антыкрызіснага рэгулявання эканомікі, крызісныя з'явы не зніклі, а [[інфляцыя]] шматразова перавысіла прагнозныя паказчыкі (гл. [[#Інфляцыя і грашовыя ўклады]]). Большасць незалежных экспертаў лічаць, што без правядзення структурных рэформаў сітуацыя працягне пагаршацца (гл. [[#Перспектывы]]). Акрамя таго, з-за курсу, які праводзіцца кіраўніцтвам краіны, узніклі праблемы з атрыманнем замежных крэдытаў (гл. [[#Прыцягненне крэдытаў]]). У выніку крызісу ўстаноўлены Нацбанкам курс долара за студзень-жнівень вырас з 3000 да 5035 рублёў. З-за адсутнасці валюты ў абменных пунктах сфармаваўся чорны рынак, дзе курс долара дасягнуў 8000-9000 рублёў (гл. [[#Змена курсу долара ЗША ў беларускіх рублях]]). Інфляцыя за студзень-ліпень склала 41%. Кошты на прадукты харчавання (у тым ліку кантралюемыя дзяржавай) за першае паўгоддзе выраслі ў сярэднім на 44,4%, на нехарчовыя тавары — на 52,3%, на паслугі — на 23,1%, на пасажырскія перавозкі — на 43,8%. == Хроніка == === Хроніка падзей 2011 года === * '''Студзень''': ** Інфляцыя за месяц — 1,4%<ref>[http://news.open.by/economics/47117 Инфляция в Беларуси в январе составила 1,4 процента — Новости OPEN.BY<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110219121448/http://news.open.by/economics/47117 |date=19 лютага 2011 }}</ref>. * 10 студзеня. [[Золатавалютныя рэзервы]] Беларусі паменшыліся да 5 мільярдаў долараў<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/10/reserves/ Lenta.ru: Экономика: В международных резервах Белоруссии осталось пять миллиардов долларов<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 12 студзеня. Збор з пакупнікоў валюты на Беларускай валютна-фондавай біржы павялічаны з 0,0095 % да 2 % (у 210 раз)<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/12/sbor/ Lenta.ru: Финансы: Белоруссия повысила сбор на покупку валюты в 210 раз<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 25 студзеня. У Мінску распачала працу місія МВФ для карэктоўкі макраэканамічнага прагнозу<ref>[http://telegraf.by/2011/01/mvf_nachal_korrektirovku_makroekonomicheskogo_prognoza_dlja_belarusi МВФ начал корректировку макроэкономического прогноза для Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140422132116/http://telegraf.by/2011/01/mvf_nachal_korrektirovku_makroekonomicheskogo_prognoza_dlja_belarusi |date=22 красавіка 2014 }}, ''telegraf.by'' (25.01.2011)</ref>. * 27 студзеня. У Беларусь паступілі сродкі ад размяшчэння еўрааблігацый на суму 800 млн. долараў, працэнты па якіх будуць гасіцца двойчы ў год да 2018 года<ref>[http://Telegraf.by/2011/01/belarus__poluchila_800_mln_dollarov_ot_razmeschenija_evrobondov.html Telegraf.by | Беларусь получила 800 млн. долларов от размещения евробондов<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * 31 студзеня. Па стане на 1 студзеня 2011 года дзяржаўны доўг Беларусі склаў больш 12,7 млрд. долараў (у нацыянальным эквіваленце - больш 38,3 трлн. рублёў). Такім чынам, за год дзярждоўг павялічыўся на 25,9%<ref>[http://telegraf.by/2011/01/gosdolg_belarusi_za_god_viros_do_127_mlrd_dollarov.html Telegraf.by |Госдолг Беларуси за год вырос до 12,7 млрд. долларов<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * '''Люты''': ** Інфляцыя за месяц — 2,7%<ref name=autogenerated7>[http://www.interfax.by/news/belarus/88822 Инфляция в Беларуси за февраль составила 2,7%, за 2 месяца 4,2% - Белстат]{{Недаступная спасылка}}, ''interfax.by'' (11.03.2011)</ref>. * '''Сакавік''': ** За месяц фізічныя асобы купілі ў банкаў валюты больш за $700 млн больш, чым прадалі. ** Золатавалютныя рэзервы Нацбанка зменшыліся прыкладна на $260 млн. ** Інфляцыя за сакавік склала 1,9%. * 10 сакавіка. [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]] заклікаў урад Беларусі ўзмацніць жорсткасць [[Манетарная палітыка|манетарнай палітыкі]]<ref>[http://news.tut.by/daynews/217750.html TUT.BY | НОВОСТИ — МВФ склоняет власти Беларуси к девальвации — Новость дня — 10.03.2011, 03:43<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110413004742/http://news.tut.by/daynews/217750.html |date=13 красавіка 2011 }}</ref>. * 15 сакавіка. Standard & Poor’s панізіла доўгатэрміновы рэйтынг РБ па абавязацельствах: з «В+» да «В» у замежнай валюце і з «ВB» да «В+» у беларускіх рублях <ref name=autogenerated3>[http://lenta.ru/news/2011/03/15/sp/ Lenta.ru: Экономика: Standard & Poor’s снизило долговые рейтинги Белоруссии<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 16 сакавіка. Міністр фінансаў Расіі Аляксей Кудрын, знаходзячыся ў Мінску 15 сакавіка заявіў, што ў Беларусі досыць магчымасцяў пазбягаць дэфолтаў<ref>[http://www.nv-online.info/by/159/economics/28597/Кудрин-Дефолта-Беларусь-еще-может-избежать.htm Народная Воля - Кудрин: Дефолта Беларусь еще может избежать<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151102040422/http://www.nv-online.info/by/159/economics/28597/%D0%9A%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%BD-%D0%94%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%B5%D1%89%D0%B5-%D0%BC%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D1%82%D1%8C.htm |date=2 лістапада 2015 }}</ref>. * 17 сакавіка. Глава Нацбанка [[Пётр Пятровіч Пракаповіч|Пётр Пракаповіч]] даў абяцанне не праводзіць дэвальвацыю рубля (гл. ніжэй). * 22 сакавіка: ** Нацбанк спыніў прадаваць банкам валюту для рэалізацыі ў абменных пунктах<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/22/nacbank/ Lenta.ru: Экономика: ЦБ Белоруссии отказался продавать банкам валюту для населения<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. ** Уведзена прыярытэтнасць заявак на куплю валюты на [[Беларуская валютна-фондавая біржа|Беларускай валютна-фондавай біржы]]<ref>[http://www.bbsb.by/information/nacbank/message/0000733/ Белорусский Банк Малого Бизнес :: Об изменении условий покупки иностранной валюты на ОАО «Белорусская валютно-фондовая биржа»<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141215030802/http://www.bbsb.by/information/nacbank/message/0000733/ |date=15 снежня 2014 }}</ref>. * 29 сакавіка. Калідор дапушчальных адхіленняў курсу ў абменных пунктах і на міжбанкавым рынку павялічаны з 2 % да 10 %<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/29/koridor/ Lenta.ru: Финансы: Белоруссия расширила валютный коридор для банков<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 31 сакавіка. Нацбанк заявіў пра ўвядзенне мараторыя на змены ў крэдытна-грашовай палітыцы<ref>[http://belapan.com/archive/2011/03/31/460413/ БелаПАН. Нацбанк Беларуси вводит мораторий на меры по регулированию валютного рынка<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110520183333/http://belapan.com/archive/2011/03/31/460413/ |date=20 мая 2011 }}</ref>. * '''Красавік''': ** Фарміраванне сталага дэфіцыту валюты. З'яўленне шматдзённых чэргаў у абменных пунктаў. ** Ажыятажны попыт насельніцтва на цукар і алей. ** Пачаў працу сайт prokopovi.ch па заключэнню здзелак на чорным рынку валюты. ** Золатавалютныя рэзервы Нацбанка малаважна выраслі — прыкладна на $30 млн. ** Інфляцыя ў красавіку склала 4,5%<ref name=autogenerated10>[http://telegraf.by/2011/05/infljacija_v_belarusi_s_nachala_goda_sostavila_109.html Telegraf.by |Инфляция в Беларуси с начала года составила 10,9% (обновлено)<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * 1 красавіка: ** Сфарміраваны рынак льготнага (прыярытэтнага) забеспячэння валютай імпарцёраў медыкаментаў і энерганосьбітаў па афіцыйным курсе за кошт валюты, якая паступае на біржу ў выніку абавязковай перадачы 30 % экспартнай выручкі прадпрыемствамі. ** Беларусь скарачае выдаткі бюджэту і плануе паменшыць узровень дэфіцыту бюджэту да 1,5% да ВУП. Пра гэта паведаміў журналістам намеснік прэм'ер-міністра Беларусі [[Сяргей Румас]]<ref>[http://ekonomika.by/ekonomika-rb/belarus-planiruet-sokratit-defitsit-biudzheta-do-1-5-protsenta-k-vvp Беларусь планирует сократить дефицит бюджета до 1,5процента к ВВП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150403161926/http://ekonomika.by/ekonomika-rb/belarus-planiruet-sokratit-defitsit-biudzheta-do-1-5-protsenta-k-vvp |date=3 красавіка 2015 }}, ''ekonomika.by'' (01.04.2011)</ref>. * 3 красавіка. Аляксандр Лукашэнка заявіў, што прычынай недахопу валюты стаў «ажыятаж з аўтамабілямі»<ref>[http://kp.by/online/news/864733/ Лукашенко: «Нас сильно подкосил ажиотаж с автомобилями» // KP.RU — Беларусь<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * 6 красавіка. [[Еўразійская эканамічная супольнасць|ЕЎРАЗЭС]] пачаў разгляд заяўкі Беларусі пра даванне буйнага крэдыту. * 8 красавіка: ** Нацбанк абавязаў абменныя пункты прадаваць усю наяўную ў іх валюту, якая паступае ў выніку продажу грошай насельніцтвам<ref>[http://ale.by/news/nacbank-obyazal-obmenniki-prodavat-valyutu-naseleniyu Нацбанк обязал обменники продавать валюту населению | Новостной портал ALE.BY | Картина дня<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110410131219/http://ale.by/news/nacbank-obyazal-obmenniki-prodavat-valyutu-naseleniyu |date=10 красавіка 2011 }}</ref>. * 12 красавіка. У I квартале 2011 года ВУП Беларусі вырас на 10,9% у гадавым вылічэнні<ref>[http://belarus.regnum.ru/news/belarus/1394050.html regnum.ru |Белстат: В I квартале 2011 года ВВП Белоруссии вырос на 10,9%<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111105630/http://belarus.regnum.ru/news/belarus/1394050.html |date=11 студзеня 2012 }}</ref>. * 13 красавіка. Стала вядома пра тое, што Пятру Пракаповічу была зроблена аперацыя на сэрцы<ref>[http://euroradio.fm/ru/report/petr-prokopovich-perenes-operatsiyu-na-serdtse Петр Прокопович перенес операцию на сердце — Euroradio<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 15 красавіка: ** Нацбанк прыпыніў рэалізацыю зліткаў каштоўных металаў насельніцтву за беларускія рублі<ref>[http://charter97.org/ru/news/2011/4/15/37751/comments/ Нацбанк прекратил продажу драгметаллов в слитках за белорусские рубли — Хартия’97 :: Новости из Беларуси — Белорусские новости — Республика Беларусь — Минск<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. ** Аб'ём наяўных грошай у абароце (грашовы агрэгат M0) у студзене-сакавіку 2011 г. павялічыўся на 1,8% да 4,575 трлн. рублёў. За 2010 год прырост шырокай грашовай масы склаў 31,9% супраць 23,1% за 2009 год<ref>[http://afn.by/news/i/151286 Afn.by |Широкая денежная масса Беларуси увеличилась в январе-марте на 1,5%<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 16 красавіка: ** Нацбанк увёў свабоднае курсаўтварэнне на міжбанкавым рынку валюты, аднак сакрэтна рэкамендаваў абмежаваць максімальны курс 4500 рублёў за долар<ref>[http://www.systemforex.by/analytics/news/19028/ Валютный рынок Беларуси замер на 4500 в ожидании множественности курсов<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. ** Аляксандр Лукашэнка паабяцаў нармалізаваць сітуацыю на валютным рынку на працягу некалькіх дзён ці тыдня<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/16/n_1796985.shtml Лукашенко обещает наладить ситуацию на валютном рынке за несколько дней — Газета. Ru | Новости дня<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 20 красавіка. [[Стаўка рэфінансавання]] была падвышана да 13 %<ref>[http://www.belmarket.by/ru/122/1/9594/Ставка-рефинансирования-с-сегодняшнего-дня----13.htm Ставка рефинансирования с сегодняшнего дня — 13 % — Белорусы и рынок. Еженедельная аналитическая газета для деловых людей<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309054822/http://www.belmarket.by/ru/122/1/9594/%d0%a1%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%ba%d0%b0-%d1%80%d0%b5%d1%84%d0%b8%d0%bd%d0%b0%d0%bd%d1%81%d0%b8%d1%80%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d1%81-%d1%81%d0%b5%d0%b3%d0%be%d0%b4%d0%bd%d1%8f%d1%88%d0%bd%d0%b5%d0%b3%d0%be-%d0%b4%d0%bd%d1%8f----13.htm |date=9 сакавіка 2016 }}</ref>. * 21 красавіка. Аляксандр Лукашэнка звярнуўся са штогадовым пасланнем да беларускага народа і парламенту. * 28 красавіка: ** Старшыня Белстата заявіў, што 600 000 працоўных рэальнага сектара эканомікі прыпынілі вытворчую дзейнасць<ref>[http://www.interfax.by/news/belarus/91626 Из-за проблем на валютном рынке 600 тыс. работников приостановили свою деятельность - Белстат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110826052815/http://www.interfax.by/news/belarus/91626 |date=26 жніўня 2011 }}, ''interfax.by'' (28.04.2011)</ref>. ** Зняты абмежаванні на продаж валюты на міжбанкавым рынку валюты<ref name=autogenerated2>[http://lenta.ru/news/2011/04/28/minsk/ Lenta.ru: Экономика: Белорусские компании и банки возобновили торги валютой<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * '''Май''': ** Ажыятажны попыт насельніцтва на спажывецкія тавары ў чаканні росту коштаў. ** Хуткі рост коштаў. Дэфіцыт асобных відаў тавараў. ** Інфляцыя ў маі склала 13,1%. * 6 мая. Нацбанк пашырыў калідор ваганняў курсу беларускага рубля да кошыка валют з 8 % да 12 %<ref>[http://www.interfax.by/news/belarus/92111 Расширение коридора колебаний белорусского рубля не решит проблем валютного рынка — представитель МВФ | Новости на interfax.by<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110509060641/http://www.interfax.by/news/belarus/92111 |date=9 мая 2011 }}</ref>. * 10 мая: ** Да 83 пазіцый звужаны пералік найменняў і відаў медыкаментаў, для імпарту якіх валюта адпускаецца ў льготным рэжыме<ref>[http://bdr.by/main/8343-2011-05-10-13-29-48 НББ включил презервативы и витамины в перечень импортных медикаментов для покупки валюты на бирже<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. ** Дэфіцыт гандлёвага балансу ў I квартале 2011 года склаў 2,35 млрд. долараў<ref>{{Cite web |url=http://telegraf.by/2011/05/otricatel_noe_torgovoe_sal_do_belarusi_dostiglo_235_mlrd_dollarov |title=Telegraf.by {{!}}Отрицательное торговое сальдо Беларуси достигло 2,35 млрд долларов<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=4 верасня 2011 |archive-date=22 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422131853/http://telegraf.by/2011/05/otricatel_noe_torgovoe_sal_do_belarusi_dostiglo_235_mlrd_dollarov |url-status=dead }}</ref>. * 11 мая: ** [[Аляксей Леанідавіч Кудрын|Аляксей Кудрын]] заявіў, што [[крэдыт]] Беларусі будзе прадстаўлены не з расійскага бюджэту, а з фондаў ЕЎРАЗЭС<ref>[http://www.belmarket.by/ru/124/1/9792/Кудрин-кредита-из-бюджета-России-не-будет-только-из-фонда-ЕврАзЭС.htm Кудрин: кредита из бюджета России не будет, только из фонда ЕврАзЭС — Белорусы и рынок. Еженедельная аналитическая газета для деловых людей<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310031953/http://www.belmarket.by/ru/124/1/9792/%d0%9a%d1%83%d0%b4%d1%80%d0%b8%d0%bd-%d0%ba%d1%80%d0%b5%d0%b4%d0%b8%d1%82%d0%b0-%d0%b8%d0%b7-%d0%b1%d1%8e%d0%b4%d0%b6%d0%b5%d1%82%d0%b0-%d0%a0%d0%be%d1%81%d1%81%d0%b8%d0%b8-%d0%bd%d0%b5-%d0%b1%d1%83%d0%b4%d0%b5%d1%82-%d1%82%d0%be%d0%bb%d1%8c%d0%ba%d0%be-%d0%b8%d0%b7-%d1%84%d0%be%d0%bd%d0%b4%d0%b0-%d0%95%d0%b2%d1%80%d0%90%d0%b7%d0%ad%d0%a1.htm |date=10 сакавіка 2016 }}</ref>. ** Нацбанк увёў свабоднае курсаўтварэнне на міжбанкавым рынку валюты, аднак сакрэтна рэкамендаваў банкам абмежаваць максімальны курс 4000 рублёў за долар<ref>[http://naviny.by/rubrics/tourism/2011/05/11/ic_articles_114_173564/ Даже свободный курс доллара умудрились ограничить | БЕЛОРУССКИЕ НОВОСТИ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 12 мая. Аляксандр Лукашэнка паабяцаў нармалізаваць сітуацыю на валютным рынку на працягу двух месяцаў. * 13 мая. З-за актыўнай грашовай эмісіі Нацбанка колькасць наяўных рублёў у абароце(грашовы агрэгат M0) вырасла прыкладна на 1 трыльён за красавік ці на 21,3% за месяц<ref>[http://afn.by/news/i/152332 В Беларуси объем наличных денег в обращении увеличился за апрель на 21,3%], ''afn.by'' (13.05.2011)</ref>. * 16 мая. У адпаведнасці з сакрэтнай рэкамендацыяй Нацбанка курс долара ў абменных пунктах быў павялічаны да 4500 рублёў<ref>[http://euroradio.fm/ru/report/kurs-dollara-v-obmennikakh-uzhe-4500-rublei-evro-6400 Курс доллара в обменниках уже 4500 рублей, евро — 6400 — Euroradio<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 17 мая. Аляксандр Лукашэнка абвясціў пра гатоўнасць Расіі падаць Беларусі крэдыт на $6 млрд. Пацверджання з Крамля не было<ref>[http://euroradio.fm/ru/report/lukashenko-zayavlyaet-chto-rossiya-gotova-predostavit-kredit-v-6-mlrd-dollarov Лукашенко заявляет, что Россия готова предоставить кредит в 6 млрд долларов — Euroradio<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 18 мая. Стаўка рэфінансавання падвышана да 14 %<ref>[http://news.open.by/economics/53702 Нацбанк установил ставку рефинансирования 14 процентов — Новости OPEN.BY<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110519235857/http://news.open.by/economics/53702 |date=19 мая 2011 }}</ref>. * 19 мая. Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прэм'ер-міністрам Расіі У. Пуціным. Якіх-небудзь падрабязнасцяў пра тое, што яны абмяркоўвалі не паведамляецца<ref>[http://telegraf.by/2011/05/podrobnosti-besedi-lukashenko-i-putina-ne-soobschajutsja.html Telegraf.by | Подробности беседы Лукашенко и Путина не сообщаются<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * 20 мая. [[Міхаіл Уладзіміравіч Мясніковіч|Міхаіл Мясніковіч]] абвясціў пра пачатак двухэтапнай стабілізацыі курсу рубля і пра хуткае прыняцце антыкрызіснага пакета мер<ref>[http://afn.by/news/i/152690 Мясникович: В понедельник-вторник начнем стабилизировать ситуацию на валютном рынке<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 23 мая. Нацбанк абвясціў пра дэвальвацыю беларускага рубля з 24 мая і вярнуў курс у абменных пунктах і на пазабіржавым рынку ў рамкі двухпрацэнтнага калідора (гл. ніжэй). * 24 мая. Кошты на бензін выраслі ў сярэднім на 20 %<ref>[http://news.date.bs/economics_229414.html В повышении цен на бензин в Беларуси виноваты соседи | Новости на DATE.BS<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110527162007/http://news.date.bs/economics_229414.html |date=27 мая 2011 }}</ref>. * 27 мая: ** Аляксандр Лукашэнка загадаў спыніць рост коштаў, а таксама ўсклаў віну за крызіс спажывецкіх тавараў на жыхароў Беларусі і замежныя СМІ<ref>[http://ru.reuters.com/article/idRURXE74Q14S20110527 Лукашенко приказал остановить рост цен | Reuters<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111104113904/http://ru.reuters.com/article/idRURXE74Q14S20110527 |date=4 лістапада 2011 }}</ref><ref>[http://belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=31&news=87623&page=100&locale=ru Белорусский Партизан: Лукашенко: Во всем виноваты зарубежные СМИ<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140422132437/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=31&news=87623&page=100&locale=ru |date=22 красавіка 2014 }}</ref>. ** Міністэрства эканомікі павялічыла адпускныя кошты на цукар на 40 %<ref>[http://www.interfax.by/news/belarus/93161 Ситуация на потребительском рынке беларуси, рост цен на сахар | Kризис на interfax.by<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110530002024/http://www.interfax.by/news/belarus/93161 |date=30 мая 2011 }}</ref>. * 30 мая. З 1 чэрвеня стаўка рэфінансавання павялічана да 16 %<ref>[http://belapan.com/archive/2011/05/30/474284/ БелаПАН. Нацбанк повышает ставку рефинансирования до 16 % годовых<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140422132706/http://belapan.com/archive/2011/05/30/474284/ |date=22 красавіка 2014 }}</ref>. * '''Чэрвень''': ** Курс на чорным рынку стабілізаваўся на ўзроўні 6100—6300 рублёў за долар (прыкладна на 25% вышэй афіцыйнага курсу Нацбанка). ** Інфляцыя за месяц — 8,6%<ref name=autogenerated8>[http://www.interfax.by/news/belarus/95342 В Беларуси инфляция за первое полугодие составила 36,2% - Белстат]{{Недаступная спасылка}}, ''interfax.by'' (08.07.2011)</ref>. * 1 чэрвеня. Беларусь накіравала афіцыйны запыт у МВФ пра падаванне крэдыту на суму ад 3,5 да 8 млрд долараў<ref>[http://telegraf.by/2011/06/mvf-obsuzhdaet-s-pravitel-stvom-belarusi-meri-po-stabilizacii-ekonomiki.html Telegraf.by | МВФ обсуждает с правительством меры по стабилизации экономики<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110610164348/http://telegraf.by/2011/06/mvf-obsuzhdaet-s-pravitel-stvom-belarusi-meri-po-stabilizacii-ekonomiki.html |date=10 чэрвеня 2011 }}</ref>. * 4 чэрвеня. Антыкрызісны фонд ЕЎРАЗЭС прыняў рашэнне пра вылучэнне Беларусі крэдыту сумай у $3 млрд пад 4,1 % у год пры ўмове прыватызацыі актываў на суму $7,5 млрд<ref>{{Cite web |url=http://news.tut.by/daynews/229578.html |title=TUT.BY {{!}} НОВОСТИ — ЕврАзЭС выделит Беларуси кредит на $3 млрд в обмен на приватизацию госактивов — Новость дня — 4.06.2011, 19:02<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=4 верасня 2011 |archive-date=13 лістапада 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113043306/http://news.tut.by/daynews/229578.html |url-status=dead }}</ref>. * 7 чэрвеня: ** Кошты на бензін на АЗС выраслі ў сярэднім на 30 %<ref>[http://naviny.by/rubrics/economic/2011/06/07/ic_articles_113_173919/ Белорусов ждет новое повышение цен на автомобильное топливо | БЕЛОРУССКИЕ НОВОСТИ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === Меркаванні === Як адзначыў беларускі аналітык Юры Хашчавацкі, нягледзячы на дэманстратыўную жорсткасць, уладам не атрымоўваецца здушыць акцыі пратэсту. Ён таксама нагадаў, што, па апытаннях беларускага Незалежнага інстытута сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў, каля 70% апытаных грамадзян Беларусі вінаваціць у крызісе ў краіне «цёплую палітыку перспектывы» прэзідэнта [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А.Р. Лукашэнка]]<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/1678711 |title= Белорусская милиция заработала по будильнику|author=В. Каган|date=2011-07-15|work=|publisher= ЗАО «Коммерсантъ. Издательский дом». |accessdate=2011-07-16|lang=}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://crisisby.net/ Маніторынг крызісных падзеяў у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120421133555/http://crisisby.net/ |date=21 красавіка 2012 }} * [http://lenta.ru/story/belvaluta/ Валютны крызіс у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110808072401/http://lenta.ru/story/belvaluta/ |date=8 жніўня 2011 }} * [http://naviny.by/rubrics/finance/2011/05/24/ic_articles_114_173734/ Дэвальвацыя. Хроніка пікіруючага рубля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110527193402/http://naviny.by/rubrics/finance/2011/05/24/ic_articles_114_173734/ |date=27 мая 2011 }} * [http://regnum.ru/news/polit/1415889.html Мікалай Радаў: Канец беларускага «рыначнага сацыялізму»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эканамічныя крызісы]] [[Катэгорыя:Фінансы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:2011 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Прэзідэнцтва Аляксандра Лукашэнкі]] idezkexykceoqutny55ptgw0v7u6sy3 Шаблон:Беларуская мова 10 89670 5142362 5134048 2026-05-16T12:27:18Z DBatura 73587 5142362 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская мова |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларуская мова]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Гісторыя беларускай мовы|Гісторыя]] |спіс1 = * [[Старабеларуская мова]] ** [[Назвы старабеларускай мовы|Найменне]] ** [[Канцылярская мова Вялікага Княства Літоўскага|Канцылярская мова]] ** [[Праблема адзінства старабеларускай і стараўкраінскай моў|Старабеларуская і стараўкраінская]] ** [[Мова Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Мова Статута ВКЛ 1588]] * {{Гэта добры артыкул}}{{Гэта артыкул года}} [[Беларускі лемантар, або першая навука чытання|Беларускі лемантар (1906)]] * [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)]] * [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі 1926 года]] * [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1929)|Беларуская граматыка Тарашкевіча (1929)]] * [[Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года|Праект рэформы 1930 года]] * [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|Рэформа 1933 года]] * [[Беларускі правапіс (1959)|Правапіс 1959 года]] * [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі 2008 года]] * [[Русіфікацыя Беларусі|Русіфікацыя]] ([[Трасянка]]) |загаловак2 = [[Дыялекты беларускай мовы|Дыялекты]] |спіс2 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1= [[Заходнепалескія гаворкі|Заходнепалескія<br/> гаворкі]] |спіс1= * [[Сярэднезагародскія гаворкі]] * [[Паўднёвазагародскія гаворкі]] * [[Паўночназагародскія гаворкі]] * [[Тараканскія гаворкі]] |загаловак2= [[Асноўны масіў беларускіх гаворак|Асноўны масіў<br/>беларускіх<br/>гаворак]] |спіс2= {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1= [[Сярэднебеларускія гаворкі|Сярэднебеларускія<br/> гаворкі]] |спіс1= * [[Простая мова (група дыялектаў)|Простая мова]] |загаловак2= [[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|Паўночна-ўсходні<br/> дыялект]] |спіс2= * [[Полацкая група гаворак]] * [[Віцебская група гаворак]] * [[Усходнемагілёўская група гаворак]] |загаловак3= [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|Паўднёва-заходні<br/> дыялект]] |спіс3= * [[Гродзенска-баранавіцкая група гаворак]] * [[Слуцкая група гаворак]] * [[Усходнепалеская група гаворак]] }} }} |загаловак3 = Гаворкі паводле краін |спіс3 = * [[Беларускія гаворкі ў Літве|Літва]] * [[Беларускія гаворкі ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларускія гаворкі ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларускія гаворкі ў Расіі|Расія]] * [[Беларускія гаворкі ва Украіне|Украіна]] |загаловак4 = {{nobr|[[Літаратурная мова|Літаратурныя стандарты]]}} |спіс4 = * [[Старабеларуская мова|Старабеларуская літаратурна-пісьмовая мова]] * [[Сучасная беларуская літаратурная мова]] |загаловак5 = [[Арфаграфія беларускай мовы|Правапісы]] |спіс5 = * [[Беларуская мова|Акадэмічны]] * [[Тарашкевіца]] * [[Дзеясловіца]] * [[Наркамаўка]] |загаловак6 = [[Пісьмо|Сістэмы пісьма]] |спіс6 = * [[Беларускі алфавіт|Кірыліца]] <small>([[беларуская палеаграфія|Палеаграфія]])</small> * [[Беларускі лацінскі алфавіт|Лацінка]] * [[Беларускі арабскі алфавіт|Арабіца]] |загаловак7 = [[Раманізацыя беларускай мовы|Раманізацыя]] |спіс7 = * [[Інструкцыя па транслітарацыі]] (2007) * [[BGN/PCGN раманізацыя беларускай мовы]] * [[ISO 9]] |загаловак8 = [[Фанетыка]] |спіс8 = * [[Беларуская фанетыка|Фанетыка]] * [[Арфаэпія беларускай мовы|Арфаэпія]] |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Мовы]] </noinclude> nmkrzb25w4sym6voky1d0bfgrt0tqrt Фогельсберг (раён) 0 94273 5142506 4806221 2026-05-16T20:54:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142506 wikitext text/x-wiki {{Раён Германіі |Беларуская назва = Фогельсберг |Арыгінальная назва = Vogelsbergkreis |Герб = DEU Vogelsbergkreis COA.svg |Размяшчэнне = Lage des Vogelsbergkreises in Deutschland.GIF |Краіна = [[Германія]] |Зямля = [[Гесен]] |Адміністрацыйная акруга = [[Адміністрацыйная акруга Гісен|Гісен]] |Глава = Рудольф Маркс ([[Хрысціянска-дэмакратычны саюз Германіі|ХДС]]) |Назва главы = [[Ландрат]] |Плошча = 1458,99 |Мова = [[нямецкая мова|нямецкі]] |Мовы = |Насельніцтва = 110 151 |Шчыльнасць насельніцтва = 75 |Карта = Hessen Vogelsbergkreis.png |Карта2 = Mittelhessen Vogelsberg.png |Афіцыйны код = 06 5 35 |Аўтамабільны код = VB |Сайт = http://www.vogelsbergkreis.de/ www.vogelsbergkreis.de |Адрас = Goldhelg 20<br />36341 Lauterbach |Цэнтр = [[Горад Лаўтэрбах, Гесен|Лаўтэрбах]] }} '''Фогельсберг''' (ням. Vogelsbergkreis) — раён у [[Германія|Германіі]]. Цэнтр раёна - [[горад Лаўтэрбах]]. Раён уваходзіць у зямлю [[Гесен]]. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Гісен. Займае плошчу 1459 кв. км. Насельніцтва 110,2 тыс. чал. (2010). Шчыльнасць насельніцтва 75 чалавек / кв.км. Афіцыйны код раёна 6 5 35. Раён падзяляецца на 19 абшчын. == Фатаграфіі == <gallery> Выява:DEU Lauterbach COA.svg| <!--100px]]--> Выява:Lat_Ankerturm.jpg| <!--Der Ankerturm]]--> Выява:Lat_Schrittsteine.jpg| <!--Die Schrittsteine uber die Lauter (mit Strolchdenkmal im Hintergrund)]]--> Выява:St Simplicius01.jpg| <!--Hinweis auf St.Simplicius in Lauterbach--> Выява:St Simplicius02.jpg| <!--Image:St Simplicius02.jpg--> </gallery> == Спасылкі == * [http://www.lauterbach-hessen.de/ www.lauterbach-hessen.de] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050603013716/http://www.lauterbach-hessen.de/ |date=3 чэрвеня 2005 }} Афіцыйная старонка {{Раёны ў Гесене}} {{Германія:Раён Фогельсберг:Гарады}} [[Катэгорыя:Раёны Гесэна]] {{бібліяінфармацыя}} g41cm0syybsw2lumq4rnohd68i4p1mt Фірнгайм 0 94293 5142541 4878710 2026-05-17T04:00:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142541 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=горад |беларуская назва=Фірнгайм |арыгінальная назва={{lang-de|Viernheim}} |краіна=Германія |від рэгіёна=Землі Германіі{{!}}Зямля |рэгіён=Гесэн |рэгіён у табліцы= |від раёна=раён |раён= |раён у табліцы= |від абшчыны=кіраванне |абшчына= |абшчына ў табліцы= |падпарадкаванне= |герб=Wappen Viernheim.svg |сцяг= |шырыня герба= |шырыня сцяга= |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=32 |lat_sec=30 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=34 |lon_sec=43 |CoordAddon= |CoordScale= |Яндэкскарта= |карта краіны= |карта рэгіёна= |карта раёна= |памер карты краіны= |памер карты рэгіёна= |памер карты раёна= |унутранае дзяленне= |від главы= |глава=Маціяс Бас<br />([[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|СДПГ]]) |дата заснавання= |першае згадванне= |ранейшыя імёны= |статус з= |плошча=48,41 |вышыня цэнтра НП=98 |від вышыні= |клімат= |афіцыйная мова= |афіцыйная мова-ref= |насельніцтва=32&nbsp;502 |год перапісу=2009 |шчыльнасць= |агламерацыя= |нацыянальны склад= |канфесійны склад= |этнахаронім= |часавы пояс=+1 |DST=ёсць |тэлефонны код=06204 |паштовы індэкс=68501–68519 |паштовыя індэксы= |аўтамабільны код=HP |від ідэнтыфікатара=Ідэнтыфікацыйны код суб’екта самакіравання{{!}}Афіцыйны код |лічбавы ідэнтыфікатар=06 4 31 020 |катэгорыя ў Commons=Viernheim |сайт=http://www.viernheim.de/ |мова сайта=de |мова сайта 2= |мова сайта 3= |мова сайта 4= |мова сайта 5= |add1n= |add1= |add2n= |add2= |add3n= |add3= }} '''Фірнгайм''' ({{lang-de|Viernheim}}) — горад у [[Германія|Германіі]], у зямлі [[Гесэн]]. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Дармштат. Уваходзіць у склад [[Бергштрасэ (раён)|раёна Бергштрасэ]]. Насельніцтва складае 32593 чалавека (на 31 снежня 2006 года). Займае плошчу 48,41 км². Афіцыйны код 06 4 31 020. Раён падзяляецца на 22 абшчыны. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Галерэя == <gallery> Выява:Kirche Sankt Aposteln Viernheim 100 2821.jpg| <!--St. Aposteln]]--> Выява:Mercedes benz cito viernheim 100 1795.jpg| <!--Viernheimer Stadtbus]]--> Выява:OEG Gt8 108 in Viernheim 100 1087.jpg| <!--OEG-Wagen am Rhein-Neckar-Zentrum]]--> </gallery> == Спасылкі == * [http://www.viernheim.de/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071012091451/http://www.viernheim.de/ |date=12 кастрычніка 2007 }} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Гесэна]] pbdtv7czmzsv4y22hcjpgf3lkbton1i Шаблон:Біблія/Abbr 10 96776 5142494 5141816 2026-05-16T20:21:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5142494 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch: {{{1}}} | Быц | Быццё = Кніга Быццё | Вых | Зых | Выхад = Кніга Выхад | Лявіт | Лев = Кніга Левіт | Лік | Лчб | Лч | Лікі | Ліч = Кніга Лічбаў | Дрг | Друг | Другі закон = Кніга Другі закон | Ісуса Нава | Нав = Кніга Ісуса Навіна | Судзьдзяў | Суд = Кніга Суддзяў | Руф | Рут = Кніга Руф | 1 Цар | 1Цар | 1 Царстваў = Першая кніга Царстваў | 2 Цар | 2Цар | 2 Царстваў = Другая кніга Царстваў | 3 Цар | 3Цар | 3 Царстваў = Трэцяя кніга Царстваў | 4 Цар | 4Цар | 4 Царстваў = Чацвёртая кніга Царстваў | 1 Пар | 1Пар | 1 Летапісаў = Першая кніга Параліпаменан | 2 Пар | 2Пар | 2 Летапісаў = Другая кніга Параліпаменан | 1 Езд | 1Езд | Ездр | Эздры | Езд = Кніга прарока Ездры | Нм | Неям | Нээміі = Кніга Неяміі | Эсф | Эст | Есф | Эстэр = Кніга Эсфір | Іёў | Іов | Ёв | Ёў | Іоў | Ёва = Кніга Іова | Пс | Псалом | Псал | Псалтыр = Псалтыр | Высл | Прып | Прытч | Прыт | Выслоўяў = Кніга Прытчы Саламонавы | Экл | Эк | Эклезіяста = Кніга Эклезіяст | Пп | Песн | Песня з Песняў = Найвышэйшая песня Саламонава | Іс | Ісая | Ісаі = Кніга прарока Ісаі | Ерамія | Ер | Ераміі = Кніга прарока Ераміі | Пл | Плач = Кніга Плач Ераміі | Эзх | Ез | Езэкііля = Кніга прарока Езекііля | Данііла | Дан = Кніга прарока Данііла | Ос | Ас | Асіі = Кніга прарока Асіі | Ёіль | Ёэл | Ёіл | Ёіля = Кніга прарока Ёіля | Ам | Амос | Амоса = Кніга прарока Амоса | Аўдз | Аўд | Аўдзея = Кніга прарока Аўдзея | Іон | Іёна | Ён | Ёна | Ёны = Кніга прарока Ёны | Міхея | Міх = Кніга прарока Міхея | Нвм | Навум | Навума = Кніга прарока Навума | Абк | Аб | Абакума = Кніга прарока Абакума | Сафона | Саф = Кніга прарока Сафонія | Агея | Аг = Кніга прарока Агея | Захарыі | Зах = Кніга прарока Захарыі | Малахіі | Мал = Кніга прарока Малахіі | Матфея | Мацвея | Мацьвея | Мц | Мф = Евангелле ад Матфея | Марка | Мр | Мк = Евангелле ад Марка | Лукі | Лукаша | Лк | Лук = Евангелле ад Лукі | Ян | Яна | Іаана | Ін | Іаан = Евангелле ад Іаана | Дзеянні | Дзеі | Дзеян | Дз = Дзеянні святых апосталаў | Якава | Іакава | Іак | Яак = Пасланне Іакава | 1Пятр | 1 Пятра | 1Пётр = 1-е пасланне Пятра | 2Пятр | 2 Пятра | 2Пётр = 2-е пасланне Пятра | 1 Іаана | 1 Яна | 1Ян | 1Ін = 1-е пасланне Іаана | 2 Іаана | 2 Яна | 2Ян | 2Ін = 2-е пасланне Іаана | 3 Іаана | 3 Яна | 3Ян | 3Ін = 3-е пасланне Іаана | Юд | Іуд | Юды = Пасланне Іуды | Рымлянаў | Рымлянам | Рым = Пасланне да Рымлянаў | 1 Карынфянам | 1Кар = 1-е пасланне да Карынфянаў | 2 Карынфянам | 2Кар = 2-е пасланне да Карынфянаў | Галатаў | Галятам | Галат | Гал = Пасланне да Галатаў | Ефесян | Ефесянаў | Эфэсянам | Еф | Эф = Пасланне да Ефесянаў | Флп | Піліпянам | Філіпійцаў | Філ = Пасланне да Філіпійцаў | Каласянаў | Каласянам | Кал = Пасланне да Каласянаў | 1 Фесаланікійцаў | 1 Фесаланікійцам | 1Фес = 1-е пасланне да Фесаланікійцаў | 2 Фесаланікійцаў | 2 Фесаланікійцам | 2 Фес | 2Фес = 2-е пасланне да Фесаланікійцаў | 1 Цімафею | 1 Цімафея | 1Цім = 1-е пасланне да Цімафея | 2 Цімафея | 2 Цімафею | 2Цім = 2-е пасланне да Цімафея | Ціту | Ціта | Ціт = Пасланне да Ціта | Філімону | Філімона | Флм = Пасланне да Філімона | Яўрэям | Габрэям | Яўр = Пасланне да Яўрэяў | Адкрыццё | Адкрыцьцё | Адкр | Адк = Адкрыццё Іаана Багаслова | 1 Мак | 1Мак = Першая кніга Макавеяў | 2 Мак | 2Мак = Другая кніга Макавеяў | 3 Мак | 3Мак = Трэцяя кніга Макавеяў | Вар | Бар = Кніга прарока Баруха | 2 Езд | 2Езд = Другая кніга Ездры | 3 Езд | 3Езд = Трэцяя кніга Ездры | Юдт | Юдзіф = Кніга Юдзіф | ЛістЕр | ПаслЕр = Ліст Ераміі | Мудр | Мдр | Прам = Кніга Прамудрасці Саламона | Сірах | Сір = Кніга Прамудрасць Ісуса Сірахава | Тав | Тоб | Тавіт = Кніга Тавіта }}</includeonly><noinclude> {{doc-inline}} Дапаможны падшаблон для шаблону {{tl|Біблія}}. Раскрывае скарачэнні кніг Бібліі. [[Катэгорыя:Шаблоны:Біблія|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4dpkibcee7mdekkkw4w3oupatzavs66 Шаблон:Біблія/S-Abbr 10 96777 5142495 5141817 2026-05-16T20:21:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5142495 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{{1}}} |Быц |Быццё = Кніга Быццё |Вых |Зых = Кніга Зыход |Лев = Кніга Левіт |Лік |Лчб | Лч |Ліч = Кніга Лічбаў |Дрг |Друг = Кніга Другі закон |Нав = Кніга Ісуса Навіна |Суд = Кніга Суддзяў |Руф |Рут = Кніга Руф (Скарына) |1 Цар |1Цар = Першая кніга Царстваў |2 Цар |2Цар = Другая кніга Царстваў |3 Цар |3Цар = Трэцяя кніга Царстваў |4 Цар |4Цар = Чацвёртая кніга Царстваў |1 Пар |1Пар = Першая кніга Параліпаменан |2 Пар |2Пар = Другая кніга Параліпаменан |1 Езд |1Езд |Ездр |Езд = Кніга прарока Ездры |Нм |Неям = Кніга Неяміі |Эсф |Эст |Есф = Кніга Эсфір |Іёў |Іов |Ёв |Ёў |Іоў = Кніга Іова |Пс |Псалом |Псал = Кніга Псальмаў |Высл |Прып |Прытч |Прыт = Кніга Прытчы Саламонавы |Экл |Эк = Кніга Эклезіяст |Пп |Песн = Цар Саламон. Песьні песьняў |Іс |Ісая |Ісаі = Кніга прарока Ісаі |Ерамія |Ер = Кніга прарока Ераміі |Пл |Плач = Кніга Плач Ераміі |Эзх |Ез = Кніга прарока Езекііля |Дан = Кніга прарока Данііла |Ос |Ас = Кніга прарока Асіі |Ёіль |Ёэл |Ёіл = Кніга прарока Ёіля |Ам |Амос = Кніга прарока Амоса |Аўдз |Аўд = Кніга прарока Аўдзея |Іон |Іёна |Ён |Ёна = Кніга прарока Ёны |Міх = Кніга прарока Міхея |Нвм |Навум = Кніга прарока Навума |Абк |Аб = Кніга прарока Абакума |Саф = Кніга прарока Сафонія |Аг = Кніга прарока Агея |Зах = Кніга прарока Захарыі |Мал = Кніга прарока Малахіі |1 Мак |1Мак = Першая кніга Макавеяў |2 Мак |2Мак = Другая кніга Макавеяў |3 Мак |3Мак = Трэцяя кніга Макавеяў |Вар |Бар = Кніга прарока Баруха |2 Езд |2Езд = Другая кніга Ездры |3 Езд |3Езд = Трэцяя кніга Ездры |Юдт |Юдзіф = Кніга Юдзіф |ЛістЕр |ПаслЕр = Ліст Ераміі |Мудр |Мдр |Прам = Кніга Прамудрасці Саламона |Сірах |Сір = Кніга Прамудрасць Ісуса Сірахава |Тав |Тоб |Тавіт = Кніга Тавіта |Матфея |Мц |Мф = Паводле Мацьве́я Сьвятое Эвангельле |Марка |Мр |Мк = Паводле Марка Сьвятое Эвангельле |Лукі |Лк |Лук = Паводле Лукі Сьвятое Эвангельле |Ян |Яна |Іаана |Ін |Іаан = Паводле Іоана Сьвятое Эвангельле |Дзеянні = Дзе́яньні Сьвятых Апосталаў |Дзеян = Дзе́яньні Сьвятых Апосталаў |Дз = Дзе́яньні Сьвятых Апосталаў |Рымлянаў |Рымлянам |Рым = Пасланьне да Рымлянаў сьв. ап. Паўлы |1 Карынфянам |1Кар = Пе́ршае Пасланьне да Карыньцянаў сьв. ап. Паўлы |2 Карынфянам |2Кар = Другое Пасланьне да Карыньцянаў сьв. ап. Паўлы |Галатаў |Галат |Гал = Пасланьне да Галятаў сьв. ап. Паўлы |Ефесян |Ефесянаў |Эф |Еф = Пасланьне да Эфэсцаў сьв. ап. Паўлы |Флп |Філіпійцаў |Філ = Пасланьне да Філіпянаў сьв. ап. Паўлы |Каласянаў |Кал = Пасланьне да Каласянаў сьв. ап. Паўлы |1 Фесаланікійцаў |1Фес = Пе́ршае Пасланьне да Фесалонікійцаў сьв. ап. Паўлы |2 Фесаланікійцаў |2 Фес |2Фес = Другое Пасланьне да Фесалонікійцаў сьв. ап. Паўлы |1 Цімафею |1 Цімафея |1Цім = Пе́ршае Пасланьне да Цімахве́я сьв. ап. Паўлы |2 Цімафея |2 Цімафею |2Цім = Другое Пасланьне да Цімахве́я сьв. ап. Паўлы |Ціту |Ціта |Ціт = Пасланьне да Ціта сьв. ап. Паўлы |Філімону |Філімона |Флм = Пасланьне да Філімона сьв. ап. Паўлы |Яўрэям |Яўр = Пасланьне да Жыдоў сьв. ап. Паўлы |Якава |Іакава |Іак |Яак = Саборнае пасланьне сьвятога Апостала Якуба |1Пятр |1 Пятра |1Пётр = Пе́ршае саборнае пасланьне сьвятога Апостала Пётры |2Пятр |2 Пятра |2Пётр = Другое саборнае пасланьне сьвятога Апостала Пётры |1 Іаана |1 Яна |1Ян |1Ін = Пе́ршае саборнае пасланьне сьвятога Апостала Іоана Багаслова |2 Іаана |2 Яна |2Ян |2Ін = Другое саборнае пасланьне сьвятога Апостала Іоана Багаслова |3 Іаана |3 Яна |3Ян |3Ін = Трэцяе саборнае пасланьне сьвятога Апостала Іоана Багаслова |Юд |Іуд = Саборнае пасланьне сьвятога Апостала Юды |Адкрыццё |Адкр |Адк = Адкрыцьце сьв. Іоана Багаслова }}<noinclude> {{doc-inline}} Дапаможны падшаблон для шаблону {{tl|Біблія}}. Раскрывае [[Скарачэнні назваў кніг Бібліі|скарочаныя назвы кніг Бібліі]] для артыкулаў Вікіпедыі. [[Катэгорыя:Шаблоны:Біблія|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ltj3646qhh44ald1lc7vdhawbold8h7 Феафана (імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі) 0 106923 5142474 3822568 2026-05-16T18:33:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142474 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Феафана | арыгінальнае імя = {{lang-el|Θεοφανώ}} <br />{{lang-la|Theophanu}} | партрэт = Otton II et Théophano.JPG | шырыня партрэта = | подпіс = Атон II і Феафана | тытул = імператрыца [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] | сцяг = | перыядпачатак = [[14 красавіка]] [[972]] | перыядканец = [[15 чэрвеня]] [[991]] | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = [[14 красавіка]] [[972]], [[Рым]], [[Сабор Святога Пятра]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахавана = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | аўтограф = | Commons = Theophanu, Holy Roman Empress }} '''Феафана''' ({{lang-el|Θεοφανώ}}, {{lang-la|Theophanu}}, каля 960, {{МН|Канстанцінопаль|у Канстанцінопалі (Візантыйская імперыя)}} — [[15 чэрвеня]] [[991]], {{МС|Німвеген|у Наймегене}}) — імператрыца [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], жонка імператара [[Атон II Руды|Атона II Рудога]], з [[983]] года рэгенткай пры сыне, імператары [[Атон III|Атона III]]. Феафана адыграла важную ролю ў гісторыі Германіі, унёсшы вялікі ўклад у яе культурнае развіццё. == Сям’я == З мужам [[Атон II Руды|Атонам II Рудым]] мелі прынамсі пяцёра дзяцей: * '''сын:''' [[Атон III|Атон III «Цуд свету»]] * '''дочкі:''' [[Адэльгейда I Кведлінбургская|Адэльгейда]], [[Сафія Гандэрсхаймская|Сафія]], [[Мацільда, пфальцграфіня Латарынгіі|Мацільда]], дачка {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Davids, Adelbert. |частка = |загаловак = The Empress Theophano: Byzantium and the West at the turn of the first millennium |арыгінал = |спасылка = http://books.google.ru/books?id=Db9Z_BagLw8C&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0 |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Cambridge University Press |год = 2002 |том = |pages = |allpages = 344 |серыя = |isbn = 0-521-52467-9 |тыраж = }}{{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Hans K. Schulze |частка = |загаловак = Die Heiratsurkunde der Kaiserin Theophanu: Die griechische Kaiserin und das römisch-deutsche Reich 972—991 |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Hannover |выдавецтва = Hahnsche Buchhandlung |год = 2007 |том = |pages = 119 |allpages = |серыя = |isbn = 978-3-7752-6124-1 |тыраж = }}{{ref-de}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/BYZANTIUM.htm#Theophanodied991|title=Byzantium 395-1057: Theophano|work=Foundation for Medieval Genealogy|accessdate=21.12.2011|lang=en|archive-date=19 ліпеня 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060719101019/http://fmg.ac/Projects/MedLands/BYZANTIUM.htm#Theophanodied991|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/deutschland_koenige_2/theophano_deutsche_koenigin_991_skleros_liudolfinger/theophano_sklerina_deutsche_koenigin_991.html|title=Theophano Sklerina|work=Genealogie des Mittelalters|accessdate=21.12.2011|lang=de}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Імператрыцы Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Катэгорыя:Постаці Германіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Германіі]] [[Катэгорыя:Візантыйскія прынцэсы]] pdkh3rdz89une8piyiwm74nu2l678yj Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5142415 5141921 2026-05-16T15:51:00Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5142415 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Міхаіл Міхайлавіч Сацкоў|2026-05-16T11:07:44Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Станіслаў Цывінскі|2026-05-16T10:54:26Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Эдуард Сцяпанавіч Каляда|2026-05-16T07:07:06Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Максім Салікаў|2026-05-16T06:35:39Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Эдуард Аляксандравіч Яраш|2026-05-16T06:13:29Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Іван Пятровіч Вярцелка|2026-05-15T19:14:40Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Іванавіч Санталаў|2026-05-15T08:56:25Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Вядомыя асобы Благавешчанска|2026-05-15T08:34:46Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксей Фокін|2026-05-15T07:51:01Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Карэй (біблейскі персанаж)|2026-05-15T07:38:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|2026-05-15T05:02:58Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Радамір Врачэвіч|2026-05-15T04:19:49Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Эрэнкройц|2026-05-14T22:21:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сяргей Верамееў|2026-05-14T22:17:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мікалай Верамееў|2026-05-14T22:17:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Верамееў|2026-05-14T22:16:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Аляксандравіч Верамееў|2026-05-14T21:56:48Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вячаслаў Бутусаў|2026-05-14T20:19:18Z|Iamarsenibragimov}} {{Новы артыкул|Аляксей Андрэевіч Паборцаў|2026-05-14T18:35:38Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Станіслаў Ясюкевіч|2026-05-14T15:08:34Z|Voūk12}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> p92wx081wv10dizs9mecksg8fqdurjh Хаценчыцкі сельсавет 0 132083 5142586 4934427 2026-05-17T09:02:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142586 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хаценчыцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Вілейскі раён]] |Уключае = 62 населеныя пункты |Сталіца = [[Хаценчыцы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1157 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Хаценчыцкі сельсавет.svg |Часавыпояс = |Тэлефонны код = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = vileyka.minsk-region.by/rukovodstvo/selsovety/khotenchitskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet |Заўвагі = }} '''Хаце́нчыцкі сельсавет''' — [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Хаценчыцы]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Ільянскі раён|Ільянскага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 24 ліпеня 1957 года ў складзе Вілейскага раёна. 6 верасня 1957 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаваных [[Карпавіцкі сельсавет (Вілейскі раён)|Карпавіцкага]] і [[Навагуцкі сельсавет|Навагуцкага]] сельсаветаў<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 6 верасня 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 9.</ref>. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе Мінскай вобласці. У сакавіку 1977 года скасаваны хутары [[Пуцілава (Вілейскі раён)|Пуцілава]] і [[Шчарка-II]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 і 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 года — 27 * 1 студзеня 1974 года — 74<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|140}}</ref> == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1568 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=20 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 96,7 % — [[беларусы]], 2,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1157 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=20 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|||481}} * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Хаценчыцкі сельсавет}} {{Вілейскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Хаценчыцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Ільянскі раён|child|загаловак=Хаценчыцкі сельсавет у [[Ільянскі раён|Ільянскім раёне]] (1940—1957)}} |спіс2 = {{Вілейскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Хаценчыцкі сельсавет у [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] (з 1957)}} }} [[Катэгорыя:Хаценчыцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ільянскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] qmjf1gog78ai9xnt6qnpwr9eek2i9nr Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён) 0 142821 5142445 4639443 2026-05-16T17:03:45Z Modallwmbw 165843 5142445 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Акцябрскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Акцябрскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебскі раён]] |Уключае = 18 населеных пунктаў |Сталіца = [[Акцябрская (Віцебскі раён)|Акцябрская]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 4813 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://vitebsk.vitebsk-region.gov.by/ru/oktyabrskiy-selsovet |Заўвагі = }} '''Акця́брскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Акцябрская (Віцебскі раён)|Акцябрская]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Кабыльнікаўскі (Кабыльніцкі) сельсавет''' у складзе [[Высачанскі раён|Высачанскага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Кабыльнікі (Віцебскі раён)|Кабыльнікі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Высачанскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. 20 лістапада 1938 года вёска Кабыльнікі перайменавана ў Акцябр, а сельсавет — у Акцябрскі. З 24 жніўня 1951 года сельсавет у складзе Віцебскага раёна. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Сялюцкі сельсавет|Сялюцкага сельсавета]], цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Папоўка (Віцебскі раён)|Папоўка]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 14 красавіка 1962 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Шапуры]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. 10 красавіка 1965 года ў склад сельсавета з [[Варонаўскі сельсавет|Варонаўскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты ([[Бандары (Віцебскі раён)|Бандары]], [[Лужына (Віцебскі раён)|Лужына]] і [[Селівоўшчына]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 красавіка 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 18 (1098).</ref>. У 1972 годзе ў склад [[Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Бабініцкага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты ([[Білева]], [[Селівоўшчына]] і [[Янапаль (Віцебск)|Янапаль]])<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. У 1975 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Акцябрская. 16 лютага 1987 года ў склад [[Шапечынскі сельсавет|Шапечынскага сельсавета]] перададзены 8 населеных пунктаў: [[Ліпаўцы (Віцебскі раён)|пасёлак пры чыгуначнай станцыі Дыманова]], вёскі [[Дыманова]], [[Зазыбы 1]], [[Макарава (Віцебскі раён)|Макарава]], [[Мяклава]], [[Навікі (Шапечынскі сельсавет)|Навікі]], [[Ражнова (Віцебскі раён)|Ражнова]] і [[Старынцы (Віцебскі раён)|Старынцы]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 лютага 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. У 2011 годзе скасаваны вёскі [[Васюты]] і [[Шпілі]] (увайшлі ў склад [[Віцебск]]а)<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 года № 94 «Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района»}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=}}</ref>, 13 верасня 2016 года — вёска [[Лабаны (Віцебскі раён)|Лабаны]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D916v0078612&p1=1 Решение Витебского районного Совета депутатов от 13 сентября 2016 г. № 120 Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (21 населены пункт) — 4486 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 82,1 % — [[беларусы]], 14,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (18 населеных пунктаў) — 4813 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Склад == На 1 студзеня 1974 года ў складзе Акцябрскага сельсавета знаходзіўся 31 населены пункт<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|43}}</ref>. == Іншае == На тэрыторыі сельсавета знаходзяцца аб’екты гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь: курганны [[могільнік]] VI—XIII стст. каля вёскі [[Лятохі]], курганны могільнік IX—XIII стст. каля вёскі [[Сакольнікі (Акцябрскі сельсавет)|Сакольнікі]] і гарадзішча ранняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] (V ст. да н.э. — V ст.н.э.) каля вёскі [[Шапуры]] (усе 3-й катэгорыі каштоўнасці). == Вядомыя людзі == * [[Рыгор Сцяпанавіч Мастыка|Мастыка Рыгор Сцяпанавіч]] (8.11.1912, в. Істоміна, Сялюцкая воласць — 1992) — доктар ветэрынарных навук, прафесар, [[заслужаны дзеяч навукі БССР]]. * [[Міхась Лынькоў]] (18(30).11.1899, в. Зазыбы — 21.9.1975) — беларускі [[пісьменнік]], літаратуразнавец, грамадскі дзеяч. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)}} {{Віцебскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Акцябрскі (да 1938 года Кабыльнікаўскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Высачанскі раён|child|загаловак=Кабыльнікаўскі сельсавет у [[Высачанскі раён|Высачанскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Лёзненскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Акцябрскі (да 1938 года Кабыльнікаўскі) сельсавет у [[Лёзненскі раён|Лёзненскім раёне]] (1931—1951)}} |спіс3 = {{Віцебскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Акцябрскі сельсавет у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] (з 1951)}} }} [[Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Высачанскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лёзненскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] rlkzvnuhg44at9ic45pti6mhzy83vdb ФК Слонім-2017 0 144882 5142391 4823183 2026-05-16T13:49:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142391 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Слонім-2017 |Лагатып = ФК Слонім.jpeg |ШырыняЛагатыпа = 185px |ПоўнаяНазва = Дзяржаўная спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Слонім 2017“» |Мянушкі = |Горад = [[Слонім]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[2009]] |Стадыён = [[Юнацтва (стадыён, Слонім)|«Юнацтва»]] |Умяшчальнасць = 2220 |Кіраўнік = [[Аляксей Нічыпар]] |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = [[Ягор Дзмітрачкоў]] |Чэмпіянат = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] |Сезон = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] |Месца = 15 месца |Сайт = | pattern_la1=_slonim20h |pattern_b1=_slonim20h|pattern_ra1=_slonim20h | pattern_so1=_3_stripes_blue | leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=0000FF|socks1=FFEE00 | pattern_la2=_slonim20a |pattern_b2=_slonim20a|pattern_ra2=_slonim20a | pattern_so2=_3_stripes_yellow | leftarm2=0000FF |body2=FFFFFF|rightarm2=0000FF |shorts2=FFEE00|socks2=0000FF }} '''«Слонім-2017»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Слонім]]. У цяперашні час выступае ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Гісторыя == === «Белтрансгаз» === Клуб быў заснаваны ў 2009 годзе пад назвай «Белтрансгаз». Галоўным спонсарам стала слонімскае ўпраўленне магістральных газапровадаў. Новаствораны клуб адразу перамог у чэмпіянаце [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], а на наступны год заявіўся ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу чэмпіянату Беларусі]]. У 2011 годзе клуб доўгі час змагаўся за выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], але заняў трэцяе месца. У сезоне 2012 клуб датэрмінова гарантаваў сабе месца ў Першай лізе, заняўшы ў выніку другое месца. Клуб меў агульны стадыён з іншым слонімскім футбольным клубам, «[[ФК Камунальнік Слонім|Камунальнікам]]». У 2011 годзе «Камунальнік» вылецеў у Другую лігу, і два гады (да выхаду «Белтрансгаза» ў Першую лігу) існавала «слонімскае дэрбі». === «Слонім» === Пасля выхаду «Белтрансгаза» ў Першую лігу было ўзнята пытанне аб мэтазгоднасці існавання ў горадзе двух футбольных клубаў. У выніку, у студзені 2013 «Белтрансгаз» быў рэарганізаваны шляхам аб’яднання з «Камунальнікам»<ref>{{cite web|date = 2013-01-18 |url = http://www.pressball.by/news/football/123731 |title = Футбол. "Белтрансгаз" и "Коммунальник" объединили в ФК "Слоним" |website = pressball.by|language = ru |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20230408080557/https://www.pressball.by/news/football/123731 |archive-date = 2023-04-08 }}</ref>. Клуб атрымаў назву «Слонім» і месца ў Першай лізе. Ігракі і трэнерскі штаб ў асноўным перайшлі з «Белтрансгаза», але заснавальнікам клуба стала не прадпрыемства «Белтрансгаз», а Слонімскі райвыканкам. Амаль увесь сезон 2013 каманда правяла ўнізе табліцы. «Слонім» 13 разоў згуляў унічыю — больш за ўсіх у чэмпіянаце. Толькі пад канец турніру каманда стала трывала набіраць ачкі, але ўзняцца вышэй канкурэнтаў не змагла. У выніку — 13 месца. Перад сезонам 2014 каманду пакінулі амаль усе асноўныя ігракі. Замест іх склад «Слоніма» утварылі мясцовыя футбалісты, а таксама ігракі, якія апынуліся незапатрабаванымі ў сваіх клубах. У выніку «Слонім» амаль адразу апынуўся ў канцы табліцы, дзе доўгі час змагаўся з пінскай «[[ФК Хваля Пінск|Хваляй]]» за захаванне прапіскі ў Першай лізе. Увосень 2014 года «Слонім» выступаў паспяхова, што дазволіла камандзе за некалькі тураў да фінішу выратавацца ад вылету ў Другую лігу, але вышэй 15-га месца ўзняцца яна так і не здолела. У сезоне 2015 «Слонім» здолеў умацавацца шэрагам вопытных ігракоў, дзякуючы чаму скончыў сезон на 9-м месцы, аднак у наступным сезоне апусціўся на 11-е. === «Слонім-2017» === У пачатку 2017 года новым трэнерам каманды стаў [[Вячаслаў Царук]], які заняў месца нязменнага да таго рулявога сланімчан [[Аляксей Шубянок|Аляксея Шубянка]]. Неўзабаве стала таксама вядома пра пераймевананне клуба ў «Слонім-2017»<ref>{{cite web |url = https://by.tribuna.com/football/1048173166.html |title = «Слоним» сменил владельца и был переименован в «Слоним-2017» |website = by.tribuna.com |language = ru |access-date = 7 красавіка 2017 |archive-date = 17 студзеня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220117014211/https://by.tribuna.com/football/1048173166.html |url-status = dead }}</ref>. Пад кіраўніцтвам новага трэнера слонімскі клуб паспяхова пачаў сезон 2017. Атрымаўшы некалькі перамог над фаварытамі, каманда скончыла першую палову сезона на трэцім месцы. Аднак, у жніўні 2017 года Вячаслаў Царук пакінуў пасаду галоўнага трэнера «Слоніма-2017», і другую палову чэмпіянату клуб правёў значна горш, апусціўшыся на выніковае 11-е месца. Сезон 2018 каманда правяла роўна, знаходзячыся ў сярэдзіне табліцы, і ў выніку скончыла сезон на сёмым месцы. Першая палова сезона 2019 атрымалася для слонімскай каманды няўдалай, добра была пачата другая палова чэмпіянату, аднак хутка вынікі зноў пагоршыліся, у выніку «Слонім-2017» стаў трынаццатым. У 2020 годзе слонімская каманда амаль увесь час ішла ў сярэдзіне табліцы і скончыла сезон восьмай. У 2021 годзе ў камандзе гулялі пераважна маладыя футбалісты, многія з якіх былі ўзятыя ў арэнду ў іншых клубах. Няблага пачаўшы сезон, каманда неўзабаве апусцілася ўніз, а пасля апынулася на апошнім 12-м радку, дзе засталася да канца турніру. З-за планаванага пашырэння лігі, аднак, апошняя каманда не выбывала ў Другую лігу, і «Слонім-2017» застаўся ў Першай лізе. У пачатку 2022 года новым галоўным трэнерам стаў [[Ігар Латаш]]. Каманда дрэнна пачала чэмпіянат і доўгі час ішла на апошнім радку, аднак у другой палове сезона вынікі палепшыліся, і ў выніку «Слонім-2017» фінішаваў 11-м з 13. Сезон 2023 пачаўся для каманды няблага, аднак пасля шэрагу паражэнняў «Слонім-2017» адкаціўся ў канец табліцы. У верасні 2023 года быў звольнены галоўны трэнер Ігар Латаш, каманду ў якасці выканаўцы абавязкаў галоўнага трэнера прыняў яго памочнік [[Георгій Татарашвілі]]<ref>{{cite web|url = https://t.me/fcslonim2017_official/507|title = Временно исполняющим обязанности главного тренера ФК "Слоним 2017"|date = 2023-09-01|work = [[Telegram-канал]] ФК "Слоним-2017"/FC "Slonim-2017"|language = ru|access-date = 2023-12-05}}</ref>, аднак гэта толькі часова дапамагло выправіць вынікі. Каманда скончыла сезон на 15-м месцы з 17. == Папярэднія назвы == * 2009—2012: «Белтрансгаз» * 2013—2017: «Слонім» * з 2017: «Слонім-2017» == Дасягненні == * Найбуйнейшая перамога: 15:0 («[[ФК Мёры|Мёры]]», [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]]) * Чэмпіён [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] (2009) == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года''<ref>{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От "Энергетика-БГУ" и "Белшины" до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Максім Макараў||2001}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Андрэй Агапаў||1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDF {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Трушынскі||2005}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Вячорка||2001}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Крутарожкін||2000}} {{Ігрок|12|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Віталь Шалычаў||2001}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Тайсір Адамчык]]||2002}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Артур Чуйко||2006}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Толкін|[[капітан (футбол)|капітан]]|2000}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Віталь Пара||2004}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|34|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Арловіч]]||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілья Лебедзеў|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2005}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Клунок||2000}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Аляксандр Чыж||2002}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Узбекістан}}|ПА|Асадбек Мірзажонаў||2003}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Пятроў|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Уіздам Дуглас||2003}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Чуйко||2006}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Звягаў||2004}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Віктар Берг||1994}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ягор Дзмітрачкоў]] (нар. 1985) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Грузія}} [[Георгій Татарашвілі]] (нар. 1972) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Дым]] (нар. 1974) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Кадоўбік]] (нар. 1969) — трэнер == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=55|Сезон !width=250|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі ![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | 2009 ||style="background:#FEC9C9"| Чэмпіянат Гродзенскай вобласці (Д4) || style="background:gold"|'''1''' || 20 || 15 || 4 || 1 || <nowiki>51–13</nowiki> || '''49''' || || Пераход у [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 2010 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Другая]] (Д3) || '''12''' || 34 || 9 || 13 || 12 || <nowiki>46–65</nowiki> || '''40''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/32 фіналу]] || |- | 2011 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Другая]] (Д3) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 20 || 4 || 6 || <nowiki>84–29</nowiki> || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- | 2012 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Другая]] (Д3) || style="background:silver"| '''2''' || 36 || 24 || 6 || 6 || <nowiki>95–35</nowiki> || '''78''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2013 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Першая]] (Д2) || '''13''' || 30 || 7 || 13 || 10 || <nowiki>38–45</nowiki> || '''34''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Слонім|2014]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Першая]] (Д2) || '''15''' || 30 || 6 || 12 || 12 || <nowiki>32–50</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/32 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Слонім|2015]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Першая]] (Д2) || '''9''' || 30 || 13 || 2 || 15 || <nowiki>41–55</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Слонім|2016]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Першая]] (Д2) || '''11''' || 26 || 6 || 6 || 14 || <nowiki>36–49</nowiki> || '''24''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Слонім-2017|2017]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Першая]] (Д2) || '''11''' || 30 || 10 || 7 || 13 || <nowiki>33–46</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Слонім-2017|2018]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая]] (Д2) || '''7''' || 28 || 9 || 9 || 10 || <nowiki>37–37</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Слонім-2017|2019]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая]] (Д2) || '''13''' || 28 || 4 || 9 || 15 || <nowiki>18–47</nowiki> || '''21''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Слонім-2017|2020]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая]] (Д2) || '''8''' || 26 || 8 || 6 || 12 || <nowiki>22–32</nowiki> || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Слонім-2017|2021]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая]] (Д2) || '''12''' || 33 || 3 || 7 || 23 || <nowiki>27–62</nowiki> || '''16''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/32 фіналу]] || |- | 2022 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая]] (Д2) || '''11''' || 24 || 5 || 3 || 16 || <nowiki>24–53</nowiki> || '''18''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/32 фіналу]] || |- | 2023 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || '''15''' || 32 || 5 || 7 || 20 || <nowiki>26–63</nowiki> || '''22''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |} == Галоўныя трэнеры == * [[Аляксей Шубянок]] (2009—2016) * [[Вячаслаў Царук]] (студзень — жнівень 2017) * [[Аляксандр Кадоўбік]] ({{в.а.}} у жніўні 2017) * [[Алег Кароль]] (жнівень 2017 — снежань 2018) * [[Леанід Леанідавіч Лагун|Леанід Лагун]] (люты 2019 — снежань 2020) * [[Ігар Слесарчук]] (люты — верасень 2021) * [[Аляксандр Кадоўбік]] ({{в.а.}} у верасні — снежні 2021) * [[Ігар Латаш]] (люты 2022 — верасень 2023) * [[Георгій Татарашвілі]] ({{в.а.}} у верасні — снежні 2023) * [[Антуан Маёраў]] (снежань 2023 — чэрвень 2024) * [[Георгій Татарашвілі]] ({{в.а.}} у чэрвені — ліпені 2024) * [[Ягор Дзмітрачкоў]] (з ліпеня 2024) == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{globalsportsarchive|fk-slonim-2017/20341}} * {{wildstat.ru|2802|BLR_Beltransgaz_Slonim}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Слонім-2017]] [[Катэгорыя:ФК Слонім-2017| ]] etao0skq27pm2xtsu0fmjy1hv22fug9 Хатляны 0 146976 5142581 5027423 2026-05-17T08:41:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142581 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Хатляны |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Хатля́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Chatliany}}, {{lang-ru|Хотляны}}) — [[аграгарадок]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню ўпамінаюцца ў 1568 годзе, цэнтр маёнтка, уласнасць князя П. [[Збаражскія|Збаражскага]] па [[Забярэзінскія|Забярэзінскіх]]. Уваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Напісанне старабеларускай мовай: ''Хотляны'', ''Хотяны''<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 240.</ref>. У XVII стагоддзі ўласнасць князёў [[Галоўчынскія|Галоўчынскіх]], праз куплю перайшлі да [[Быхаўцы|Быхаўцаў]]. У канцы XVII Хатляны ад Быхаўцаў разам з [[Таўкачэвічы 1|Таўкачэвічамі]] і [[Дудзічы (Пухавіцкі раён)|Дудзічамі]] трымалі ў заставе [[Заранкі]]-[[Гарбоўскія]] гербу «Корчак» і каля 1748 года ўсе гэтыя землі сталі ўласнасцю Заранкаў праз куплю. Заранкоўна выходзіць замуж за [[Завішы|Завішу]], як пасаг Хатляны з Таўкачэвічамі пераходзяць апошнім. 3 XVII стагоддзя паселішча значыцца як [[мястэчка]]. Паводле юрыдычных актаў 1663 тут існавала [[карчма]]. За часамі [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|уніі]] ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] тут захоўвалася старажытная [[Праваслаўе|праваслаўная]] парафія. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Статус паселішча панізілі да сяла, была праваслаўная царква Покрыва Багародзіцы, драўляны панскі дом з службамі, карчма. Завішанка, дачка Заранкоўны, выходзіць за Грабоўскага, такім чынам Хатляны з Таўкачэвічамі пераходзяць да [[Грабоўскія|Грабоўскіх]] герба «[[Сякера (герб)|Сякера]]». Пасля 1861 года ў [[Шацкая воласць|Шацкай воласці]] Ігуменскага павета. 17 верасня 1862 года ў сяле адбылося хваляванне, выкліканае дзеяннямі [[Валасны старшына|валаснога старасты]], задушана вайскоўцамі. У 1864 годзе адкрыта школа граматы, якую ў 1890 годзе наведвалі 14 хлопчыкаў. У 1895 годзе ва ўласным будынку пачала дзейнічаць [[Царкоўнапрыходская школа|царкоўна-прыходская школа]]. У 1888 годзе землеўладальнікам у Хатлянах і Таўкачэвічах быў граф [[Рэфармацтва|рэфарматарскага]] веравызнання [[Карл Грабоўскі|Карл Вільгельмавіч Грабоўскі]], агулам меў 13676 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=176}}. Паводле перапісу 1897 года ў сяле быў [[хлебазапасны магазін]], піцейны дом, царква, асобны былі маёнтак і старожка. Насельніцтва займалася сельскай гаспадаркай, дрэваапрацоўчымі, перавознымі, сплаўнымі промысламі. У 1898 годзе пабудавана новая драўляная царква (згарэла ў 2013 годзе). У 1902 годзе адкрыта другая царкоўна-прыходская школа. === Найноўшы час === [[Файл:Chatlany. Хатляны (L. Daškievič, 1923).jpg|міні|злева|Хатляны. Жанчыны ў нядзелю. Фота [[Леў Урбанавіч Дашкевіч|Льва Дашкевіча]], 1923 г.]] З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. На базе дарэвалюцыйнай была адкрыта працоўная школа 1-й ступені, была хата-чытальня. Маёнтак [[Нацыяналізацыя|нацыяналізаваны]], на яго аснове быў створаны [[Хатляны (пасёлак)|пасёлак Хатляны]] (цяпер не існуе). З 20 жніўня 1924 года цэнтр [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]] [[Шацкі раён (БССР)|Шацкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930), з 4 жніўня 1927 года ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]], з 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У 1929 годзе праведзена прымусовая калектывізацыя, створаны калгас імя Дзяржынскага, былі свінарнік, стайня, медыцынскі пункт, 2 грамадскія лазні, 7-гадовая школа, клуб. Працавалі 2 ветракі, з 1931 года кузня. Калгас абслугоўвала Возерская МТС. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У 1959 годзе пасёлак. З 1 красавіка 1960 года да 23 верасня 1996 года ў складзе [[Хатлянскі сельсавет|Любяцкага сельсавета]]. З 25 снежня 1962 года ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]], з 30 ліпеня 1966 года ва Уздзенскім раёне. У 1970 годзе цэнтр саўгаса «Дружба» (з 29 лістапада 1990 года калгас «Дружба»). У 1990-я гады пабудаваны агракомплекс «Белая Русь» (цяпер філія агракомплексу «Белая Русь» ААТ «Слуцкі камбінат хлебапрадуктаў»), вакол якога вырас пасёлак. У 2003 годзе калгас «Дружба» рэарганізаваны ў СВК «Хатляны» (цяпер ААТ «Хатляны»). == Насельніцтва == * 1800 год — 61 двор, 453 жыхары * 1897 год — сяло, 145 двароў, 888 жыхароў; маёнтак, 2 двары, 31 жыхары; старожка, 1 двор, 8 жыхароў * 1908 год — сяло, 168 двароў, 1150 жыхароў; маёнтак, 1 двор, 35 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=211}} * 1917 год — сяло, 224 двары, 1252 жыхары, усе беларусы; маёнтак, 1 двор, 13 жыхароў, з іх 8 беларусаў і 5 палякаў{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=126}} * 1926 год — сяло, 199 двароў, 1034 жыхары; пасёлак, 23 двары, 133 жыхары * 1959 год — 159 жыхароў * 1970 год — 160 жыхароў * 2000 год — 1166 жыхароў{{sfn|Памяць. Уздзенскі раён|2003}} * 2009 год — 880 жыхароў * 2019 год — 984 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-06-22|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Інфраструктура == На 2013 год былі сярэдняя школа, дзіцячы сад, Дом культуры, бібліятэка, урачэбная амбулаторыя, аддзяленне сувязі і ААТ «ААБ Беларусбанк», комплексны прыёмны пункт, 4 магазіны. == Славутасці == === Славутасці === * Курганны могільнік (7 насыпаў) * Дзейнічае [[Хатлянскі краязнаўчы музей]] (размешчаны ў школе) === Страчаная спадчына === [[Файл:Хатляны. Пакроўская царква.jpg|thumb|Свята-Пакроўская царква ў Хатлянах, 2010 г.]] * [[Свята-Пакроўская царква (Хатляны)|Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]] (1898, згарэла ў студзені 2013 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=102865|title=У Мінскай вобласці згарэла на Каляды драўляная царква + фота, відэа|website=Наша Ніва|date=2013-01-06|access-date=2025-06-22}}</ref>) == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Сямёнавіч Махнач]] (1918—2006) — беларускі [[геолаг]]. * [[Іван Мікалаевіч Салавей]] (1916—1987) — вучоны ў галіне [[глебазнаўства]]<ref name="ЭПБ4">{{Крыніцы/ЭПБ|4}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-5|Хатляны|258—259}} * {{Крыніцы/Памяць/Уздзенскі раён}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|638|Chotlany|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Хатляны| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] bionhipx1w5vvissefbhznvr6cc7zax Ходцаўскі сельсавет 0 149602 5142632 4639433 2026-05-17T11:22:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142632 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ходцаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Сенненскі раён]] |Уключае = 43 населеныя пункты |Сталіца = [[Ходцы (аграгарадок)|Ходцы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1203 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = https://senno.vitebsk-region.gov.by/ru/hodcevskij/ |Заўвагі = }} '''Хо́дцаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Ходцы (аграгарадок)|Ходцы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Паўлавіцкі сельсавет''' у складзе Сенненскага раёна [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Паўлавічы (Сенненскі раён)|Паўлавічы]]. 29 кастрычніка 1924 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Ходцы, сельсавет перайменаваны ў ''Ходчанскі (Ходцаўскі) сельсавет''. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Сенненскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. 20 мая 1960 года ў склад сельсавета з [[Машчонскі сельсавет|Машчонскага сельсавета]] перададзены 10 населеных пунктаў ([[Асінаўка (Сенненскі раён)|Асінаўка]], [[Беляі (Сенненскі раён)|Беляі]], [[Бесцвіна]], [[Дубкі (Сенненскі раён)|Дубкі]], [[Жарцы (Сенненскі раён)|Жарцы]], [[Закратунне]], [[Запруддзе (Ходцаўскі сельсавет)|Запруддзе]], [[Латыгава (Сенненскі раён)|Латыгава]], [[Рубежніца]] і [[Савушы]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Ходцаўскага сельсавета 26 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|60}}</ref>. 30 сакавіка 1992 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Белаліпскі сельсавет|Белаліпскага сельсавета]]. 8 красавіка 2004 года ў склад сельсавета з [[Багданаўскі сельсавет (Сенненскі раён)|Багданаўскага сельсавета]] перададзены 5 населеных пунктаў у межах былога калгаса імя Гастэла (вёскі [[Броўкі]], [[Вялікае Сяло (Ходцаўскі сельсавет)|Вялікае Сяло]], [[Лугінавічы]], [[Падворыца]], [[Шашалы]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. 20 чэрвеня 2008 года скасавана вёска [[Рубежніца]]<ref>[http://www.maps.by/upload/docs/pdf/ib/1997-2008/abolition2008.pdf Пералік найменняў геаграфічных аб’ектаў, спыніўшых сваё існаванне за 2006—2008 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220420034247/http://maps.by/upload/docs/pdf/ib/1997-2008/abolition2008.pdf|date=20 красавіка 2022}}{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1617 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 92,5 % — [[беларусы]], 5,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1203 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Населеныя пункты == * [[1 студзеня]] [[1947]] — 16. * [[1 студзеня]] [[1974]] — 26<ref name="атд74" />. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Ходцаўскі сельсавет}} {{Сенненскі раён}} [[Катэгорыя:Ходцаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] qlf124wckyf8wt2wbh4ee005904d0h4 Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава 0 159244 5142435 5014486 2026-05-16T16:25:36Z M.L.Bot 261 вікіфікацыя 5142435 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава |sort = |арыгінал = |выява = |памер = |подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 53 |lat_sec = 41 |lon_dir = E |lon_deg = 30 |lon_min = 19 |lon_sec = 46 |region = BY |CoordScale = 10000 |профіль = |дата= |заснаваны =1867 |падпарадкаваны = |месцазнаходжанне= [[Плошча Славы (Магілёў)|пл. Славы]] 1, [[Магілёў]], [[Беларусь]] |наведвальнікі = |фонд = 126 362 |агульная плошча =2200 м² |выставачная плошча=120 м² |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = з 9.30 да 17.30 (каса - да 17.00) |білет = |спасылка = |Commons = Mahilioŭ Regional Homeland Museum named after J. R. Ramanaŭ }} '''Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманавіча Раманава]]''' — краязнаўчы [[музей]] у [[Магілёў|Магілёве]], размешчаны па адрасе [[Плошча Славы (Магілёў)|Савецкая плошча]], 1. == Гісторыя == [[Файл:Жытло першабытнага чалавека (рэканструкцыя).jpg|злева|міні|180пкс|Рэканструкцыя жытла першабытнага чалавека]] [[Файл:Mahiloŭ, Spaskaja. Магілёў, Спаская (I. Drapačenka, 1916).jpg|злева|міні|180пкс|[[Магілёўскі Спаскі манастыр|Царква Святога Спаса]]. [[І. Драпачэнка]], 1916]] Заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] ў 1867 годзе паводле рашэння губернатарскага праўлення як губернскі музей. У 1918 годзе аб’яднаны з [[Магілёўскі царкоўна-археалагічны музей|Магілёўскім царкоўна-археалагічным музеем]], адкрытым у 1897 годзе. У маі 1919 года ў [[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)|будынку пазямельна-сялянскага банка]] быў адкрыты Дзяржаўны гістарычны музей пралетарскай культуры. У 1924 годзе музей пралетарскай культуры страціў свой незалежны статус і стаў аддзяленнем [[Беларускі дзяржаўны музей|Беларускага дзяржаўнага музея]] (БДМ) у Магілёве. Новы статус вымагаў правядзення структурных і ідэалагічных пераўтварэнняў, якія мусіў ажыццяўляць навуковы калектыў музея, які складаўся з трох чалавек на чале з 21-гадовым выпускніком чэрыкаўскай гімназіі [[У. Л. Вянюкоў|У. Л. Вянюковым]], прызначаным на пасаду загадчыка аддзялення ў снежні 1924 г. З дапамогай мясцовых краязнаўцаў была складзена карта глеб акругі. Музейныя калекцыі папоўніліся помнікамі эпохі [[Неаліт на Беларусі|неаліту]] з гарадзішча [[Нямкі (гарадзішча)|Нямкі]], нумізматыкай са знойдзеных на Магілёўшчыне скарбаў, магістрацкімі актамі і кнігамі, старажытнымі гравюрамі з відамі горада, работамі [[Вато]], а таксама мясцовымі царкоўнымі старажытнасцямі, напрыклад шлюбных вянкоў, карон, званоў, рыз, крыжоў, у тым ліку [[плашчаніца|плашчаніцы]] 1566 года з [[Чарэйскі манастыр|Чарэйскага манастыра]], асабістымі рэчамі [[Г. Каніскі|Г. Каніскага]] і іншым<ref name="Huzalouski"/>. Навуковыя супрацоўнікі распрацавалі структуру экспазіцыі музея, якая складалася з 12 аддзелаў. Падчас яе абмеркавання на радзе БДМ у Мінску экспазіцыя адразу ж падверглася крытыцы з боку [[Павел Васільевіч Харламповіч|П. В. Харламповіча]] і [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. A. Сербава]] за «ўсёабдымнасць», у прыватнасці, за спробы стварэння аддзелаў [[электрыфікацыя|электрыфікацыі]], [[асавіяхім]]а, антырэлігійнага і некаторых іншых. Колькасць аддзелаў у 1927 годзе была зменшана адпаведна галоўнай задачы, якая стаяла перад музеем — вывучэнне мінуўшчыны і прыроды краю<ref name="Huzalouski"/>. Музей меў наступную структуру: * Мастацкі аддзел — карціны рускіх мастакоў [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|Васняцова]], [[Макоўскі|Макоўскага]], [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Айвазоўскага]], [[Васіль Дзмітрыевіч Паленаў|Паленава]], [[Ярашэнка|Ярашэнкі]], [[Рыгор Рыгоравіч Мясаедаў|Мясаедава]], [[Баравікоўскі|Баравікоўскага]], некалькі карцін заходнееўрапейскіх мастакоў, а таксама прадметы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва з фарфору, серабра, бронзы. Перспектывы развіцця аддзела былі звязаны з адлюстраваннем старажытнага і сучаснага беларускага мастацтва, у прыватнасці, з вытворчасцю мастацкай мэблі, чым славіўся Магілёў. * Этнаграфічны аддзел — манекены, апранутыя ў [[Беларускі нацыянальны касцюм|беларускія сялянскія строі]], старажытныя прылады працы, народнае [[пляценне]] і [[вышыўка]], хатняе начынне з гліны, [[цацка|дзіцячыя цацкі]], [[батлейка]], фотаздымкі мясцовых этнаграфічных тыпаў. Папаўненне аддзела планавалася ажыццяўляць праз экспедыцыйную дзейнасць. * Гісторыка-археалагічны аддзел — шкілет [[мамант]]а, археалагічныя знаходкі [[Каменны век на Беларусі|каменнага]] і [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага вякоў]], старажытная зброя, 1115 расійскіх і заходнееўрапейскіх манет. * Прыродазнаўчы аддзел — [[мінералогія]], [[арніталогія]], 20 [[акварыум]]аў, біястанцыя, прэпаратная майстэрня. Самы багаты аддзел, яго папаўненне планавалася праз правядзенне штогадовых экспедыцый. * Прамыслова-эканамічны аддзел — узоры вытворчасці мясцовых прадпрыемстваў, узоры парод дрэў, мадэлі машын, дыяграмы, малюнкі. * Аддзел рэўруху — каля 2 тыс. копій дакументаў і фотаздымкаў, зробленых у розных архівах. * Аддзел «Старажытны Магілёў». * Бібліятэка — другая па колькасці кніг у БССР (каля 70 тыс. тамоў). Развіццё Магілёўскага музея стрымлівалася рашэннем гарадскіх улад, прынятым яшчэ ў пачатку [[1920-я|1920-х]] гг., аб выдзяленні часткі памяшканняў Сялянскага банка пад жыллё. Вядома, што У. Л. Вянюкоў на працягу доўгага часу вёў беспаспяховую барацьбу з магілёўскім выканкамам за высяленне з музейнага будынка жыхароў. У [[1927]] г. з-за неасцярогі жыхароў у музеі здарыўся пажар<ref name="Huzalouski"/>. У лістападзе [[1929]] года кіраўніцтва БССР прыняло рашэнне аб перамяшчэнні каштоўнасцей са сталіцы рэспублікі ў Магілёў, далей ад магчымай лініі фронту. Тады з БДМ у магілёўскае аддзяленне былі перавезены [[крыж Еўфрасінні Полацкай]], рукапіснае [[Слуцкае Евангелле|Евангелле]] першай трэці XVI стагоддзя, шэраг жывапісных палотнаў. З антыкварнага фонду СССР былі перададзены залатыя ўпрыгожванні з раскопак [[Пампеі]], сярэбраная булава [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]], старажытныя келіхі, [[тытунёўка|тытунёўкі]], гадзіннікі, пярсцёнкі з каштоўных металаў, абразы, старадрукі<ref name="Huzalouski">{{кніга|аўтар =Гужалоўскі А. А.|частка = |загаловак =Музеі Беларусі (1918—1941 гг.)|арыгінал = |спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/uploaded08/Alaksandr_Huzalouski.Muziei_Bielarusi_1918_1941_hh._.pdf|адказны = |выданне = |месца = Мн . |выдавецтва =НАРБ|год =2002|том = |старонкі = |старонак =176|серыя = |isbn =985-6372-22-4|тыраж =500}}</ref>. У [[1932]] г. дырэктар Магілёўскага краязнаўчага музея У. Л. Вянюкоў пераехаў у [[Мінск]]. У тым жа годзе ў будынку былога банка размясціўся Магілёўскі абкам УКП(б). Падчас кароткатэрміновага выканання абавязкаў дырэктара І. Х. Юшчанка, у [[1933]] г. па загаду мясцовага партыйнага кіраўніцтва музей адміністрацыйна высялілі з [[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)|будынка былога Сялянскага банка]]. З дапамогай міліцыі і студэнтаў фондавыя калекцыі і разманціраваную экспазіцыю са значнымі стратамі за 24 гадзіны перавезлі ў невялікі, непрыстасаваны будынак па вул. Леніна. Праз непрацяглы час там была разгорнута экспазіцыя па гісторыі савецкага грамадства. Але прадметы старажытнасці (крыж Еўфрасінні Полацкай, Слуцкае Евангелле і іншыя кнігі, іконы, ювелірныя вырабы і інш.) засталіся ў браніраваным пакоі-сейфе на першым паверсе банкаўскага будынка<ref name="Huzalouski"/>. Гэта спецсховішча дзейнічала ў магілёўскім акругкаме КП(б)Б да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У студзені [[1934]] г. на пасаду дырэктара музея быў прызначаны 32-гадовы архіварыус партархіва ЦК КП(б)Б І. С. Мігулін, які кіраваў музеем да чэрвеня [[1941]] г. Ва ўмовах жорсткага ідэалагічнага дыктату і адсутнасці адпаведнага экспазіцыйнага памяшкання ён сканцэнтраваў сваю ўвагу на выставачнай дзейнасці, а таксама на ахове нерухомай гісторыка-культурнай спадчыны. Так, у [[1934]] г. ён спрабаваў уратаваць ад разбурэння [[Сабор Святога Іосіфа (Магілёў)|Іосіфаўскі сабор]], стварыўшы там філіял музея — ''Музей гісторыі рэлігіі і атэізму'' (1935—1941). У гэтым філіяле акрамя прадметаў па гісторыі хрысціянства ў Беларусі дэманстраваліся археалагічная і палеанталагічная (у тым ліку адзіны ў БССР шкілет маманта) калекцыі. Праз два гады ім быў створаны яшчэ адзін філіял у доме, дзе ў [[1919]] г. жыў і працаваў член рэўваенсавета 16-й арміі Заходняга фронту С. Арджанікідзэ — ''Мемарыяльны музей Р. К. Арджанікідзэ'' (1937—1941)<ref name="Huzalouski"/>. У [[1938]] г. музейныя калекцыі [[Сабор Святога Іосіфа (Магілёў)|Іосіфаўскага сабора]], якія былі выкінутыя па вуліцу і па працягу некалькіх дзён разбіраліся ўсімі жадаючымі, перавезлі ў будынак закрытай сінагогі, бо паводле распараджэння в.а. першага сакратара ЦК КП(б)Б [[A. A. Волкаў|A. A. Волкава]], гэты храм у гэтым жа годзе быў узарваны. Затым музейныя калекцыі пераправілі ў струхнелы будынак летняга цырка. Урэшце каля 7 тыс. прадметаў, што складала прыкладна 25 % ад колішніх фондаў, перавезлі ў капліцу на [[Успенскія могілкі (Магілёў)|Успенскіх могілках]]<ref name="Huzalouski"/>. === Вялікая Айчынная вайна === У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] музейныя калекцыі амаль цалкам загінулі. Не пазней за 13 ліпеня 1941 года найбольш каштоўныя ў гісторыка-мастацкіх адносінах помнікі матэрыяльнай культуры, якія захоўваліся ў браніраваным пакоі-сейфе пад наглядам партыйнага кіраўніцтва былі эвакуіраваны ў Маскву<ref>Рэстытуцыя культурных каштоўнасцей: праблемы вяртання і сумеснага выкарыстання (юрыдычныя, навуковыя і маральныя аспекты) : Матэрыялы Міжнар. навук. канф., якая адбылася ў Мінску пад эгідай UNESCO 19-20 чэрв. 1997 г. / Рэдкал.: А. Мальдзіс (гал. рэд.) і інш. — Мн. : ННАЦ, 1997. — 336 с. — (Вяртанне ; 4) — ISBN 985-6419-05-0. — С. 56.</ref>, пасля чаго зніклі. Разам з гэтымі помнікамі знікла нацыянальная каштоўнасць беларускага народа — [[крыж Ефрасінні Полацкай]]<ref name="Гуж">[[А. А. Гужалоўскі]]. [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1351/1/%D0%93%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D0%90%D0%90.pdf Музеі Беларусі ў час нямецкай акупацыі (1941—1944)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180619123301/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1351/1/%D0%93%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D0%90%D0%90.pdf |date=19 чэрвеня 2018 }}</ref>. === Пасляваенны перыяд === У [[1949]] г. музей аднавіў сваю дзейнасць як гісторыка-краязнаўчы. Адпаведна з загадам [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] «Аб назве і профілях музеяў БССР» ад 27.02.1953 г. — абласны краязнаўчы музей з філіяламі: Музей гісторыі бітвы каля в. Лясная Слаўгарадскага раёна (1958—1985), Музей дзекабрыстаў (1985-96), [[Магілёўскі музей этнаграфіі]] (у 1981-96 гг. аддзел). У [[2005]] г. музею прысвоена імя беларускага археолага, гісторыка, этнографа, краязнаўца, педагога [[Е. Р. Раманаў|Е. Р. Раманава]]. Першапачаткова музей размяшчаўся ў [[Дом Саветаў (Магілёў)|Доме Саветаў]], з 1961 г. — у [[Будынак акруговага суда (Магілёў)|будынку былога акруговага суда]], помніку архітэктуры другой палавіны 18 ст. Дырэктары музея: І. Х. Юшчанка, У. Л. Венюкоў, І. С. Мігулін, І. К. Скварцоў, М. М. Каваленчыкаў. З 1987 г. дырэктар В. М. Аненкаў. == Будынак == {{main|Будынак акруговага суда (Магілёў)}} Музей змяшчаецца па адрасе [[Плошча Славы (Магілёў)|пл. Савецкая]], 1 у будынку [[1778]] года пабудовы, які з’яўляецца помнікам архітэктуры [[класіцызм]]у рэспубліканскага значэння. == Фонды і калекцыі == [[Файл:Дыярама -Абарона Буйніцкага поля-.jpg|250px|міні|Дыярама «Абарона Буйніцкага поля»]] Асноўны фонд (2008) налічвае 126 362 адзінкі захоўвання, навукова-дапаможны — 159 698 адзінак. Агульная плошча музея складае больш за 2200 м², у т.л. выставачнай залы — 120 м². [[Файл:Мсціслаўская берасцяная грамата.jpg|thumb|Мсціслаўская берасцяная грамата]] У музеі больш за 20 калекцый: [[археалогія|археалогіі]] (крамянёвыя, каменныя і жалезныя прылады), [[нумізматыка|нумізматыкі]] (каля 30 тыс. манет [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], [[Рускае царства|Рускага царства]], [[Прусія|Прусіі]], [[Сілезія|Сілезіі]] і інш.), ваенных даспехаў, крыжоў XI—XVII стст., зброі XIV—XIX стст., друкаваных выданняў, жывапісу XVIII ст., дакументаў, фалерыстыкі і інш. Сярод рэдкіх экспанатаў сустракаюцца ўпрыгожанні (пальчатыя і антропазааморфная [[фібула|фібулы]], рэчы з эмалямі), [[Мсціслаўская берасцяная грамата (1980)|берасцяная грамата]] XIII ст., кнігі [[Магілёўская друкарня|Магілёўскай друкарні]] 1616—1713 гг., катэхізіс XVIII—XIX стст. і інш. == Філіялы == * [[Музей этнаграфіі (Магілёў)|Музей этнаграфіі]] * Музей адкрытага захоўвання фондаў * [[Музей Славы Магілёўшчыны]] == Гл. таксама == * [[Музеі Магілёва]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Mahilioŭ Regional Homeland Museum named after J. R. Ramanaŭ}} * [http://mogilewmuseum.by/ Сайт музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150226191912/http://mogilewmuseum.by/ |date=26 лютага 2015 }} {{Славутасці Магілёва}} [[Катэгорыя:Музеі Магілёва]] [[Катэгорыя:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава| ]] g2cws4njk6t9fk3txvbnvtt28hov6t6 Альгова (Віцебскі раён) 0 163236 5142448 5126187 2026-05-16T17:17:31Z Modallwmbw 165843 5142448 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Альгова}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Альгова |арыгінальная назва = |краіна =Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Alhova.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg =|lat_min =|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg =|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Бабініцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = 3,675780<ref name="Пл">[http://pravo.by/upload/docs/op/D917v0086754_1513890000.pdf Решение Витебского районного Совета депутатов 30 ноября 2017 г. № 175 «Об установлении границ сельских населенных пунктов Витебского района Витебской области и признании утратившими силу некоторых решений Витебского районного Совета депутатов» {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201124184641/https://pravo.by/upload/docs/op/D917v0086754_1513890000.pdf |date=24 лістапада 2020 }}</ref> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =155 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Альго́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Aĺhova}}, {{lang-ru|Ольгово}}) — аграгарадок<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039808&q_id=11200667|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 13 марта 2008 года № 89 "О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки"|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref> у [[Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Бабініцкім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]], за 4 км ад ракі [[Дзвіна|Дзвіны]], на аўтамабільнай дарозе {{таблічка-by|H|2314}}, за 1 км на поўнач ад [[Віцебск]]а, за 3 км ад чыгуначнай станцыі [[Віцебск (станцыя)|Віцебск]]. Плошча 367,5780 га<ref name="Пл" />. == Гісторыя == Вёска вядома з XVI ст. як каралеўскае ўладанне, у 1598 годзе прыватная ўласнасць Яна Кісяля ў [[Віцебскае ваяводства|Віцебскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1641 годзе паселішча [[Конныя мяшчане|конных мяшчан]] у складзе Віцебскай эканоміі, 2 валокі зямлі, 4 селяніны. У 18 ст. вёска ў Віцебскім ваяводстве Вялікага Княства Літоўскагая. У 1770 годзе ў складзе маёнтка Марцьянава ва ўладанні Агінскіх. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскім павеце]] [[Пскоўская губерня|Пскоўскай]], з 1776 года [[Полацкая губерня|Полацкай]] губерняў. У 1783-1785 гадах -- вёска. З 1796 года ў [[Беларуская губерня|Беларускай]], з 1802 года ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] губернях. У пачатку 19 ст. Альгова ў складзе радавога маёнтка памешчыкаў Лянковічаў. У 1833 годзе мелася карчма. У 1846 годзе прыватная ўласнасць палкоўніка ў адстаўцы памешчыка Мікалая Лянковіча. У 1905 годзе вёска ў Мішкаўскай воласці Віцебскага павета Віцебскай губерні. Вёска належала Падбярэзскаму сельскагаспадарчаму таварыству, якое мела 144 дзесяціны зямлі. У 1909 годзе на сродкі памешчыка Косава і сялян пабудаваны цагляны будынак школы, а пры ёй лазня і хлеў. У сакавіку 1924 года вернута ў склад [[БССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў [[Ялагаўскі сельсавет|Ялагаўскім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года). Альгоўскую школу наведвалі 20 дзяцей з Альгова і 68 з навакольных вёсак. У 1929 годзе арганізаваны калгас імя Чырвонай Арміі, у які ўвайшло 187 двароў, 768 жыхароў. У 1931 годзе калгас абслугоўвала Віцебская МТС. У калгасе працавалі 6 палводчых, 1 жывёлагадоўчая, 2 агародніцкія брыгады, кузня, лесапілка, шавецкая і калёсная майстэрні. З 20 лютага 1938 года ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У 1938 годзе з вёскай Альгова аб’ядналіся вёскі Баркоўшчына і Батрукі. З сярэдзіны ліпеня 1941 года да канца чэрвеня 1944 года акупіравана нацысцкімі войскамі. У баях з немцамі тут загінулі 450 савецкіх салдат. З 16 красавіка 1954 года вёска ў [[Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Бабініцкім сельсавеце]], цэнтр калгаса імя Чырвонай Арміі. З 27 снежня 1991 года цэнтр вытворча-камерцыйнага таварыства «Альгова», з 22 жніўня 1996 года зноў у калгасе імя Чырвонай Арміі. У 1997 годзе цэнтр калгаса імя Чырвонай Арміі, з 25 верасня 2003 года — цэнтр ЗАТ «Альгоўскае», з 2008 года — СВК «Альгоўскае». З 2008 года — аграгарадок<ref name=":0" />. У 2011 годзе частка тэрыторыі аграгарадка Альгова ўключана ў склад [[Віцебск|Віцебска]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 "О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614212659/https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|archive-date=2024-06-14|access-date=2024-06-14|url-status=live}}</ref>. == Насельніцтва == * 21 двор, 85 жыхароў (1783-85) * 41 рэвізская душа (1833) * 8 двароў, 58 жыхароў (1847) * (21 двор, 177 жыхароў) — вёска, (1 двор, 6 жыхароў) — былая карчма, (2 двары, 11 жыхароў) — новая карчма (1905) * 27 двароў, 145 жыхароў — Альгова-1, 23 двары, 125 жыхароў — Альгова-2 (1926) * 321 двор, 1024 жыхары (1995) * 555 гаспадарак, 1399 жыхароў (1997) * 574 гаспадаркі, 1479 жыхароў (2003) * 689 гаспадарак, 1623 жыхары (2018) == Інфраструктура == У 2018 годзе працавалі вучэбна-педагагічны комплекс яслі-сад-базавая школа, дзіцячы сад, філіял Бабініцкай дзіцячай школы мастацтваў, ФАП, сельскі Дом культуры (дзейнічае ўзорны харэаграфічны калектыў «ОльКІра»), бібліятэка, аддзяленне сувязі, АТС, аддзяленне ААТ «ААБ Беларусбанк», магазін. == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (1964) == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Алена Алегаўна Толабава]] — беларуская мастачка {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|||277}} * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|10-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бабініцкі сельсавет, Віцебскі раён}} [[Катэгорыя:Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] syx8bzs6ybm1inggco1lgssh0j29zm6 5142449 5142448 2026-05-16T17:18:07Z Modallwmbw 165843 5142449 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Альгова}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Альгова |арыгінальная назва = |краіна =Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Alhova.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg =|lat_min =|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg =|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Бабініцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = 3,675780<ref name="Пл">[http://pravo.by/upload/docs/op/D917v0086754_1513890000.pdf Решение Витебского районного Совета депутатов 30 ноября 2017 г. № 175 «Об установлении границ сельских населенных пунктов Витебского района Витебской области и признании утратившими силу некоторых решений Витебского районного Совета депутатов» {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201124184641/https://pravo.by/upload/docs/op/D917v0086754_1513890000.pdf |date=24 лістапада 2020 }}</ref> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =155 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Альго́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Aĺhova}}, {{lang-ru|Ольгово}}) — аграгарадок<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039808&q_id=11200667|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 13 марта 2008 года № 89 "О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки"|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref> у [[Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Бабініцкім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]], за 4 км ад ракі [[Дзвіна|Дзвіны]], на аўтамабільнай дарозе {{таблічка-by|H|2314}}, за 1 км на поўнач ад [[Віцебск]]а, за 3 км ад чыгуначнай станцыі [[Віцебск (станцыя)|Віцебск]]. Плошча 367,5780 га<ref name="Пл" />. == Гісторыя == Вёска вядома з XVI ст. як каралеўскае ўладанне, у 1598 годзе прыватная ўласнасць Яна Кісяля ў [[Віцебскае ваяводства|Віцебскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1641 годзе паселішча [[Конныя мяшчане|конных мяшчан]] у складзе Віцебскай эканоміі, 2 валокі зямлі, 4 селяніны. У 18 ст. вёска ў Віцебскім ваяводстве Вялікага Княства Літоўскагая. У 1770 годзе ў складзе маёнтка Марцьянава ва ўладанні Агінскіх. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскім павеце]] [[Пскоўская губерня|Пскоўскай]], з 1776 года [[Полацкая губерня|Полацкай]] губерняў. У 1783-1785 гадах -- вёска. З 1796 года ў [[Беларуская губерня|Беларускай]], з 1802 года ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] губернях. У пачатку 19 ст. Альгова ў складзе радавога маёнтка памешчыкаў Лянковічаў. У 1833 годзе мелася карчма. У 1846 годзе прыватная ўласнасць палкоўніка ў адстаўцы памешчыка Мікалая Лянковіча. У 1905 годзе вёска ў Мішкаўскай воласці Віцебскага павета Віцебскай губерні. Вёска належала Падбярэзскаму сельскагаспадарчаму таварыству, якое мела 144 дзесяціны зямлі. У 1909 годзе на сродкі памешчыка Косава і сялян пабудаваны цагляны будынак школы, а пры ёй лазня і хлеў. У сакавіку 1924 года вернута ў склад [[БССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў [[Ялагаўскі сельсавет|Ялагаўскім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года). Альгоўскую школу наведвалі 20 дзяцей з Альгова і 68 з навакольных вёсак. У 1929 годзе арганізаваны калгас імя Чырвонай Арміі, у які ўвайшло 187 двароў, 768 жыхароў. У 1931 годзе калгас абслугоўвала Віцебская МТС. У калгасе працавалі 6 палводчых, 1 жывёлагадоўчая, 2 агародніцкія брыгады, кузня, лесапілка, шавецкая і калёсная майстэрні. З 20 лютага 1938 года ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У 1938 годзе з вёскай Альгова аб’ядналіся вёскі Баркоўшчына і Батрукі. З сярэдзіны ліпеня 1941 года да канца чэрвеня 1944 года акупіравана нацысцкімі войскамі. У баях з немцамі тут загінулі 450 савецкіх салдат. З 16 красавіка 1954 года вёска ў [[Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Бабініцкім сельсавеце]], цэнтр калгаса імя Чырвонай Арміі. З 27 снежня 1991 года цэнтр вытворча-камерцыйнага таварыства «Альгова», з 22 жніўня 1996 года зноў у калгасе імя Чырвонай Арміі. У 1997 годзе цэнтр калгаса імя Чырвонай Арміі, з 25 верасня 2003 года — цэнтр ЗАТ «Альгоўскае», з 2008 года — СВК «Альгоўскае». З 2008 года — аграгарадок<ref name=":0" />. У 2011 годзе частка тэрыторыі аграгарадка Альгова ўключана ў склад [[Віцебск|Віцебска]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 "О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района"|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. == Насельніцтва == * 21 двор, 85 жыхароў (1783-85) * 41 рэвізская душа (1833) * 8 двароў, 58 жыхароў (1847) * (21 двор, 177 жыхароў) — вёска, (1 двор, 6 жыхароў) — былая карчма, (2 двары, 11 жыхароў) — новая карчма (1905) * 27 двароў, 145 жыхароў — Альгова-1, 23 двары, 125 жыхароў — Альгова-2 (1926) * 321 двор, 1024 жыхары (1995) * 555 гаспадарак, 1399 жыхароў (1997) * 574 гаспадаркі, 1479 жыхароў (2003) * 689 гаспадарак, 1623 жыхары (2018) == Інфраструктура == У 2018 годзе працавалі вучэбна-педагагічны комплекс яслі-сад-базавая школа, дзіцячы сад, філіял Бабініцкай дзіцячай школы мастацтваў, ФАП, сельскі Дом культуры (дзейнічае ўзорны харэаграфічны калектыў «ОльКІра»), бібліятэка, аддзяленне сувязі, АТС, аддзяленне ААТ «ААБ Беларусбанк», магазін. == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (1964) == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Алена Алегаўна Толабава]] — беларуская мастачка {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|||277}} * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|10-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бабініцкі сельсавет, Віцебскі раён}} [[Катэгорыя:Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] kgf5oafqp42qm1jj55sgs1lm98tsc5u Мазалава (Віцебскі раён) 0 163243 5142508 5062953 2026-05-16T21:00:14Z Modallwmbw 165843 5142508 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Мазалава |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Мазалаўскі |вышыня цэнтра НП = 139 |двароў = 605 |часавы пояс = +2 |DST = ёсць }} {{значэнні|Мазалава}} '''Ма́залава'''<ref>[[Назвы_населеных_пунктаў_Рэспублікі_Беларусь]]: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова|В. П. Лемцюгова]]; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с.</ref> ({{Lang-ru|Мазолово}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-30|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 21 марта 2011 г. №82 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039811&q_id=10396839|website=etalonline.by}}</ref> у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр [[Мазалаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Мазалаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == За 14 км на поўнач ад [[Віцебск]]а, 4 км ад чыгуначнай станцыі [[Лужасна (станцыя)|Лужасна]], каля аўтамабільнай дарогі {{таблічка-by|Р|115}} [[Віцебск]]—[[Гарадок]], на рацэ [[Лужаснянка|Лужаснянцы]]. == Насельніцтва == * 1458 жыхароў, 605 двароў (1999) * 1380 жыхароў (2009) == Інфраструктура == * Прадпрыемства меліярацыйных і водагаспадарчых сістэм * Сярэдняя школа * Дом культуры і бібліятэка * Амбулаторыя і аптэка * Аддзяленне сувязі == Культура == * Традыцыі інсітнага (наіўнага) мастацтва Віцебшчыны — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23БК000140}}. == Памятныя мясціны == * Помнік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]]. * [[Мілае (сядзіба)|Сядзіба Манькоўскіх]]. == Вядомыя асобы == * [[Леанід Міхайлавіч Нямцоў]] (нар. 1958) — беларускі ўрач-гастраэнтэролаг. [[Доктар медыцынскіх навук]] (2005), [[прафесар]] (2015). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Мазалава||505}} {{Мазалаўскі сельсавет, Віцебскі раён}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Мазалаўскі сельсавет (Віцебскі раён)]] [[Катэгорыя:Мазалава (Віцебскі раён)| ]] bq0akca5x24sfchs4onjlm11gg0cav6 Віс (востраў) 0 164969 5142552 4682917 2026-05-17T06:10:11Z Carsten Steger 108362 Aerial image of Vis inserted. 5142552 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Віс}} {{Востраў |Назва = Віс |Нацыянальная назва= |Карта = Vis be.png |Краіна = Харватыя |Рэгіён = Жупанія Спліт-Далмацыя |Акваторыя = |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 2 |lat_sec = 45 |lon_dir = E |lon_deg = 16 |lon_min = 9 |lon_sec = 4 |CoordScale = |Пазіцыйная карта = |Плошча = 90.26 |Найвышэйшы пункт = 587 |Насельніцтва = 3617 |Год перапісу = 2001 |Выява = Aerial image of Vis (view from the southwest).jpg |Подпіс выявы = }} '''Віс''' ({{lang-hr|Vis}}), '''Ліса''' ({{lang-it|Lissa}}) — [[востраў]] у [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]], у паўднёвай частцы [[Харватыя|Харватыі]], каля далмацінскага ўзбярэжжа. На востраве размешчаны аднайменны горад. Плошча вострава — 90,26 км², насельніцтва — 3617 чалавек (2001 г.). Найвышэйшы пункт вострава — г. Хум (587 м), даўжыня берагавой лініі — 76,6 км. Ад вострава Хвар аддзелены Віскім каналам. Востраў Віс — самы аддалены ад мацерыка сярод населеных астравоў Адрыятыкі. Самыя вялікія населеныя пункты — горад Віс (1960, перапіс 2001 г.) на ўсходнім беразе вострава і Коміжа (1677, перапіс 2001 г.) на заходнім. У горадзе Віс ёсць паромная прыстань, якая злучае востраў з востравам [[востраў Хвар|Хвар]] і мацерыковым горадам [[Спліт]]. Насельніцтва занята турыстычным абслугоўваннем, рыбалоўствам, [[вінаградарства]]м. == Славутасці == [[Выява:Vis convent.JPG|thumb|злева|Францысканскі кляштар у г. Віс]] * [[Віс (горад)|Віс]] — невялікі старадаўні горад. [[Францысканцы|Францысканскі]] [[кляштар]] [[XVI]] стагоддзя, пабудаваны на развалінах грэчаскага і [[рым]]скага тэатраў, некалькі цэркваў і палацаў [[XVI стагоддзе|XVI]] і [[XVII]] стагоддзяў. * [[Коміжа]] — горад рыбакоў. Мноства рыбных рэстаранаў, а таксама музей рыбалоўства, размешчаны ў старадаўняй прыгоннай вежы. * «[[Блакітны грот, Бішава|Блакітная пячора]]» ({{lang-hr|Modra špilja}}) — размешчана на невялікім востраве [[востраў Бішава|Бішава]], які знаходзіцца недалёка ад горада [[Коміжа]]. Турыстаў прыцягвае [[Грот, рэльеф|грот]], у якім, дзякуючы эфекту пераламлення святла ў вадзе, усе людзі і прадметы здаюцца залітымі блакітным святлом. == Спасылкі == {{commonscat-inline|Island of Vis}} * [http://www.tz—vis.hr/ в. Віс (харв., англ.)]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Харватыі]] [[Катэгорыя:Астравы Адрыятычнага мора]] [[Катэгорыя:Славутасці Харватыі]] [[Катэгорыя:Спліцка-Далмацінская жупанія]] lsfg7ro6z5z6c2bfm8pagcgcni9an1v ФК Тарпеда-БелАЗ 0 180741 5142430 5129829 2026-05-16T16:19:29Z Reteeeee 3133 132326 /* Цяперашні склад */ 5142430 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6500 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = Дзмітрый Лянцэвіч |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўной кропкай у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і атрымаў права на стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». З-за міжнародных санкцый і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветранай блакады]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушаны быў правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, з-за чаго хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Страт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паражэнні ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за болей высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе аднак адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце з-за шматлікіх нічыіх «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: БелАЗ * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на красавік 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Ігрок|90|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|Ненад Перавіч||2002}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|[[Аляксандр Бацішчаў]]||1991}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік||2005}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Віталь Лісаковіч]]||1998}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Наджы Агба||2006}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў||2005}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}} {{Ігрок|89|{{Сцяг|Расія}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Раман Жалезны]]|у «[[ФК Ліда|Лідзе]]» да снежня 2026 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзмітрый Лянцэвіч (нар. 1983) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Расія}} [[Віталь Казанцаў]] (нар. 1981) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Валянцін Міхееў (нар. 1979) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Афанасьеў]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2024 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]]<ref>{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От "Энергетика-БГУ" и "Белшины" до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Павел Прышывалка||1999}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ігар Бурко||1988}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Эдуард Карасцялёў||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Прыцкер||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Галушка||2003}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Жалезны||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Захараў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Канчаленка||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Міхайлаў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Мычолкін||2002}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Пацко||1995}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мацвей Сакалоўскі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Сідорык||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Іван Сіўкоў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Скаўпнёў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Аляксандр Фамін||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Цімафей Шаркоўскі||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Дзяніс Нікалаеў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Кірыл Нябышынец||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Рубан||1996}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Фурс||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Ягораў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Каролік]] (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Чаркас]] (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (са снежня 2025) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] kq2ur32ru17hcjrsbi4fbasrslrc56a 5142437 5142430 2026-05-16T16:30:03Z Reteeeee 3133 132326 /* «Тарпеда-БелАЗ-2» */ 5142437 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6500 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = Дзмітрый Лянцэвіч |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўной кропкай у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і атрымаў права на стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». З-за міжнародных санкцый і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветранай блакады]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушаны быў правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, з-за чаго хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Страт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паражэнні ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за болей высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе аднак адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце з-за шматлікіх нічыіх «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: БелАЗ * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на красавік 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Ігрок|90|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|Ненад Перавіч||2002}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|[[Аляксандр Бацішчаў]]||1991}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік||2005}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Віталь Лісаковіч]]||1998}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Наджы Агба||2006}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў||2005}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}} {{Ігрок|89|{{Сцяг|Расія}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Раман Жалезны]]|у «[[ФК Ліда|Лідзе]]» да снежня 2026 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзмітрый Лянцэвіч (нар. 1983) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Расія}} [[Віталь Казанцаў]] (нар. 1981) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Валянцін Міхееў (нар. 1979) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Афанасьеў]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]] {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсень Кітаеў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Галушка||2003}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Жалезны||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Захараў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Канчаленка||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Міхайлаў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Мычолкін||2002}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Пацко||1995}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мацвей Сакалоўскі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Сідорык||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Іван Сіўкоў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Скаўпнёў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Аляксандр Фамін||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Цімафей Шаркоўскі||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Дзяніс Нікалаеў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Кірыл Нябышынец||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Рубан||1996}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Фурс||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Ягораў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Каролік]] (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Чаркас]] (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (са снежня 2025) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] n0mv4yfbtk3ikj7alrfq51ioqoap1ju 5142441 5142437 2026-05-16T16:39:18Z Reteeeee 3133 132326 /* «Тарпеда-БелАЗ-2» */ 5142441 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6500 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = Дзмітрый Лянцэвіч |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўной кропкай у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і атрымаў права на стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». З-за міжнародных санкцый і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветранай блакады]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушаны быў правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, з-за чаго хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Страт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паражэнні ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за болей высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе аднак адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце з-за шматлікіх нічыіх «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: БелАЗ * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на красавік 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Ігрок|90|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|Ненад Перавіч||2002}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|[[Аляксандр Бацішчаў]]||1991}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік||2005}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Віталь Лісаковіч]]||1998}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Наджы Агба||2006}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў||2005}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}} {{Ігрок|89|{{Сцяг|Расія}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Раман Жалезны]]|у «[[ФК Ліда|Лідзе]]» да снежня 2026 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзмітрый Лянцэвіч (нар. 1983) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Расія}} [[Віталь Казанцаў]] (нар. 1981) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Валянцін Міхееў (нар. 1979) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Афанасьеў]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]] {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кітаеў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Бальцэвіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Бязрукаў||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Бязрукаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яраслаў Голубеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Адрыян Каралёў||2008}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Стануль||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Чалей||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Дзяніс Нікалаеў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Кірыл Нябышынец||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Рубан||1996}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Фурс||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Ягораў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Каролік]] (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Чаркас]] (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (са снежня 2025) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] hl9qvjdoewizhall4r8imt39nxhaey8 5142442 5142441 2026-05-16T16:45:32Z Reteeeee 3133 132326 /* «Тарпеда-БелАЗ-2» */ 5142442 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6500 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = Дзмітрый Лянцэвіч |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўной кропкай у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і атрымаў права на стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». З-за міжнародных санкцый і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветранай блакады]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушаны быў правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, з-за чаго хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Страт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паражэнні ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за болей высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе аднак адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце з-за шматлікіх нічыіх «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: БелАЗ * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на красавік 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Ігрок|90|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|Ненад Перавіч||2002}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|[[Аляксандр Бацішчаў]]||1991}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік||2005}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Віталь Лісаковіч]]||1998}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Наджы Агба||2006}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў||2005}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}} {{Ігрок|89|{{Сцяг|Расія}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Раман Жалезны]]|у «[[ФК Ліда|Лідзе]]» да снежня 2026 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзмітрый Лянцэвіч (нар. 1983) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Расія}} [[Віталь Казанцаў]] (нар. 1981) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Валянцін Міхееў (нар. 1979) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Афанасьеў]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]] {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кітаеў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Бальцэвіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Бязрукаў||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Бязрукаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яраслаў Голубеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Адрыян Каралёў||2008}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Стануль||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Чалей||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Платон Каролік||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Матусевіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Налівайка||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Скаўпнёў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Каролік]] (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Чаркас]] (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (са снежня 2025) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] ej3lz1igeaov3cophm5ihfm5r8b2x09 Шапечына 0 191432 5142507 4728486 2026-05-16T20:57:05Z Modallwmbw 165843 5142507 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Шапечына |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat= |long= |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 59|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 18|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Шапечынскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 137 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 352 |год перапісу = 2003 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 211347 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243043711 }} '''Шапе́чына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šapiečyna}}, {{lang-ru|Шапечино}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039811&q_id=5855145|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 21 марта 2011 года № 82 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»}}</ref> у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Шапечынскі сельсавет|Шапечынскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 25 км у напрамку на поўдзень ад [[Віцебск]]а, на аўтамабільнай дарозе {{Таблічка-by|Р|87}} Віцебск—[[Орша]], на рацэ [[Сухадроўка]]. == Гісторыя == Назва вёскі ўтворана ад прозвішча Шапечын. Вядома з [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] як сяло-ўладанне зямяніна Войны-Рамейкі Ясянецкага ў Віцебскім ваяводстве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У [[1635]] годзе ён заклаў Шапечына ў ліку другіх сёл за 2000 [[Капа (грашовая адзінка)|коп]] грошай літоўскіх сваёй жонцы Пелагеі Склатоўскай. У [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] вёска вядома як цэнтр аднайменнага маёнтка ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім павеце]] Магілёўскай губерні. У [[1871]] годзе маёнтак набыў селянін Іван Васькоўскі, які меў тут 139 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі. На пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] вёска (53 дзесяціны зямлі) у Высачанскай воласці [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Адносілася да Кабыльніцкага праваслаўнага прыхода. У [[1909]] годзе (11 двароў, 73 жыхары) належала Бабавікоўскай сельскай грамадзе. З [[20 жніўня]] [[1924]] г. [[аграгарадок]] у [[Асінаўскі сельсавет (Высачанскі раён)|Асінаўскім сельсавеце]] [[Высачанскі раён|Высачанскага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]], з [[8 ліпеня]] [[1931]] — [[Лёзненскі раён|Лёзненскага]], з [[12 лютага]] [[1935]] — [[Багушэўскі раён|Багушэўскага раёнаў]], з [[20 лютага]] [[1938]] г. гэтага ж раёна [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У [[1930]] годзе арганізаваны калгас. У [[1941]] годзе ў вёсцы 14 двароў, 60 жыхароў. У ліпені [[1941]] г. нямецкія войскі знішчылі вёску і 6 мірных жыхароў. Пасля вайны вёска адбудавалася. З [[20 студзеня]] [[1960]] г. яна ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]], з [[24 студзеня]] [[1971]] — Шапечынскім сельсавеце. У [[1969]] тут 15 двароў, 58 жыхароў. На [[1 студзеня]] [[2003]] г. 149 двароў, 352 жыхары. [[аграгарадок]] у складзе ЗАТ «Ліпаўцы». == Інфраструктура == У вёсцы працуюць жывёлагадоўчая ферма, механізаваны двор, АТС, аддзяленне сувязі, пачатковая школа, дзіцячая школа мастацтваў, Дом культуры, бібліятэка, комплексны прыёмны пункт, магазін. {{зноскі}} == Літаратура == * З гісторыі населеных пунктаў / Падр. В. В. Віталева // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Віцебскага раёна / Рэдкалегія: А. П. Красоўскі і інш.; Уклад. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Маст. літ., 2004. — 772 с.: іл. — С. 766. * {{Крыніцы/БелЭн|17}} — С. 373. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. И. Н. Шлык|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=28|старонак=36|isbn=978-985-508-049-8|тыраж=5000|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=32|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000|мова=ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шапечынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шапечынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] r7qg42xn8i3ksxbhnx84nxammph9r01 5142511 5142507 2026-05-16T21:11:58Z Modallwmbw 165843 5142511 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Шапечына |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat= |long= |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 59|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 18|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Шапечынскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 137 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 352 |год перапісу = 2003 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 211347 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243043711 }} '''Шапе́чына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šapiečyna}}, {{lang-ru|Шапечино}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039811&q_id=5855145|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 21 марта 2011 года № 82 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»}}</ref> у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Шапечынскі сельсавет|Шапечынскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 25 км у напрамку на поўдзень ад [[Віцебск]]а, на аўтамабільнай дарозе {{Таблічка-by|Р|87}} Віцебск—[[Орша]], на рацэ [[Сухадроўка]]. == Гісторыя == Назва вёскі ўтворана ад прозвішча Шапечын. Вядома з [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] як сяло-ўладанне зямяніна Войны-Рамейкі Ясянецкага ў Віцебскім ваяводстве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У [[1635]] годзе ён заклаў Шапечына ў ліку другіх сёл за 2000 [[Капа (грашовая адзінка)|коп]] грошай літоўскіх сваёй жонцы Пелагеі Склатоўскай. У [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] вёска вядома як цэнтр аднайменнага маёнтка ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім павеце]] Магілёўскай губерні. У [[1871]] годзе маёнтак набыў селянін Іван Васькоўскі, які меў тут 139 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі. На пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] вёска (53 дзесяціны зямлі) у Высачанскай воласці [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Адносілася да Кабыльніцкага праваслаўнага прыхода. У [[1909]] годзе (11 двароў, 73 жыхары) належала Бабавікоўскай сельскай грамадзе. З [[20 жніўня]] [[1924]] г. ''Шапечына'' у [[Асінаўскі сельсавет (Высачанскі раён)|Асінаўскім сельсавеце]] [[Высачанскі раён|Высачанскага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]], з [[8 ліпеня]] [[1931]] — [[Лёзненскі раён|Лёзненскага]], з [[12 лютага]] [[1935]] — [[Багушэўскі раён|Багушэўскага раёнаў]], з [[20 лютага]] [[1938]] г. гэтага ж раёна [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У [[1930]] годзе арганізаваны калгас. У [[1941]] годзе ў вёсцы 14 двароў, 60 жыхароў. У ліпені [[1941]] г. нямецкія войскі знішчылі вёску і 6 мірных жыхароў. Пасля вайны вёска адбудавалася. З [[20 студзеня]] [[1960]] г. яна ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]], з [[24 студзеня]] [[1971]] — Шапечынскім сельсавеце. У [[1969]] тут 15 двароў, 58 жыхароў. 24 студзеня 1972 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Шапечына, сельсавет перайменаваны ў Шапечынскі<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. На [[1 студзеня]] [[2003]] г. 149 двароў, 352 жыхары. [[Аграгарадок]] у складзе ЗАТ «Ліпаўцы». == Інфраструктура == У вёсцы працуюць жывёлагадоўчая ферма, механізаваны двор, АТС, аддзяленне сувязі, пачатковая школа, дзіцячая школа мастацтваў, Дом культуры, бібліятэка, комплексны прыёмны пункт, магазін. {{зноскі}} == Літаратура == * З гісторыі населеных пунктаў / Падр. В. В. Віталева // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Віцебскага раёна / Рэдкалегія: А. П. Красоўскі і інш.; Уклад. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Маст. літ., 2004. — 772 с.: іл. — С. 766. * {{Крыніцы/БелЭн|17}} — С. 373. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. И. Н. Шлык|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=28|старонак=36|isbn=978-985-508-049-8|тыраж=5000|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=32|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000|мова=ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шапечынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шапечынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] jg717om126sm8qz5pfvim5ab5x2e1l8 5142513 5142511 2026-05-16T21:15:36Z Modallwmbw 165843 5142513 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Шапечына |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat= |long= |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 59|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 18|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Шапечынскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 137 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 352 |год перапісу = 2003 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 211347 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243043711 }} '''Шапе́чына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šapiečyna}}, {{lang-ru|Шапечино}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039811&q_id=5855145|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 21 марта 2011 года № 82 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»}}</ref> у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Шапечынскі сельсавет|Шапечынскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 25 км у напрамку на поўдзень ад [[Віцебск]]а, на аўтамабільнай дарозе {{Таблічка-by|Р|87}} Віцебск—[[Орша]], на рацэ [[Сухадроўка]]. == Гісторыя == Назва вёскі ўтворана ад прозвішча Шапечын. Вядома з [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] як сяло-ўладанне зямяніна Войны-Рамейкі Ясянецкага ў Віцебскім ваяводстве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У [[1635]] годзе ён заклаў Шапечына ў ліку другіх сёл за 2000 [[Капа (грашовая адзінка)|коп]] грошай літоўскіх сваёй жонцы Пелагеі Склатоўскай. У [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] вёска вядома як цэнтр аднайменнага маёнтка ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім павеце]] Магілёўскай губерні. У [[1871]] годзе маёнтак набыў селянін Іван Васькоўскі, які меў тут 139 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі. На пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] вёска (53 дзесяціны зямлі) у Высачанскай воласці [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Адносілася да Кабыльніцкага праваслаўнага прыхода. У [[1909]] годзе (11 двароў, 73 жыхары) належала Бабавікоўскай сельскай грамадзе. З [[20 жніўня]] [[1924]] г. ''Шапечына'' у [[Асінаўскі сельсавет (Высачанскі раён)|Асінаўскім сельсавеце]] [[Высачанскі раён|Высачанскага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]], з [[8 ліпеня]] [[1931]] — [[Лёзненскі раён|Лёзненскага]], з [[12 лютага]] [[1935]] — [[Багушэўскі раён|Багушэўскага раёнаў]], з [[20 лютага]] [[1938]] г. гэтага ж раёна [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У [[1930]] годзе арганізаваны калгас. У [[1941]] годзе ў вёсцы 14 двароў, 60 жыхароў. У ліпені [[1941]] г. нямецкія войскі знішчылі вёску і 6 мірных жыхароў. Пасля вайны вёска адбудавалася. З [[20 студзеня]] [[1960]] г. яна ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]], з [[24 студзеня]] [[1971]] — Шапечынскім сельсавеце. У [[1969]] тут 15 двароў, 58 жыхароў. 24 студзеня 1972 года цэнтр сельсавета перанесены з [[Асінаўка (Шапечынскі сельсавет)|Асінаўкі]] ў вёску Шапечына, сельсавет перайменаваны ў Шапечынскі<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. На [[1 студзеня]] [[2003]] г. 149 двароў, 352 жыхары. [[Аграгарадок]] у складзе ЗАТ «Ліпаўцы». == Інфраструктура == У вёсцы працуюць жывёлагадоўчая ферма, механізаваны двор, АТС, аддзяленне сувязі, пачатковая школа, дзіцячая школа мастацтваў, Дом культуры, бібліятэка, комплексны прыёмны пункт, магазін. {{зноскі}} == Літаратура == * З гісторыі населеных пунктаў / Падр. В. В. Віталева // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Віцебскага раёна / Рэдкалегія: А. П. Красоўскі і інш.; Уклад. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Маст. літ., 2004. — 772 с.: іл. — С. 766. * {{Крыніцы/БелЭн|17}} — С. 373. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. И. Н. Шлык|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=28|старонак=36|isbn=978-985-508-049-8|тыраж=5000|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=32|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000|мова=ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шапечынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шапечынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] m6z4068enecomyzceljvlzq90w57f0l 5142515 5142513 2026-05-16T21:32:17Z Modallwmbw 165843 5142515 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Шапечына |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat= |long= |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 59|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 18|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Шапечынскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 137 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 352 |год перапісу = 2003 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 211347 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243043711 }} '''Шапе́чына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šapiečyna}}, {{lang-ru|Шапечино}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039811&q_id=5855145|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 21 марта 2011 года № 82 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»}}</ref> у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Шапечынскі сельсавет|Шапечынскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 25 км у напрамку на поўдзень ад [[Віцебск]]а, на аўтамабільнай дарозе {{Таблічка-by|Р|87}} Віцебск—[[Орша]], на рацэ [[Сухадроўка]]. == Гісторыя == Назва вёскі ўтворана ад прозвішча Шапечын. Вядома з [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] як сяло-ўладанне зямяніна Войны-Рамейкі Ясянецкага ў Віцебскім ваяводстве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У [[1635]] годзе ён заклаў Шапечына ў ліку другіх сёл за 2000 [[Капа (грашовая адзінка)|коп]] грошай літоўскіх сваёй жонцы Пелагеі Склатоўскай. У [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] вёска вядома як цэнтр аднайменнага маёнтка ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім павеце]] Магілёўскай губерні. У [[1871]] годзе маёнтак набыў селянін Іван Васькоўскі, які меў тут 139 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі. На пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] вёска (53 дзесяціны зямлі) у Высачанскай воласці [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Адносілася да Кабыльніцкага праваслаўнага прыхода. У [[1909]] годзе (11 двароў, 73 жыхары) належала Бабавікоўскай сельскай грамадзе. З [[20 жніўня]] [[1924]] г. ''Шапечына'' у [[Асінаўскі сельсавет (Высачанскі раён)|Асінаўскім сельсавеце]] [[Высачанскі раён|Высачанскага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]], з [[8 ліпеня]] [[1931]] — [[Лёзненскі раён|Лёзненскага]], з [[12 лютага]] [[1935]] — [[Багушэўскі раён|Багушэўскага раёнаў]], з [[20 лютага]] [[1938]] г. гэтага ж раёна [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У [[1930]] годзе арганізаваны калгас. У [[1941]] годзе ў вёсцы 14 двароў, 60 жыхароў. У ліпені [[1941]] г. нямецкія войскі знішчылі вёску і 6 мірных жыхароў. Пасля вайны вёска адбудавалася. З [[20 студзеня]] [[1960]] г. яна ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]], з [[24 студзеня]] [[1971]] — Шапечынскім сельсавеце. У [[1969]] тут 15 двароў, 58 жыхароў. 24 студзеня 1972 года цэнтр сельсавета перанесены з [[Асінаўка (Шапечынскі сельсавет)|Асінаўкі]] ў вёску Шапечына, сельсавет перайменаваны ў Шапечынскі<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. На [[1 студзеня]] [[2003]] г. 149 двароў, 352 жыхары. Шапечына у складзе ЗАТ «Ліпаўцы». == Інфраструктура == У вёсцы працуюць жывёлагадоўчая ферма, механізаваны двор, АТС, аддзяленне сувязі, пачатковая школа, дзіцячая школа мастацтваў, Дом культуры, бібліятэка, комплексны прыёмны пункт, магазін. == Памятныя мясціны == * Памятны знак «Героям 5-й, 33-й и 39-й Армий». {{зноскі}} == Літаратура == * З гісторыі населеных пунктаў / Падр. В. В. Віталева // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Віцебскага раёна / Рэдкалегія: А. П. Красоўскі і інш.; Уклад. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Маст. літ., 2004. — 772 с.: іл. — С. 766. * {{Крыніцы/БелЭн|17}} — С. 373. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. И. Н. Шлык|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=28|старонак=36|isbn=978-985-508-049-8|тыраж=5000|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=32|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000|мова=ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шапечынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шапечынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] i5inrqro6sijcuab7zuwaplkblebsnv 5142549 5142515 2026-05-17T06:00:37Z M.L.Bot 261 афармленне 5142549 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Шапечына |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat= |long= |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 59|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 18|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Шапечынскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 137 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 352 |год перапісу = 2003 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 211347 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243043711 }} '''Шапе́чына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šapiečyna}}, {{lang-ru|Шапечино}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039811&q_id=5855145|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 21 марта 2011 года № 82 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»}}</ref> у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Шапечынскі сельсавет|Шапечынскага сельсавета]]. == Геаграфія == За 25 км на поўдзень ад [[Віцебск]]а, на аўтамабільнай дарозе {{Таблічка-by|Р|87}} Віцебск—[[Орша]], на рацэ [[Сухадроўка|Сухадроўцы]]. == Гісторыя == Назва вёскі ўтворана ад прозвішча Шапечын. Вядома з XVII ст. як сяло — уладанне зямяніна Войны-Рамейкі Ясянецкага ў Віцебскім ваяводстве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1635 годзе ён заклаў Шапечына ў ліку другіх сёл за 2000 [[Капа (грашовая адзінка)|коп]] літоўскіх грошаў сваёй жонцы Пелагеі Склатоўскай. У XIX ст. вёска вядома як цэнтр аднайменнага маёнтка ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім павеце]] Магілёўскай губерні. У 1871 годзе маёнтак набыў селянін Іван Васькоўскі, які меў тут 139 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі. На пачатку XX ст. вёска (53 дзесяціны зямлі) у Высачанскай воласці [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Адносілася да Кабыльніцкага праваслаўнага прыхода. У 1909 годзе (11 двароў, 73 жыхары) належала Бабавікоўскай сельскай грамадзе. З 20 жніўня 1924 г. Шапечына ў [[Асінаўскі сельсавет (Высачанскі раён)|Асінаўскім сельсавеце]] [[Высачанскі раён|Высачанскага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]], з [[8 ліпеня]] [[1931]] — [[Лёзненскі раён|Лёзненскага]], з [[12 лютага]] [[1935]] — [[Багушэўскі раён|Багушэўскага раёнаў]], з [[20 лютага]] [[1938]] г. гэтага ж раёна [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У [[1930]] годзе арганізаваны калгас. У 1941 годзе ў вёсцы 14 двароў, 60 жыхароў. У ліпені 1941 г. нямецкія войскі знішчылі вёску і загубілі 6 мірных жыхароў. Пасля вайны вёска адбудавалася. З [[20 студзеня]] [[1960]] г. яна ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]], з [[24 студзеня]] [[1971]] — Шапечынскім сельсавеце. У [[1969]] тут 15 двароў, 58 жыхароў. 24 студзеня 1972 года цэнтр сельсавета перанесены з [[Асінаўка (Шапечынскі сельсавет)|Асінаўкі]] ў вёску Шапечына, сельсавет перайменаваны ў Шапечынскі<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. На 1 студзеня 2003 г. 149 двароў, 352 жыхары. Шапечына ў складзе ЗАТ «Ліпаўцы». == Інфраструктура == У вёсцы працуюць жывёлагадоўчая ферма, механізаваны двор, АТС, аддзяленне сувязі, пачатковая школа, дзіцячая школа мастацтваў, Дом культуры, бібліятэка, комплексны прыёмны пункт, магазін. == Памятныя мясціны == * Памятны знак «Героям 5-й, 33-й и 39-й Армий». {{зноскі}} == Літаратура == * З гісторыі населеных пунктаў / Падр. В. В. Віталева // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Віцебскага раёна / Рэдкалегія: А. П. Красоўскі і інш.; Уклад. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Маст. літ., 2004. — 772 с.: іл. — С. 766. * {{Крыніцы/БелЭн|17}} — С. 373. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. И. Н. Шлык|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=28|старонак=36|isbn=978-985-508-049-8|тыраж=5000|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=32|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000|мова=ru}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Шапечынскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шапечынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] gnyixccm1pm21w1mrcqro4jazju19e0 Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы 100 193441 5142413 5141919 2026-05-16T15:50:31Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5142413 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Свята-Георгіеўская царква (Каменюкі)|2026-05-16T10:00:21Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Музей Пія-Клімента|2026-05-15T20:33:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Габалінская радыёэлектронная станцыя|2026-05-15T20:30:16Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Спічастая арка|2026-05-15T20:08:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ківот|2026-05-15T18:58:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Цэнтральны музей Узброеных сіл|2026-05-15T18:57:04Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Дняпроўскі праезд (Мінск)|2026-05-15T12:04:38Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Прастол|2026-05-15T10:36:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дняпроўская вуліца (Мінск)|2026-05-12T08:25:23Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Выстаўка дасягненняў народнай гаспадаркі|2026-05-12T07:45:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Монтэ-Касіна|2026-05-10T09:31:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла (Лявонава)|2026-05-09T22:15:40Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сан-Джавані-Эванджэліста (Венецыя)|2026-05-09T18:29:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вуліца Лазарава (Мінск)|2026-05-09T09:46:35Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Крыштоф Мікалай Радзівіл (1590—1607)|2026-05-09T07:10:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сусветная выстаўка (1925)|2026-05-08T18:42:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вайсковыя могілкі (Дзесятнікі)|2026-05-06T16:44:33Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Праваслаўныя могілкі (Ракаў)|2026-05-06T16:04:54Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Крыжаўзвіжанская капліца (Ракаў)|2026-05-06T15:36:17Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Фрэдэрык I (кароль Даніі)|2026-05-02T04:50:10Z|StarDeg}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ncbep8cv2cvx3niylghwgxsd3r5892j Форбс Бэрнхам 0 193617 5142510 4463600 2026-05-16T21:09:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142510 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Ліндэн Форбс Сэмпсан Бэрнхам | арыгінал імя = Linden Forbes Sampson Burnham | выява =Forbes Burnham (1966).jpg | пасада = [[прэзідэнт]] [[Гаяна|Гаяны]] | сцяг = Presidential Standard of Guyana (1980-1985) under President LFS Burnham.svg | парадак = 1 | перыядпачатак = [[6 кастрычніка]] [[1980]] | перыядканец = [[6 жніўня]] [[1985]] | папярэднік = | пераемнік = Дэсманд Хойт | віцэ-прэзідэнт = | пасада_2 = прэм'ер-міністр [[Гаяна|Гаяны]] | парадак_2 = 2 | перыядпачатак_2 = [[14 снежня]] [[1964]] | перыядканец_2 = [[6 кастрычніка]] [[1980]] | папярэднік_2 = [[Чэддзі Джаган]] | партыя = Народны Нацыянальны Кангрэс | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | бацька = Джэймс Этэльберт Бэрнхам | маці = Рэйчэл Эбігэйл Сэмпсан | веравызнанне = [[Пратэстанцтва]] | пахаваны = | жонка = Берніс Латэйст, Віола Бэрнхам | аўтограф = }} {{цёзкі2|Бэрнхам}} '''Лі́ндэн Форбс Сэ́мпсан Бэ́рнхам''' ({{lang-en|Linden Forbes Sampson Burnham}}; {{ДН|20|02|1923}}, [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўн]] — {{ДС|6|08|1985}}, Джорджтаўн) — палітычны дзеяч [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] і краін [[Карыбскае мора|Карыбскага басейна]], першы [[прэзідэнт]] [[Гаяна|Гаяны]]. == Станаўленне палітыка == Форбс Бэрнхам нарадзіўся ў прыгарадзе [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўна]] ў сям’і настаўніка пачатковай школы. У [[1942]] г. як лепшы студэнт [[Гісторыя Гаяны#Брытанская Гвіяна|Брытанскай Гвіяны]] быў накіраваны ў [[Лонданскі ўніверсітэт]], дзе ў 1944 г. атрымаў ступень бакалаўра мастацтваў і ў [[1948]] г. стаў дыпламаваным юрыстам. Яшчэ ў студэнцкія гады зацікавіўся [[палітыка]]й, узначальваў аб’яднанне студэнтаў краін [[Карыбскае мора|Карыбскага басейна]]. У якасці дэлегата студэнцкага саюза наведваў [[Парыж]] і [[Прага|Прагу]]. Пасля вяртання ў Брытанскую Гвіяну ўдзельнічаў у стварэнні першай палітычнай Народнай Прагрэсіўнай Партыі (НПП), стаў лідарам чальцоў-афрагаянцаў. На першых агульнанацыянальных выбарах [[1953]] г. быў абраны прадстаўніком у [[парламент]], разам з Чэддзі Джаганам адкрыў першае паседжанне. Аднак парламент і ўрад, у якіх чальцы НПП атрымалі большасць, былі распушчаны каланіяльнай адміністрацыяй. Чэддзі Джаган і Форбс Бэрнхам наведалі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], а потым [[Індыя|Індыю]], дзе вялі перагаворы ў спадзяванні адтрымаць падтрымку ад мясцовага ўрада. У лютым [[1955]] г. паміж лідарамі НПП адбыўся раскол. Форбс Бэрнхам і яго прыхільнікі стварылі асобную фракцыю, што дзейнічала як самастойная партыя. Аднак на выбарах [[1957]] г. фракцыя атрымала ў каланіяльным парламенце толькі 3 месца з 14. Таму ў [[1958]] г. на аснове фракцыі і Аб’яднанай Дэмакратычнай Партыі, што прадстаўляла інтарэсы сярэдняга класа афрагаянскай абшчыны, быў створаны Народны Нацыянальны Кангрэс (ННК). Форбс Бэрнхам стаў яго старшынёй. Увесну [[1964]] г. з-за канфлікта паміж НПП і прафсаюзамі ў Брытанскай Гвіяне адбыўся выбух гвалту. Форбс Бэрнхам звярнуўся да каланіяльнай адміністрацыі з прапановай змяніць выбарчы закон на карысць прапарцыянальнага прадстаўніцтва ад розных этнічных абшчын. Ён узначаліў кааліцыю палітыкаў, нязгодных з НПП, і дзякуючы зменам ў заканадаўстве дасягнуў перамогі на выбарах. [[14 снежня]] 1964 г. быў сфарміраваны кааліцыйны ўрад на чале Форбса Бэрнхама. == Пэм’ер-міністр і прэзідэнт == Форбс Бэрнхам беспарапынна займаў пасаду [[прэм'ер-міністр]]а [[Гаяна|Гаяны]] з [[14 снежня]] [[1964]] г. да [[6 кастрычніка]] [[1980]] г. [[26 мая]] [[1966]] г. падчас канферэнцыі ў [[Лондан]]е было заключана пагадненне з [[Вялікабрытанія]]й аб наданні незалежнасці Гаяны. Доўгажыхарства Форбса Бэрнхама на палітычным алімпе Гаяны яго апаненты тлумачылі падтрымкай з боку [[ЦРУ]] [[ЗША]] ў першыя гады кіравання, а потым махлярствам на выбарах. Ва ўнутранай палітыцы Форбс Бэрнхам абапіраўся на сілавыя структуры. Выдаткі на сілы самааховы і паліцыю павялічыліся з [[1973]] г. да [[1976]] г. на 500 %. Лідар НКК і яго блізкія паплечнікі абвінавачваліся ў [[карупцыя|карупцыі]]. Сам Бэрнхам тлумачыў свой поспех імкненнем да згуртавання нацыі [[23 лютага]] [[1970]] г. Гаяна была абвешчана [[рэспубліка]]й. Такім чынам, перарываліся канстытуцыйныя сувязі з Вялікабрытаніяй. Прэм’ер-міністр стаў лічыцца главой дзяржавы (да гэтага главой дзяржавы фармальна была [[Елізавета II]]). У [[1978]] г. Форбс Бэрнхам ініцыяваў [[рэферэндум]] па ўнясенню змен у [[Канстытуцыя|асноўны закон]]. Новая Канстытуцыя ўступіла ў сілу [[20 лютага]] 1980 г. Яна ўводзіла пасаду [[прэзідэнт]]а, які выбіраўся ўсеагульным галасаваннем і меў вельмі шырокія паўнамоцтвы. 6 кастрычніка 1985 г. Форбс Бэрнхам быў абраны прэзідэнтам. На гэтай пасадзе ён заставаўся да дня сваёй смерці [[6 жніўня]] [[1985]] г. == Кааператыўны сацыялізм == У 1970-ыя гг. асновай [[эканоміка|эканамічнага]] ладу [[Гаяна|Гаяны]] стаў так званы «[[кааперацыя|кааператыўны]] [[сацыялізм]]». Слова «кааператыўная» была ўнесена ў назву дзяржавы. Форбс Бэрнхам тлумачыў яго наступным чынам: «Гэта значыць, што мы верым у сацыялізм як ідэалогію і імкнемся да ўсталявання сацыялістычнай сістэмы ў Гаяне і, па-другое, збіраемся выкарыстоўваць кааператывы для дасягнення сваёй мэты». Да [[1976]] г. было створана 1350 кааператываў, што аб’ядналі каля 120 тысяч рабочых. Акрамя таго, праводзілася [[нацыяналізацыя]] [[прамысловасць|прамысловасці]], [[фінансы|фінансавай]] сферы і буйных плантацый. Да канца 1976 г. урад нацыяналізаваў 36 іншаземных кампаній. Яшчэ з [[1966]] г. складаўся [[планавая эканоміка|план эканамічнага развіцця краіны]]. Аднак нацыяналізацыя суправаджалася выплатамі вялікіх кампенсацый былым уладальнікам, значнымі замежнымі запазычаннасцямі, а нацыяналізаваныя прадпрыемствы і кааператывы хутка згубілі сваю эфектыўнасць. Зацверджаныя ўрадам планы ніколі цалкам не выконваліся. Форбс Бэрнхам прызнаваў гэта і абвінавачваў суайчыннікаў у адстутнасці дысцыпліны. Спад коштаў на сыравіну на знешнім рынку ў пачатку 1980-ых гг. вымусіў Форбса Бэрнхама звярнуцца да замежных інвестараў. Канчаткова ад палітыкі кааператыўнага сацыялізму адмовіўся толькі пераемнік Бэрнхама, Дэсманд Хойт. == Знешняя палітыка == У знешняй палітыцы Форбс Бэрнхам арыентаваўся на англамоўныя краіны [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]]. [[Гаяна]] актыўна ўдзельнічала ў рэгіянальных [[палітыка|палітычных]] дыялогах і [[эканоміка|эканамічных]] задзіночаннях. Былі ўсталяваны міжнародныя сувязі з [[Куба]]й і [[Кітай|Кітаем]]. У сярэдзіне 1970-ых гг. Куба выкарыстоўвала [[порт]]ы Гаяны для перавозкі сваіх войск у [[Ангола|Анголу]]. На канферэнцыі міністраў іншаземных спраў краін [[Рух недалучэння|руху недалучэння]] ў [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўне]] ў [[1972]] г. Форбс Бэрнхам адкрыта крытыкаваў [[імперыялізм]]. Аднак канфлікт з суседняй [[Венесуэла]]й, якая прэтэндавала на значную частку тэрыторый Гаяны, вымушаў Форбса Бэрнхама захоўваць шчыльныя сувязі з [[Вялікабрытанія]]й, якая гарантавала бяспеку і цэласнасць Гаяны, а таксама весці палітычны дыялог з [[ЗША]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://biography.yourdictionary.com/forbes-burnham Forbes Burnham Facts] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140816043349/http://biography.yourdictionary.com/forbes-burnham |date=16 жніўня 2014 }} * [http://www.guyanaundersiege.com/Leaders/Burnham1.htm GUYANA UNDER SIEGE: Forbes Burnham] {{Архівавана|url=https://archive.today/20140221011809/http://www.guyanaundersiege.com/Leaders/Burnham1.htm |date=21 лютага 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэонхам Форбс}} [[Катэгорыя:Гісторыя Гаяны|Бэрнхам]] [[Катэгорыя:Палітыкі Гаяны|Бэрнхам]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Гаяны|Бэрнхам]] ic4v20qhis03v0h7liqkenbraa9z4ct Фёдар Рыгоравіч Пархоменка 0 199344 5142529 5111632 2026-05-17T01:51:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142529 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пархоменка}} {{Мастак | імя = Фёдар Рыгоравіч Пархоменка | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт = | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння =1868 | месца нараджэння = | дата смерці =1940 | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр = | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча =Category:Fiodar Parchomienka }} [[Файл:Ф. Р. Пархоменка. Зіма.jpg|thumb|250px|«Зіма», 1900-я]] '''Фёдар Рыгоравіч Пархоменка''' ({{ДН|||1868}} — {{ДС|||1940}}) — беларускі мастак<ref name="ПФГ">[http://www.eremeevs.com/index.php?lotid=196622 Пархоменко Федор Григорьевич] {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Вучыўся ў [[Віленская рысавальная школа Трутнева|Віленскай школе малюнку]] [[Іван Пятровіч Трутнеў|І. П. Трутнева]], у 1890-1900-я гады выкладаў у мастацкай школе ў [[Магілёў|Магілёве]]. Удзельнік больш за 10 выставак<ref name="ПФГ"/><ref>[http://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=1618&page=39 1939 г. Персональные выставки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304224717/http://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=1618&page=39 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. == Творчасць == З асаблівай беражлівасцю і любоўю адлюстроўваў беларускія лясы, балоты, рачулкі з напаўразбуранымі банькамі, хаткамі, ваколіцы правінцыйных гарадкоў і мястэчак у сваіх графічных пейзажах. У пільнай увазе ды кожнай дэталі адчуваецца не толькі досвед яго папярэднікаў братоў [[Апалінарый Гіляравіч Гараўскі|Апалінарыя]] і [[Іпаліт Гіляравіч Гараўскі|Іпаліта]] Гараўскіх, алё і прытрымліванне традыцыі ветэрана перадзвіжніцтва [[Іван Іванавіч Шышкін|І. Шышкіна]]<ref name="">[http://www.tphv-history.ru/books/peredvizhniki-i-nacionalnye-shkoly5.html Глава IV] {{ref-ru}}</ref>. Сярод вядомых прац «Зіма» (1900-я), «Рака Шчацінка ў Магілёўскай губерні» (1902)<ref name="ПФГ"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Калатновер Г.'' Выставка работ художника Ф. Пархоменко, — [[Літаратура і мастацтва (1932)|Литература и искусство]], Минск, 1939, 5 ноября.{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Магілёва]] {{DEFAULTSORT:Пархоменка Фёдар Рыгоравіч}} o2lc8h430t9w2jki3w6o2dfib8b4f2q Хаім Сегал 0 199354 5142595 5010612 2026-05-17T09:20:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142595 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Хаім Сегал | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = Хаім бен іцхак Айзік Сегель | партрэт = | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр = | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча =Category:Chaim Siehal }} '''Хаім Сегал (Хаім бен іцхак Айзік Сегель)''' — беларускі мастак 2-й паловы XVIII стагоддзя<ref name="СП">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Слуцкая палитра: Из фондов Слуцкого краеведческого музея: фотоальбом |арыгінал = |спасылка = |адказны = сост., авт. текста Н. Г. Серик; фото В. А. Сибрикова |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = [[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і Мастацтва]] |год = 2010 |том = |старонкі = 5 |старонак = 64 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref><ref name="СХ">[http://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/114/213/215/ Сегал Хаім (Сегель Хаім бен іцхак Айзік)]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Слуцку. Сегал — прадзед вядомага мастака XX стагоддзя [[Марк Шагал|Марка Шагала]]<ref name="СХ"/>. == Творчасць == [[File:Роспіс Магілёўскай халоднай сінагогі.jpg|thumb|250px|Роспіс Магілёўскай халоднай сінагогі. Тэма роспісу — цмок, які тэрарызаваў жыхароў нямецкага горада [[Горад Вормс|Вормс]]]] [[File:Один из фрагментов росписи могилевской синагоги.jpg|thumb|250px|Адзін з фрагментаў роспісу магілёўскай сінагогі. Дрэва Пазнання з гняздом, да якога ляціць бусел, які нясе змяю. Каля Дрэва — архітэктурная канструкцыя ў выглядзе вежы на колах: малюнак біблейскага каўчэга Запавету на шляху ў Іерусалім.]] Аўтар манументальных роспісаў сінагог, у тым ліку ў [[Копысь|Капусцянах (Копысі)]], [[Даўгінава (Вілейскі раён)|Даўгінаве]]<ref name="СП"/>. Найбольш вядомы роспіс [[Магілёўская халодная сінагога|драўлянай халоднай сінагогі ў Магілёве]] (1760<ref name="СХ"/>, паводле іншых звестак, у 1744<ref name="ВМП">[http://www.jewish.ru/news/culture/2011/12/news994303093.php В Могилеве представят росписи синагоги прапрадеда Шагала] {{ref-ru}}</ref>), у якім, сярод іншага, у выяўленчых вобразах была адлюстравана гісторыя яўрэйскага народа ад старых часоў да прыходу на Беларусь. Цікавасць у даследчыкаў выклікалі выявы беларускіх краявідаў. Аб прыгажосці і ўнікальнасці роспісаў можна меркаваць па малюнках {{нп3|Ісахар-Бер Рыбак|Ісахара Рыбака|ru|Рыбак, Иссахар-Бер}} і [[Лазар Маркавіч Лісіцкі|Эля Лісіцкага]] і фатаграфіях [[Саламон Барысавіч Юдовін|Саламона Юдовіна]], удзельніка этнаграфічнай экспедыцыі [[Сямён Акімавіч Ан-скі|Ан-скага]] 1913 года. У 1938 сінагога была зачынена для маленняў і разабрана па бервяну<ref name="ВМП"/>. [[Лазар Маркавіч Лісіцкі|Эль Лісіцкі]] так апісваў свае ўражанні ад наведвання Магілёўскай сінагогі<ref>El L. [Eliezer Lissizky] «Vegn der molever shul. Zikhroynes». — Milgroim (Berlin), N 3, 1923. — Z. 9</ref><ref>[http://chagal-vitebsk.com/node/81 Моника Бохм-Дучен. Шагал и вопрос о еврейском искусстве в революционной России] {{ref-ru}}</ref>: {{Цытата|Гэта было сапраўды нешта асаблівае, падобна таму здзіўленню (з тых, што я адчуваў), што ахапіла мяне, калі я ўпершыню наведваў рымскую базіліку, гатычную капліцу, барочную царкву ў Германіі, Францыі і Італіі. Гэта як ты дзіцячы ложачак з вытанчана вышытым покрывам, матылямі і птушкамі, у якім раптам прачынаецца прынц, - у асяроддзі пырскаў сонца. Так адчулі мы сябе ўнутры сінагогі|аўтар=Эль Лісіцкі}} == Гісторыя вывучэння == Адной з першых даследчыц, што зацікавіліся Магілёўскай халоднай сінагогай, была ў той час яшчэ зусім маладая гісторык мастацтва, матрыярх вывучэння гісторыі яўрэйскага мастацтва [[Рахель Вішніцэр-Бернштэйн]]. Верагодна, іменна ў яе працы 1914 года і было ўпершыню згадана імя Хаіма Сегала, а сама публікацыя паўплывала на выбар мэты для экспедыцыі Яўрэйскага гісторыка-этнаграфічнага таварыства ў 1915—1916 гадах<ref>АЛЕКСАНДР ЛИТИН. [http://www.jewukr.org/observer/eo2003/page_show_ru.php?id=2377 СИНАГОГА НА ШКОЛИЩЕ. ШАГАЛОВСКИЕ ПАРАЛЛЕЛИ]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сегал}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] 3n2zukqt7hpcr9ezf6uw53ogrxgjgdb Філарэт (Раменскі) 0 200412 5142533 4893993 2026-05-17T02:59:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142533 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Філарэт}} {{Іерарх |імя = Епіскап Філарэт |арыгінал_імя = |партрэт = Филарет (Раменский).jpg |памер_партрэта = |подпіс = |тытул = Прадстаяцель Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы |парадак = 2 |пачатак = [[1931]] |канец = [[1 лістапада]] [[1937]] |абранне = |інтранізацыя = |царква = [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]] |абшчына = |папярэднік = [[Мелхіседэк (Паеўскі)|Мельхіседэк]] |пераемнік = [[Панцеляймон (Ражноўскі)|Панцеляймон]] |выраканне = |адукацыя = {{нп3|Маскоўскі ўніверытэт||be|Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава}} ([[1911]]) |прафесія = [[Выкладчык]] |дзейнасць = |сапраўднае_імя = Феадосій Яўграфавіч Раменскі |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |месца_пахавання = |дынастыя = |бацька = Яўграф Раменскі |маці = |сужэнец = |дзеці = |сан = [[1921]] |манаства = 1921 |хіратанія = Сакавік [[1923]] |кардынал = |кананізацыя = |абраз = |ушанаванне_памяці = |ушаноўваецца = |падвіжніцтва = |аўтограф = |манаграма = |герб = |узнагароды = |Commons = }} '''Філарэт''' (свецкае імя '''Феадосій Яўграфавіч Раменскі'''; {{ДН|25|3|1880}}, вёска [[Старая Рудня (Жлобінскі раён)|Старая Рудня]], [[Рагачоўскі павет]], [[Магілёўская губерня]], цяпер {{МН|Жлобінскі раён|у Жлобінскім раёне|}}, [[Гомельская вобласць]] — {{ДС|1|11|1937}}, {{МС|Мінск||}}, турма [[НКВД]]) — беларускі рэлігійны і [[грамадскі дзеяч]]. == Біяграфічныя звесткі == [[Файл:Філарэт (Раменскі).png|міні|злева|Феадосій Раменскі]] Скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]] ([[1911]]). Служыў сакратаром епархіяльнае вучыльнага савета ў [[Мінск]]у. У [[1916]]—[[1917]] гадах памочнік Аляксандра Панова, інспектра [[мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]]. З [[1918]] года выкладаў у Мінскай чыгуначнай гімназіі, іншых навучальных установах. У [[1921]] годзе пастрыжаны ў манашаскі сан з імем Філарэт і рукапаложаны ў іераманаха. Служыў у [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Мінск)|Аляксандра-Неўскім храме]] ў Мінску. Узнагароджаны санам протаіерэя. У сакавіку [[1923]] мітрапалітам [[Мелхіседэк (Паеўскі)|Мелхіседэкам]] (Паеўскім) хіратанісаны ў [[Бабруйская і Быхаўская епархія|епіскапа Бабруйскага]]. Старшыня з’езду прадстаўнікоў духавенства і вернікаў [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай епархіі]] ([[9 жніўня|9]]—[[10 жніўня]] [[1927]]; прынялі ўдзел прадстаўнікі 333 прыходаў), на якім было абвешчана аб стварэнні [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|аўтакефаліі Беларускай царквы]]. Да [[1930]] года служыў у [[Свята-Мікалаеўская царква (Бабруйск)|Мікалаеўскім саборы]] ў [[Бабруйск]]у. Потым у [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Екацярынінскім саборы]] на [[Няміга|Нямізе]] ў [[Мінск]]у, Свята-Іаанаўскай царкве в. [[Вялікая Сляпянка]] (цяпер у межах Мінска). З [[1934]] года ў [[Царква Святой Марыі Магдаліны (Мінск)|храме Св. Марыі Магдаліны]] на [[Старажоўская вуліца|вул. Старажоўскай]]. У сярэдзіне [[1935]] года даў згоду [[Магілёўская епархія|архіепіскапу Магілёўскаму]] [[Паўлін (Крошачкін)|Паўліну (Крошачкіну)]] на аб’яднанне з кананічнай Царквой, прынёс пакаянне і мітрапалітам [[Сергій (Старагродскі)|Сергіем (Страгародскім)]] прыняты ў зносіны з [[Руская праваслаўная царква|РПЦ]]. Пасля закрыцця вясной [[1937]] года ў Мінску апошняга каталіцкага храма дазволіў вернікам-каталікам маліцца ў царкве Св. Марыі Магдаліны. Арыштаваны [[28 ліпеня]] [[1937]] года ў Мінску па адрасе: вул. Пажарная, д. 8. [[3 верасня]] [[1937]] года тамасама была арыштавана яго сястра Марыя (нарадзілася [[24 кастрычніка]] [[1882]]). Асуджаныя [[25 кастрычніка]] [[1937]] года разам з шэрагам свяшчэнна- і царкоўнаслужыцелей і актыўных прыхаджанаў тройкай НКВД за «антысавецкую дзейнасць» да вышэйшае меры пакарання з канфіскацыяй маёмасці. Расстраляныя [[1 лістапада]] [[1937]] года. Сястра рэабілітавана [[11 сакавіка]] [[1958]] года трыбуналам БВА, сам епіскап — [[31 сакавіка]] [[1989]] года пракуратурай [[БВА]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/by/davedniki/sviashchenniki_tom2/tom-ii?id=26340 Рэпрэсаваныя праваслаўныя свяшчэнна- i царкоўнаслужыцелі Беларусі. 1917—1967. Том 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210416082116/http://www.marakou.by/by/davedniki/sviashchenniki_tom2/tom-ii?id=26340 |date=16 красавіка 2021 }} {{Прадстаяцелі БАПЦ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прадстаяцелі праваслаўных цэркваў]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Жлобінскім раёне]] [[Катэгорыя:епіскапы бабруйскія ]] [[Катэгорыя:Епіскапы Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] 4a49nr919bjozn9fhm5c3qdsfiw3var Чарняхоўская культура 0 201852 5142462 4731369 2026-05-16T17:54:45Z JerzyKundrat 174 /* Жылья */ брава 5142462 wikitext text/x-wiki {{Археалагічная культура | Эпоха = [[Сярэднявечча]] | Назва = Чарняхоўская культура | Культура-папярэдніца = [[Зарубінецкая культура|<big><big>←</big></big>Зарубінецкая]]<br /> [[вельбарская культура|<big><big>←</big></big>Вельбарская]]<br /> | Культура-пераемніца = [[Пянькоўская культура|Пянькоўская<big><big>→</big></big>]]<br /> [[Іменькаўская культура|Іменькаўская<big><big>→</big></big>]]<br /> | Геаграфічны рэгіён = [[Паўночнае Прычарнамор'е]] | Ілюстраванне = [[Выява:Chernyakhov.PNG|310px]]<br /> Чарняхоўская культура ў [[III]] стагоддзі н.э.:<br /> {{легенда |#f80| — чарняхоўская культура}} | Датаванне культуры = [[II стагоддзе|II]]-[[IV]] стагоддзя | Тэрыторыя распаўсюджвання = [[Стэп|стэпавая паласа]] [[Украіна|Украіны]] і [[Малдова|Малдовы]] | Этнічная прыналежнасць = [[готы]] | Тып гаспадаркі = [[земляробства]] | Асноўныя даследчыкі = [[Паўль Райнеке|П. Райнеке]], [[Вікенцій Вячаслававіч Хвойка|В. В. Хвойка]] | Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Чарняхоўская культура''' — [[Сярэднявечча|раннесярэдневяковая]] [[археалагічная культура]], якая існавала на тэрыторыях [[Украіна|Украіны]] (уключаючы [[Крым]]<ref>[http://lib.crimea.ua/avt.lan/student/book5/part1/p1_3.html Пянькоўская (анцкая) культура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081002075924/http://lib.crimea.ua/avt.lan/student/book5/part1/p1_3.html |date=2 кастрычніка 2008 }}</ref>), [[Малдова|Малдовы]] і [[Румынія|Румыніі]] ў [[II стагоддзе|II]]-[[IV]] стагоддзях. Змяняе [[Зарубінецкая культура|зарубінецкую культуру]]. Чарняхоўская культура прасочваецца там, дзе старажытныя аўтары размяшчаюць [[Готы|готаў]], прычым згасае як раз у той час, калі готы мігрыруюць з Прычарнамор'я на захад Еўропы.<ref>[http://www.kirsoft.com.ru/freedom/KSNews_613.htm З манаграфіі Б. А. Рыбакова — Язычніцтва Старажытнай Русі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071224180340/http://kirsoft.com.ru/freedom/KSNews_613.htm |date=24 снежня 2007 }}</ref> На гэтай падставе большасць гісторыкаў ([[Паўль Райнеке|П. Райнеке]]) злучаюць гэту культуру з [[Оюм|дзяржавай готаў]]. Больш ранні этап развіцця этнаса ўяўляе [[вельбарская культура]]. Апроч асноўнага (гоцкага), прызнаецца наяўнасць сярод чарняхоўцаў і іншых этнічных элементаў ([[сарматы]], [[гепіды]], [[дакі]], [[фракійцы]], [[геты]], [[славяне]]-[[анты]]). == Этымалогія == Названа па [[Магільнік, пахаванні|магільніку]] ў сяла [[Чарняхоў, Кіеўская вобласць|Чарняхоў]] [[Кагарлыцкі раён|Кагарлыцкага раёна]] [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]], даследаванаму [[Вікенцій Вячаслававіч Хвойка|В. В. Хвойкам]] ў 1900—1901 гадах. На тэрыторыі [[Румынія|Румыніі]] чарняхоўская культура называецца Сынтана-дэ-Мурэш—Чарняхоў па назве паселішча ў [[Трансільванія|трансільванскім]] жудзецы [[Мурэш (жудзец)|Мурэш]]. Даследаваны рэшткі паселішчаў і грунтавыя магільнікі. == Культура == === Жытлы === Чарняхоўцы жылі ў вялікіх неўмацаваных паселішчах. Наземныя жытлы і [[зямлянка|зямлянкі]] размяшчаліся радамі. Плошча некаторых наземных хат, якія належалі, верагодна, вялікім патрыярхальным сем'ям, перавышала 100 м². У наземных пабудоў сцяны ўзводзіліся з жэрдак, абмазаных глінай. Падлогі ўяўлялі або ўтрамбаваную зямлю, або пакрываліся глінай. Жытлы ацяпляліся каменнымі або глінянымі ачагамі. Каля хат знойдзены гаспадарчыя пабудовы і ямы-сховішчы, часам глыбінёй да 3 метраў. Па мяжы распаўсюджвання Чарняхоўскай культуры да нашага часу захаваліся так званыя [[Зміевы Валы|Зміевы]] і [[Траянавы валы]]. === Металургія === Былі развіты жалезаапрацоўчае, кавальскае, бронзаліцейнае, каменясечнае, кастарэзнае рамёствы, прычым майстры працавалі пераважна па замовам і толькі часткова на рынак. Аналіз тэхналогіі выяўляе адносна высокі ўзровень жалезаапрацоўчага рамяства. Жалезаапрацоўчыя гораны адкрыты на паселішчах у невялікай колькасці. Асобнае скопішча такіх горанаў выяўлена пад [[Умань|Уманню]]. У [[Ільінецкі раён|Ільінецкім раёне]] [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] выяўлены [[Ільінецкі кар'ер]] — старажытны кар'ер па здабычы [[вулканічны туф|вулканічнага туфу]] для вырабу [[Жоран, інструмент|жоранаў]] да млыноў. Археолаг П. І. Хаўлюк, які выявіў кар'ер, датуе яго стварэнне [[III стагоддзе|III ст.]] н.э. і прыпісвае яго да Чарняхоўскай культуры.<ref>[http://archaeology.kiev.ua/journal/050901/klimovsky_gurov.htm Пра сыравіну і маштабы вытворчасці старажытнарускіх жоранаў з Ільінецкага радовішча]</ref> Чарняхоўскія ювеліры выраблялі розныя ўпрыгажэнні з [[бронза|бронзы]], [[серабро|серабра]], [[золата]]. Былі распаўсюджаны ўпрыгажэнні з напаўкаштоўных камянёў, [[бурштын]]у і шкла. У вырабе ювелірных вырабаў выкарыстоўвалася [[зернь]] і [[скань]]. Адзенне зашпільвялася на плячы мастацка аформленымі металічнымі [[фібула]]мі. Іншымі відамі ўпрыгажэнняў былі [[скроневыя кольцы]], [[бранзалет]]ы, [[шыйная грыўня|грыўні]], раменныя бляхі. === Кераміка === [[Кераміка]] выраблялася галоўным чынам на [[Ганчарны круг|ганчарным крузе]] і адрознівалася разнастайнасцю формаў. Знойдзены чыгуны, міскі, чары, гарлачы, кубкі, чаркі, вазы з трыма ручкамі. У побыце карысталіся таксама шклянымі кубкамі, касцянымі грабянямі, [[бронза]]вымі [[фібула]]мі. Ганчарныя гораны выяўлены больш чым на 20 паселішчах. У горане з [[Будэшты|Будэштаў]] (на тэрыторыі [[Малдова|Малдовы]]) абпальваліся 150 пасудзін адначасова. Ганчарная кераміка пераважала над ляпной у большасці паселішчаў. [[Выява:Chernyakhov 01.jpg|thumb|Прадметы з Будэшцкага некропаля [[Крыўлянскі раён|Крыўлянскага раёна]] Малдовы, Чарняхоўская культура, III—IV стст. н.э.]] === Пахавальны абрад === У пахавальным абрадзе спалучаліся трупаспаленні ([[культуры палёў пахаванняў|палі пахавальных урнаў]]) і трупапакладанні (апошнія пераважалі). У інвентары пахаванняў — кераміка, шкляныя кубкі, [[фібула|фібулы]] і касцяныя грабяні. == Гаспадарка == [[Жывёлагадоўля]], [[земляробства]], [[рамяство]], [[паляванне]], [[рыбалоўства]]. Уздым земляробства ў эпоху чарняхоўскай культуры адзначаны ўдасканаленнем [[плуг]]а і [[рала]] з жалезнымі наканечнікамі; [[вол]] і [[конь]] выкарыстоўваліся, верагодна, як цяглавая сіла; пашырыўся склад культурнай травы; пад раллю асвоены значныя плошчы. Земляробства было падсечным і аблогавым. Прадукцыю сельскай гаспадаркі чарняхоўцы захоўвалі ў ямах-сховішчах або ў вялікіх гліняных пасудзінах — «зерневіках». Збожжа малолі жоранамі. З хатніх жывёл разводзілі буйную і дробную рагатую скаціну, [[свіння|свіней]], [[конь|коней]], свойскую птушку. Квітнеў гандаль з найбліжэйшымі антычнымі цэнтрамі. Пра гэта сведчаць імпартныя прадметы (амфары, у якіх прывозілі віно і аліўкавы алей, шкляныя кубкі, радзей — чырвоналакавыя пасудзіны) — цэлыя і ў абломках, выяўленыя на ўсіх помніках чарняхоўскай культуры. У знешнім і нутраным гандлі выкарыстоўвалася рымская манета. На тэрыторыі чарняхоўскай культуры выяўлена больш за тысячу манетных скарбаў. Некаторыя рысы чарняхоўскай культуры склаліся пад уплывам познеантычнай цывілізацыі. == Этнічны склад == [[Выява:Origins 200 AD.png|thumb|250px|right|Чарняхоўская культура]] Чарняхоўская культура па часе і геаграфіі супадае з дзяржавай '''[[Оюм]]''', заснаванай [[Готы|готамі]] напачатку [[III стагоддзе|III ст.]] н.э. і знішчанай [[Гуны|гунамі]] ў канцы IV стагоддзя. Аднак большасць даследчыкаў лічыць, што чарняхоўская культура была поліэтнічнай. Апроч германцаў, тут жылі [[фракійцы]]-[[дакі]], іранамоўныя [[сарматы]], [[анты]]. Меркаванне пра такую поліэтнічнасць чарняхоўскай культуры грунтуецца, галоўным чынам, на наяўнасці лакальных асаблівасцей у хатабудаванні, кераміцы і пахавальным абрадзе яе носьбітаў. Акадэмік [[Валянцін Васільевіч Сядоў|Сядоў В. В.]] адзначае, што асноўным насельніцтвам чарняхоўскай культуры былі славяне-анты (пераважна з поўначы гэтай культуры), скіфа-сарматы (на поўдні), фракійцы і балты. Германскі (вельбарскі) элемент сканцэнтраваны ў Пруцка-Днястроўскай вобласці, што пацвярджаюць гістарычныя крыніцы, і невялікая колькасць іх таксама адзначаецца ў Ніжнім Падняпроўі<ref>[http://www.kodges.ru/78616-slavyane.-istoriko-arxeologicheskoe-issledovanie.html Седов В. В. СЛАВЯНЕ Историко-археологическое исследование] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141006090953/http://www.kodges.ru/78616-slavyane.-istoriko-arxeologicheskoe-issledovanie.html |date=6 кастрычніка 2014 }}</ref>. На падставе археалагічных крыніц Сядоў выводзіць, што Оюм («водная краіна») знаходзіўся ў раёне Палесся, абмяжоўваючыся [[Пінскія балоты|Пінскімі балотамі]]. Асабняком стаіць меркаванне [[Барыс Аляксандравіч Рыбакоў|Б. А. Рыбакова]], які лічыў, што чарняхоўскую культуру трэба было б хутчэй адносіць да ранняй старажытнаславянскай, і дасканалы аналіз, праведзены археолагам, хутчэй сведчыць не пра зараджэнне чарняхоўскай культуры за кошт готаў, якія затрымаліся там, але хутчэй пра прыкметны яе заняпад у той перыяд. Існуе гіпотэза пра перарастанне яе ў [[Пражская культура|пражскую культуру]]<ref>[http://slawianie.narod.ru/str/ishod/ishod02.html Паходжанне славян]</ref>, аднак кераміка гэтых культур значна адрозніваецца. Лічыцца, што менавіта ў часы існавання чарняхоўскай культуры [[праславянская мова]] запазычыла шмат слоў германскага паходжання, напрыклад, хлеў, кацёл, шлем, труба, царква<ref>[http://www.softhawkway.com/zmievy_valy.htm Зміевы Валы — табу ў гісторыі]</ref>. === Антрапалагічнае аблічча === Чарняхоўскае насельніцтва выяўляе блізкасць да [[Вельбарская культура|вельбарскай культуры]] і характарызуецца [[Кельты|кельцкім]] і [[Балты|балцкім]] тыпам. Насельніцтва, блізкае да [[Пшэварская культура|пшэварскай культуры]] і [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай культуры]], не пакінула антрапалагічных помнікаў, паколькі хавала памерлых па абрадзе крэмацыі. Фіксуюцца значныя міграцыйныя патокі з раёнаў Цэнтральнай і Паўночнай Еўропы<ref>[http://www.lib.ua-ru.net/inode/p-2/28565.html Рудич Т. О. Населення черняхівської культури за матеріалами антропології.-Дисертація на здобуття наукового ступеня кандидата історичних наук за спеціальністю 07.00.09 — Антропологія.-Інститут археології НАН України, Київ, 2005.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090131031655/http://lib.ua-ru.net/inode/p-2/28565.html |date=31 студзеня 2009 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Кіеўская культура]] * [[Трыпольская культура]] * [[Дз'якоўская культура]] * [[Пражская культура]] * [[Тшынецкая культура]] {{зноскі}} == Літаратура == {{вікісховішча-кат|Chernyakhov culture}} * {{кніга|аўтар = Гимбутас М.|год = 2003|загаловак = Славяне. Сыны Перуна|выдавецтва = Центрполиграф|месца = М.}} * История Республики Молдова. С древнейших времён до наших дней = Istoria Republicii Moldova: din cele mai vechi timpuri pină în zilele noastre / Ассоциация учёных Молдовы им. Н. Милеску-Спэтару. — изд. 2-е, переработанное и дополненное. — Кишинёв: Elan Poligraf, 2002. — С. 22—24. — 360 с. — ISBN 9975-9719-5-4 * {{кніга|аўтар= [[Барыс Віктаравіч Магамедаў|Магомедов Б. В.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Черняховская культура. Проблема этноса|арыгінал= |спасылка= https://www.box.com/shared/o6zcg3oq1u|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= Люблин|выдавецтва= [[Універсітэт Марыі Кюры-Складоўскай|Университет Марии Кюри-Склодовской]]|год= 2001|том= |старонкі= |старонак= |серыя= Monumenta Studia Gothica. Tom I|isbn= 83-227-1762-8|тыраж= }}{{Недаступная спасылка}} * {{кніга |аўтар = [[Барыс Віктаравіч Магамедаў|Магомедов Б. В.]]|год = 1987|загаловак = Черняховская культура Северо-Западного Причерноморья|месца = Киев}} * Проблемы изучения черняховской культуры, в сборнике: Краткие сообщения Института археологии, в. 121, М., 1970. * {{кніга|аўтар = Рафалович И. А.|год = 1986|загаловак = Данчены. Могильник черняховской культуры III-IV вв. н.э.|выдавецтва = |месца = Кишинев}} * {{кніга|аўтар = Рыбаков Б. А. |загаловак = Язычество древних славян|год = 1981}} * {{кніга|аўтар= |частка= |спасылка частка= |загаловак= Черняховская культура|арыгінал= |спасылка= https://www.box.com/shared/bbgcciah5x|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= {{М.}}|выдавецтва= Издательство Академии наук СССР|год= 1960|том= |старонкі= |старонак= |серыя= Материалы и исследования по археологии СССР. № 82|isbn= |тыраж= }}{{Недаступная спасылка}} * {{артыкул|аўтар = James P. Mallory|загаловак = Chernoles Culture|выданне = Encyclopedia of Indo-European Culture|выдавецтва = Fitzroy Dearborn|год = 1997}} == Спасылкі == * {{З|ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00089/33900.htm|загаловак=Черняховская культура|аўтар=[[Эмануіл Абрамовіч Рыкман|Рикман Э. А.]]}} * ''Обломский, А. М.'' [http://www.dissercat.com/content/dneprovskoe-lesostepnoe-levoberezhe-v-pozdnerimskoe-i-gunnskoe-vremya-seredina-3-vtoraya-pol Днепровское лесостепное Левобережье в позднеримское и гуннское время] // Научная библиотека диссертаций и авторефератов {{Германцы жалезнага веку}} {{Славянскія культуры жалезнага веку}} [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Еўропы]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Малдове]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Румыніі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Украіны]] fpumbbedncrk18uiqnx6yylibl1w1b4 Беларусізм 0 205446 5142359 4947334 2026-05-16T12:20:21Z DBatura 73587 /* У літоўскай мове */ 5142359 wikitext text/x-wiki '''Беларусізм''' — словы і [[фразеалагізм]]ы, а таксама [[Сінтаксіс|сінтаксічныя]] і [[Граматыка|граматычныя]] канструкцыі [[Беларуская мова|беларускай мовы]], якія выкарыстоўваюцца ў іншай мове (літаратурнай або размоўнай). == У рускай мове == {{гл. таксама|Беларуская разнавіднасць рускай мовы}} У рускай мове да беларусізмаў адносяцца<ref>[http://www.bsu.by/Cache/pdf/216973.pdf Беларускія моўныя элементы ў перакладах аднолькавых мастацкіх тэкстаў] {{ref-ru}}</ref>: * словы беларускай мовы, якія не маюць цалкам супадальных па форме і змесце адпаведнікаў у рускай мове; * словы беларускай мовы, якія маюць адпаведныя па форме і змесце словы на рускай мове; словы рускай мовы маюць іншую стылістычную афарбоўку альбо належаць да абласной лексікі; * словы беларускай мовы, якія маюць адпаведнасці па форме ў рускай мове пры несупадзенні аб'ёму значэнняў. === Сінтаксічныя === * «Смеяться с (кого-л.)» замест «смеяться над (кем-л.)». * «Богатый на урожай» замест «богатый урожаем». === Лексічныя === * «Незалежность» (саркастычна, з адмоўнай афарбоўкай) замест «независимость» (пра Беларусь). * «Мова» замест «белоруский язык». * «Свядомый» (саркастычна, з палітычнай канатацыяй) замест «сознательный» (пра беларускіх патрыётаў). == У літоўскай мове == У [[Літоўская мова|літоўскую мову]] патрапіла каля 1000 беларускіх словаў. Пачатковае беларускае '''''г''''' у літоўскай мове адпадае або замяняецца гукам '''''g'''''<ref name="Станкевіч">{{Кніга|аўтар = [[Ян Станкевіч]]|частка = Беларушчына ў чужых мовах|загаловак = Язык і языкаведа|адказны = рэд. [[Валерый Булгакаў]]|выданне = другое выданне|месца = [[Вільня]]|выдавецтва = Інстытут беларусістыкі|год = 2007|старонкі = 311|старонак = 1214|isbn = 978-80-86961-23-1}}</ref>. Найбольш характэрнымі словамі, перанятымі з беларускай, з'яўляюцца: anykas — унук, baravikas — баравік, blinas — блін, botggas — батог, cesnykas — часнок, часнок, duda — дуда, grybas — грыб, gutaryti — гутарыці, kisilius — кісель, krupos — крупы, miestas — места (горад), norggas — нарог, slyvа — сліва, visniа — вішня, telyjа — цялё, цяля<ref name=слова>{{Спасылка | год = 11 жніўня 2010| url = http://pawet.net/ns/2010/32/%E2%84%96_32_(975).html| загаловак = [[Наша Слова]] № 32, 975| выдавецтва = pawet.net| дата = 6 жніўня 2014 }}</ref>. Некаторыя [[лацінская мова|лацінскія]] і [[нямецкая мова|нямецкія]] словы патрапілі ў літоўскую праз беларускую. Напрыклад: kvarmas — хворма (форма), kvartugas — хвартух (фартух)<ref name="Станкевіч"/>. Беларускі ўплыў пашырыўся і на фанетыку літоўскай мовы. Нярэдка сустракаецца дзеканне, дзе '''''д''''', '''''т''''' перад '''''е''''', '''''і''''' замененыя беларускім спосабам гукамі '''''дзь''''', '''''ць''''': Dzievas (Бог) замест Dėvas, žalcis (змяя) замест žaltis, kaść (рыць) замест kasti<ref name="Станкевіч"/>. == У польскай мове == Асобныя запазычанні з беларускай мовы адзначаюцца ва ўсходніх польскіх дыялектах як сінонімы літаратурнай лексікі: напрыклад, ''małanka'' пры літаратурнам ''błyskawica'' і рэгіянальных, але спрадвечна польскіх ''mełnia, mołnia''<ref>Słownik języka polskiego / Ed. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki. — Warszawa, 1902. — T. 2, str. 862.</ref>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Запазычанні]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Руская мова]] [[Катэгорыя:Літоўская мова]] fhwsg4m5tsxiduhe0jpqdghu85qwg9n Хаскаўская вобласць 0 206417 5142577 4464512 2026-05-17T08:28:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142577 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хаскаўская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-bg|Област Хасково}} |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Балгарыя]] |lat_dir = N |lat_deg = 41 |lat_min = 50 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 55 |lon_sec = |region = BG |Дата = |Статус = Вобласць |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = 11 абшчын |Сталіца = горад [[Хаскава]] |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Глава = |Назва главы = Глава адміністрацыі |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Места па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Места па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 246 238 |Год перапісу = 2011 |Места па насельніцтве = 11 |Шчыльнасць = 45,02 |Места па шчыльнасці = 18 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 5470 |Места па плошчы = 5 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Haskovo Province location map.svg |Часавы пояс = {{EET}} |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = Х |Сайт = http://www.hs.government.bg/hs/index.html |Заўвагі = }} '''Хаскаўская вобласць''' ({{lang-bg|Област Хасково}}) — вобласць на поўдні [[Балгарыя|Балгарыі]], межная з поўдня з [[Грэцыя]]й і [[Турцыя]]й. Плошча тэрыторыі вобласці — 5470 [[квадратны кіламетр|кв.км]], насельніцтва — 246 238 чалавек (2011). Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Хаскава]]. == Геаграфія == [[Выява:Haskovo-district-administration.JPG|thumb|left|200px|Будынак абласной адміністрацыі]] Хаскаўская вобласць займае частку [[Верхнефракійская нізіна|Фракійскай даліны]] ўздоўж ракі [[Марыца|Марыцы]]. Мяжуе на поўначы са [[Старазагорская вобласць|Старазагорской вобласцю]], на ўсходзе з [[Ямбалская вобласць|Ямбалскай вобласцю]], на паўднёвым захадзе з [[Кырджалійская вобласць|Кырджалійскай вобласцю]], на захадзе з [[Плоўдзіўская вобласць|Плоўдзіўскай вобласцю]] і на поўдні з тэрыторыямі [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Турцыя|Турцыі]]. == Адміністрацыйны падзел == Адміністрацыйна вобласць падзяляецца на 11 абшчын: [[Выява:Oblast de Khaskovo FR.png|thumb|right|220px|Абшчыны Хаскаўскай вобласці]] # [[Абшчына Дзімітраўград]] # [[Абшчына Івайлаўград]] # [[Абшчына Харманлі]] # [[Абшчына Хаскава]] # [[Абшчына Любімец]] # [[Абшчына Маджарава]] # [[Абшчына Мінералні-Бані]] # [[Абшчына Сімяонаўград]] # [[Абшчына Стамбалава]] # [[Абшчына Свіленград]] # [[Абшчына Таполаўград]] {{-}} : гл. таксама ''[[:Катэгорыя:Населеныя пункты Хаскаўскай вобласці|населеныя пункты Хаскаўскай вобласці]]'' == Насельніцтва == === Дэмаграфія === {| class="standard" |- ! Год<ref>[http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm Насельніцтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171113015521/http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm |date=13 лістапада 2017 }} {{ref-bg}}</ref><ref>[http://www.citypopulation.de/Bulgaria-Cities.html#Land Насельніцтва] {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.nsi.bg/otrasal.php?otr=19 Насельніцтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807013150/http://www.nsi.bg/otrasal.php?otr=19 |date=7 жніўня 2012 }} {{ref-bg}}</ref> ! 1946 ! 1956 ! 1965 ! 1975 ! 1985 ! 1992 ! 2001 ! 2005 ! 2007 ! 2009 |- ! Насельніцтва, чал. | 235 248 | 272 100 | 287 996 | 330 132 | 334 584 | 295 503 | 277 483 | 267 204 | 263 019 | 256 408 |} {{bar box | title=Этнічныя групы (2011) | titlebar=#ddd | left1=Этнічная група | right1=Працэнт | float=left | bars= {{bar percent|[[Балгары]]|#00966E|79.4}} {{bar percent|[[Туркі]]|red|12.5}} {{bar percent|[[Цыгане]]|brown|7.0}} {{bar percent|Іншыя|purple|1.1}} }} <br clear=all /> === Веравызнанне === {| class="wikitable" |- ! colspan=3| <small>на 01.03.2001</small><ref>[http://www.nsi.bg/Census/Religion.htm НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 01.03.2001 Г. ПО ОБЛАСТИ И ВЕРОИЗПОВЕДАНИЕ] {{ref-bg}}</ref> |- ! <small>'''веравызнанне'''</small> ! <small>'''жыхароў'''</small> ! % |- | [[Праваслаўныя]] | align="right" | 227 593 | align="right" | 82,03 % |- | [[Мусульмане]] | align="right" | 33 780 | align="right" | 12,17 % |- | [[Каталікі]] | align="right" | 426 | align="right" | 0,15 % |- | [[Пратэстанты]] | align="right" | 1846 | align="right" | 0,67 % |- | Іншыя | align="right" | 912 | align="right" | 0,33 % |- | Не вызначыліся | align="right" | 12 000 | align="right" | 4,32 % |- | Не паказалі | align="right" | 921 | align="right" | 0,33 % |- | '''Усяго''' | align="right" | '''277 478''' | align="right" | 100,00 % |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.hs.government.bg/hs/index.html Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090605022021/http://www.hs.government.bg/hs/index.html |date=5 чэрвеня 2009 }} {{Вобласці Балгарыі}} [[Катэгорыя:Хаскаўская вобласць| ]] [[Катэгорыя:Вобласці Балгарыі]] cyyg0mwruhi2fta9gzl7u1igitxsm7o Філіп Вольшайд 0 222212 5142538 4914887 2026-05-17T03:18:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142538 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст | імя = Філіп Вольшайд | выява = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германія}} | рост = | вага = | пазіцыя = [[Абаронца (футбол)|цэнтральны абаронца]] | цяперашні клуб = | нумар = | клубы = {{футбольная кар’ера |2007—2008|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Рот-Вайс Хасбарн-Даўтвайтэр|Рот-Вайс (Хасбарн)]]|18 (0) |2008—2009|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Саарбрукен|Саарбрукен]]|30 (3) |2009—2012|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Нюрнберг|Нюрнберг]]|52 (5) |2009—2010|{{фарм-клуб}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Нюрнберг II|Нюрнберг II]]|40 (1) |2012—2015|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баер 04|Баер 04]]|51 (2) |2014|{{арэнда}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Майнц 05|Майнц 05]]|5 (0) |2015|{{арэнда}} {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Сток Сіці|Сток Сіці]]|12 (0) |2015—2017| {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Сток Сіці|Сток Сіці]]|33 (0) |2016—2017|{{арэнда}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Вольфсбург|Вольфсбург]]|7 (0) |2016—2017|{{фарм-клуб}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Вольфсбург II|Вольфсбург II]]|2 (0) |2017—2018| {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Мец|Мец]]|0 (0) |2018—2019|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Носвендэль-Вадэрн|Носвендэль-Вадэрн]]| }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2010|{{Сцяг|Германія||20px}} [[Маладзёжная зборная Германіі па футболе|Германія (да 20)]]|1 (0) |2013|{{Сцяг|Германія||20px}} [[Зборная Германіі па футболе|Германія]]|2 (0)}} | абнаўленне даных пра клуб = 7 кастрычніка 2019 | абнаўленне даных пра зборную = 3 верасня 2016 }} '''Філіп Вольшайд''' ({{lang-de|Philipp Wollscheid}}; нар. {{ДН|6|3|1989}}, [[Вадэрн]], [[Саар]], [[Германія]]) — [[Германія|нямецкі]] футбаліст, абаронца. == Кар’ера == === Клубная === Філіп нарадзіўся ў [[Саар]]ы і свае першыя гады правёў правёў у рэгіянальных аматарскіх клубах. У 2008 годзе ігрок быў запрошаны ў клуб [[ФК Саарбрукен|«Саарбрукен»]]. За час вытупаў за клуб Філіп выходзіў пераважна на замены, выходзячы ў 30 матчах чэмпіянату<ref>[http://www.saarbruecker-zeitung.de/aufmacher/lokalnews/Saarbruecken;art27857,3820027,0#.TvPbv1beLKc Saarländer Philipp Wollscheid ist der Senkrechtstarter des 1. FC Nürnberg] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131219234507/https://www.saarbruecker-zeitung.de/aufmacher/lokalnews/Saarbruecken;art27857,3820027,0#.TvPbv1beLKc |date=19 снежня 2013 }}. Saarbrücker Zeitung</ref>. Пасля таго, як клуб атрымаў павышэнне ў класе да [[Рэгіянальная ліга, Германія|Рэгіянальнай лігі]] ў [[2009]] годзе, Вольшайд вырашыў шукаць новы клуб, якім стаў [[ФК Нюрнберг|«Нюрнберг»]]. Філіп падпісаў з баварскім клубам трохгадовы кантракт. Спачатку Вольшайд гуляў за рэзервовую каманду клубу, але ў [[Футбольная Бундэсліга Германіі 2010/2011|сезоне 2010/11]] Філіп дэбютаваў за асноўную каманду, выйшайшы на поле ў гульні супраць [[ФК Кайзерслаўтэрн|«Кайзерслаўтэрна»]]. Неўзабаве ён стаў рэгулярным іграком каманды і скончыў сезон, займаючы трэцяе месца сярод усіх абаронцаў [[Бундэсліга|Бундэслігі]] паводле рэйтынгу часопіса «[[Кікер]]»<ref>[http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/spieltag/1-bundesliga/2010-11/topspieler-der-saison-abwehr.html 1. Bundesliga — Topspieler]. kicker.de</ref>. У лістападзе 2011 года ігрок падпісаў пяцігадовы кантракт з клубам [[ФК Баер Леверкузен|«Баер 04»]], паводле якога ўлетку [[2012]] года перайшоў у леверкузенскі клуб<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1722003.html Jewel' Wollscheid to join Leverkusen]. UEFA.</ref>. У студзені 2015 года быў аддадзены ў арэнду ў [[ФК Сток Сіці|«Сток Сіці»]]. 21 мая 2015 года абаронца быў выкуплены англійскім клубам у «Баера»<ref>[http://by.tribuna.com/football/1029927103.html «Сток Сити» выкупил у «Байера» защитника Волльшайда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523045510/http://by.tribuna.com/football/1029927103.html |date=23 мая 2015 }} by.tribuna.com</ref>. [[31 жніўня]] 2016 года на правах арэнды стаў іграком [[ФК Вольфсбург|«Вольфсбурга»]]<ref>[http://by.tribuna.com/football/1043512654.html «Вольфсбург» арендовал Волльшайда с правом выкупа за 12 млн евро] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191110215010/https://by.tribuna.com/football/1043512654.html |date=10 лістапада 2019 }} by.tribuna.com</ref>. У жніўні 2017 года, разарваўшы кантракт са «Сток Сіці», стаў іграком французскага [[ФК Мец|«Меца»]]. У студзені 2018 года, так і не згуляўшы за «Мец» у Лізе 1, пакінуў каманду. У снежні 2018 года далучыўся да клуба [[ФК Носвендэль-Вадэрн|«Носвендэль-Вадэрн»]] з рэгіянальнай нямецкай лігі, дзе гуляў да канца сезона 2018/19, пасля чаго завяршыў прафесійную кар’еру. === Міжнародная === 29 мая 2013 года Філіп дэбютаваў у нацыянальнай [[зборная Германіі па футболе|зборнай Германіі]] ў таварыскім матчы супраць [[зборная Эквадора па футболе|зборнай Эквадора]] ў горадзе [[Бока-Рэтун]], штат [[Фларыда (штат)|Фларыда]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{спасылкі-футбаліст}} * {{fussballdaten|ID=wollscheidphilipp}} {{DEFAULTSORT:Вольшайд Філіп}} [[Катэгорыя:Футбалісты Германіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мец]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Вольфсбург]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Вольфсбург II]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Сток Сіці]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Майнц 05]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Баер 04]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Нюрнберг]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Нюрнберг II]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Саарбрукен]] 3rty4b7mnbkob0bft1f31pg8yjijvnt ФК Завіша Быдгашч 0 223526 5142379 4154363 2026-05-16T12:46:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142379 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Завіша Быдгашч | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-pl|Stowarzyszenie Piłkarskie Zawisza Bydgoszcz}} | Мянушкі = | Горад = [[Быдгашч]], [[Польшча]] | Заснаваны = [[1946]] | Стадыён = [[Стадыён імя Здзіслава Кшышкавяка|імя Здзіслава Кшышкавяка]], [[Быдгашч]] | Умяшчальнасць = 20 247 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = III ліга, група II | Сезон = 2021/22 | Месца = 8 месца | Сайт = http://www.zawisza.bydgoszcz.eu/ | pattern_la1=|pattern_b1=_blackstripes|pattern_ra1= | leftarm1=000000|body1=0000FF|rightarm1=000000|shorts1=000000|socks1=000000 | pattern_la2=|pattern_b2=_bluedoubleline |pattern_ra2= | leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF | socks2=FFFFFF |pattern_so2=_bluehorizontal | pattern_la3=|pattern_b3=_bluehalf|pattern_ra3= | leftarm3=000000|body3=000000|rightarm3=0000FF|shorts3=FFFFFF | socks3=0000FF |pattern_so3=_hoops_black }} '''«Завіша»''' ({{lang-pl|Zawisza Bydgoszcz}}) — [[Польшча|польскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Быдгашч]]. == Дасягненні == * '''[[Кубак Польшчы па футболе|Кубак Польшчы]]: (1)''': ** 2013/14 * '''[[Суперкубак Польшчы па футболе|Суперкубак Польшчы]]: (1)''': ** 2014 == Стадыён == [[File:Bydgoszcz - Stadion Zawiszy.jpg|thumb|center|500px|Стадыён]] == Вядомыя ігракі == '''[[Беларусь]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Іван Маеўскі]] == Спасылкі == {{Commons|Zawisza Bydgoszcz}} * [http://www.zawisza.bydgoszcz.eu/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170302195029/http://www.zawisza.bydgoszcz.eu/ |date=2 сакавіка 2017 }} {{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Спорт у Быдгашчы}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Польшчы|Завіша Быдгашч]] [[Катэгорыя:ФК Завіша Быдгашч| ]] okxfkmog1ps1cevpp4l0aspku5bdq1d Фабіу Куэнтран 0 227826 5142400 4915346 2026-05-16T14:31:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142400 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Фабіу Куэнтран |поўнае імя = Фабіу Алешандры да Сілва Куэнтран |выява = |апісанне выявы = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Партугалія}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[Абаронца (футбол)|левы абаронца]], [[Паўабаронца (футбол)|левы вінгер]] |цяперашні клуб = |нумар = |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |1999—2005|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Рыу Аві|Рыу Аві]]|}} |клубы = {{футбольная кар’ера |2005—2007|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Рыу Аві|Рыу Аві]]|29 (5) |2007—2011|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка]]|52 (2) |2008|{{арэнда}} {{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Насьянал Фуншал|Насьянал]]|16 (4) |2008|{{арэнда}} {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Сарагоса|Рэал Сарагоса]]|1 (0) |2009|{{арэнда}} {{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Рыу Аві|Рыу Аві]]|16 (3) |2011—2018|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]|58 (1) |2015—2016|{{арэнда}} {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Манака|Манака]]|15 (3) |2017—2018|{{арэнда}} {{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Спортынг Лісабон|Спортынг]]|25 (1) |2018—2019|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Рыу Аві|Рыу Аві]]|21 (0) |2020—2021|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Рыу Аві|Рыу Аві]]|13 (2) }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2005|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[Юнацкая зборная Партугаліі па футболе, да 18 гадоў|Партугалія (да 18)]]|1 (0) |2006—2007|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[Юнацкая зборная Партугаліі па футболе, да 19 гадоў|Партугалія (да 19)]]|10 (5) |2007|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[Маладзёжная зборная Партугаліі па футболе, да 20 гадоў|Партугалія (да 20)]]|7 (4) |2009|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[Маладзёжная зборная Партугаліі па футболе|Партугалія (да 21)]]|7 (5) |2009—2017|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]]|52 (5) }} |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|Польшча/Украіна 2012]]}} |абнаўленне даных пра клуб = 26 ліпеня 2022 |абнаўленне даных пра зборную = 19 верасня 2019 }} '''Фабіу Алешандры да Сілва Куэнтран'''{{Практычная транскрыпцыя|pt}} або '''Фабіу Каэнтрау''' ({{lang-pt|Fábio Alexandre da Silva Coentrão}}; нар. {{ДН|11|3|1988}}, [[Віла-ду-Конды]], [[Партугалія]]) — партугальскі футбаліст, левы абаронца. Ігрок [[Зборная Партугаліі па футболе|нацыянальнай зборнай Партугаліі]] (2009—2017). == Кар’ера == === «Рыу Аві» === Першым прафесійным клубам Фабіу стаў [[ФК Рыу Аві|«Рыу Аві»]] з роднага горада [[Віла-ду-Конды]], з якім Куэнтран заключыў кантракт перад сезонам 2004/05. Дэбютаваў у вышэйшай лізе Партугаліі 14 кастрычніка 2005 года ў сямнаццацігадовым узросце, усяго ў першым сезоне правёў 3 гульні. Паводле вынікаў чэмпіянату «Рыу Аві» заняў апошняе 16-е месца і вылецеў у другую лігу. У наступным сезоне 2005/06 Куэнтран стаў іграком асноўнага складу, правёў 25 гульняў і забіў 4 галы. У лютым 2007 года правёў тыднёвую стажыроўку ў [[ФК Чэлсі|«Чэлсі»]], паводле вынікаў якой [[Жазэ Маўрынью]] аптымістычна ацаніў дадзеныя футбаліста і паабяцаў у далейшым сачыць за прагрэсам Куэнтрана<ref>[http://www.sports.ru/football/3174367.html Биеннале юниорского футбола]. sports.ru</ref>. === «Бенфіка» === У тым жа міжсезонні 2007 года заключыў шасцігадовы кантракт з [[ФК Бенфіка Лісабон|«Бенфікай»]]. Куэнтран дэбютаваў у лісабонскай камандзе ў матчы 3-га кваліфікацыйнага раўнду [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]] супраць [[ФК Капенгаген|«Капенгагена»]], правёўшы на полі другі тайм. Усяго ў 2007 годзе ў чэмпіянаце Партугаліі правёў 3 гульні і ў студзені 2008 года быў аддадзены ў арэнду ў клуб вышэйшай лігі [[ФК Насьянал Фуншал|«Насьянал»]]. У ліпені 2008 года быў анансаваны пераход на правах арэнды ў нідэрландскі [[ФК Феенорд|«Феенорд»]]<ref>[http://www.sports.ru/football/5210130.html «Фейеноорд» взял в аренду Коэнтрау]. sports.ru</ref>. Нягледзячы на тое, што бакі прыйшлі да папярэдняй згоды, здзелка не была здзейснена, і Куэнтран на правах арэнды перайшоў у клуб другой іспанскай лігі [[ФК Рэал Сарагоса|«Рэал Сарагоса»]]<ref>[http://www.goal.com/en/Articolo.aspx?ContenutoId=780505 Coentrão Joins Zaragoza On Loan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080803114030/http://www.goal.com/en/Articolo.aspx?ContenutoId=780505 |date=3 жніўня 2008 }}. Goal.com</ref>. У «Сарагосе» прыняў удзел у адной гульні, выйшаўшы на замену на 82 хвіліне ў матчы супраць [[ФК Дэпартыва Алавес|«Дэпартыва Алавес»]] пры ліку 4:2. У выніку ў студзені 2009 года вярнуўся ў [[Партугалія|Партугалію]] і на правах арэнды правёў палову сезона ў родным «Рыу Аві». === «Рэал Мадрыд» === 5 ліпеня 2011 года быў набыты мадрыдскім [[ФК Рэал Мадрыд|«Рэалам»]] за 30 мільёнаў еўра<ref>[http://www.championat.com/football/news-858798.html «Бенфика» продала Куэнтрана в «Реал» за € 30 млн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110708022920/http://www.championat.com/football/news-858798.html |date=8 ліпеня 2011 }}. championat.com</ref>. Першапачаткова трывала гуляў у складзе мадрыдцаў, але пазней, пасля прыходу на пасаду трэнера [[Карла Анчэлоці]], стаў радзей з’яўляцца на полі. Улетку 2015 года «Рэал» меў намер аддаць абаронцу ў арэнду, на Куэнтрана прэтэндавала шмат замежных клубаў. [[26 жніўня]] 2015 года было афіцыйна абвешчана аб пераходзе Фабіу на правах арэнды ў французскі клуб [[ФК Манака|«Манака»]]<ref>[http://by.tribuna.com/football/1032511273.html «Монако» объявил об аренде Коэнтрау] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190530121458/https://by.tribuna.com/football/1032511273.html |date=30 мая 2019 }}. by.tribuna.com</ref>. Улетку 2016 года па заканчэнні арэнды вярнуўся ў «Рэал». У сезоне 2016/17 разам з «Рэалам» выйграў Лігу чэмпіёнаў і чэмпіянат Іспаніі, аднак пры гэтым згуляў толькі ў 6 матчах ва ўсіх турнірах. === Апошнія гады === У ліпені 2017 года быў арандаваны лісабонскім [[ФК Спортынг Лісабон|«Спортынгам»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1052728330.html «Спортинг» арендовал Коэнтрау у «Реала»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190529183017/https://by.tribuna.com/football/1052728330.html |date=29 мая 2019 }}. by.tribuna.com</ref>. У жніўні 2018 года, разарваўшы кантракт з «Рэалам», вярнуўся ў [[ФК Рыу Аві|«Рыу Аві»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1066590254.html Коэнтрау вернулся в свой родной «Риу Аве»]. by.tribuna.com</ref>. Пакінуў каманду па заканчэнні сезона 2018/19. У ліпені 2019 года быў блізкі да пераходу ў [[ФК ПАОК|ПАОК]], аднак у выніку адмовіўся з-за сямейных абставін<ref>[https://by.tribuna.com/football/1076519392.html Переход Коэнтрау в ПАОК сорвался из-за семейных обстоятельств]. by.tribuna.com</ref>. У студзені 2020 года абвясціў аб завяршэнні кар’еры, аднак у кастрычніку 2020 падпісаў новы аднагадовы кантракт з «Рыу Аві»<ref>[https://by.tribuna.com/football/1089738171.html Экс-защитник «Реала» Коэнтрау вернулся в «Риу Аве». Он пропустил прошлый сезон]. by.tribuna.com</ref>. Па заканчэнні сезона 2021/22 паўторна завяршыў кар’еру. === Міжнародная кар’ера === Улетку 2007 года ў складзе зборнай Партугаліі да 20 гадоў згуляў у моладзевым чэмпіянаце свету, прыняўшы ўдзел у 3 гульнях. Пасля таго, як Фабіу дасягнуў пахвалы ў «Бенфіцы», яго сталі выклікаць у асноўную [[Зборная Партугаліі па футболе|зборную Партугаліі]]. Разам з ёй ён прыняў удзел у фінальным турніры [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|чэмпіянату свету ў ПАР]], дзе правёў усе 4 матчы зборнай Партугаліі. == Дасягненні == === Клубныя === {{Сцяг|Партугалія}} '''«Бенфіка»''' * [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе|Чэмпіён Партугаліі]]: 2010 * Уладальнік [[Кубак Партугальскай лігі па футболе|Кубка Партугальскай лігі]] (2): 2010, 2011 {{Сцяг|Іспанія}} '''«Рэал»''' * [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе|Чэмпіён Іспаніі]] (2): 2012, 2017 * Уладальнік [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]]: 2014 * Уладальнік [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубка Іспаніі]]: 2012 * Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]] (2): 2014, 2017 * Уладальнік [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]]: 2014 * Пераможца [[Клубны чэмпіянат свету па футболе|клубнага чэмпіянату свету]] (2): 2014, 2016 {{Сцяг|Партугалія}} '''«Спортынг»''' * Уладальнік [[Кубак партугальскай лігі па футболе|Кубка партугальскай лігі]]: 2018 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Fábio Coentrão}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{Колеры зборнай/Партугалія|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Партугаліі |Склад зборнай Партугаліі па футболе на чэмпіянаце свету 2010 |Склад зборнай Партугаліі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2012 |Склад зборнай Партугаліі па футболе на чэмпіянаце свету 2014 }} {{Сімвалічная зборная Еўра 2012}} {{DEFAULTSORT:Куэнтран Фабіу}} [[Катэгорыя:Футбалісты Партугаліі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Партугаліі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рыу Аві]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Бенфіка Лісабон]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Насьянал Фуншал]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Сарагоса]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Манака]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Спортынг Лісабон]] l8264l0b0a61zwzvk6a53n30x48xi4s Бішава 0 228848 5142469 4415792 2026-05-16T18:22:05Z Carsten Steger 108362 Aerial image of Biševo inserted. 5142469 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Бішава |Нацыянальная назва= hr/Biševo |Карта = Bisevo be map.png |Краіна = Харватыя |Рэгіён = |Акваторыя = |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 58 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 16 |lon_min = 00 |lon_sec = |CoordScale = |Пазіцыйная карта = |Плошча = 5.8 |Найвышэйшы пункт = 239 |Насельніцтва = 15 |Год перапісу = 2011 |Выява = Aerial image of Biševo (view from the southwest).jpg |Подпіс выявы = }} '''Бішава''' ({{lang-hr|Biševo}}) — невялікі [[востраў]] у [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]], у паўднёвай частцы [[Харватыя|Харватыі]]. Знакаміты сваімі [[пячора|пячорамі]]. Плошча - 5,8 км². Насельніцтва (2011 г.) - 15 чал. == Геаграфія == Востраў Бішава месціцца ва ўсходняй частцы [[Адрыятычнае мора|Адрыятычнага мора]] ў 4,25 км на паўднёвы захад ад [[востраў Віс|вострава Віс]], у 313,5 км на поўдзень ад [[Заграб|Заграба]], сталіцы [[Харватыя|Харватыі]]. Складзены пераважна [[вапняк]]амі, даволі [[гара|гарысты]]. На паўднёвым усходзе ўзнімаецца масіў з найвышэйшым пунктам — гарой Стражэніца (239 м). На востраве маецца 25 пячор. Найбольш вядомая — [[Блакітны грот, Бішава|Блакітная пячора]]. Для Бішава характэрны так званы [[Міжземнае мора|міжземнаморскі]] тып [[клімат]]а з мяккім сонечным [[надвор'е]]м. Улетку сярэдняя тэмпература трымаецца каля 24°C, узімку — каля 6°C. Схілы гор пакрыты [[ксерафіты|ксерафітнай]] расліннасцю. Наземная фаўна бедная, прадстаўлена [[птушкі|птушкамі]], [[грызуны|грызунамі]], [[казуркі|казуркамі]], [[яшчаркі|яшчаркамі]]. На захад ад вострава знаходзіцца важны раён здабычы [[Тунцы|тунца]] і [[Крабы|крабаў]]. == Гісторыя == Лічыцца, што востраў Бішава быў населены ўжо ў [[антычнасць|антычнасці]]. Аднак у [[пісьмо]]вых крыніцах вядомы з [[XI стагоддзе|XI]] стагоддзя, калі на ім быў пабудаваны [[Бенедыкцінцы|бенедыкцінскі]] [[кляштар]]. У [[XVI]] стагоддзі кляштар быў перанесены на суседні востраў [[Віс (востраў)|Віс]], хаця Бішава працягваў належыць [[Бенедыкцінцы|бенедыкцінцам]]. Традыцыйнымі заняткамі мясцовага насельніцтва здаўна былі вырошчванне [[Масліна еўрапейская|маслін]] і [[Вінаград культурны|вінаграду]], а таксама [[рыбалоўства]]. У нашы дні развіваецца [[турызм]]. == Спасылкі == * [http://www.bisevo.info bisevo.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161004151041/http://bisevo.info/ |date=4 кастрычніка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Харватыі]] [[Катэгорыя:Астравы Адрыятычнага мора]] [[Катэгорыя:Спліцка-Далмацінская жупанія]] 02sf1c5nhgjy7t7p1n47lnmvynxsfyz Тулава (Віцебскі раён) 0 229411 5142463 4461487 2026-05-16T18:00:50Z Modallwmbw 165843 5142463 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Тулава |арыгінальная назва = |краіна =Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir=N |lat_deg= 55|lat_min= 12|lat_sec= 5 |lon_dir=E |lon_deg= 30|lon_min= 17|lon_sec= 35 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Тулаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 1792 |год перапісу =2011 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} {{значэнні|Тулава}} '''Ту́лава'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Віцебскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — Мн.: Навука і тэхніка, 1977. — 504 с.</ref> — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039809&q_id=5855145&goToSnippet=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 30 января 2009 года № 159 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»}}</ref> (да 2009 — вёска) у [[Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Тулаўскім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Беларусь|Беларусі]]. У 7 км на ўсход ад [[Віцебск]]а. Цэнтр [[Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|сельсавета]]. Па паўночнай ускраіне аграгарадка працякае [[Віцьба|рака Віцьба]]. У 1 км на паўночны ўсход размешчана [[вадасховішча Тулава|вадасховішчы Тулава]]. У Тулава знаходзіцца Камунальнае ўнітарнае вытворчае сельскагаспадарчае прадпрыемства «Эксперыментальная база «Тулава» (адкрыта [[1956]] г. як Віцебская сельскагаспадарчая доследная станцыя). На ўсходняй ўскраіне размешчана траса для правядзення спаборніцтваў па мота- і аўтакросе. == Гісторыя == Вядома з [[1503]] г. як цэнтр воласці [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]], належала князёўне [[ГАнна Жылінская|Г. Жылінскай]]<ref>Любавский, М. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского Статута: исторические очерки / Соч. Матвей Любавский. — М.: Университетская типография, 1892. — [2], VI, VIII. — С. 249.</ref>. У пачатку [[XVII]] ст. ўласнасць князя Я. Агінскага, з [[1628]] г. — яго жонкі, пасля І. Бялыніцкага-Бірулі. 3 [[1634]] г. дзейнічала Дабравешчанская царква. 3 [[1772]] г., пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзела Рэчы Паспалітай]], у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскім павеце]]. У 1-й палове [[XIX]] ст. — [[маёнтак]], уласнасць Цеханавецкіх. У сярэдзіне [[XIX]] ст. меліся вадзяны млын, вінакурня, 4 карчмы. У [[1878]] г. у Бабінавіцкай воласці Віцебскага павета. У пачатку [[XX]] ст. [[фальварак]] Тулава належаў А. Гяцэвічу і ўключаў ў сябе 3 двары і 27 жыхароў, [[засценак]] Тулава (15 жыхароў і 1 двор) — Яцкевічу. 3 [[20 жніўня]] [[1924]] г. Тулава ў [[Ялагінскі сельсавет|Ялагінскім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]]. У [[1941]] г. у весцы 103 двары. У верасні—снежні [[1941]] г. каля вёскі ў Ілаўскім (Тулаўскім) яры нямецкія акупанты расстралялі яўрэйскае насельніцтва горада (да 20 тыс. чал.). У лютым [[1944]] г. нямецкія акупацыйныя ўлады спалілі 102 двары, загубілі 13 жыхароў, 13 чалавек вывезлі ў [[Трэці Рэйх|Германію]]. 3 [[16 верасня]] [[1954]] г. Тулава ў Бабініцкім сельсавеце. Цэнтр эксперыментальнай базы «Тулава». 3 [[26 красавіка]] [[1991]] г. — цэнтр асобнага сельсавета. У [[2011]] г. частка аграгарадка (Тулава-2) увайшла ў гарадскую рысу [[Віцебск]]а<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. == Насельніцтва == * 518 рэвізскіх душ (1834) * 408 жыхароў (1941) * 1840 жыхароў (2000) * 1792 жыхара (2011) == Інфраструктура == У аграгарадку дзейнічае Віцебскі раённы цэнтр культуры і творчасці, бібліятэка, дашкольная ўстанова, фельчэрска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі «Белпошта». == Памятныя мясціны == * Памятны знак на месцы расстрэлаў яўрэйскага насельніцтва Віцебска. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Геранім Францавіч Марцінкевіч]] (1816—1864) — [[паэт]], [[празаік]], [[драматург]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Віталёва, В. Тулава / Валянціна Віталёва // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 538. — ISBN 985-11-0214-8. {{Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)}} [[Катэгорыя:Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Тулава (Віцебскі раён)| ]] gboxothjufv3x42h5k21xi338z9h9uu 5142464 5142463 2026-05-16T18:01:20Z Modallwmbw 165843 5142464 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Тулава |арыгінальная назва = |краіна =Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir=N |lat_deg= 55|lat_min= 12|lat_sec= 5 |lon_dir=E |lon_deg= 30|lon_min= 17|lon_sec= 35 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Тулаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 1792 |год перапісу =2011 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} {{значэнні|Тулава}} '''Ту́лава'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Віцебскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — Мн.: Навука і тэхніка, 1977. — 504 с.</ref> ({{Lang-ru|Тулово}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039809&q_id=5855145&goToSnippet=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 30 января 2009 года № 159 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»}}</ref> (да 2009 — вёска) у [[Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Тулаўскім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Беларусь|Беларусі]]. У 7 км на ўсход ад [[Віцебск]]а. Цэнтр [[Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|сельсавета]]. Па паўночнай ускраіне аграгарадка працякае [[Віцьба|рака Віцьба]]. У 1 км на паўночны ўсход размешчана [[вадасховішча Тулава|вадасховішчы Тулава]]. У Тулава знаходзіцца Камунальнае ўнітарнае вытворчае сельскагаспадарчае прадпрыемства «Эксперыментальная база «Тулава» (адкрыта [[1956]] г. як Віцебская сельскагаспадарчая доследная станцыя). На ўсходняй ўскраіне размешчана траса для правядзення спаборніцтваў па мота- і аўтакросе. == Гісторыя == Вядома з [[1503]] г. як цэнтр воласці [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]], належала князёўне [[ГАнна Жылінская|Г. Жылінскай]]<ref>Любавский, М. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского Статута: исторические очерки / Соч. Матвей Любавский. — М.: Университетская типография, 1892. — [2], VI, VIII. — С. 249.</ref>. У пачатку [[XVII]] ст. ўласнасць князя Я. Агінскага, з [[1628]] г. — яго жонкі, пасля І. Бялыніцкага-Бірулі. 3 [[1634]] г. дзейнічала Дабравешчанская царква. 3 [[1772]] г., пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзела Рэчы Паспалітай]], у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскім павеце]]. У 1-й палове [[XIX]] ст. — [[маёнтак]], уласнасць Цеханавецкіх. У сярэдзіне [[XIX]] ст. меліся вадзяны млын, вінакурня, 4 карчмы. У [[1878]] г. у Бабінавіцкай воласці Віцебскага павета. У пачатку [[XX]] ст. [[фальварак]] Тулава належаў А. Гяцэвічу і ўключаў ў сябе 3 двары і 27 жыхароў, [[засценак]] Тулава (15 жыхароў і 1 двор) — Яцкевічу. 3 [[20 жніўня]] [[1924]] г. Тулава ў [[Ялагінскі сельсавет|Ялагінскім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]]. У [[1941]] г. у весцы 103 двары. У верасні—снежні [[1941]] г. каля вёскі ў Ілаўскім (Тулаўскім) яры нямецкія акупанты расстралялі яўрэйскае насельніцтва горада (да 20 тыс. чал.). У лютым [[1944]] г. нямецкія акупацыйныя ўлады спалілі 102 двары, загубілі 13 жыхароў, 13 чалавек вывезлі ў [[Трэці Рэйх|Германію]]. 3 [[16 верасня]] [[1954]] г. Тулава ў Бабініцкім сельсавеце. Цэнтр эксперыментальнай базы «Тулава». 3 [[26 красавіка]] [[1991]] г. — цэнтр асобнага сельсавета. У [[2011]] г. частка аграгарадка (Тулава-2) увайшла ў гарадскую рысу [[Віцебск]]а<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. == Насельніцтва == * 518 рэвізскіх душ (1834) * 408 жыхароў (1941) * 1840 жыхароў (2000) * 1792 жыхара (2011) == Інфраструктура == У аграгарадку дзейнічае Віцебскі раённы цэнтр культуры і творчасці, бібліятэка, дашкольная ўстанова, фельчэрска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі «Белпошта». == Памятныя мясціны == * Памятны знак на месцы расстрэлаў яўрэйскага насельніцтва Віцебска. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Геранім Францавіч Марцінкевіч]] (1816—1864) — [[паэт]], [[празаік]], [[драматург]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Віталёва, В. Тулава / Валянціна Віталёва // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 538. — ISBN 985-11-0214-8. {{Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)}} [[Катэгорыя:Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Тулава (Віцебскі раён)| ]] 71tzwh7r11rzahif0q1ffaeoq4rzd1n 5142550 5142464 2026-05-17T06:07:36Z M.L.Bot 261 беларусізацыя, афармленне 5142550 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Тулава |арыгінальная назва = |краіна =Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir=N |lat_deg= 55|lat_min= 12|lat_sec= 5 |lon_dir=E |lon_deg= 30|lon_min= 17|lon_sec= 35 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Тулаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 1792 |год перапісу =2011 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} {{значэнні|Тулава}} '''Ту́лава'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Віцебскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — Мн.: Навука і тэхніка, 1977. — 504 с.</ref> ({{Lang-ru|Тулово}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039809&q_id=5855145&goToSnippet=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 30 января 2009 года № 159 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»}}</ref> (да 2009 — вёска) у [[Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Тулаўскім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Беларусь|Беларусі]]. За 7 км на ўсход ад [[Віцебск]]а. Цэнтр [[Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|сельсавета]]. Па паўночнай ускраіне паселішча цячэ рака [[Віцьба]]. За 1 км на паўночны ўсход размешчана [[вадасховішча Тулава|вадасховішчы Тулава]]. У Тулаве знаходзіцца Камунальнае ўнітарнае вытворчае сельскагаспадарчае прадпрыемства «Эксперыментальная база „Тулава“» (адкрыта ў 1956 годзе як Віцебская сельскагаспадарчая доследная станцыя). На ўсходняй ўскраіне размешчана траса для правядзення спаборніцтваў па мота- і аўтакросе. == Гісторыя == Вядома з 1503 года як цэнтр воласці [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]], належала князёўне [[ГАнна Жылінская|Г. Жылінскай]]<ref>Любавский, М. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского Статута: исторические очерки / Соч. Матвей Любавский. — М.: Университетская типография, 1892. — [2], VI, VIII. — С. 249.</ref>. У пачатку XVII ст. уласнасць князя Я. Агінскага, з 1628 — яго жонкі, пасля І. Бялыніцкага-Бірулі. 3 1634 года вядома Дабравешчанская царква. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзела Рэчы Паспалітай]] ў 1772 годзе, у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскім павеце]]. У 1-й палове XIX ст. — [[маёнтак]], уласнасць Цеханавецкіх. У сярэдзіне XIX ст. меліся вадзяны млын, вінакурня, 4 карчмы. У 1878 г. у Бабінавіцкай воласці Віцебскага павета. У пачатку XX ст. [[фальварак]] Тулава належаў А. Гяцэвічу і ўключаў ў сябе 3 двары і 27 жыхароў, [[засценак]] Тулава (15 жыхароў і 1 двор) — Яцкевічу. 3 [[20 жніўня]] [[1924]] г. Тулава ў [[Ялагінскі сельсавет|Ялагінскім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]]. У 1941 г. у вёсцы 103 двары. У верасні—снежні 1941 г. каля вёскі ў Ілаўскім (Тулаўскім) яры нямецкія акупанты расстралялі яўрэйскае насельніцтва горада (да 20 тыс. чал.). У лютым 1944 г. нямецкія акупацыйныя ўлады спалілі 102 двары, загубілі 13 жыхароў, 13 чалавек вывезлі ў [[Трэці Рэйх|Германію]]. 3 [[16 верасня]] [[1954]] г. Тулава ў Бабініцкім сельсавеце. Цэнтр эксперыментальнай базы «Тулава». 3 [[26 красавіка]] [[1991]] г. — цэнтр асобнага сельсавета. У 2011 г. частка аграгарадка (Тулава-2) увайшла ў склад [[Віцебск]]а<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. == Насельніцтва == * 518 рэвізскіх душ (1834) * 408 жыхароў (1941) * 1840 жыхароў (2000) * 1792 жыхара (2011) == Інфраструктура == У аграгарадку дзейнічае Віцебскі раённы цэнтр культуры і творчасці, бібліятэка, дашкольная ўстанова, фельчэрска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі «Белпошта». == Памятныя мясціны == * Памятны знак на месцы расстрэлаў яўрэяў Віцебска. == Вядомыя асобы == * [[Геранім Францавіч Марцінкевіч]] (1816—1864) — паэт, празаік і драматург. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Віталёва, В.'' Тулава / Валянціна Віталёва // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 538. — ISBN 985-11-0214-8. {{Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Тулава (Віцебскі раён)| ]] 8biz0mb2plzv0jls9kpbs3fa8qwhdqq Футбол для сяброўства 0 231681 5142523 5005030 2026-05-17T00:40:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142523 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} '''Футбол для сяброўства''' ({{lang-en|link=no|Football for Friendship}}) — штогадовая міжнародная дзіцячая сацыяльная праграма, якую рэалізуе ПАТ «Газпрам». Мэта праграмы — праз футбол выхаваць павагу да розных культур і нацыянальнасцяў у дзяцей з розных краін, прышчапіць маладому пакаленню актуальныя каштоўнасці і цікавасць да здаровага ладу жыцця.<ref>http://naviny.by/rubrics/sport/2016/03/25/ic_articles_125_191281/</ref> У рамках праграмы футбалісты ва ўзросце 12 гадоў з розных краін свету<ref>http://www.sb.by/sport/news/bate-predstavit-belarus-v-globalnom-proekte-futbol-dlya-druzhby.html</ref> бяруць удзел у штогадовым міжнародным дзіцячым форуме, чэмпіянаце свету па «Футболе для сяброўства», міжнародным Дне футбола і сяброўства.<ref>http://www.belta.by/sport/view/junosheskaja-komanda-bate-posetit-final-futbolnoj-ligi-chempionov-v-milane-186915-2016/</ref> Праграму падтрымваюць ФІФА, УЕФА, ААН, Алімпійскі і Паралімпійскі Камітэты, кіраўнікі дзяржаў, урады і футбольныя федэрацыі розных краін, міжнародныя дабрачынныя фонды, таварыствы, што вядучыя футбольныя клубы планеты<ref>https://www.sport-express.ru/football/gazprom/reviews/futbol-dlya-druzhby-2018-obyavleny-imena-uchastnikov-programmy-ot-rossii-1401229/</ref>. Глабальным аператарам праграмы з’яўляецца Камунікацыйная група АГТ (Расія)<ref>http://www.interfax-russia.ru/Moscow/special.asp?id=717155&sec=1725 </ref> == Гісторыя == === Футбол для сяброўства 2013 === Першы міжнародны дзіцячы форум «Футбол для сяброўства» адбыўся 25 мая 2013 года ў [[Лондан]]е. У ім прынялі ўдзел 670 дзяцей з 8 краін: [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Германія|Германіі]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Расія|Расіі]], [[Сербія|Сербіі]] і [[Славенія|Славеніі]].<ref>[http://www.london24.com/sport/football/clubs/chelsea/chelsea_and_minister_for_sport_hugh_robertson_back_football_for_friendship_programme_1_2192621 Chelsea and Minister for Sport Hugh Robertson back ‘Football for Friendship’ programme]</ref> У форуме ўдзельнічалі юнацкія каманды клубаў «[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт]]», «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]», «[[ФК Шальке 04|Шальке 04]]», «[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда]]», пераможцы дзіцячай спартакіяды ААТ «Газпрам», лаўрэаты фестывалю «Факел».<ref name="fcbusiness.co.uk">[http://fcbusiness.co.uk/news/article/newsitem=2379/title=franz+beckenbauer+kicks+off+gazprom%92s+%91football+for+friendship%92+campaign Franz Beckenbauer Kicks Off Gazprom’s ‘Football for Friendship’ Campaign]{{Недаступная спасылка}}</ref> Падчас форуму дзеці мелі зносіны з аднагодкамі з іншых краін, вядомымі футбалістамі, а таксама наведалі фінал [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] 2012/2013 на стадыёне «[[Уэмблі]]».<ref>[http://www.talkingsports.co.uk/football/creating-legacy-gazproms-football-friendship-plays-host-der-kaiser Creating a Legacy: Gazprom’s «Football for Friendship» plays host to ‘Der Kaiser'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304200811/http://www.talkingsports.co.uk/football/creating-legacy-gazproms-football-friendship-plays-host-der-kaiser |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> Вынікам форуму стаў адкрыты ліст, у якім дзеці сфармулявалі восем каштоўнасцяў праграмы: сяброўства, роўнасць, справядлівасць, здароўе, мір, адданасць, перамога і традыцыі. Пазней ліст быў адпраўлены кіраўнікам [[УЕФА]], [[ФІФА]] і МАК.<ref>[http://www.fifa.com/about-fifa/marketing/sponsorship/partners/gazprom.html FIFA partners. Gazprom] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180127011006/http://www.fifa.com/about-fifa/marketing/sponsorship/partners/gazprom.html |date=27 студзеня 2018 }}</ref> У верасні 2013 [[Іозеф Блатэр]] падчас сустрэчы з [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімірам Пуціным]] і Віталем Мутко пацвердзіў атрыманне ліста і заявіў, што гатовы падтрымліваць «Футбол для сяброўства». «''Гэта праўда, што асноўныя прынцыпы, пералічаныя ў лісце, павінны мець важную ролю для ўсіх футбалістаў і для ўсіх аматараў футболу. Я ганаруся тым, што атрымаў гэты ліст і я буду прытрымлівацца гэтых прынцыпаў з вялікім задавальненнем''».<ref>[http://www.epochtimes.de/service/vladimir-putin-und-fifa-praesident-joseph-s-blatte-bei-football-for-friendship-222 Vladimir Putin und FIFA-Präsident Joseph S. Blatte bei "Football for Friendship] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522173321/http://www.epochtimes.de/service/vladimir-putin-und-fifa-praesident-joseph-s-blatte-bei-football-for-friendship-222 |date=22 мая 2015 }}</ref> === Футбол для сяброўства 2014 === Другі міжнародны дзіцячы форум «Футбол для сяброўства» прайшоў у [[Лісабон]]е 23-25 мая 2014 года. У ім прынялі ўдзел 450 футбалістаў з 16 краін: [[Беларусь|Беларусі]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Германія|Германіі]], [[Італія|Італіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Польшча|Польшчы]], [[Партугалія|Партугаліі]], [[Расія|Расіі]], [[Сербія|Сербіі]], [[Славенія|Славеніі]], [[Турцыя|Турцыі]], [[украіна|Украіны]], [[Францыя|Францыі]] і [[Харватыя|Харватыі]]. Падчас Форуму дзеці прынялі ўдзел у турніры па вулічным футболе і наведалі фінал [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] 2013/2014.<ref name=":2">[http://www.euronews.com/2014/05/27/football-for-friendship-teaching-values-through-football Football for Friendship: Teaching values through football] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170928161857/http://www.euronews.com/2014/05/27/football-for-friendship-teaching-values-through-football |date=28 верасня 2017 }}</ref> Вынікам другога форуму стала абранне лідара руху «Футбол для сяброўства». Ім стаў Філіпэ Суарэс з [[Партугалія|Партугаліі]].<ref>[http://www.lazionews.eu/2014/05/27/oltre-450-ragazzi-riuniti-da-gazprom-in-occasione-del-secondo-forum-internazionale-football-for-friendship Del Secondo Forum Internazionale FOOTBALL FOR FRIENDSHIP]</ref> === Футбол для сяброўства 2015 === 6 чэрвеня 2015 года ў [[Берлін]]е адбыўся Трэці міжнародны дзіцячы форум, арганізаваны ў межах сацыяльнай праграмы «Газпрама» «Футбол для сяброўства». Праграма скіравана на развіццё дзіцячага футбола і прасоўванне агульначалавечых каштоўнасцяў да дзяцей і падлеткаў. У мерапрыемстве ўдзельнічалі юныя гульцы вядучых футбольных клубаў з 24-х краін Еўропы і Азіі — [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Кітай|Кітая]], [[Харватыя|Харватыі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Германія|Германіі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Італія|Італіі]], [[Японія|Японіі]], [[Казахстан]]а, [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Сербія|Сербіі]], [[Славакія|Славакіі]], [[Славенія|Славеніі]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Турцыя|Турцыі]], [[Украіна|Украіны]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>[http://www.noodls.com/viewNoodl/28582380/oao-gazprom/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia- Young football players from 24 countries of Europe and Asia meet at Third International Children’s Football for Friendship Forum]</ref>. Падчас форуму дзеці ўдзельнічалі ў турніры па вулічным футболе і наведалі фінал [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015]] у Берліне. Кульмінацыяй Форуму стала цырымонія ўзнагароджання Кубкам «Дзевяці каштоўнасцяў», які юныя ўдзельнікі «Футбола для сяброўства» ўручаюць прафесійным клубам Лігі чэмпіёнаў УЕФА за рэалізацыю сацыяльных праектаў, якія ўвасабляюць у жыццю каштоўнасці праграмы — сяброўства, роўнасць, справядлівасць, здароўе, мір, адданасць, перамогу, традыцыі і гонар. Гэты ўнікальны трафей, які не мае аналагаў у спартыўнай супольнасці, уручаўся ўпершыню. Пераможцу вызначылі дзеці, якія напярэдадні Форуму прынялі ўдзел у глабальным галасаванні, якое праходзіла ва ўсіх 24 краінах-удзельніцах. Уладальнікам Кубка стаў футбольны клуб «[[ФК Барселона|Барселона]]». Дзеці адзначылі ініцыятывы клуба па падтрымцы і развіцці дзіцячага футболу, а таксама яго дапамогу юным футбалістам з краін на шляху развіцця.<ref>[http://sputniknews.com/sport/20150610/1023169435.html Young football players from 24 countries of Europe and Asia meet at Third International Children’s Football for Friendship Forum]</ref> Па завяршэнні Форуму ўсе ўдзельнікі традыцыйна наведалі [[Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2015|фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА]].<ref>[http://www.prnewswire.com/news-releases/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia-meet-at-third-international-childrens-football-for-friendship-forum-506472841.html Young Football Players From 24 Countries of Europe and Asia Meet at Third International Children’s Football for Friendship Forum]</ref> === Футбол для сяброўства 2016 === Старт чацвёртага сезона<ref>http://ej.by/news/sport/2015/03/23/belarus-primet-uchastie-v-proekte-futbol-dlya-druzhby.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508001558/https://ej.by/news/sport/2015/03/23/belarus-primet-uchastie-v-proekte-futbol-dlya-druzhby.html |date=8 мая 2021 }} </ref> міжнароднай дзіцячай сацыяльнай праграмы «Футбол для сяброўства» быў дадзены ў рамках анлайн Hangouts прэс-канферэнцыі<ref>https://www.youtube.com/watch?v=ZhOPARx9Lko&ebc=ANyPxKrvVtcwcH9jri5yZlDYu3Oz8gjiQSs-_JdHR04yPPX6STY0qUKkmMqBxBqNHhtknqxzPoQu_9MH7gROEKUPGf_5XZDygQ&nohtml5=False</ref>, (прайшла 24 сакавіка 2016 г. у Мюнхене пры ўдзеле глабальнага амбасадара праграмы Франца Бекенбаўэра<ref>http://belapan.com/archive/2015/03/19/766210/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713043037/http://belapan.com/archive/2015/03/19/766210/ |date=13 ліпеня 2015 }}</ref>. Чацвёрты міжнародны дзіцячы форум «Футбол для дружбы» адбыўся 26-29 мая 2016 года ў Мілане.<ref>http://www.interfax.by/news/belarus/1203269 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160413025153/http://www.interfax.by/news/belarus/1203269 |date=13 красавіка 2016 }}</ref> У гэтым годзе да праграмы далучыліся 8 юнацкіх каманд з Азербайджана, Алжыра, Арменіі, Аргенціны, Бразіліі, В’етнама, Кыргызстана, Сірыі.<ref>http://www.pressball.by/news/football/228391</ref> Напярэдадні Форуму 5 красавіка 2016 г. пачалося галасаванне за унікальны трафей — Кубак «Дзевяці каштоўнасцяў»<ref>{{Cite web |url=http://www.diva.by/news/sport/bate-predstavit-belarus-v-mezhdunarodnom-proekte-futbol-dlya-druzhby.html |title=Архіўная копія |access-date=6 мая 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121083754/https://www.diva.by/news/sport/bate-predstavit-belarus-v-mezhdunarodnom-proekte-futbol-dlya-druzhby.html |archivedate=21 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. У выбары пераможцы ўдзельнічалі заўзятары з усяго свету, але канчатковае рашэнне сфармулявалі ўдзельнікі праграмы «Футбол для сяброўства» шляхам галасавання. У гэтым годзе уладальнікам Кубка стаў футбольны клуб «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]» (Мюнхен). Удзельнікі «Футбола для сяброўства» адзначылі дзейнасць клуба па падтрымцы дзяцей з адмысловымі патрэбамі, а таксама ініцыятывы ў галіне лячэння дзяцей у розных краінах і дапамогу людзям, якія жывуць у нястачы<ref>http://www.gazeta.ru/sport/news/2016/04/05/n_8462843.shtml</ref>. Завяршыўся Форум праграмы «Футбол для дружбы» фінальнай гульнёй дзіцячага міжнароднага турніру па вулічным футболе. Пераможцам стала каманда са Славеніі «[[ФК Марыбар|Марыбар]]»<ref>https://people.onliner.by/2016/05/30/ne-pobedili-no-pomogli</ref>. Па заканчэнні Форуму ўдзельнікі традыцыйна наведалі фінальны матч Лігі чэмпіёнаў УЕФА<ref>http://naviny.by/rubrics/sport/2016/05/29/ic_articles_125_191771/</ref>. Падзеі Форуму асвятлялі больш за 200 журналістаў вядучых СМІ свету, а таксама Дзіцячы міжнародны прэс-цэнтр, у які ўвайшлі юныя журналісты з краін-удзельніц праграмы<ref>http://borisovnews.by/yunyie-sportsmenyi-trex-kontinentov-sobralis-na-vi-mezhdunarodnom-forume-%C2%ABfutbol-dlya-druzhbyi%C2%BB.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170108215640/http://borisovnews.by/yunyie-sportsmenyi-trex-kontinentov-sobralis-na-vi-mezhdunarodnom-forume-%C2%ABfutbol-dlya-druzhbyi%C2%BB.html |date=8 студзеня 2017 }}</ref>. === Футбол для сяброўства 2017 === Месцам правядзення Пятага сезона Міжнароднага дзіцячага сацыяльнага праекту<ref><nowiki>http://nsn.fm/hots/startoval-pyatyy-sezon-detskogo-sotsproekta-futbol-dlya-druzhby.php</nowiki> </ref> «Футбол для сяброўства»<ref>http://tass.ru/press-relizy/4103645</ref> быў выбраны Санкт-Пецярбург (Расія) з 26 чэрвеня па 3 ліпеня<ref><nowiki>https://lenta.ru/news/2017/03/22/gazpromdruzhba/</nowiki> </ref>.  У 2017 годзе колькасць краін-удзельніц павялічылася з 32 да 64<ref><nowiki>http://tass.ru/press-relizy/4103645</nowiki> </ref>. Упершыню ў «Футболе для сяброўства» прымуць удзел дзеці з Мексікі<ref><nowiki>http://www.sportsdaily.ru/news/pryamaya-translyacziya-otkrytaya-zherebevka-2017-goda-mezhdunarodnoj-progarmmy-gazproma-futbol-dlya-druzhby</nowiki></ref> і ЗША<ref><nowiki>http://www.sport-express.ru/football/news/futbol-dlya-druzhby-2017-otkrytaya-zherebevka-1230734/</nowiki> </ref>. Такім чынам, праект аб’яднаў юных футбалістаў чатырох кантынентаў<ref><nowiki>https://www.raso.ru/news/23454/</nowiki> </ref> — Афрыкі, Еўразіі, Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі. У пятага сезона праграмы зацверджана новая канцэпцыя: у 2017 годзе выбіраецца па 1 маладым футбалісце, які прадстаўляе сваю краіну. Удзельнікі аб’ядноўваюцца ў восем інтэрнацыянальных зборных<ref><nowiki>http://ugs.gazprom.ru/press/news/2017/03/76/</nowiki> </ref> — Зборных Сяброўства<ref>https://www.sport-express.ru/football/news/futbol-dlya-druzhby-2017-otkrytaya-zherebevka-1230734/</ref>, якія фарміруюцца з хлопцаў і дзяўчат, у тым ліку з абмежаванымі магчымасцямі, ва ўзросце 12 гадоў<ref><nowiki>http://re-port.ru/pressreleases/nachinaetsja_pjatyi_sezon_mezhdunarodnogo_detskogo_proekta_gazproma_futbol_dlja_druzhby/</nowiki></ref>.  Падчас адкрытай жараб’ёўкі быў акрэслены краінавы склад зборных і гульнявыя пазіцыі для прадстаўнікоў краін-удзельніц. Жараб’ёўка прайшла ў рэжыме інтэрнэт-канферэнцыі<ref name=":3">http://www.newswit.com/.gen/2017-03-17/bafb838790ea60129b53d1add5e4ee99/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190327143529/http://www.newswit.com/.gen/2017-03-17/bafb838790ea60129b53d1add5e4ee99/ |date=27 сакавіка 2019 }}</ref>. На чале васьмі каманд сяброўства сталі юныя трэнеры: Рэнэ Ламперт (Славенія), Стэфан Максімавіч (Сербія), Брэндан Шабані (Вялікабрытанія), Чарлі Суй (Кітай), Анатоль Чэнтулоеў (Расія), Багдан Кралевецкі (Расія), Антон Іваноў (Расія), Эмме Хеншэн (Нідэрланды)<ref name=":3" />. У жараб’ёўцы таксама прыняла ўдзел прадстаўніца міжнароднага прэс-цэнтру «Футбол дзеля сяброўства» Лілія Мацумота (Японія)<ref name=":3" />.  Міжнародны дзіцячы Форум «Футбол для сяброўства» 2017 наведалі Віктар Зубкоў (старшыня савету дырэктараў ПАТ «Газпрам»), Фатма Самура (генеральны сакратар FIFA), Філіп Ле Флок (генеральны камерцыйны дырэктар FIFA), Джуліа Баптыста (вядомы бразільскі [[Футбол|футбаліст]]), Іван Замарана (чылійскі форвард), Аляксандр Кержакоў (расійскі футбаліст) і іншыя госці, якія заклікалі прасоўваць ключавыя агульначалавечыя каштоўнасці сярод маладога пакалення<ref name=":4"><nowiki>http://www.euronews.com/2017/07/06/football-brings-kids-together</nowiki> </ref>. У 2017 годзе праект аб’яднаў больш за 600 тысяч чалавек, на фінальных мерапрыемствах у Санкт-Пецярбурзе прысутнічала больш за 1000 дзяцей і дарослых з 64 краін свету<ref name=":4" />. === Футбол для сяброўства 2018 === В 2018 годзе шосты сезон праграмы «Футбол для сяброўства» прайшоў с 15 лютага па 15 чэрвеня. Фінальныя мерапрыемствы адбыліся в Маскве напярэдадні Чэмпіянату свету FIFA 2018. Удзельнікамі праграмы сталі юныя футбалісты і журналісты, якія прадстаўляюць 211 краін і рэгіёнаў свету <ref>http://www.euronews.com/2018/02/16/football-for-friendship-sets-stage-for-2018-world-cup</ref>. Афіцыйны старт праграмай 2018 года дала Адкрытая жараб’ёўка «Футбола для Сяброўства» в прамым эфіры, па выніках якой была сфармаваны 32 футбольныя каманды — Міжнародныя зборныя Сяброўствы <ref name=":7">http://www.thedailystar.net/sports/football/time-defender-bangladesh-1543027</ref>. У 2018 годзе ў рамках экалагічнай місіі Міжнародныя зборныя Сяброўствы былі названы ў гонар рэдкіх і знікаючых відаў жывёл.<ref name=":7" /> Міжнародныя зборныя Сяброўства праграмы «Футбол для сяброўства» у 2018 годзе [[:en:African elephant|African Elephant]] [[:en:Komodo dragon|Komodo Dragon]] [[:en:Kipunji|Kipunji]] [[:en:Giant tortoise|Big Turtle]] [[:en:Dama gazelle|Dama Gazelle]] [[:en:Cheetah|Cheetah]] [[:en:Rhinoceros|Rhinoceros]] [[:en:Angelshark|Angel Shark]] [[:en:Polar bear|Polar Bear]] [[:en:Lemur|Lemur]] [[:en:Grizzly bear|Grizzly Bear]] [[:en:Whale shark|Whale Shark]] [[:en:Three-toed sloth|Three-Toed Sloth]] [[:en:King cobra|King Cobra]] [[:en:Chimpanzee|Chimpanzee]] [[:en:Gharial|Gharial]] [[:en:Western gorilla|Western Gorilla]] [[:en:Imperial woodpecker|Imperial Woodpecker]] [[:en:Saiga antelope|Saiga]] [[:en:Blond capuchin|Blond Capuchin]] [[:en:Koala|Koala]] [[:en:Siberian tiger|Siberian Tiger]] [[:en:Grévy's zebra|Grévy’s Zebra]] [[:en:Orangutan|Orangutan]] [[:en:Giant panda|Giant Panda]] [[:en:Magellanic penguin|Magellanic Penguin]] [[:en:Rothschild's giraffe|Rothschild’s Giraffe]] [[:en:Humpback whale|Humpback Whale]] [[:en:African wild dog|African Wild Dog]] [[:en:Lion|Lion]] [[:en:Hippopotamus|Hippopotamus]] [[:en:Galápagos sea lion|Galápagos Sea Lion]] Таксама ў рамках экалагічнай місіі 2018 года 30 траўня была запушчана міжнародная акцыя Happy Buzz Day, што заклікае сусветную супольнасць падтрымаць арганізацыі па выратаванні рэдкіх відаў жывёл. Да акцыі далучыліся нацыянальныя паркі і запаведнікі Расіі, ЗША, Непала і Вялікабрытаніі.<ref>http://www.chronicle.co.zw/russia-opportunity-for-zim-youngsters/</ref> Таксама падчас фінальных мерапрыемстваў праграмы «Футбол для сяброўства» у Маскве ўдзельнікі перасоўваліся на экалагічных аўтобусах з палівам на прыродным газе.<ref name=":8">{{Cite web |url=http://www.africanews.com/2018/02/17/football-for-friendship-draw-held-ahead-of-the-2018-world-cup// |title=Архіўная копія |access-date=10 сакавіка 2021 |archive-date=6 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706022534/http://www.africanews.com/2018/02/17/football-for-friendship-draw-held-ahead-of-the-2018-world-cup/ |url-status=dead }}</ref>. Краіны і рэгіёны, якія прымаюць удзел у праграме «Футбол для Сяброўства» у 2018 годзе:<ref name=":8" /> # Аўстралійскі саюз # Аўстрыйская Рэспубліка # Азербайджанская Рэспубліка # Алжырская Народная Дэмакратычная Рэспубліка # Амерыканскія Віргінскія астравы # Амерыканскае Самоа # Ангілья # Антыгуа і Барбуда # Арабская Рэспубліка Егіпет # Аргентынская Рэспубліка # Аруба # Барбадос # Беліз # Бермудскія Астравы # Баліварыянская Рэспубліка Венесуэла # Боснія і Герцэгавіна # Брытанскія Віргінскія астравы # Буркіна-Фасо # Вялікае Герцагства Люксембург # Венгрыя # Усходняя Рэспубліка Уругвай # Габонская Рэспубліка # Гвінейская Рэспубліка # Гібралтар # Дзяржава Бруней-Даруссалам # Дзяржава Ізраіль # Дзяржава Катар # Дзяржава Кувейт # Дзяржава Лівія # Дзяржава Палестына # Грэнада # Грэчаская Рэспубліка # Грузія # Дэмакратычная Рэспубліка Усходні Тымор # Дэмакратычная Рэспубліка Конга # Дэмакратычная Рэспубліка Сан-Тамэ і Прынсіпі # Дэмакратычная Сацыялістычная Рэспубліка Шры-Ланка # Дамініканская Рэспубліка # Іарданскае Хашымітскае Каралеўства # Ісламская Рэспубліка Афганістан # Ісламская Рэспубліка Іран # Ісламская Рэспубліка Маўрытанія # Італьянская Рэспубліка # Еменская Рэспубліка # Кайманавы астравы # Канада # Кітайская Народная Рэспубліка # Кітайскі Тайбэй (Тайвань) # Княства Андора # Княства Ліхтэнштэйн # Кааператыўная Рэспубліка Гаяна # Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка # Каралеўства Бахрэйн # Каралеўства Бельгія # Каралеўства Бутан # Каралеўства Данія # Каралеўства Іспанія # Каралеўства Камбоджа # Каралеўства Лесота # Каралеўства Марока # Каралеўства Нідэрланды # Каралеўства Нарвегія # Каралеўства Саўдаўская Аравія # Каралеўства Свазілэнд # Каралеўства Таіланд # Каралеўства Тонга # Каралеўства Швецыя # Кыргызская Рэспубліка # Кюрасао # Лаоская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка # Латвійская Рэспубліка # Ліванская Рэспубліка # Літоўская Рэспубліка # Малайзія # Мальдзіўская Рэспубліка # Мексіканскія Злучаныя Штаты # Шматнацыянальная Дзяржава Балівія # Манголія # Мантсерат # Народная Рэспубліка Бангладэш # Незалежная Дзяржава Папуа Новая Гвінея # Незалежная Дзяржава Самоа # Новая Зеландыя # Новая Каледонія # Аб’яднаная Рэспубліка Танзанія # Аб’яднаныя Арабскія Эміраты # Астравы Кука # Астравы Тэркс і Кайкос # Рэспубліка Албанія # Рэспубліка Ангола # Рэспубліка Арменія # Рэспубліка Беларусь # Рэспубліка Бенін # Рэспубліка Балгарыя # Рэспубліка Батсвана # Рэспубліка Бурундзі # Рэспубліка Вануату # Рэспубліка Гаіці # Рэспубліка Гамбія # Рэспубліка Гана # Рэспубліка Гватэмала # Рэспубліка Гвінея-Бісаў # Рэспубліка Гандурас # Рэспубліка Джыбуці # Рэспубліка Замбія # Рэспубліка Зімбабвэ # Рэспубліка Індыя # Рэспубліка Інданэзія # Рэспубліка Ірак # Рэспубліка Ірландыя # Рэспубліка Ісландыя # Рэспубліка Казахстан # Рэспубліка Кенія # Рэспубліка Кіпр # Рэспубліка Калумбія # Рэспубліка Конга # Рэспубліка Карэя # Рэспубліка Косава # Рэспубліка Коста-Рыка # Рэспубліка Кот-д’Івуар # Рэспубліка Куб # Рэспубліка Ліберыя # Рэспубліка Маўрыкій # Рэспубліка Мадагаскар # Рэспубліка Македонія # Рэспубліка Малаві # Рэспубліка Малі # Рэспубліка Мальта # Рэспубліка Мазамбік # Рэспубліка Малдова # Рэспубліка Намібія # Рэспубліка Нігер # Рэспубліка Нікарагуа # Рэспубліка Астравы Зялёнага Мыса # Рэспубліка Пакістан # Рэспубліка Панама # Рэспубліка Парагвай # Рэспубліка Перу # Рэспубліка Польшча # Рэспубліка Партугалія # Рэспубліка Руанда # Рэспубліка Сан-Марына # Рэспубліка Сейшэльскія астравы # Рэспубліка Сенегал # Рэспубліка Сербія # Рэспубліка Сінгапур # Рэспубліка Славенія # Рэспубліка Саюз М’янма # Рэспубліка Судан # Рэспубліка Сурынам # Рэспубліка Сьера-Леоне # Рэспубліка Таджыкістан # Рэспубліка Трынідад і Табага # Рэспубліка Туркменістан # Рэспубліка Уганда # Рэспубліка Узбекістан # Рэспубліка Фіджы # Рэспубліка Філіпіны # Рэспубліка Харватыя # Рэспубліка Чад # Рэспубліка Чарнагорыя # Рэспубліка Чылі # Рэспубліка Эквадор # Рэспубліка Экватарыяльная Гвінея # Рэспубліка Эль-Сальвадор # Рэспубліка Паўднёвы Судан # Рэспубліка Камерун # Расійская Федэрацыя # Румынія # Спецыяльны адміністрацыйны раён Гонконг Кітайскай Народнай Рэспублікі # Свабодна асацыяваная дзяржава Пуэрта-Рыка # Паўночная Ірландыя # Сэнт-Вінсэнт і Грэнадзіны # Сэнт-Люсія # Сірыйская Арабская Рэспубліка # Славацкая Рэспубліка # Садружнасць Багамскіх Астравоў # Садружнасць Дамінікі # Аб’яднанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі # Злучаныя Штаты Амерыкі # Саламонавы Астравы # Сацыялістычная Рэспубліка В’етнам # Саюз Каморскіх Астравоў # Спецыяльны адміністрацыйны раён Макао Кітайскай Народнай Рэспублікі # Султанат Аман # Таіці # Тэрыторыя Гуам # Тагалезская Рэспубліка # Туніская Рэспубліка # Турэцкая Рэспубліка # Украіна # Уэльс # Фарэрскія астравы # Федэратыўная Дэмакратычная Рэспубліка Непал # Федэратыўная Дэмакратычная Рэспубліка Эфіопія # Федэратыўная Рэспубліка Бразілія # Федэратыўная Рэспубліка Германія # Федэратыўная Рэспубліка Нігерыя # Федэратыўная Рэспубліка Самалі # Федэрацыя Сэнт-Кітс і Нэвіс # Фінляндская Рэспубліка # Французская Рэспубліка # Цэнтральнаафрыканская Рэспубліка # Чэшская Рэспубліка # Швейцарская Канфедэрацыя # Шатландыя # Эрытрэя # Эстонская Рэспубліка # Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка # Ямайка # Японія У Чэмпіянаце свету па «Футболе для сяброўства» 2018 узялі ўдзел 32 Міжнародныя зборныя Сяброўства. Упершыню ў гісторыі праекта фінальную гульню каментаваў Юны каментатар з Сірыі Язн Таха,<ref name=":5"/> а судзіў матч Юны рэферы з Расіі Богдан Баталін<ref>https://www.sovsport.ru/others/lifestyle/articles/1058343-ih-podruzhil-futbol</ref>. Пераможцам Чэмпіянату свету па «Футболе для сяброўства» 2018 стала каманда «Шымпанзэ», у якую ўвайшлі Юныя футбалісты з Дамінікі, Сэнт-Кітс і Невіса, Малаві, Калумбіі, Беніна і Дэмакратычнай Рэспублікі Конга. Трэнераваў зборную юны ўдзельнік з Саранска Уладзіслаў Палякоў<ref>https://www.sport-express.ru/football/gazprom/news/yunyy-trener-iz-rossii-stal-chempionom-mira-po-futbolu-dlya-druzhby-1420530/</ref>. Фінальным мерапрыемствам шостага сезона праграмы стаў Міжнародны дзіцячы форум «Футбол для сяброўства», які адбыўся 13 чэрвеня в Цэнтры акіянаграфіі і марской біялогіі «Маскварыум». Яго наведалі Віктар Зубкоў (старшыня рады дырэктараў ПАТ «Газпрам»), Вольга Галадзец (намеснік старшыні Ўрада Расійскай Федэрацыі), Ікер Касільяс (іспанскі футбаліст, экс-капітан нацыянальнай зборнай), Аляксандр Старавераў (расійскі футбаліст, трэнер юнацкай зборнай Расіі па футболу), а таксама прадстаўнікі 54 амбасад з усяго свету і іншыя госці<ref name="sport-express.ru">https://www.sport-express.ru/football/gazprom/reviews/more-schastya-druzhby-i-futbola-1428124/</ref>. На Форуме былі ўзнагароджаны лепшыя Юныя футбалісты шостага сезона: Део Каленга Мвензе з Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (лепшы нападнік), Яміру Оуру з Беніна (лепшы паўабаронца), Іван Валынкін з Ўэльса (лепшы варатар) і Густава Сінтра Роча з Бразіліі (MVP)<ref name=":5">https://www.sovsport.ru/others/lifestyle/articles/1059219-shikarnyj-futbol-krepkaja-druzhba</ref>. Лепшым Юным журналістам праграмы «Футбол для сяброўства» у 2018 годзе стала Шейкалі Асенсьён з Арубы. Дзяўчынка вядзе блог, заклікаючы моладзь Акіяніі да экалагічнай усвядомленасці<ref name=":5" />. На Форуме адбылася прэзентацыя кнігі і аўтограф-сесія ўдзельніцы папярэдняга сезона з Індыі Ананьі Камбодж<ref name="sport-express.ru"/>. Пасля завяршэння пятага сезона «Футбола для сяброўства» у 2017 годзе Ананья напісала кнігу «My journey from Mohali to St. Petersburg» пра свой досвед удзелу ў якасці Юнага журналіста. Там яна расказала аб Дзевяці каштоўнасцях праграмы, што дапамагаюць змяняць свет да лепшага. 14 чэрвеня, пасля завяршэння Міжнароднага дзіцячага форума «Футбол для сяброўства», Юныя футбалісты і журналісты ўзялі ўдзел у цырымоніі адкрыцця Чэмпіянату свету FIFA 2018 у Расіі. На стадыёне «Лужнікі» дзеці ўрачыста паднялі сцягі ўсіх 211 краін і рэгіёнаў, што ўдзельнічалі ў праграме сёлета<ref>https://rsport.ria.ru/russia2018_news/20180615/1138055010.html</ref>. Пасля гэтага юныя ўдзельнікі «Футбола для сяброўства» паглядзелі матч адкрыцця паміж зборнымі Расіі і Саудаўскай Аравіі. Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі Уладзімір Пуцін запрасіў Юнага пасла «Футбола для сяброўства» з Расіі Альберта Зннатова ў сваю ложу, каб разам паглядзець матч-адкрыццё. Там юнак пагаварыў з чэмпіёнам свету па футболе з Бразіліі Рабертам Карласам, а таксама з іспанскім футбалістам Ікерам Касільясам<ref>https://www.sport-express.ru/football/gazprom/news/yunyy-posol-futbola-dlya-druzhby-vstretilsya-s-prezidentom-rossii-na-chm-v-moskve-1424143/</ref>. Удзельнікамі фінальных мерапрыемстваў у Маскве сталі больш 1500 дзяцей і падлеткаў з 211 краін і рэгіёнаў. Усяго ў рамках Шостага сезона ў розных рэгіёнах свету была арганізавана звыш 180 мерапрыемстваў, у якіх узялі ўдзел больш 240 тысяч дзяцей<ref>https://www.sport-express.ru/football/gazprom/news/uchastniki-futbola-dlya-druzhby-iz-211-stran-i-regionov-pribyli-v-moskvu-1419265/</ref>. У 2018 годзе праект падтрымалі прадстаўнікі ўлады. Намеснік старшыні Ўрада РФ Вольга Галадзец зачытала вітальны звяртанне Прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна да ўдзельнікаў і гасцей Міжнароднага дзіцячага форума<ref>https://regnum.ru/news/2430800.html</ref>. Старшыня Ўрада Расійскай Федэрацыі Дзмітрый Мядзведзеў адправіў вітальную тэлеграму ўдзельнікам і гасцям шостага Міжнароднага дзіцячага форума «Футбол для сяброўства»<ref>http://government.ru/gov/persons/183/telegrams/32841/</ref>. Афіцыйны прадстаўнік МЗС Расіі Марыя Захарава падчас брыфінгу 23 траўня адзначыла, што сёння праграма «Футбол для сяброўства» успрымаецца ў сусветнай супольнасці як важны гуманітарны складнік міжнароднай сацыяльнай палітыкі Расіі<ref>http://www.mid.ru/ru/press_service/spokesman/briefings/-/asset_publisher/D2wHaWMCU6Od/content/id/3231268##23</ref>. Традыцыйна падтрымалі праграму «Футбол для сяброўства» у FIFA. У арганізацыі адзначылі, што агульная колькасць удзельнікаў і гасцей фінальных мерапрыемстваў у Маскве дасягнула 5000 челавека<ref>https://www.fifa.com/worldcup/news/211-countries-and-regions-took-part-in-the-sixth-international-football-for-frie</ref>. === Футбол для Сяброўства 2019 === Запуск сёмага сезона міжнароднай дзіцячай сацыяльнай праграмы «Футбол для сяброўства» адбыўся 18 сакавіка 2019 года, фінальныя мерапрыемствы праграмы прайшлі ў Мадрыдзе з 28 мая па 2 чэрвеня.<ref>{{Cite web |url=http://business.dailytimesleader.com/dailytimesleader/news/read/37931695/Football_for_Friendship_Launches_Its_Seventh_Season |title=Архіўная копія |access-date=17 снежня 2020 |archive-date=19 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201219130508/http://business.dailytimesleader.com/dailytimesleader/news/read/37931695/Football_for_Friendship_Launches_Its_Seventh_Season |url-status=dead }}</ref> Міжнародны дзень Футбола і сяброўства 25 красавіка адзначылі ў больш чым 50-ці краінах Еўропы, Азіі, Афрыкі, Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі. Да святкавання таксама далучыўся Расійскі футбольны саюз (РФС).<ref>https://www.prnewswire.com/news-releases/international-day-of-football-and-friendship-celebrated-in-schools-around-the-world-300837486.html#:~:text=Gazprom%20Football%20for%20Friendship&text=MOSCOW%2C%20April%2025%2C%202019%20%2F,Africa%2C%20North%20and%20South%20America.</ref> 30 мая ў Мадрыдзе адбыўся міжнародны форум дзіцячай сацыяльнай праграмы ПАТ «Газпрам» «Футбол для сяброўства» 2019. Форум аб’яднаў экспертаў з усяго свету — футбольных трэнераў, урачоў дзіцячых каманд, зорак, журналістаў вядучых міжнародных СМІ, прадстаўнікоў міжнародных футбольных акадэмій і федэрацый.<ref>https://sputniknews.com/agency_news/201905301075473427-forum-children-experts/</ref> 31 мая ў Мадрыдзе адбылася самая шматнацыянальная футбольная трэніроўка ў свеце. Па выніках трэніроўкі «Футбол для сяброўства» атрымаў афіцыйны сертыфікат GUINNESS WORLD RECORDS®.<ref>https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/547224-most-nationalities-in-a-football-soccer-training-session</ref> У рамках сёмага сезона 32 юныя журналісты з Еўропы, Афрыкі, Азіі, Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі сфарміравалі склад міжнароднага дзіцячага прэс-цэнтра праграмы «Футбол для сяброўства», які асвятляў фінальныя мерапрыемствы праграмы і ўдзельнічаў у падрыхтоўцы матэрыялаў сумесна з міжнароднымі і нацыянальнымі СМІ.<ref>https://tass.com/press-releases/1061492</ref> Удзельнікі сёмага сезона ўручылі кубак «Дзевяці каштоўнасцяў» (узнагароду міжнароднай дзіцячай сацыяльнай праграмы «Футбол для сяброўства») футбольнаму клубу «[[ФК Ліверпул|Ліверпул]]» як самой сацыяльна адказнай камандзе.<ref>https://sputniknews.com/society/201906041075611076-football-friendship-madrid/</ref> 1 чэрвеня на футбольным полі UEFA Pitch у Мадрыдзе адбылася кульмінацыя сёмага сезона — фінальны матч Чэмпіянату свету па «Футболе для сяброўства». Па яго выніках зборная «Антыгуанскі Полаз» згуляла з «Тасманскім Д’яблам» з лікам 1:1 у асноўны час, а затым выйграла па выніках серыі пенальці і заваявала галоўны прыз.<ref>https://www.euronews.com/2019/06/06/football-for-friendship-international-programme-for-kids-breaks-records-and-teaches-sports</ref> === Футбол для Сяброўства 2020 === У 2020 годзе фінальныя мерапрыемствы восьмага сезона «Футбола для сяброўства» прайшлі ў анлайн-фармаце на лічбавай платформе з 27 лістапада па 9 снежня 2020 года. Больш за 10 000 удзельнікаў з больш за 100 краін свету далучыліся да ключавых мерапрыемстваў.<ref>https://footballforfriendship.com/</ref> Для восьмага сезона праграмы быў распрацаваны шматкарыстальніцкі футбольны анлайн-сімулятар Football for Friendship World, на базе якога прайшоў сусветны анлайн-чэмпіянат па «Футболе для сяброўства» 2020. Для спампавання ва ўсім свеце гульня даступна з 10 снежня 2020 года — Сусветны дзень футбола. Карыстальнікі атрымалі магчымасць удзельнічаць у матчах па правілах «Футбола для сяброўства», аб’ядноўваючыся ў міжнародныя зборныя. Шматкарыстальніцкая гульня заснавана на найважнейшых каштоўнасцях праграмы, такіх як сяброўства, мір і роўнасць.<ref>https://sputniknews.com/sport/202011051081023614-new-football-simulator-football-for-friendship-to-be-released-on-world-football-day/</ref> 27 лістапада адбылася адкрытая жараб’ёўка сусветнага анлайн-чэмпіянату па «Футболе для сяброўства».<ref>https://www.gazprom-football.com/football-for-friendship/news/newsdetail/children-from-over-100-countries-to-take-part-in-football-for-friendship-eworld-championship/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211018020211/https://www.gazprom-football.com/football-for-friendship/news/newsdetail/children-from-over-100-countries-to-take-part-in-football-for-friendship-eworld-championship/ |date=18 кастрычніка 2021 }}</ref> З 28 лістапада па 6 снежня прайшоў міжнародны анлайн-лагер сяброўства з гуманітарнай і спартыўнай адукацыйнымі праграмамі для дзяцей.<ref>https://footballforfriendship.com/friendship-camp/</ref> З 30 лістапада па 4 снежня адбыліся сесіі міжнароднага анлайн-форуму «Футбол для сяброўства», на якім былі прадстаўлены праекты ў сферы развіцця дзіцячага спорту. Экспертнае журы ацаніла прэзентацыі праектаў, якія прэтэндуюць на атрыманне міжнароднай прэміі «Футбола для сяброўства».<ref>https://footballforfriendship.com/experts-forum/live-broadcast/</ref> 7-8 снежня прайшоў сусветны анлайн-чэмпіянат па «Футболе для сяброўства». У гэтым годзе чэмпіянат прайшоў у анлайн-фармаце на лічбавай платформе, спецыяльна для гэтага быў распрацаваны шматкарыстальніцкі футбольны сімулятар Football for Friendship.<ref>https://footballforfriendship.com/world-championship/</ref> 9 снежня адбыўся Гранд-фінал «Футбола для сяброўства».<ref>https://footballforfriendship.com/live-broadcast-grand-final/</ref> Серыя вэбінараў для дзяцей з розных краін у падтрымку 75-годдзя ААН прайшла ў перыяд правядзення восьмага сезона праграмы.<ref><nowiki>https://youtu.be/LZhV_4u6xDk</nowiki></ref> Падчас восьмага сезона праграмы сумесна з футбольнымі фрыстайлерамі з усяго свету было запушчана штотыднёвае шоу «Стадыён там, дзе я». У кожным выпуску фрыстайлеры вучылі юных паслоў праграмы выконваць трукі, у канцы кожнага эпізоду аб’яўляўся конкурс на лепшае выкананне трука. Завяршэннем шоу стаў глабальны майстар-клас анлайн, з якім праграма «Футбол для сяброўства» другі раз стала сусветным рэкардсменам Гінеса па колькасці задзейнічаных удзельнікаў (6 снежня 2020).<ref>https://www.youtube.com/watch?v=JM9IwE6-4PY&list=PLY-bMt3fklqN7YC2hfMoeG3lWeM7qgvka</ref> Рэдакцыя добрых навін — штотыднёвае шоу, запушчанае юнымі журналістамі «Футбола для сяброўства», у якім дзеці дзяліліся з гледачамі пазітыўнымі навінамі з усяго свету.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=iyiGvGvbN6w&list=PLY-bMt3fklqPBspUL7WTe-B3Ie9xIi3HG</ref> == Чэмпіянат свету па «Футболе дзеля Сяброўства» == Міжнародны дзіцячы футбольны турнір адбываецца ў рамках праграмы «Футбол дзеля сяброўства»<ref>http://www.chelseafc.com/news/latest-news/2014/05/chelsea-foundation-youngsters-head-to-lisbon.html</ref>. Каманды-удзельніцы чэмпіянату — «Зборныя Сяброўства» — фарміруюцца падчас Адкрытай жэраб’ёўкі<ref>http://www.chelseafc.com/news/latest-news/2014/06/chelsea-foundation-plays-part-in-children-forum.html</ref>. Сборныя арганізуюцца<ref>http://www.vanluyken.nl/nieuws/149-ipersbericht-i-double-dutchies-na-trainingskamp {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150404191724/http://www.vanluyken.nl/nieuws/149-ipersbericht-i-double-dutchies-na-trainingskamp |date=4 красавіка 2015 }}</ref> па пынцыпе «Футболу дзеля сяброўства» у адной камандзе гуляюць спартоўцы розных нацыянальнасцяў, полу і фізічных магчымасцяў<ref>rbth.com/sport/2014/05/30/big_soccer_for_little_europeans_37075.html</ref>. == Міжнародны дзіцячы форум «Футбол дзеля сяброўства» == На штогадовым Міжнародным дзіцячым форуме «Футбол дзеля сяброўства» юныя удзельнікі праекту разам з дарослымі абмяркоўваюць пытанні прасоўвання і развіцця каштоўнасцяў праграмы ва ўсім свеце. Падчас Форума дзеці сустракаюцца і маюць зносіны са сваімі аднагодкамі з іншых краін, знакамітымі футбалістамі, журналістамі і грамадскімі дзеячамі, а таксама становяцца юнымі пасламі, у якасці якіх потым самастойна прапагандуюць агульначалавечыя каштоўнасці сярод сваіх аднагодкаў<ref>http://www.fifa.com/confederationscup/news/y=2017/m=8/news=confed-cup-hosts-friendship-forum-2902692.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180612233223/https://www.fifa.com/confederationscup/news/y=2017/m=8/news=confed-cup-hosts-friendship-forum-2902692.html |date=12 чэрвеня 2018 }}</ref>. == Міжнародны дзіцячы прэс-цэнтр == Асаблівасцю праграмы «Футбол дзеля сяброўства» стаў уласны Міжнародны дзіцячы прэс-цэнтр<ref>http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/for-friendlies-football-scope-young-reporter/333164/</ref>. Упершыню ён быў арганізаваны ў рамках праграмы «Футбол дзеля сяброўства» у 2014 годзе<ref>http://www.crawleyobserver.co.uk/news/local/crawley-girl-13-who-dreams-to-play-football-for-england-meets-world-cup-legend-1-6112060 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160506055353/http://www.crawleyobserver.co.uk/news/local/crawley-girl-13-who-dreams-to-play-football-for-england-meets-world-cup-legend-1-6112060 |date=6 мая 2016 }}</ref>. Юныя журналісты прэс-цэнтра асвятляюць падзеі праграмы ў сваіх краінах<ref>{{Cite web |url=http://www.itsroundanditswhite.co.uk/2014/04/15/football-for-friendship-are-on-the-hunt-for-talented-young-journalists/ |title=Архіўная копія |access-date=10 сакавіка 2021 |archive-date=14 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914200216/http://www.itsroundanditswhite.co.uk/2014/04/15/football-for-friendship-are-on-the-hunt-for-talented-young-journalists/ |url-status=dead }}</ref>: рыхтуюць навіны для нацыянальных і міжнародных спартыўных СМІ, удзельнічаюць у стварэнні матэрыялаў для ТБ-канала «Футбол дзеля сяброўства», дзіцячай газеты Football for Friendship і афіцыйнай радыёстанцыі праграмы<ref>https://web.archive.org/web/20140708202936/http://www.vanluyken.nl/artikel/37-nederlands-voetbaltalent-scoort-tijdens-football-for-friendship-beste-jonge-journalist-uit-nederland-interviewt-franz-beckenbauer-</ref>. Міжнародны дзіцячы прэс-цэнтр аб’ядноўвае пераможцаў нацыянальных конкурсаў «Лепшы юны журналіст»<ref>https://web.archive.org/web/20160304111738/http://www.getbucks.co.uk/news/local-news/12-year-old-bucks-boy-best-young-9095138</ref>, юных блогераў, фатографаў і пісьменнікаў. Юныя журналісты прэс-цэнтра прадстаўляюць свой погляд знутры праграмы<ref>sputniknews.com/art_living/20150519/1022329716.html</ref>, рэалізуючы фармат «дзеці аб дзецях»<ref>http://www.financialexpress.com/india-news/mission-xi-million-picks-chandigarh-girl-ananya-kamboj/689736/</ref>. == Міжнародны Дзень Футбола і Сяброўства == У рамках праграмы «Футбол дзеля сяброўства» 25 красавіка адзначаецца Міжнародны дзень футбола і сяброўства<ref>https://web.archive.org/web/20150522194216/http://theindependent.sg/blog/2015/04/27/kids-from-24-countries-in-europe-and-asia-are-celebrating-international-day-of-football-and-friendship/</ref>. Упершыню свята адзначалася ў 2014 годзе ў 16 краінах<ref>rbth.com/sport/2015/05/15/children_from_24_countries_celebrate_day_of_football_and_friendship_46087.html</ref>. У гэты дзень адбыліся сяброўскія матчы<ref name="ReferenceA">sputniknews.com/art_living/20150512/1022037520.html</ref>, флэшмобы, радыёмарафоны, мастэр-класы, тэлешоў, адкрытыя трэнероўкі і г. д.<ref>https://www.theguardian.com/football/2015/apr/26/said-and-done-blatter-putin-david-cameron</ref> У святкаванні прынялі ўдзел больш за 50 000 чалавек. У 2015 годзе Дзень Футбола і Сяброўства адзначаўся ў 24 краінах<ref>rbth.com/multimedia/2015/05/12/the-international-day-of-football-and-friendship_95713?crid=325359</ref>. У рамках свята прайшлі таварыскія футбольныя матчы і іншыя мерапрыемствы. У Германіі футбалісты клуба «Шальке 04» правялі адкрытую трэніроўку<ref>instagify.com/media/979016253229007447_641360799</ref>, у Сербіі адбылося ТБ-шоў, на Украіне — матч паміж юнацкай камандай ФК «Валынь» і дзецьмі, якія знаходзяцца на ўліку ў луцкім гарадскім цэнтры сацыяльных служб для сям’і, дзяцей і моладзі<ref name=":0">business-center.amchamchina.org/news/?dir=17&doc=201504262030PR_NEWS_ASPR_____EN90314&andorquestion=OR&&ok=1&passDir=0</ref>. У Расіі Дзень Футбола і Сяброўства адзначаўся 25 красавіка ў 11 гарадах. Ва Уладзівастоку, Навасібірску, Екацерынбурзе, Краснаярску, Барнаўле, Санкт-Пецярбурзе і Саранску прайшлі сяброўскія футбольныя матчы, якія нагадвалі аб асноўных каштоўнасцях праграмы. У Краснаярску, Сочы і Растове-на-Доне прайшла «Эстафета сяброўства» з удзелам факеланосцаў Эстафеты Алімпійскага агню 2014. У Маскве пры падтрымцы Федэрацыі спорту сляпых быў арганізаваны «Турнір роўных магчымасцяў». 5 мая Дзень футбола і сяброўства адзначаўся ў Ніжнім Ноўгарадзе і Казані<ref name=":0" />. У 2016 годзе Дзень футбола і сяброўства святкаваўся ў 32 краінах. У Расіі яго адзначылі ў дзевяці гарадах: Маскве, Санкт-Пецярбурзе, Навасібірску, Барнаўле, Бірабіджане, Іркутску, Краснадары, Ніжнім Ноўгарадзе і Растове-на-Доне. У Ніжнім Ноўгарадзе прайшоў таварыскі матч юных футбалістаў «Волгі», а дарослыя футбалісты клуба правялі размінку і трэнероўкі для дзяцей. У таварыскім матчы ў Навасібірску прынялі ўдзел дзеці-інваліды — зборная Навасібірскай вобласці «Ермак-Сібір».<ref name=":0" /> У 2017 годзе Дзень футбола і сяброўства адзначаўся ў 64 краінах. У мерапрыемствах па ўсяму свету прынялі ўдзел знакамітыя футбалісты, у тым ліку сербскі абаронца [[Браніслаў Іванавіч]], галандскі нападаючы Дзірк Кюйт. У Грэцыі мерапрыемства наведаў пераможца чэмпіянату Еўропы 2004 года ў складзе нацыянальнай зборнай краіны — Тэадорас Загаракіс. У Расіі на базе ФК «Зеніт» прайшла спецыяльная трэніроўка юнага пасла праграмы «Футбол дзеля сяброўства» 2017 года Захара Бадюка. На трэніроўке брамнік ФК «Зеніт» Юрый Ладыгін даў высокую адзнаку здольнасцям Захара і падзяліўся з ім сакрэтамі мастацтва брамніка<ref name=":0" />. == Дзевяць каштоўнасцей «Футбола для сяброўства» == Падчас Першага Міжнароднага дзіцячага форума, які прайшоў 25 траўня 2013 года, Юныя паслы з Вялікабрытаніі, Германіі, Славеніі, Венгрыі, Сербіі, Балгарыі, Грэцыі і Расіі сфармавалі першыя восем каштоўнасцей праграмы — сяброўства, роўнасць, справядлівасць, здароўе, мір, адданасць, перамога і традыцыі — і прэзентавалі іх у Адкрытым лісце. Ліст быў адпраўлены кіраўнікам міжнародных спартыўных арганізацый: Міжнароднай федэрацыі футбола (FIFA), Саюзу еўрапейскіх футбольных асацыяцый (UEFA) і Міжнароднага алімпійскага камітэта. У верасні 2013 Ёзаф Блатар падчас сустрэчы з Уладзімірам Пуціным і Віталём Мутко пацвердзіў атрыманне ліста і заявіў, што гатовы падтрымваць «Футбол для сяброўства»<ref name=":2" />. У 2015 годзе да праграмы «Футбол для сяброўства» далучыліся ўдзельнікі з Кітая, Японіі і Казахстана, якія прапанавалі дадаць дзявятую каштоўнасць — гонар<ref>http://www.joblenobl.ru/news/287-v-ramkakh-programmy-futbol-dlya-druzhby-uchrezhden-kubok-devyati-tsennostej</ref>. == Кубак «Дзевяці каштоўнасцяў» == Кубак «Дзевяці каштоўнасцяў» — гэта ўзнагарода Міжнароднай дзіцячай праграмы «Футбол дзеля сяброўства». Штогадова Кубак уручаецца за найбольшую адданасць каштоўнасцям праекту: сяброўству, роўнасці, справядлівасці, здароўю, міру, адданасці, перамозе, традыцыям і гонару. У выбары пераможцы удзельнічаюць заўзятары з усяго свету, але канчатковае рашэнне фармулююць удзельнікі пректу «Футбол дзеля сяброўства» шляхам галасавання. Футбольныя клубы — уладальнікі Кубка «Дзевяці каштоўнасцяў»: «Барселона» (2015), «Мюнхенская Баварыя» (2016), «Аль-Вахда» (Спецыяльны прыз), «Рэал Мадрыд» (2017)<ref name="euronews.com">http://www.euronews.com/2017/07/17/f4f-nine-values-cup-2017-goes-to-real-madrid</ref>. == Бранзалет Сяброўства == Усе мерапрыемствы праграмы «Футбол дзеля сяброўства» пачынаюцца з абмену Бранзалетамі Сяброўства, сімвалам роўнасці і здаровага ладу жыцця. Бранзалет складаецца з двух нітак сіняга і зялёнага колеру, яго можа насіць кожны, хто падзяляе каштоўнасці праграмы<ref name="ReferenceA"/>. Па словах [[Франц Бекенбаўэр|Франца Бэкенбаўэра]] Сімвал руху — двухкаляровы бранзалет, просты і зразумелы як закладзеные каштоўнасці праграмы «Футбол дзеля сяброўства». Юныя ўдзельнікі праграмы навязалі Бранзалеты Сяброўства вядомым спартоўцам і грамадскім дзеячам<ref name="dailymail.co.uk">http://www.dailymail.co.uk/sport/worldcup2014/article-2642473/Vitor-Baia-tips-Portugal-special-World-Cup-Cristiano-Ronaldo-shines-backs-old-boss-Jose-Mourinho-Chelsea.html</ref>, сярод якіх: Дзік Адвакат[60], Анатоль Цімашчук<ref>https://web.archive.org/web/20141223203736/http://bigpicture.ru/?p=516227</ref> і Луіш Нету, Франц Бэкенбаўэр<ref name="dailymail.co.uk"/>, Луіс Фернандэс, Дыд’е Драгба, [[Макс Маер]], Фатма Самура, Леон Гарэцка, Дамяніка Крышыта, Мічэл Сальгада, Аляксандр Кержакоў, Дзімас Піррас, Міодраг Божавіч, Адэліна Сотнікава, Юрый Камянец. == Актыўнасць удзельнікаў паміж сезонамі == Юныя футбалісты праграмы «Футбол дзеля сяброўства» прымаюць удзел у розных мерапрыемствах па-за афіцыйным сезонам. У маі 2013 года гульцы моладзевага складу футбольнага клуба «Марыбор» (Славенія) правялі дабрачынны таварыскі матч з камбаджыйскімя дзецьмі<ref>sport.rbc.ru/article/172216/</ref>. 14 верасня 2014 года ў Сочы расійскія удзельнікі праграмы гаворылі з Уладзімірам Пуціным у рамках сустрэчы Прэзідэнта РФ з прэзідэнтам ФІФА Ёзэфам Блатэрам<ref>en.kremlin.ru/events/president/news/19222</ref>. У чэрвені 2014 года прэзідэнт Францыі Франсуа Алланд запрасіў каманду «Таверні», удзельніка праграмы «Футбол дзеля сяброўства», у Елісейскі палац на сумесны прагляд матча чэмпіяната свету па футболе 2014 «Францыя — Нігерыя»<ref name=":1">http://www.leparisien.fr/politique/mondial-2014-hollande-invite-deux-clubs-amateurs-a-l-elysee-pour-france-nigeria-28-06-2014-3960541.php</ref>. У красавіку 2016 года Юрый Вашчук, пасол праграмы «Футбол дзеля сяброўства» 2015 года, спаткаўся з самым моцным чалавекам Беларусі Кірылам Шымко і юнымі футбалістамі ФК БАТЭ, каб падзяліцца свім вопытам удзелу ў праекце. Юрый Вашчук падараваў Кірылу Шымко сімвалічны Бранзалет Сяброўства, тым самым перадаўшы яму эстафету прасоўвання ідэй праекту: сяброўства, справядлівасці, здаровага ладу жыцця<ref name=":1" />. == Узнагароды і прэміі == Праграма «Футбол дзеля сяброўства» стала пераможцам розных конкурсаў і ўладальнікам шэрагу расійскіх і міжнародных прэмій. У тым ліку: «Лепшыя сацыяльныя праекты Расіі» у намінацыі «Развіццё міжнароднага супрацоўніцтва», Міжнароднай асацыяцыі бізнэс-камунікатараў (IABC) Gold Quill Awards у намінацыі «Карпаратыўная сацыяльная адказнасць» (2016)<ref>https://beta.finance.yahoo.com/news/gazprom-international-football-friendship-programme-003000251.html</ref>, Sabre Awards у намінацыі «Лепшы сацыяльны праект планеты» (2016), The Drum Social Buzz Awards у намінацыі «Лепшая міжнародная стратэгія» (2017)[71], The Internationalist Awards for Innovative Digital Marketing Solutions у намінацыі «Лепшая медыастратэгія» (2017)<ref name="euronews.com"/>, «Сярэбраны Лучнік» у намінацыі «Лепшы сацыяльны праект Расіі» (2018), Гран-пры «Сярэбраны Лучнік» (2018)<ref name="euronews.com"/>. == Удзельнікі ад Беларусі == Беларусь далучылася да праекта «Футбол для сяброўства» у 2014 годзе. Краіну у праекце прадстаўляе юнацкая каманда (хлопчыкі) самага паспяховага беларускага футбольнага клуба [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]<ref>[http://www.sport-express.ru/football/abroad/news/878512/ Какие клубы самые титулованные в Европе?]</ref>, які быў заснаваны ў 1996 годзе і з’яўляецца адзінаццаціразовым чэмпіёнам Беларусі, уладальнікам трох [[Кубак Беларусі па футболе|Кубкаў Беларусі]] і пяці [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубкаў Беларусі]]. Пры клубе працуе футбольная школа, у якой трэніруюцца 240 спартсменаў трынаццаці ўзроставых катэгорый. Паслом праекту ў Беларусі ў 2014 годзе з’яўляўся надапаючы клуба БАТЭ [[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]]<ref>[https://reporter.by/Belarus/vitalij-rodionov-vzyal-shefstvo-nad-yunosheskoj-sbornoj-bate/ Виталий Родионов взял шефство над юношеской сборной БАТЭ]</ref>. У 2015 годзе роля пасла праекта «Футбол для сяброўства» у Беларусі была даручана музыканту [[Юрый Вашчук|ТЕО]]<ref>[http://naviny.by/rubrics/sport/2015/03/20/ic_articles_125_188501/ Тео стал футбольным послом]</ref>. == Зноскі == {{reflist|2|height=200}} [[Катэгорыя:Футбол]] [[Катэгорыя:Газпрам]] ol5adc3iqpmlwexrlhqor5zige2nms2 ФК Фола Эш 0 232733 5142397 4128902 2026-05-16T14:11:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142397 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Фола Эш | Лагатып = | ПоўнаяНазва = Cercle Sportif Fola Esch | Мянушкі = | Горад = [[Эш-сюр-Альзет]], [[Люксембург]] | Заснаваны = [[1906]] | Стадыён = [[Стад Эміль Майрых]], [[Эш-сюр-Альзет]] | Умяшчальнасць = 3 900 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Нацыянальны дывізіён Люксембурга|Нацыянальны дывізіён]] | Сезон = 2021/22 | Месца = 3 месца | Сайт = http://www.fola.lu | pattern_la1=|pattern_b1=_folaesch2122h|pattern_ra1=|pattern_sh1=_folaesch2122h|pattern_so1=_folaesch2122h | leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=FF0000|socks1=E00000 | pattern_la2=|pattern_b2=_folaesch2122a|pattern_ra2=|pattern_sh2=_adidasred|pattern_so2=_folaesch2122a | leftarm2=000066|body2=000066|rightarm2=000066|shorts2=000066|socks2=000066 | pattern_la3=|pattern_b3=_campeon19red|pattern_ra3=|pattern_sh3=_striped19red|pattern_so3=_color_3_stripes_white | leftarm3=FF0000|body3=FF0000|rightarm3=FF0000|shorts3=FF0000|socks3=FF0000 }} '''«Фола Эш»''' — футбольны клуб з горада [[Эш-сюр-Альзет]], [[Люксембург]]. Выступае ў [[Чэмпіянат Люксембурга па футболе|Нацыянальным дывізіёне Люксембурга]]. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Люксембурга па футболе|Чэмпіянат Люксембурга]]:''' :: '''Чэмпіён (8):''' 1917/18, 1919/20, 1921/22, 1923/24, 1929/30, 2012/13, 2014/15, 2020/21 :: '''2-е месца (11):''' 1916/17, 1918/19, 1920/21, 1928/29, 1948/49, 1953/54, 1954/55, 2010/11, 2013/14, 2015/16, 2018/19 *'''[[Кубак Люксембурга па футболе|Кубак Люксембурга]]:''' :: '''Пераможца (3):''' 1922/23, 1923/24, 1954/55 :: '''Фіналіст (2):''' 1972/73, 2016/17 == Еўракубкі == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; line-height:15px;" |- !width="70"| Сезон !width="40"| Раўнд !width="200"| Супернік !width="70"| Дома !width="70"| У гасцях !width="100"| Вынік |- ! colspan="6" style="background-color: #B0E2FF;" align="center" valign="middle" | [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА|Кубак Кубкаў]] |- |style="text-align:center;" | [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА 1973/1974|1973/74]] |style="text-align:center;" | {{Comment|1 Р|1 раўнд}} | {{Сцяг Балгарыі|20px}} [[ФК Бярое Стара-Загора|Бярое (Стара-Загора)]] |style="text-align:center;" | 0:7 |style="text-align:center;" | 1:4 |style="text-align:center;" | 1:11 |- ! colspan="6" style="background-color: #A4D3EE;" align="center" valign="middle" | [[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |- |style="text-align:center;" | [[Ліга Еўропы УЕФА 2011/2012|2011/12]] |style="text-align:center;" | {{Comment|1 КР|1-ы кваліфікацыйны раўнд}} | {{Сцяг Швецыі|20px}} [[ФК Эльфсбарг|Эльфсбарг (Бурас)]] |style="text-align:center;" | 1:1 |style="text-align:center;" | 0:4 |style="text-align:center;" | 1:5 |- |style="text-align:center;" | [[Ліга Еўропы УЕФА 2014/2015|2014/15]] |style="text-align:center;" | {{Comment|1 КР|1-ы кваліфікацыйны раўнд}} | {{Сцяг Швецыі|20px}} [[ФК Гётэбарг|Гётэбарг]] |style="text-align:center;" | 0:2 |style="text-align:center;" | 0:0 |style="text-align:center;" | 0:2 |- |style="text-align:center;" | [[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/17]] |style="text-align:center;" | {{Comment|1 КР|1-ы кваліфікацыйны раўнд}} | {{Сцяг Шатландыі|20px}} [[ФК Абердзін|Абердзін]] |style="text-align:center;" | 1:0 |style="text-align:center;" | 1:3 |style="text-align:center;" | 2:3 |- |style="text-align:center;" rowspan="3"| [[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|2017/18]] |style="text-align:center;" | {{Comment|1 КР|1-ы кваліфікацыйны раўнд}} | {{Сцяг Малдовы|20px}} [[ФК Мілсамі|Мілсамі (Архей)]] |style="text-align:center;" | 2:1 |style="text-align:center;" | 1:1 |style="text-align:center;" | 3:2 |- |style="text-align:center;" | {{Comment|2 КР|2-ы кваліфікацыйны раўнд}} | {{Сцяг Азербайджана|20px}} [[ФК Інтэр Баку|Інтэр (Баку)]] |style="text-align:center;" | 4:1 |style="text-align:center;" | 0:1 |style="text-align:center;" | 4:2 |- |style="text-align:center;" | {{Comment|3 КР|3-ы кваліфікацыйны раўнд}} | {{Сцяг Швецыі|20px}} [[ФК Эстэрсунд|Эстэрсунд]] |style="text-align:center;" | 1:2 |style="text-align:center;" | 0:1 |style="text-align:center;" | 1:3 |- |style="text-align:center;" rowspan="2"| [[Ліга Еўропы УЕФА 2018/2019|2018/19]] |style="text-align:center;" | {{Comment|1 КР|1-ы кваліфікацыйны раўнд}} | {{Сцяг Косава|20px}} [[ФК Прышціна|Прышціна]] |style="text-align:center;" | 0:0 |style="text-align:center;" | 0:0 |style="text-align:center;" | 0:0 (пен. 5:4) |- |style="text-align:center;" | {{Comment|2 КР|2-ы кваліфікацыйны раўнд}} | {{Сцяг Бельгіі|20px}} [[ФК Генк|Генк]] |style="text-align:center;" | 1:4 |style="text-align:center;" | 0:5 |style="text-align:center;" | 1:9 |- ! colspan="6" style="background-color: #8DB6CD;" align="center" valign="middle" | [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |- |style="text-align:center;" | [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2013/2014|2013/14]] |style="text-align:center;" | {{Comment|2 КР|2-і кваліфікацыйны раўнд}} | {{Сцяг Харватыі|20px}} [[ФК Дынама Заграб|Дынама (Заграб)]] |style="text-align:center;" | 0:5 |style="text-align:center;" | 0:1 |style="text-align:center;" | 0:6 |- |style="text-align:center;" | [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|2015/16]] |style="text-align:center;" | {{Comment|2 КР|2-і кваліфікацыйны раўнд}} | {{Сцяг Харватыі|20px}} [[ФК Дынама Заграб|Дынама (Заграб)]] |style="text-align:center;" | 0:3 |style="text-align:center;" | 1:1 |style="text-align:center;" | 4:4 |} == Спасылкі == * [http://www.fola.lu Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150430090946/http://www.fola.lu/ |date=30 красавіка 2015 }} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Люксембурга|Фола Эш]] [[Катэгорыя:Эш-сюр-Альзет]] [[Катэгорыя:ФК Фола Эш| ]] sh2ymrjcujckoc3cd4qab8g3pocsaq6 Філіпі Каўтынью 0 233081 5142539 4758258 2026-05-17T03:33:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142539 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Філіпі Каўтынью |поўнае імя = Філіпі Каўтынью Карэя |мянушка = ''Маленькі Чараўнік'' ({{lang-en|Little Magician}}), ''Маленькі Геній'' |выява = |апісанне выявы = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Бразілія}} |рост = |вага = |пазіцыя = атакавалы [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] |цяперашні клуб = {{Сцяг|Катар}} [[ФК Аль-Дуайль|Аль-Дуайль]] |нумар = |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |1999—2008|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Васка да Гама|Васка да Гама]]| }} |клубы = {{футбольная кар’ера |2008—2010|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Васка да Гама|Васка да Гама]]|19 (1) |2010—2013|{{Сцяг|Італія||20px}} [[Інтэрнацыянале]]|28 (3) |2012|{{арэнда}} {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Эспаньёл|Эспаньёл]]|16 (5) |2013—2018|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Ліверпул|Ліверпул]]|152 (41) |2018—2022|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Барселона|Барселона]]|76 (17) |2019—2020|{{арэнда}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]|23 (8) |2022|{{арэнда}} {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Астан Віла|Астан Віла]]|19 (5) |2022—|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Астан Віла|Астан Віла]]|22 (1) |2023—|{{арэнда}} {{Сцяг|Катар||20px}} [[ФК Аль-Дуайль|Аль-Дуайль]]| }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2009—2010|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[Зборная Бразіліі па футболе U-17|Бразілія (да 17)]]|5 (3) |2011—2013|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[Зборная Бразіліі па футболе U-20|Бразілія (да 20)]]|7 (3) |2010—|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]|68 (21) }} | медалі = {{Турнір|[[Кубак Амерыкі па футболе|Кубкі Амерыкі]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак Амерыкі па футболе 2019|Бразілія 2019]]}} | абнаўленне даных пра клуб = 9 верасня 2023 | абнаўленне даных пра зборную = 9 верасня 2023 }} '''Філі́пі Каўты́нью Карэ́я'''{{Практычная транскрыпцыя|pt}} або '''Філіпэ Каўтынья''' ({{lang-pt|Philippe Coutinho Correia}}, [{{IPA|fiˈlipi kowˈtʃĩj̃u|br}}]; нар. {{ДН|12|6|1992}}, [[Рыа-дэ-Жанэйра]]) — [[Бразілія|бразільскі]] [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] катарскага клуба [[ФК Аль-Дуайль|«Аль-Дуайль»]] (у арэндзе з [[ФК Астан Віла|«Астан Вілы»]]) і [[Зборная Бразіліі па футболе|нацыянальнай зборнай Бразіліі]]. == Клубная кар’ера == Займацца футболам Філіпі пачаў у сістэме клуба [[ФК Васка да Гама|«Васка да Гама»]]. У 2008 годзе, у 16-гадовым узросце, быў набыты італьянскім [[ФК Інтэрнацыянале Мілан|«Інтэрам»]] за €4&nbsp;мільёны<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.gazzetta.it/2008/luglio/23/Coutinho_milioni_per_Pato_Moratti_ga_10_080723010.shtml|title=Coutinho, 4 milioni per il Pato di Moratti|date=23 ліпеня 2008|accessdate=20 лістапада 2010|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it}}</ref>, аднак да 18-годдзя заставаўся ў «Васка» на ўмовах арэнды. [[Файл:Philippe Coutinho Inter.jpg|195px|thumb|злева|Каўтынью ў «Інтэры»]] Афіцыйны дэбют за «нерадзуры» адбыўся 27 жніўня 2010 года ў прайграным матчы [[Суперкубак УЕФА|Суперкубку УЕФА]] з іспанскім [[ФК Атлетыка Мадрыд|«Атлетыка»]], дзе Каўтынью выйшаў на замену. 8 мая 2011 года ігрок забіў першы гол за «Інтэр» у хатнім матчы супраць [[ФК Фіярэнціна|«Фіярэнціны»]]. У сезоне 2011/12 Філіпі Каўтынью быў вымушаны змагацца за месца ў асноўным складзе і ўрэшце быў аддадзены ў арэнду ў [[ФК Эспаньёл|«Эспаньёл»]] да канца сезона. 4 лютага 2012 года Каўтынью ўпершыню выйшаў на поле ў яго складзе, а 11 сакавіка забіў два галы ў браму [[ФК Рая Вальекана|«Рая Вальекана»]]. 30 студзеня 2013 года англійскі [[ФК Ліверпул|«Ліверпул»]] абвясціў пра падпісанне доўгатэрміновага кантракту з іграком, які атрымаў вопратку з 10 нумарам. Першы матч за ліверпульскі клуб Філіпі правёў 11 лютага 2013 года, выйшаўшы на замену на 78 хвіліне. А менш як праз тыдзень, 17 лютага, ён забіў за «Ліверпул» першы гол<ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/21438902 «Liverpool 5-0 Swansea»] BBC Sport. 17 February 2013</ref>. Хутка здолеў стаць адным з лідараў мерсісайдцаў. У жніўні 2017 года цікавасць да іграка стала праяўляць [[ФК Барселона|«Барселона»]], аднак «Ліверпул» адмовіўся прадаваць іграка, і сезон 2017/18 Каўтынью пачаў у англійскім клубе. У студзені 2018 года ўсё ж перайшоў у каталонскі клуб за 120 млн еўра плюс 40 млн еўра ў якасці магчымых бонусаў<ref>[https://by.tribuna.com/football/1059050686.html «Барселона» подписала контракт с Коутиньо и представила его на «Камп Ноу»]. by.tribuna.com</ref>. У жніўні 2019 года быў аддадзены ў арэнду ў мюнхенскую [[ФК Баварыя Мюнхен|«Баварыю»]] на сезон з правам выкупу<ref>[https://by.tribuna.com/football/1077349677.html «Бавария» арендовала Коутиньо на сезон с правом выкупа]. by.tribuna.com</ref>. Разам з нямецкім клубам перамог у Лізе чэмпіёнаў. Па выніках сезона «Баварыя» адмовілася набываць футбаліста, і ў верасні 2020 года Каўтынью вярнуўся ў «Барселону»<ref>[https://by.tribuna.com/football/1088665454.html Коутиньо вернулся в «Барсу» и начал предсезонку с командой]{{Недаступная спасылка}}. by.tribuna.com</ref>. У студзені 2022 года быў арандаваны [[ФК Астан Віла|«Астан Вілай»]] да канца сезона з правам выкупу<ref>[https://football.by/news/160021.html "Астон Вилла" до конца сезона арендовала Коутиньо у "Барселоны"]. football.by</ref>. У маі 2022 года быў выкуплены бірмінгемскім клубам і падпісаў кантракт да 2026 года<ref>[https://football.by/news/164001.html "Астон Вилла" выкупила у "Барселоны" контракт Коутиньо]. football.by</ref>. У верасні 2023 года на праваха арэнды далучыўся да катарскага клуба [[ФК Аль-Дуайль|«Аль-Дуайль»]]. == Міжнародная кар’ера == Філіпі Каўтынью дапамог [[Зборная Бразіліі па футболе да 17 гадоў|юнацкай зборнай]] перамагчы на чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі 2009, забіўшы тры мячы. У наступным годзе ён дэбютаваў за [[Зборная Бразіліі па футболе|дарослую зборную]] ў таварыскім матчы з [[Зборная Ірана па футболе|Іранам]]<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/match/52600/iran-vs-brazil/lineup-stats?ICID=OP|title=Iran 0 Brazil 3|date=7 кастрычніка 2010|work=Goal.com|accessdate=13 жніўня 2013|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171213144214/http://www.goal.com/en/match/52600/iran-vs-brazil/lineup-stats?ICID=OP|archivedate=13 снежня 2017|url-status=dead}}</ref>. == Дасягненні == '''«Васка да Гама»''' * Пераможца [[Бразільская Серыя B|Серыі B]]: 2009 '''«Інтэрнацыянале»''': * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: 2011 * Уладальнік [[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубка Італіі]]: 2010 '''«Барселона»''': * [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе|Чэмпіён Іспаніі]] (2): [[Ла Ліга 2017/2018|2018]], [[Ла Ліга 2018/2019|2019]] * Уладальнік [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]]: 2018 * Уладальнік [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубка Іспаніі]]: 2018 '''«Баварыя»''': * [[Чэмпіянат Германіі па футболе|Чэмпіён Германіі]]: 2020 * Уладальнік [[Кубак Германіі па футболе|Кубка Германіі]]: 2020 * Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2020 '''Зборная Бразіліі''': * Уладальнік [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубка Амерыкі]]: 2019 == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{commons}} * [http://www.lfchistory.net/Players/Player/Profile/1252 Профіль на сайце ''lfchistory'']{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Бразілія|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Бразіліі |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2015 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2016 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 2018 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2019 }} {{DEFAULTSORT:Каўтынью Філіпі}} [[Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Васка да Гама]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Эспаньёл]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ліверпул]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Астан Віла]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Аль-Дуайль]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе]] iwcdyeeqmv0lmiqe0hlbimif72x5ba8 Васюты 0 234769 5142432 5119448 2026-05-16T16:20:35Z Modallwmbw 165843 5142432 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Васюты |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 49 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 17|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Акцябрскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043827 }} '''Васю́ты'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vasiuty}}, {{lang-ru|Васюты}}) — былая [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]. Скасавана ў 2011 годзе<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 года № 94 «Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района»}}</ref>. Увайшла ў склад горада [[Віцебск|Віцебска]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Віцебска}} {{Заліўка НП-Беларусь}} e5oj2015tetv0jo942k68jhhe944efa Лабаны (Віцебскі раён) 0 234775 5142438 4893323 2026-05-16T16:32:14Z Modallwmbw 165843 5142438 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Лабаны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 02|lat_sec = 20 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 21|lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Акцябрскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243042109 }} {{Значэнні2|тып=тапонім|Лабаны}} '''Лабаны́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Labany}}, {{lang-ru|Лобаны}}) — былая [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]. Скасавана ў 2016 годзе<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D916v0078612&p1=1&p5=0 РЕШЕНИЕ ВИТЕБСКОГО РАЙОННОГО СОВЕТА ДЕПУТАТОВ 13 сентября 2016 г. № 120 Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района] {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} 34qwejzluxea5wp7jh7c6e7icooqyqe Сакольнікі (Акцябрскі сельсавет) 0 234781 5142443 4893329 2026-05-16T16:58:20Z Modallwmbw 165843 5142443 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|тып=тапонім|Сакольнікі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сакольнікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Акцябрскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Сако́льнікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sakoĺniki}}, {{lang-ru|Сокольники}}) — [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]. У 2011 годзе частка тэрыторыі вёскі Сакольнікі ўключана ў гарадскую рысу [[Віцебск|Віцебска]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=}}</ref>. == Славутасці == * [[Сакольнікі (археалагічны помнік)|Курганны могільнік]] [[IX]] — [[XIII]] стст. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Сакольнікі (Акцябрскі сельсавет)| ]] gol8hllxqvxv72mct4776qeevrq26l8 5142554 5142443 2026-05-17T06:12:57Z M.L.Bot 261 беларусізацыя 5142554 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|тып=тапонім|Сакольнікі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сакольнікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Акцябрскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Сако́льнікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sakoĺniki}}, {{lang-ru|Сокольники}}) — [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]. У 2011 годзе частка тэрыторыі вёскі Сакольнікі ўключана ў склад [[Віцебск]]а<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=}}</ref>. == Славутасці == * [[Сакольнікі (археалагічны помнік)|Курганны могільнік]] (IX—XIII стст.). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Сакольнікі (Акцябрскі сельсавет)| ]] qbdrscg16p9a2sz82y7o08qph9q8pj0 Шпілі 0 234784 5142433 5123601 2026-05-16T16:21:04Z Modallwmbw 165843 5142433 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Шпілі (значэнні)}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Шпілі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 37 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 12|lon_sec = 01 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Акцябрскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043831 }} '''Шпілі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Špili}}, {{lang-ru|Шпили}}) — былая [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]. Скасавана ў 2011 годзе<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 года № 94 «Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района»}}</ref>. Увайшла ў склад горада [[Віцебск|Віцебска]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=}}</ref>. == Назва == Фіксавалася прозвішча Шпіль ([[Гарадзілава (Маладзечанскі раён)|Гарадзілава]]), ёсць латышскае ''Špils''<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9N-69LC-6?i=873&lang=ru</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/648383</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Віцебска}} {{Заліўка НП-Беларусь}} 5u0vcpzlv3qgra0a5lms2vrca0idl59 Церахова (Віцебскі раён) 0 234889 5142439 4893406 2026-05-16T16:32:55Z Modallwmbw 165843 5142439 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Церахова}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Церахова |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 22|lat_sec = 28 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 44|lon_sec = 55 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Задуброўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243046718 }} '''Церахо́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Cierachova}}, {{lang-ru|Терехово}}) — былая [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Задуброўскі сельсавет|Задуброўскага сельсавета]]. Да 6 кастрычніка 1981 года вёска знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Суражскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 6 кастрычніка 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 31 (1693).</ref>. Скасавана ў 2016 годзе<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D916v0078612&p1=1&p5=0 Решение Витебского районного Совета депутатов от 13 сентября 2016 г. № 120 Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} 4hg8n9118d8wb8brc8rh7h48oe02mbt Біцялёва 0 234967 5142471 4893477 2026-05-16T18:23:21Z Modallwmbw 165843 5142471 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Біцялёва |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 11|lat_sec = 58 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 07|lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Лятчанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243035533 }} '''Біцялёва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bicialiova}}, {{lang-ru|Бителёво}}) — былая [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] (з 18 сакавіка 2011 года ў межах [[Віцебск]]а)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 года № 94 «Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района»}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=}}</ref>. Уваходзіла ў склад [[Лятчанскі сельсавет|Лятчанскага сельсавета]]. == Гісторыя == У часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] пад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыяй]]. Побач з вёскай быў створаны лагер ваеннапалонных<ref>За калючым дротам (З успамінаў І. П. Краўчонак) // [[Жыццё Прыдзвіння|Ленінская праўда]]. — 1989. — № . — 18 красавіка. — С.</ref>. У 1954—1960 гадах цэнтр [[Біцялёўскі сельсавет|Біцялёўскага сельсавета]]. У калгасе імя С. М. Кірава. Скасавана ў [[2011]] годзе<ref name=":0" />, увайшла ў склад горада Віцебска<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|10-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Віцебска}} {{Заліўка НП-Беларусь}} c22gz47f4r4799li9ks2g0hdvror3h5 Грышаны (Віцебскі раён) 0 234971 5142444 4893480 2026-05-16T17:01:52Z Modallwmbw 165843 5142444 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Грышаны}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Грышаны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 11|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 07|lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Лятчанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243035544 }} '''Грышаны́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hryšany}}, {{lang-ru|Гришаны}}) — [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лятчанскі сельсавет|Лятчанскага сельсавета]]. У 2011 годзе частка тэрыторыі вёскі Грышаны ўключана ў гарадскую рысу [[Віцебск|Віцебска]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лятчанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лятчанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] 1gxre51msyeub9jpn6qi5miy6vx6uc8 5142553 5142444 2026-05-17T06:11:37Z M.L.Bot 261 беларусізацыя 5142553 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Грышаны}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Грышаны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 11|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 07|lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Лятчанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243035544 }} '''Грышаны́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hryšany}}, {{lang-ru|Гришаны}}) — [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лятчанскі сельсавет|Лятчанскага сельсавета]]. У 2011 годзе частка тэрыторыі вёскі Грышаны ўключана ў склад [[Віцебск|Віцебска]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лятчанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лятчанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] 0358zt3nwbm694txh3mkvui6wi2jtrd Кіраўская (аграгарадок) 0 234977 5142447 4893484 2026-05-16T17:12:34Z Modallwmbw 165843 5142447 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Кіраўская}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Кіраўская |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 11|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 06|lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Лятчанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243035546 }} '''Кі́раўская'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kiraŭskaja}}, {{lang-ru|Кировская}}) — [[аграгарадок]] у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лятчанскі сельсавет|Лятчанскага сельсавета]]. За 2,5 км на захад ад [[Віцебск]]а, 8 км ад чыгуначнай станцыі Віцебск, на аўтадарозе Віцебск — Полацк. У 2011 годзе частка тэрыторыі аграгарадка ўключана ў склад Віцебска<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. == Гісторыя == Заснавана ў 1963 годзе ў калгасе імя Кірава. У канцы 1980-х гадоў у вёсцы створаны квартал сучаснай мнагаэтажнай забудовы і дзіцячы сад. У 1991 годзе ўзведзены новы будынак школы на 264 месцы. У лістападзе 1993 года калгас пераўтвораны ў асацыяцыю кааператываў сялянскіх гаспадарак «Адраджэнне». З 27 снежня 1995 года цэнтр сельскагаспадарчага ЗАТ «Адраджэнне». З 2006 года аграгарадок. == Насельніцтва == * 232 гаспадаркі, 739 жыхароў (1997) * 360 гаспадарак, 1049 жыхароў (2018) == Інфраструктура == ААТ «Адраджэнне», сярэдняя школа, дзіцячыя яслі-сад, філіял Старасельскай дзіцячай школы мастацтваў, сельскі клуб, бібліятэка, ФАП, аддзяленне сувязі, 2 магазіны. == Памятныя мясціны == Праваслаўная царква Святой Алены. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|10-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лятчанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лятчанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] idxtnvysowyexzjloedr3l7jensohw6 Баронікі 0 235033 5142453 5118486 2026-05-16T17:28:41Z Modallwmbw 165843 5142453 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Баронікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 53 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 10|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Ноўкінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043840 }} '''Баро́нікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Baroniki}}, {{lang-ru|Бороники}}) — былая [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Ноўкінскі сельсавет|Ноўкінскага сельсавета]]. Ліквідавана ў 2011 годзе<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 года № 94 «Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района»}}</ref>. Увайшла ў склад горада [[Віцебск|Віцебска]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=}}</ref>. == Гісторыя == Вёска ўпамінаецца ў пісьмовых крыніцах у [[XVI]] ст. як сяло ў [[Віцебскае ваяводства|Віцебскім ваяводстве]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]. Уваходзіла ў склад фальварка Лукішкі, які ў [[1597]] г. перададзены [[Віцебск]]у. У [[XIX]] ст. вёска Шчэрбінскай воласці [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскага павета]] і [[Віцебская губерня|губерні.]] У [[1893]] г. была адкрыта школа граматы. Адносілася да праваслаўнага Цяляцінскага прыхода Праабражэнскай царквы. У [[1905]] г. тут 16 двароў, 135 жыхароў. Вёска — цэнтр сельскагаспадарчай грамады, у якую ўваходзіла 9 вёсак. З [[20 жніўня]] [[1924]] г. Баронікі ў Шумнянскім сельсавеце [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] і [[Віцебская акруга|акругі]]. У [[1926]] г. у вёсцы 40 двароў, 239 жыхароў. У [[1930]] г. арганізаваны калгас. У [[1936]] г. сюды пераселены жыхары вёсак Архірэйшчына і Уціношы. У [[1941]] г. у вёсцы 143 двары, 501 жыхар. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] нямецкія акупацыйныя ўлады знішчылі тут 4 двары. На фронце загінула 15 жыхароў, у партызанах 1. Пасля вайны вёска адбудавалася. З [[22 снежня]] [[1960]] г. яна ў [[Ноўкінскі сельсавет|Ноўкінскім сельсавеце]]. У [[1969]] г. у вёсцы 59 двароў, 189 жыхароў. На [[1 студзеня]] [[2003]] г. — 312 двароў, 739 жыхароў. Вёска ў складзе Камунальнага унітарнага сельгаспрадпрыемства «Рудакова». Працуюць газанапаўняльная станцыя, парнікова-цяплічны камбінат, лясніцтва, магазін. У 2011 годзе вёска Баронікі скасавана<ref name=":0" />. Тэрыторыя скасаванай вёскі Баронікі ўключана ў гарадскую рысу Віцебска<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.pravo.by/pdf/2011-8/2011-8(008-010).pdf|title=О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района|lang=|author=|website=pravo.by|date=2011-01-14|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201013020148/https://www.pravo.by/pdf/2011-8/2011-8(008-010).pdf|archive-date=2020-10-13|access-date=2020-10-12|url-status=live}}</ref>. == Славутасці == * [[Баронікі (археалагічны помнік)|Гарадзішча]] ([[5 стагоддзе да н.э.|V]] — [[IV]]/[[V]] стст.) на паўночна-ўсходняй ускраіне вёскі, на левым беразе [[Лучоса|р. Лучоса]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * З гісторыі населенных пунктаў / Падрых. В. В. Віталева // Памяць: Віцебскі раён: Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі / Рэдкал.: А. П. Красоўскі [і інш.]; Укл. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2004. — 772 с.: іл. — С. 730. — ISBN 985-02-0647-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Віцебска}} {{Заліўка НП-Беларусь}} 1iludge042lg1jsu4uqmrs1g9fubxsv 5142455 5142453 2026-05-16T17:29:44Z Modallwmbw 165843 5142455 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Баронікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 53 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 10|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Ноўкінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043840 }} '''Баро́нікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Baroniki}}, {{lang-ru|Бороники}}) — былая<ref name=":0" /> [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Ноўкінскі сельсавет|Ноўкінскага сельсавета]]. Скасавана ў 2011 годзе<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 года № 94 «Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района»}}</ref>. Увайшла ў склад горада [[Віцебск|Віцебска]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=}}</ref>. == Гісторыя == Вёска ўпамінаецца ў пісьмовых крыніцах у [[XVI]] ст. як сяло ў [[Віцебскае ваяводства|Віцебскім ваяводстве]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]. Уваходзіла ў склад фальварка Лукішкі, які ў [[1597]] г. перададзены [[Віцебск]]у. У [[XIX]] ст. вёска Шчэрбінскай воласці [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскага павета]] і [[Віцебская губерня|губерні.]] У [[1893]] г. была адкрыта школа граматы. Адносілася да праваслаўнага Цяляцінскага прыхода Праабражэнскай царквы. У [[1905]] г. тут 16 двароў, 135 жыхароў. Вёска — цэнтр сельскагаспадарчай грамады, у якую ўваходзіла 9 вёсак. З [[20 жніўня]] [[1924]] г. Баронікі ў Шумнянскім сельсавеце [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] і [[Віцебская акруга|акругі]]. У [[1926]] г. у вёсцы 40 двароў, 239 жыхароў. У [[1930]] г. арганізаваны калгас. У [[1936]] г. сюды пераселены жыхары вёсак Архірэйшчына і Уціношы. У [[1941]] г. у вёсцы 143 двары, 501 жыхар. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] нямецкія акупацыйныя ўлады знішчылі тут 4 двары. На фронце загінула 15 жыхароў, у партызанах 1. Пасля вайны вёска адбудавалася. З [[22 снежня]] [[1960]] г. яна ў [[Ноўкінскі сельсавет|Ноўкінскім сельсавеце]]. У [[1969]] г. у вёсцы 59 двароў, 189 жыхароў. На [[1 студзеня]] [[2003]] г. — 312 двароў, 739 жыхароў. Вёска ў складзе Камунальнага унітарнага сельгаспрадпрыемства «Рудакова». Працуюць газанапаўняльная станцыя, парнікова-цяплічны камбінат, лясніцтва, магазін. У 2011 годзе вёска Баронікі скасавана<ref name=":0" />. Тэрыторыя скасаванай вёскі Баронікі ўключана ў гарадскую рысу Віцебска<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.pravo.by/pdf/2011-8/2011-8(008-010).pdf|title=О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района|lang=|author=|website=pravo.by|date=2011-01-14|publisher=|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. == Славутасці == * [[Баронікі (археалагічны помнік)|Гарадзішча]] ([[5 стагоддзе да н.э.|V]] — [[IV]]/[[V]] стст.) на паўночна-ўсходняй ускраіне вёскі, на левым беразе [[Лучоса|р. Лучоса]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * З гісторыі населенных пунктаў / Падрых. В. В. Віталева // Памяць: Віцебскі раён: Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі / Рэдкал.: А. П. Красоўскі [і інш.]; Укл. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2004. — 772 с.: іл. — С. 730. — ISBN 985-02-0647-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Віцебска}} {{Заліўка НП-Беларусь}} qe1jc2vij7kxqsqa48d2srvblcmh3wp 5142551 5142455 2026-05-17T06:09:51Z M.L.Bot 261 5142551 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Баронікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 53 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 10|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Ноўкінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043840 }} '''Баро́нікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Baroniki}}, {{lang-ru|Бороники}}) — былая<ref name=":0" /> [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Ноўкінскі сельсавет|Ноўкінскага сельсавета]]. Скасавана ў 2011 годзе<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 года № 94 «Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района»}}</ref>. Увайшла ў склад горада [[Віцебск|Віцебска]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=}}</ref>. == Гісторыя == Вёска ўпамінаецца ў пісьмовых крыніцах у XVI ст. як сяло ў [[Віцебскае ваяводства|Віцебскім ваяводстве]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]. Уваходзіла ў склад фальварка Лукішкі, які ў 1597 г. перададзены [[Віцебск]]у. У XIX ст. вёска Шчэрбінскай воласці [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскага павета]] і [[Віцебская губерня|губерні.]] У 1893 г. была адкрыта школа граматы. Адносілася да праваслаўнага Цяляцінскага прыхода Праабражэнскай царквы. У [[1905]] г. тут 16 двароў, 135 жыхароў. Вёска — цэнтр сельскагаспадарчай грамады, у якую ўваходзіла 9 вёсак. З [[20 жніўня]] [[1924]] г. Баронікі ў Шумнянскім сельсавеце [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] і [[Віцебская акруга|акругі]]. У [[1926]] г. у вёсцы 40 двароў, 239 жыхароў. У [[1930]] г. арганізаваны калгас. У [[1936]] г. сюды пераселены жыхары вёсак Архірэйшчына і Уціношы. У [[1941]] г. у вёсцы 143 двары, 501 жыхар. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] нямецкія акупацыйныя ўлады знішчылі тут 4 двары. На фронце загінула 15 жыхароў, у партызанах 1. Пасля вайны вёска адбудавалася. З [[22 снежня]] [[1960]] г. яна ў [[Ноўкінскі сельсавет|Ноўкінскім сельсавеце]]. У [[1969]] г. у вёсцы 59 двароў, 189 жыхароў. На [[1 студзеня]] [[2003]] г. — 312 двароў, 739 жыхароў. Вёска ў складзе Камунальнага ўнітарнага сельгаспрадпрыемства «Рудакова». Працуюць газанапаўняльная станцыя, парнікова-цяплічны камбінат, лясніцтва, магазін. У 2011 годзе вёска Баронікі скасавана<ref name=":0" />. Тэрыторыя скасаванай вёскі Баронікі ўключана ў склад Віцебска<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.pravo.by/pdf/2011-8/2011-8(008-010).pdf|title=О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района|lang=|author=|website=pravo.by|date=2011-01-14|publisher=|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. == Славутасці == * [[Баронікі (археалагічны помнік)|Гарадзішча]] (V — IV/V стст.) на паўночна-ўсходняй ускраіне вёскі, на левым беразе [[Лучоса|Лучосы]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * З гісторыі населенных пунктаў / Падрых. В. В. Віталева // Памяць: Віцебскі раён: Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі / Рэдкал.: А. П. Красоўскі [і інш.]; Укл. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2004. — 772 с.: іл. — С. 730. — ISBN 985-02-0647-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Віцебска}} {{Заліўка НП-Беларусь}} aepynmym24g370az2km9xgqxidn5blm Селівоўшчына 0 235074 5142459 5140388 2026-05-16T17:43:23Z Modallwmbw 165843 5142459 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Селівоўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 11|lat_sec = 13 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 18|lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Тулаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043821 }} '''Селіво́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sielivoŭščyna}}, {{lang-ru|Селивовщина}}) — былая [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Тулаўскага сельсавета]]. Да 10 красавіка 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Варонаўскі сельсавет|Варонаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 красавіка 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 18 (1098).</ref>, да 1972 года — у склад [[Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 27 снежня 1990 года — у склад [[Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Бабініцкага сельсавета]]. Скасавана ў 2011 годзе<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 года № 94 «Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района»}}</ref>, увайшла ў склад горада [[Віцебск|Віцебска]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Віцебска}} {{Заліўка НП-Беларусь}} q92bu8x1imccvi6uukhvmtp9cq8xap1 Воўчас 0 243229 5142609 4904520 2026-05-17T10:26:26Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5142609 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Воўчас |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 41|lat_sec = 42 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 27|lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Крычаўскі |сельсавет = Касцюшкавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243045392 }} '''Во́ўчас'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Во́лчас'''</ref> ({{lang-be-trans|Voŭčas}}, {{lang-ru|Волчас}}) — [[вёска]] ў [[Крычаўскі раён|Крычаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Касцюшкавіцкі сельсавет|Касцюшкавіцкага сельсавета]]. Да 24 лютага 1982 года вёска ўваходзіла ў склад [[Бацвінаўскі сельсавет|Бацвінаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 24 лютага 1982 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1982, № 10 (1708).</ref>. == Назва == У 15 ст. у [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскай Метрыцы]] назва згаданая як "Волчоса" (у родным склоне "селца Волчосы")<ref>Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 3 (1440 - 1498). Vilnius, 1998. С. 19.</ref>. Назва паходзіць ад назвы аднайменнай ракі [[Волчас (рака)|Воўчас]] (Воўчаса, Ваўчоса), балцкага гідроніма, адпачатнай форма якога была ''Vilkesa''<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Касцюшкавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Касцюшкавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крычаўскага раёна]] d4zn45v1gd100bartgiehtl5epnb4mh Харабровічы (Дзятлаўскі раён) 0 251331 5142567 5004085 2026-05-17T07:31:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142567 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Харабровічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Харабровічы |вобласць = Гродзенская |раён = Дзятлаўскі |сельсавет = Войневіцкі |OpenStreetMap = 242990370 }} '''Харабро́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Charabrovičy}}, {{lang-ru|Хоробровичи}}) — [[вёска]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], каля ракі [[Хітрая (рака)|Хітрая]]. Уваходзіць у склад [[Войневіцкі сельсавет|Войневіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === Вядомая прынамсі з XVII стагоддзя, у 1670 годзе належала [[падкаморы]]ю слонімскаму [[Геранім Пясецкі|Гераніму Пясецкаму]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books?id=l10jAQAAMAAJ&newbks=0&dq=%D0%A5%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8&pg=PA264#v=onepage&q&f=false|загаловак=Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссіею|год=1888|выдавецтва=В тип. Губернскаго правленія|старонкі=264—265|старонак=606}}</ref>. Уваходзіла ў склад [[Слонімскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Слонімскага павета]] [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У XVIII стагоддзі адносілася да [[Маёнтак|маёнтка]] [[Дзераўная (Слонімскі раён)|Дзераўная]], была ўніяцкая царква<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/files/aum.pdf|загаловак=Архіў уніяцкіх метрапалітаў. Дакументы па гісторыі царквы ў Беларусі XV—XIX стст. у фондзе «Канцылярыя мітрапаліта грэцка-ўніяцкіх цэркваў Расіі»|год=1999|isbn=985-6448-05-0}}</ref>. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] 1795 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскім павеце]] [[Літоўская губерня|Літоўскай]], потым [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У час [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] каля Харабровічаў адбываліся баі паўстанцаў з расійскай арміяй, удзельнічаў атрад Ісідара Лукашэвіча<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/gorad-svyatoga-guberta-almanakh-lakalnay-gistoryi-vypusk-8|title=Горад Святога Губерта Выпуск 8|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2023-12-20}}</ref>. З другой паловы XIX стагоддзя ў [[Казлоўская воласць|Казлоўскай воласці]] Слонімскага павета, уласнасць Адамковіча{{Sfn|SgKP|1900|с=321}} (Адамовіча?<ref>{{Cite web|url=https://helper.archonline.by/|title=Дапаможнік|website=helper.archonline.by|access-date=2023-12-20|archive-date=3 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203234518/https://www.helper.archonline.by/|url-status=dead}}</ref>), цэнтр маёнтка. У 1882 годзе праз даўгі маёнтак куплены Белазерскімі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/76131/edition/69802|аўтар=|загаловак=Gazeta Narodowa. 1882, nr 233|год=1882-10-12|выданне=Biblioteka Jagiellońska, 560 V czas.|старонкі=2}}</ref>. У XIX стагоддзі былі аднайменныя вёска і маёнтак. Маёнтак месціўся там, дзе цяпер сажалка ў [[Войневічы (Дзятлаўскі раён)|Войневічах]], быў млын, захаваліся рэшткі пабудоў<ref name=":0">{{Cite web|url=https://orda.of.by/.map/?53.264244,25.367835&m=wig_v2/14,gm/17|title=Подвижная карта|website=orda.of.by|access-date=2023-12-20}}</ref>. Да маёнтка таксама адносіліся хутары [[Талявічы|Талевічы]] і Руда{{Sfn|SgKP|1900|с=321}}. На поўдзень ад вёскі месцілася ўрочышча Ціхаўшчызна, на захад ад якой на рацэ Хітрай каля засценка Пад’ялаўка (Пад’елава) быў вадзяны млын<ref name=":0" />. === Найноўшы час === За часамі [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў верасні 1915 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] у студзені 1919 года. З 27 лютага 1919 года — у [[Літбел ССР|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], з сакавіка 1919 года тэрыторыя пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Брэсцкая акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). У другой палове ліпеня 1920 года тэрыторыю заняла Чырвоная армія, з верасня ізноў пад уладай Польшчы. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года тэрыторыя юрыдычна адышла да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у беларускай гістарыяграфіі землі вядомы як [[Заходняя Беларусь]]. З 1921 года вёска і фальварак у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]], [[Слонімскі павет (1921—1940)|Слонімскага павета]], гміны Казлоўшчына (Казлаўшчызна), сельская грамада [[Петрашулевічы]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/74302/edition/68027|загаловак=Nowogródzki Dziennik Wojewódzki. 1935, nr 26|год=1935|выданне=Biblioteka Jagiellońska, 102221 III}}</ref>. У 1928 годзе жыхары Харабровічаў ахвяроўвалі 4 злотыя на карысць галаўной управы [[Таварыства беларускай школы]] для беларускіх гімназій<ref>{{Артыкул|спасылка=https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2401/228029-1928-0405.pdf|загаловак=Падзяка|год=1928|выданне=Красавік (аднаднёўка)|тып=газэта|месяц=4|чысло=5|старонкі=4}}</ref>. Маёнткам Харабровічы ў 1930-х гадах валодала [[Зямяне|зямянка]] Гелена Баркоўская<ref>{{Cite web|url=http://ziemianie.pamiec.pl/pl/majatki/no.html#|title=Europa w Rodzinie - Spis majątków ziemskich - woj. nowogródzkie|website=ziemianie.pamiec.pl|access-date=2023-12-20}}</ref>. У выніку [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] з верасня 1939 года тэрыторыя занята Чырвонай Арміяй, з лістапада ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З пачатку ліпеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. <center><gallery caption="Харабровічы на здымках, 2023 г." widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Charabrovičy Харабровічы (2023) 01.jpg|Хата Файл:Charabrovičy Харабровічы (2023) 02.jpg|Кінутая хата Файл:Charabrovičy Харабровічы (2023) 03.jpg| Файл:Charabrovičy Харабровічы (2023) 05.jpg|Хата і двор </gallery></center> == Насельніцтва == * 1897 год — вёска, 143 чалавекі, маёнтак, 44 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25882-ukazatel-naselennym-mestnostyam-grodnenskoy-gubernii-s-otnosyaschimisya-k-nim-neobhodimymi-svedeniyami-grodna-1905#mode/inspect/page/162/zoom/6|title=ГПИБ {{!}} Указатель населенным местностям Гродненской губернии, с относящимися к ним необходимыми сведениями. - Гродна, 1905.|first=Н. П.|last=|website=elib.shpl.ru|access-date=2023-12-20}}</ref> * 1996 год — 28 гаспадарак, 54 жыхары{{Sfn|Памяць. Дзятлаўскі раён|1997|с=387}} * 1999 год — 41 жыхар * 2009 год — 22 жыхары * 2019 год — 10 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-01-07|archive-date=17 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1|321|Chorobrowicze}} * {{Крыніцы/Памяць/Дзятлаўскі раён}} * {{Крыніцы/ВГАБ|4}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Cite web|lang=be|url=https://natatnik.by/samamu-maladomu-zhyharu-65-gado%D1%9E-najstarejshamu-98-chamu-lyudzi-ne-zyazdzhayucz-z-malenkaj-vyoski-kalya-lesu/|title="Самаму маладому жыхару 65 гадоў, найстарэйшаму – 98". Чаму людзі не з’язджаюць з маленькай вёскі каля лесу|last=|website=Natatnik|date=2024-02-14|access-date=2025-02-15}} * {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WzeOv3I2z1I|title=Апошнія жыхары. Вёска Харабровічы Дзятлаўскага раёна|last=Natatnik|website=YouTube. Апошнія жыхары|date=2024-01-24|access-date=2025-02-15}} {{Войневіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Войневіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна]] 79bpp83tkon2d1kqmzyvgb2w9hcwp2p Хольгер Бадштубер 0 262080 5142637 4914692 2026-05-17T11:43:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142637 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Хольгер Бадштубер |выява = |апісанне выявы = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германія}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[абаронца (футбол)|абаронца]] |цяперашні клуб = |нумар = |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |1994—2000|{{Сцяг|Германія||20px}} Рот| |2000—2002|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Штутгарт|Штутгарт]]| |2002—2007|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]}} |клубы = {{футбольная кар’ера |2007—2017|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]|119 (1) |2007—2016|{{фарм-клуб}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баварыя II Мюнхен|Баварыя II]]|56 (7) |2017|{{арэнда}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Шальке 04|Шальке 04]]|10 (0) |2017—2020|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Штутгарт|Штутгарт]]|56 (4) |2020—2021|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Штутгарт II|Штутгарт II]]|28 (0) |2021|{{Сцяг|Швейцарыя||15px}} [[ФК Люцэрн|Люцэрн]]|14 (0) }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2007—2008|{{Сцяг|Германія||20px}} [[Юнацкая зборная Германіі па футболе, да 19 гадоў|Германія (да 19)]]|2 (0) |2008|{{Сцяг|Германія||20px}} [[Маладзёжная зборная Германіі па футболе|Германія (да 20)]]|3 (0) |2009—2010|{{Сцяг|Германія||20px}} [[Маладзёжная зборная Германіі па футболе|Германія (да 21)]]|8 (2) |2010—2015|{{Сцяг|Германія||20px}} [[Зборная Германіі па футболе|Германія]]|31 (1)}} |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па футболе 2010|ПАР 2010]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|Польшча/Украіна 2012]]}} |абнаўленне даных пра клуб = 17 кастрычніка 2022 |абнаўленне даных пра зборную = 13 студзеня 2017 }} '''Хо́льгер Ба́дштубер''' ({{lang-de|Holger Badstuber}}; нар. {{ДН|13|3|1989}}, {{МН|Мемінген}}, [[Германія|ФРГ]]) — нямецкі футбаліст, абаронца. Ігрок [[Зборная Германіі па футболе|нацыянальнай зборнай Германіі]] (2010—2015). == Клубная кар’ера == Хольгер з’яўляецца выхаванцам клуба «ТСГ Рот-ан-дэр-Рот 1890», а таксама гуляў за моладзевыя каманды клубаў [[ФК Штутгарт|«Штутгарт»]] і [[ФК Баварыя Мюнхен|«Баварыя»]]. Прафесійны дэбют Бадштубера адбыўся 27 ліпеня 2007 года ў хатнім матчы першага тура [[Трэцяя Нямецкая Бундэсліга|Трэцяй Бундэслігі]] супраць клуба [[ФК Уніён Берлін|«Уніён»]] з [[Берлін]]а, які скончыўся паражэннем гасцей з лікам 1:2. Пасля гэтага падрыхтоўку да [[Футбольная Бундэсліга Германіі 2008/2009|сезона 2008/09]] правёў ужо ў асноўным складзе «Баварыі», з якой 1 лютага 2009 года падпісаў кантракт тэрмінам да 2011 года. Сваю першую гульню ў Бундэслізе правёў 8 жніўня 2009 года ў матчы першага тура супраць [[ФК Гофенгайм|«Гофенгайма»]] (1:1). У пачатку 2010 года падоўжыў кантракт з «Баварыяй» да 2014 года, а ў пачатку 2013 года — да 2017 года. З канца 2012 года ён стаў радзей з’яўляцца на полі з-за шматлікіх траўм, сезон 2013/14 увогуле прапусціў поўнасцю. У студзені 2017 года быў арандаваны клубам [[ФК Шальке 04|«Шальке 04»]]<ref>[http://www.football.by/news/94887.html «Бавария» отдала Бадштубера в аренду «Шальке»]. football.by.</ref>. Па заканчэнні сезона «Баварыя» абвясціла аб зыходзе Бадштубера з каманды<ref>[https://by.tribuna.com/football/1051181843.html Бадштубер покинет «Баварию» и будет играть за рубежом]. by.tribuna.com.</ref>. У жніўні 2017 года, адмовіўшы маскоўскаму [[ФК Спартак Масква|«Спартаку»]], падпісаў кантракт са [[ФК Штутгарт|«Штутгартам»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1054194208.html Бадштубер стал игроком «Штутгарта»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190403075404/https://by.tribuna.com/football/1054194208.html |date=3 красавіка 2019 }}. by.tribuna.com.</ref>. У ліпені 2018 года падоўжыў кантракт са швабскім клубам на тры гады<ref>[https://by.tribuna.com/football/1065102784.html «Штутгарт» продлил контракт с Бадштубером контракт на 3 года]. by.tribuna.com.</ref>. У 2020 годзе быў пераведзены ў другую каманду і да канца сезона 2020/21 выступаў за [[ФК Штутгарт II|«Штутгарт II»]]. У ліпені 2021 года стаў іграком швейцарскага [[ФК Люцэрн|«Люцэрна»]]. У снежні 2021 года па пагадненні бакоў пакінуў каманду. У верасні 2022 года абвясціў аб завяршэнні кар’еры. == Міжнародная кар’ера == 29 мая 2010 года дэбютаваў у нацыянальнай зборнай у таварыскім матчы супраць [[зборная Венгрыі па футболе|каманды Венгрыі]], выйшаўшы на змену замест [[Арнэ Фрыдрых]]а. == Дасягненні == '''«Баварыя»''': * [[Чэмпіянат Германіі па футболе|Чэмпіён Германіі]] (5): 2010, 2013, 2014, 2015, 2016 * Уладальнік [[Кубак Германіі па футболе|Кубка Германіі]] (4): 2010, 2013, 2014, 2016 * Уладальнік [[Суперкубак Германіі па футболе|Суперкубка Германіі]] (2): 2010, 2012 * Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2013 * Уладальнік [[Суперкубак Еўропы па футболе|Суперкубка Еўропы]]: 2013 * Пераможца [[Клубны чэмпіянат свету па футболе|клубнага чэмпіянату свету]]: 2013 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Германія|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Германіі |Склад зборнай Германіі па футболе на чэмпіянаце свету 2010 |Склад зборнай Германіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2012 }} {{DEFAULTSORT:Бадштубер Хольгер}} [[Катэгорыя:Футбалісты Германіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя II Мюнхен]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шальке 04]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Штутгарт]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Штутгарт II]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Люцэрн]] 40e18qaxet4ftip5od1gzhci6iut468 Федэрыка Бальдзарэці 0 282043 5142477 4914705 2026-05-16T18:58:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142477 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Федэрыка Бальдзарэці |выява = Federico Balzaretti Euro 2012 vs England.JPG |шырыня = 260px |грамадзянства = {{ITA}} |рост = 181 см |вага = 74 кг |пазіцыя = [[абаронца (футбол)|абаронца]] |цяперашні клуб = |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |1987—1998|{{Сцяг Італіі|20px}} [[ФК Тарына|Тарына]]}} |клубы = {{футбольная кар’ера |1998—2005|{{Сцяг Італіі|20px}} [[ФК Тарына|Тарына]]|94 (2) |1999—2001|{{арэнда}} {{Сцяг Італіі|20px}} [[ФК Варэзэ|Варэзэ]]|44 (0) |2001—2002|{{арэнда}} {{Сцяг Італіі|20px}} [[ФК Сіена|Сіена]]|16 (0) |2005—2007|{{Сцяг Італіі|20px}} [[ФК Ювентус|Ювентус]]|57 (2) |2007—2008|{{Сцяг Італіі|20px}} [[ФК Фіярэнціна|Фіярэнціна]]|6 (0) |2008—2012|{{Сцяг Італіі|20px}} [[ФК Палерма|Палерма]]|127 (3) |2012—2015|{{Сцяг Італіі|20px}} [[ФК Рома|Рома]]|39 (1)}} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2000—2002|{{Сцяг Італіі|20px}} [[Маладзёжная зборная Італіі па футболе|Італія (да 20)]]|23 (1) |2002|{{Сцяг Італіі|20px}} [[Маладзёжная зборная Італіі па футболе|Італія (да 21)]]|4 (0) |2010—2013|{{Сцяг Італіі|20px}} [[Зборная Італіі па футболе|Італія]]|16 (0)}} |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|Польшча/Украіна 2012]]}} {{турнір|[[Міжземнаморскія гульні]]}} {{медаль|Срэбра|[[Міжземнаморскія гульні 2001|Туніс 2001]]|футбол|}} }} '''Федэрыка Бальдзарэці''' ({{lang-it|Federico Balzaretti}}; {{ДН|6|12|1981}} года, [[Турын]], [[Італія]]) — [[Італія|італьянскі]] футбаліст, абаронца. У 2010—2013 гадах выступаў за [[зборная Італіі па футболе|нацыянальную зборную Італіі]]. Завяршыў кар’еру ў жніўні 2015 года. == Кар’ера == === «Тарына» === Федэрыка Бальдзарэці з’яўляецца выхаванцам клуба [[ФК Тарына|«Тарына»]], ў школу якога ён прыйшоў ва ўзросце шасці гадоў. У [[Серыя A 1998/1999|сезоне 1998/99]] ён выклікаўся ў асноўны склад каманды, але ў ім не дэбютаваў. У [[1999]] годзе Бальдзарэці быў аддадзены ў арэнду ў клуб [[ФК Варэзэ|«Варэзэ»]], дзе правёў два гады. Затым ён гуляў за [[ФК Сіена|«Сіену»]], у складзе якой дэбютаваў у [[Серыя B|Серыі B]]. У [[2002]] годзе Бальдзарэці вярнуўся ў «Тарына», у складзе якога дэбютаваў [[14 верасня]] [[2002]] года ў гульні [[Чэмпіянат Італіі па футболе|чэмпіянату Італіі]] супраць [[ФК Інтэрнацыянале Мілан|«Інтэра»]]. Разам з «Тарына» Бальдзарэці вылецеў у Серыю B, але застаўся ў камандзе, дзе паступова станавіўся ключавай асобай<ref>[http://archiviostorico.gazzetta.it/2005/settembre/13/Balzaretti_questa_una_settimana_ricordare_ga_10_0509137914.shtml Balzaretti, questa è una settimana da ricordarе]. gazzetta.it</ref>. У [[Серыя B 2004/2005|сезоне 2004/05]] «Тарына» зноў выйшаў у [[Серыя A|Серыю A]]. Аднак клуб быў абвешчаны банкрутам, і [[9 жніўня]] [[2005]] года ўсе ігракі каманды сталі свабоднымі агентамі<ref>[http://ilpalloneracconta.blogspot.com/2007/12/federico-balzaretti.html Il pallone racconta: Federico Balzaretti]. ilpalloneracconta</ref>. === «Ювентус» === Пасля сыходу з «Тарына» Федэрыка падпісаў кантракт з [[ФК Ювентус|«Ювентусам»]] для таго, каб не перавозіць цяжарную жонку, Лукрэцыю, з горада<ref>[http://www.aol.it/news/story/Balzaretti-Io-resto-del-Toro-Tuttosport/3727644/index.html Balzaretti: «Io resto del Toro»]{{Недаступная спасылка}}. aol.it</ref>. [[Тыфозі]] «Тарына» ўспрынялі пераход, як здраду, тым больш Бальдзарэці раней кляўся ў любові да клуба<ref>[http://espresso.repubblica.it/dettaglio-local/Juve,%20la%20carica%20dei%20piemontesi/1425052 Juve, la carica dei piemontesi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090905081101/http://espresso.repubblica.it/dettaglio-local/Juve,%20la%20carica%20dei%20piemontesi/1425052 |date=5 верасня 2009 }}. repubblica.it</ref>. Заўзятары, у сустрэчах, дзе яго каманда сустракалася з «Тарына», асвіствалі Федэрыка<ref>[http://www.lastampa.it/sport/cmsSezioni/quitoro/200802articoli/13324girata.asp Balzaretti rassegnato «Mi copriranno di fischi»] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120803183410/http://www.lastampa.it/sport/cmsSezioni/quitoro/200802articoli/13324girata.asp |date=3 жніўня 2012 }}. lastampa.it</ref>. Бальдзарэці заваяваў месца ў аснове «Ювентуса», які стаў чэмпіёнам краіны ў [[2006]] годзе. Аднак улетку таго ж года, клуб быў абвінавачаны з-за [[скандал Кальчаполі|скандалу Кальчаполі]], пазбаўлены чэмпіёнскага тытулу і адпраўлены ў Серыю B. Федэрыка прыняў рашэнне застацца ў камандзе, і ў матчы другога італьянскага дывізіёна забіў свой першы гол у складзе клуба, паразіўшы браму [[ФК Кратонэ|«Кратонэ»]]. === «Фіярэнціна» === [[20 чэрвеня]] [[2007]] года Бальдзарэці быў набыты [[ФК Фіярэнціна|«Фіярэнцінай»]], якая заплаціла за трансфер абаронцы 3,8 млн еўра, падпісаўшы кантракт на 4 гады. За «Фіярэнціну» ігрок правёў толькі палову сезону, згуляўшы ў 11 матчах. === «Палерма» === [[25 студзеня]] [[2008]] года Бальдзарэці перайшоў у [[ФК Палерма|«Палерма»]] за 3,8 млн еўра. Кантракт быў падпісаны да 2011 года<ref>[http://www.ilpalermocalcio.it/it/0708/news_scheda.jsp?id=8381 Acquistato Balzaretti] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080404004623/http://www.ilpalermocalcio.it/it/0708/news_scheda.jsp?id=8381 |date=4 красавіка 2008 }}. ilpalermocalcio.it</ref>. У клубе Бальдзарэці ўзяў 42 нумар, у гонар бацькі, які нарадзіўся ў [[1942]] годзе<ref>[http://www.stadionews.it/ultimora.asp?ID=60551 Balzaretti: «Il 42? Scelto per mio papà»]{{Недаступная спасылка}}. stadionews.it</ref>. Ён дэбютаваў у складзе «разанера» [[2 лютага]] [[2008]] года ў гульні супраць [[ФК Ліворна|«Ліворна»]] (1:0). Федэрыка хутка стаў іграком асновы<ref>[http://www.tuttopalermo.net/?action=read&idnotizia=13782 Palermo, l'importanza dei giocatori chiave]. tuttopalermo.net</ref>, правёўшы ў першыя два сезоны амаль усе гульні. [[18 кастрычніка]] [[2009]] года Бальдзарэці забіў першы мяч за клуб, зноў у гульні супраць «Ліворна». [[6 снежня]] [[2009]] года, у дзень свайго нараджэння, Бальдзарэці згуляў 100 матч у Серыі А. [[11 студзеня]] [[2010]] года ігрок падоўжыў кантракт з камандай да [[2013]] года<ref>[http://www.ilpalermocalcio.it/it/0910/news_scheda.jsp?id=19461 Balzaretti rinnova fino al 2013]{{Недаступная спасылка}}. ilpalermocalcio.it</ref>. === «Рома» === [[1 жніўня]] [[2012]] года Бальдзарэці перайшоў у [[ФК Рома|«Рому»]], падпісаўшы кантракт да [[30 чэрвеня]] [[2015]] года. Сума трансферу склала 4,5 млн еўра<ref>[http://www.championat.com/football/news-1266546-roma-podtverdila-transfer-zashhitnika-palermo-balcaretti.html «Рома» подтвердила трансфер защитника «Палермо» Бальцаретти]. championat.com</ref>. У жніўні 2015 года ў сувязі з траўмай прыняў рашэнне завяршыць кар’еру. == Міжнародная кар’ера == Дэбютаваў у складзе нацыянальнай [[Зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]] пад кіраўніцтвам трэнера [[Чэзарэ Прандэлі]] [[17 лістапада]] [[2010]] года ў таварыскім матчы супраць [[Зборная Румыніі па футболе|зборнай Румыніі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.gazzetta.it/speciali/risultati_classifiche/2010/calcio/seriea/giocatori/giocatore_federico_balzaretti_272241110.shtml Профіль] на сайце gazzetta.it * [http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id=43321 Статыстыка] на сайце National Football Teams {{Склад зборнай Італіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2012}} {{DEFAULTSORT:Бальдзарэці Федэрыка}} [[Катэгорыя:Футбалісты Італіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рома]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Палерма]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Фіярэнціна]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Тарына]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Сіена]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Варэзэ]] or6480tiq2hdo1fiimb9u8mxd2yie5h Феліцыянава 0 283143 5142487 5012728 2026-05-16T19:29:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142487 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Феліцыянава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Вид_на_Фелицианово.jpg |подпіс = Выгляд з паўднёвага боку |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 45|lat_sec = 15 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 48|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Голацкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243017753 }} '''Феліцыя́нава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Fielicyjanava}}, {{lang-ru|Фелицианово}}, раней таксама '''Карасі''') — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Голацкі сельсавет|Голацкага сельсавета]]. Месціцца за 38 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 17 км ад [[Мінск]]а. == Назва == Назва, верагодна, паходзіць ад імя ўладальніка маёнтка пачатку XIX стагоддзя, Феліцыяна Івашкевіча. == Гісторыя == У сярэдзіне XIX стагоддзя маёнтак у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], уласнасць [[Калежскі асэсар|калежскага асэсара]] Антонія Феліцыянавіча Івашкевіча. Пасля 1861 года ў [[Пярэжырская воласць|Пярэжырскай воласці]] Ігуменскага павета. У 1863 годзе за ўдзел у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні]] быў арыштаваны Зеліслаў (Зеніслаў, Здзіслаў)-Аляксандр-Людвік Івашкевіч, сын Атонія Феліцыянавіча. 20 ліпеня 1864 года прысуджаны да пазбаўлення правоў стану, канфіскацыі маёмасці і ссылкі на пасяленне ў «менш аддаленыя месцы Сібіры». У 1870-х атрымаў частковую амністыю, у 1876 годзе атрымаў дазвол вярнуцца ў Мінскую губерню{{Sfn|Матвейчык Д.|2016|с=247}}. У 1876 годзе ўладальнікамі маёнтка Феліцыянава былі дзеці Антонія Івашкевіча, усе [[Дваранства|дваране]] рыма-каталіцкага веравызнання: Памелія, Зеліслаў, Мечыслаў, Уладзіслаў, Анна, Аліна, Казіміра. Было 816 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі, карчма з гадавым прыбыткам 40 рублёў. Гаспадаркай займаўся арандатар{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|1877|с=63}}. Пазней маёнтак завецца таксама Карасі<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519253_53.753961,27.808027|title=Польская карта Белоруссии 1:100K - Голацкі сельскі савет, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519331_z14_53.753961,27.808027|title=Белоруссия - РККА 1:50К - Голацкі сельскі савет, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-07-02}}</ref>. У 1888 годзе землеўладальніцай у Карасях была дваранка каталічка Камілія Антонава Івашкевіч, 460 дзесяцін{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=186}}. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Пярэжырскай воласці атрымалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У 1980-х гадах да Феліцыянава далучана вёска Карасі<ref>{{Cite web|url=https://helper.archonline.by/|title=Дапаможнік|website=helper.archonline.by|access-date=2023-12-12|archive-date=3 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203234518/https://www.helper.archonline.by/|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == * 1858 год — 34 жыхары * 1897 год — 4 двары, 64 жыхары * 1917 год — 14 двароў, 86 жыхароў * 1960 год — 135 жыхароў * 2002 год — 13 двароў, 21 жыхар * 2010 год — 12 гаспадарак, 15 жыхароў * 2012 год — 10 гаспадарак, 13 жыхароў * 2019 год — 26 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-30|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Феліцыянава|191}} * {{кніга|аўтар = |частка = Феліцыянава|загаловак = Памяць: Пухав. р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = 727|старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|ref=Матвейчык Д.|спасылка=|аўтар=[[Дзмітрый Часлававіч Матвейчык|Матвейчык Д]].|загаловак=Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў : біяграфічны слоўнік : (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі)|адказны=|год=2016|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Беларусь|том=|старонкі=|старонак=735|серыя=|isbn=978-985-01-1159-3|тыраж=}} * {{кніга|ref=Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|спасылка=|аўтар=|загаловак=Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|адказны=Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год=1877|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минскъ|выдавецтва=Типографія Губернскаго Правленія|том=|старонкі=|старонак=187|серыя=|isbn=|тыраж=}} * {{кніга|ref=Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|спасылка=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|аўтар=|загаловак=Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|адказны=Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год=1889|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минскъ|выдавецтва=Минская Губернская Типографія|том=|старонкі=|старонак=419|серыя=|isbn=|тыраж=}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Голацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Голацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] 4gas4ch893vqbw4eharujcllqqck5mg Хазянінкі 0 283144 5142544 4936638 2026-05-17T05:07:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142544 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Хазянінкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Хозянинки.jpg |подпіс = Выгляд з усходняга боку |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 42|lat_sec = 16 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 53|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Голацкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243015707 }} '''Хазяні́нкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Chazianinki}}, {{lang-ru|Хозянинки}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Голацкі сельсавет|Голацкага сельсавета]]. Месціцца за 30 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 23 км ад [[Мінск]]а. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У XVIII стагоддзі ў складзе [[Маёнтак|маёнтка]] [[Дукора]], у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], уласнасць [[Агінскія|Агінскіх]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1858 годзе ў складзе маёнтка Голацк, уласнасць Ганны Кастравіцкай з [[Оштарпы|Оштарпаў]] (жонкі Караля Кастравіцкага, дачкі [[Леў Францавіч Оштарп|Леана Оштарпа]])<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=http://pther.net/PDF/Rocznik_PTHer/Rocznik_PTHer_tom14%20ISSN%201230-803X.pdf|загаловак=Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego|выданне=|том=XIV (XXV)|старонкі=83|issn=1230–803X|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231212172238/http://pther.net/PDF/Rocznik_PTHer/Rocznik_PTHer_tom14%20ISSN%201230-803X.pdf|archivedate=12 снежня 2023}}</ref>. З другой паловы XIX стагоддзя ў [[Дукорская воласць|Дукорскай воласці]] Ігуменскага павета. У 1884 годзе адкрыта школа граматы, у якой у 1890 годзе вучылася 15 хлопчыкаў. У канцы XIX стагоддзя ўласнасць Ганны Здзяхоўскай{{Sfn|Памяць|2003|с=84}} з Оштарпаў (жонкі Фартуната Здзяхоўскага, удавы Караля Кастравіцкага), па яе смерці маёнткі перайшлі да [[Ваньковічы|Ваньковічаў]]<ref name=":0" />. Была школа граматы, капліца. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Хазянікаў атрымлівалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. На базе школы граматы створана школа 1-й ступені. У 1930-х праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] імя ЦК КП(б)Б, працавала кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У сакавіку 1943 года вёска была спалена, забіты 18 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/4926|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2023-12-12}}</ref>. Пасля вайны вёска адноўленая. == Насельніцтва == * 1800 год — 7 двароў, 62 жыхары * 1858 год — 123 жыхары * 1897 год — 43 двары, 332 жыхары * 1917 год — 62 двары, 428 жыхароў * 1940 год — 80 двароў, 270 жыхароў * 1960 год — 239 жыхароў * 2002 год — 50 гаспадарак, 59 жыхароў * 2010 год — 38 гаспадарак, 85 жыхароў * 2012 год — 36 гаспадарак, 81 жыхар * 2019 год — 93 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-30|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Валянцін Цімафеевіч Мыслівец|Валянцін Мыслівец]] (1937—1993) — беларускі пісьменнік. == Спіс вуліц == * Дачная вуліца * Братоў Герасімовічаў вуліца * У. Мысліўца вуліца * Янаўка вуліца<ref>{{Cite web|url=https://gzk.nca.by/c565b2f9bc533d000e8861bac225e46d.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21058%26setstreet%3D%26rand%3D0.5208769021549982|title=Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher=Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Хазянінкі|191—192}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухав. р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Голацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Голацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] oigxu9qo8ixrp8vh15a6o4g438km8v1 Французская Грэбля 0 283208 5142520 5008154 2026-05-16T22:20:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142520 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Французская Грэбля |выява = |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Пухавіцкі |OpenStreetMap = 243023378 }} '''Францу́зская Грэ́бля'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Francuzskaja Hreblia}}, {{lang-ru|Французская Гребля}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пухавіцкі сельсавет|Пухавіцкага сельсавета]]. == Назва == Назва, верагодна, звязана са збудаванай у часы [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] грэбляй<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/getaya-dzi-naya-frantsuzskaya-greblya.html|title=Любопытные зубры и щедрые местные жители: чем примечательны деревни Французская Гребля и Зафранцузская Гребля|first=Татьяна|last=Шимук|website=www.sb.by|date=2019-08-17|access-date=2024-09-01}}</ref>. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У другой палове XIX стагоддзя [[Шляхта|шляхецкая]] [[Ваколіца (тып паселішча)|ваколіца]]{{Sfn|SgKP|1882|с=7}} ў [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У часы [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] ў ваколіцы Французская Грэбля да атрада [[Станіслаў Ляскоўскі|Станіслава Ляскоўскага]] далучылася група з [[Чэрвень (горад)|Ігумена]] (35 чалавек){{Sfn|Памяць|2003|с=49}}. У 1889 годзе землеўладальнікамі ў ваколіцы Французская Грэбля былі: [[Дваранства|дваранін]] [[Каталіцтва|рыма-каталік]] Феліцыян Фаміч Аляшкевіч (20 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі), [[Праваслаўе|праваслаўны]] [[Мяшчане|мешчанін]] Андрэй Васілевіч Баранаў (40 дзесяцін), дваранін рыма-каталік Карл Іванавіч Бесман (24 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Адам Банавентуравіч Бузаноўскі (23 дзесяціны), [[Сялянства|сялянка]] рыма-каталічка Антаніна Іванаўна Душэўская (20 дзесяцін), дваранін рыма-каталік Міхаіл Іванавіч Жыдовіч (30 дзесяцін), дваранін рыма-каталік Рыгор Восіпавіч Кавецкі (3,5 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Сігізмунд Восіпавіч Кавецкі (3,5 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Канстанцін Восіпавіч Кавецкі (7 і 1/4 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Міхаіл Восіпавіч Кавецкі (3,5 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Вікенцій Іванавіч Малішэўскі (12 і 3/4 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Казімір Іванавіч Малішэўскі (12 і 3/4 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Вікенцій Станіслававіч Малішэўскі (6,5 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Іосіф Сцяпанавіч Малішэўскі (6,5 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Ігнацій Марцінавіч Малішэўскі (6,5 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Вікенцій Станіслававіч Матусевіч (1,5 дзесяціны), селянін рыма-каталік Іван Ануфрыевіч Матусевіч (10 дзесяцін), селянін рыма-каталік Міхаіл Ануфрыевіч Матусевіч (10 дзесяцін), адстаўнік рыма-каталік Іосіф Станіслававіч Матусевіч (17,5 дзесяціны), мешчанін рыма-каталік Адам Іванавіч Матусевіч (1 дзесяціна), праваслаўны мешчанін Палікарп Антонавіч Матусевіч (78 дзесяцін), дваранін рыма-каталік Адольф Юравіч Навіцкі (7,5 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Ігнацій Сцяпанавіч Петрашкевіч (40 дзесяцін), праваслаўны дваранін Мікалай Васілевіч Старжынскі (6,5 дзесяціны){{Sfn|Памяць|2003|с=77—99}}. Паводле перапісу 1897 года былі [[засценак]] і аднайменная лясная старожка. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У наваколлі дзейнічала савецкія партызаны [[1-я Мінская партызанская брыгада|1-й Мінскай брыгады]]{{Sfn|Памяць|2003|с=727}}. У сакавіку 1944 года ў ходзе карнай аперацыі нямецкія войскі спалілі вёску, забілі 28 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/4872|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-09-01}}</ref>. Пасля вайны вёска адноўлена. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Краснаакцябрскі сельсавет|Краснаакцябрскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. № 222 «Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района»]{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — засценак, 14 двароў, 77 жыхароў; лясная старожка, 6 жыхароў * 1908 год — 22 двары, 124 жыхары * 1917 год — 28 двароў, 176 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=110}} * 1940 год — 25 двароў, 69 жыхароў * 2002 год — 9 двароў, 18 жыхароў * 2009 год — 15 жыхароў * 2019 год — 4 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-09-01|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Французская Грэбля|191}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3|7|Hadutów|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://realt.onliner.by/2013/11/05/francuzskoja-greblya Репортаж о последних жителях «странных» белорусских деревень Французская и Зафранцузская Гребли] {{Пухавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пухавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] k5n7s56drle4frh2g8i4nmeyy3r8bhc Франс (спявак) 0 318250 5142517 4875510 2026-05-16T21:53:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142517 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Франс Епсан Уол '''({{lang-sv|Frans Jeppsson Wall}}, нар. {{ДН|16|12|1998}}), вядомы пад псеўданімам '''Франс''' — шведскі спявак. Выйграў конкурс [[Melodifestivalen 2016]], прадстаўляў Швецыю на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|Еўрабачанні 2016]] з песняй «[[If I Were Sorry]]». == Жыццё і кар’ера == === Першыя поспехі === [[Файл:Frans_Jeppsson-Wall.jpg|right|thumb|Франс у 2008 годзе]] Франс нарадзіўся ў [[Істад]]зе, [[Сконэ|Правінцыя Сконэ]], [[Швецыя]]. Ён стаў вядомы дзякуючы яго сумесным з рок-гуртом [[Elias]] хітам, прысвечаным футболу, у тым ліку хіту 2006 года «[[:en:Who's da Man|Who’s da Man]]»,<ref><cite class="citation audio-visual">[https://www.youtube.com/watch?v=3fRNIdZe05I ''Elias feat Frans — Whos´s da man'']. 18 June 2006<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> у гонар шведскага футбаліста [[Златан Ібрагімавіч|Златана Ібрагімавіча]].<ref name="aftonbladet.se">{{Cite web|url=http://lajkat.aftonbladet.se/9-ar-efter-klassiska-zlatan-laten-sa-gick-det-for-frans/|title=9 år efter klassiska Zlatan-låten – så gick det sen för Frans|work=Lajkat|accessdate=12 March 2016}}</ref> Песня заставалася на вяршыні [[Sverigetopplistan]], афіцыйнага шведскага хіт-парада, на працягу 13 тыдняў.<ref name="aftonbladet.se"/> Да Калядаў 2006 года, ён запісаў песню «Kul med Jul»,<ref><cite class="citation audio-visual">[https://www.youtube.com/watch?v=kd3qMUx4f0E ''Frans: Kul Med Jul'']. 7 August 2007<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> якая дасягнула 24-га радка сярод топ-трыццаці хітоў Швецыі.<ref>{{Cite web|url=http://radiofy.se/artists/6191-frans/songs/3-kul-med-jul|title=Kul Med Jul av Frans|author=Linus Oleander|work=Radiofy|accessdate=29 February 2016|archive-date=11 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811110540/http://radiofy.se/artists/6191-frans/songs/3-kul-med-jul|url-status=dead}}</ref> Яшчэ адным поспехам Франса стаў хіт 2008 года «[[Fotbollsfest]]»,<ref><cite class="citation audio-visual">[https://www.youtube.com/watch?v=rgkUnKpNbh4 ''OFFICIAL SOCCERVIDEO FRANS AND THE SWEDISH TEAM'']. 5 June 2008<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> песня ў падтрымку шведскай нацыянальнай футбольнай каманды.<ref>{{Cite web|url=http://www.mp3tunes.mobi/download?v=pqzNQtdpry0|title=Elias feat Frans - Fotbollsfest|publisher=|accessdate=29 February 2016}}</ref> === Melodifestivalen і Еўрабачанне 2016 === Пасля некалькіх гадоў адсутнасці ў чартах, Франс вярнуўся для ўдзелу ў конкурсе [[:en:Melodifestivalen 2016|Melodifestivalen 2016]], каб дамагчыся права прадстаўляць Швецыю ў конкурсе песні [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|Еўрабачанне 2016]] з песняй «[[If I Were Sorry]]»,<ref>{{Cite web|url=http://www.svtplay.se/klipp/6795841/frans-if-i-were-sorry|title=Frans – If I Were Sorry - SVT Play|work=SVT Play|accessdate=29 February 2016}}</ref><ref name="expressen.se">{{Cite web|url=http://www.expressen.se/noje/melodifestivalen/molly-sanden-och-frans-till-final/|title=Molly Sandén och Frans vidare till final i Melodifestivalen - Melodifestivalen|work=Expressen|accessdate=29 February 2016}}</ref> якую сумесна напісалі Оскар Фагельстрём, Мікаэл Саксэль, Фрэдрык Андэрсан і сам Франс. Ён выканаў яе падчас апошняга, чацвёртага паўфіналу ў горадзе [[Еўле]] і трапіў непасрэдна ў фінал.<ref name="expressen.se"/><ref>{{Cite web|url=http://wiwibloggs.com/2016/03/11/melodifestivalen-audience-results/131921/|title=MELODIFESTIVALEN AUDIENCE RESULTS: FRANS WINS IN LANDSLIDE|author=Angus Quinn|work=Wiwibloggs|accessdate=12 March 2016}}</ref> Адразу пасля выканання песні, быў выдадзены сінгл, які стаў вельмі папулярным і заняў першы радок у шведскім топ-лісце Sverigetopplistan ужо на першым тыдні пасля выхаду.<ref name="swe">{{Cite web|url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Frans|title=Frans discography|publisher=Hung Medien|work=''swedishcharts.com''|accessdate=9 February 2016}}</ref> Песня таксама ўвайшла ў так званыя «Spotify Viral charts» у Швейцарыі, Тайвані, Ісландыі, Уругваі, Вялікабрытаніі, Іспаніі, Нарвегіі, Францыі, Даніі, Турцыі і Германіі.<ref>{{Cite web|url=http://wiwibloggs.com/2016/03/12/melodifestivalen-2016-frans-storming-spotify-charts-globally/132100/|title=Melodifestivalen 2016: Frans storming Spotify charts globally|author=Angus Quinn|work=Wiwibloggs|accessdate=13 March 2016}}</ref> 12 сакавіка 2016 года Франс выйграў фінал конкурсу [[:en:Melodifestivalen 2016|Melodifestivalen 2016]], набраўшы 156 балаў, і будзе прадстаўляйць Швецыю ў фінале конкурсу Еўрабачанне 2016, які пройдзе 14 мая 2016 года ў [[Стакгольм]]е.<ref>{{Cite web|url=http://wiwibloggs.com/2016/03/12/melodifestivalen-2016-results-frans-wins-sorry/132108/|title=Melodifestivalen 2016 results: Frans wins with "If I Were Sorry"|author=William Lee Adams|work=Wiwibloggs.com|accessdate=12 March 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://esctoday.com/110660/sweden-wins-melodifestivalen-2016/|title=Eurovision Sweden: Frans wins Melodifestivalen 2016!|work=esctoday.com|accessdate=12 March 2016}}</ref> Ва ўзросце 17 гадоў, Франс стаў самым маладым пераможцам шведскага конкурсу Melodifestivalen за апошнія 33 гады, і другім сымым маладым за ўсю гісторыю конкурсу, пасля спявачкі [[Карола|Каролы]], якой было 16 гадоў падчас яе перамогі ў 1983 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://www.svt.se/kultur/musik/arets-vinnare-av-melodifestivalen|title=Frans överlägsen segrare i finalen|work=svt.se|accessdate=12 March 2016}}</ref> == Асабістае жыццё == Бацька Франса — Марк — нарадзіўся ў [[Нігерыя|Нігерыі]] ў сям’і нігерыйскай маці і бацькі-англічаніна.<ref>http://www.ystadsallehanda.se/sport/fodd-i-nigeria-bott-i-england-bosatt-i-sverige Född i Nigeria, bott i England, bosatt i Sverige</ref> Маці Франса — шведка. У выніку ён выхоўваўся, размаўляючы на англійскай і шведскай мовах.<ref>{{Cite web|url=http://www.ystadsallehanda.se/kultur-noje/frukost-med-mello-frans/|title=Frukost med Mello-Frans|first=Ulf|last=Mårtensson|date=26 February 2016|publisher=Ystads Allehanda|accessdate=12 March 2016|language=Swedish|archive-date=17 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517161449/http://www.ystadsallehanda.se/kultur-noje/frukost-med-mello-frans/|url-status=dead}}</ref> Франс пражыў значную частку свайго жыцця ў Лондане, дзе ва ўзросце 15 гадоў на працягу года вывучаў музыку.<ref>{{Cite web|url=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=86&artikel=5898017|title=Vad hände med Frans som sjöng Zlatanlåten?|author=Sveriges Radio|publisher=|accessdate=13 March 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.aftonbladet.se/nojesbladet/melodifestivalen/article22401400.ab|title=Frans Jeppsson Wall: ’Jag var rädd att det här skulle hända’|work=Aftonbladet|accessdate=13 March 2016}}</ref> У яго ёсць сястра-двайнятка.<ref>{{Cite web|url=http://www.ystadsallehanda.se/kultur-noje/frans-jag-ar-i-chocktillstand/|title=Frans: Jag är i chocktillstånd|author=Ulf Mårtensson|date=12 March 2016|work=Ystads Allehanda|accessdate=13 March 2016|archive-date=5 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405052051/http://www.ystadsallehanda.se/kultur-noje/frans-jag-ar-i-chocktillstand/|url-status=dead}}</ref> == Дыскаграфія == === Альбомы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" | Назва ! rowspan="2" scope="col" | Падрабязнасці ! colspan="1" scope="col" | Найвышэйшае месца ў чартах<br> |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Sverigetopplistan|SWE]]<br> <ref name="SWE">{{Cite web|url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Frans|title=Discography Frans|publisher=Swedish Charts Portal. Hung Medien (Steffen Hung)|last=Hung|first=Steffen}}</ref> |- ! scope="row" | ''Da Man'' | * Выхад: 2006 * Label: [[Universal Music Group|Universal Music AB]] * Фармат: Digital download, [[CD]] | 20 |} === Сінглы === ==== У якасці лідзіруючага выканаўцы ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" style="width:1em;" | Год ! rowspan="2" scope="col" style="width:14.5em;" | Назва ! colspan="1" scope="col" | Найвышэйшае месца ў чартах ! rowspan="2" scope="col" | Альбом |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Sverigetopplistan|SWE]]<br> <ref name="SWE"/> |- | 2006 ! scope="row" | "Kul med Jul" | 24 | ''Da Man'' |- | 2008 ! scope="row" | "[[Fotbollsfest]]"<br> | 1 |- | 2016 ! scope="row" | "[[:en:If I Were Sorry|If I Were Sorry]]" | 1 | ''Melodifestivalen 2016'' |} ==== У якасці выканаўцы-ўдзельніка ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" style="width:1em;" | Год ! rowspan="2" scope="col" style="width:14.5em;" | Назва ! colspan="1" scope="col" | Найвышэйшае месца ў чартах ! rowspan="2" scope="col" | Альбом |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Sverigetopplistan|SWE]]<br> <ref name="SWE"/> |- | 2006 ! scope="row" | "Who's da Man"<br> | 1 |} == Зноскі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * [http://www.fransjeppssonwall.com Афіцыйны вэб-сайт<br> ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130827110756/http://www.fransjeppssonwall.com/ |date=27 жніўня 2013 }} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Швецыі]] [[Катэгорыя:Прадстаўнікі Швецыі на конкурсе песні Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне 2016]] copyl7yy9ltd4ko928ceb05cr2hz0sz Хана Сенеш 0 326788 5142563 5102952 2026-05-17T07:06:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142563 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Пісьменнік}} '''Хана Сенеш''' ({{Lang-hu|Szenes Hanna}}, {{Lang-he|חנה סנש}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Венгерская мова|венгерская]] і [[Іўрыт|яўрэйская]] [[паэтэса]], [[Сіянізм|сіяністка]], [[Рух Супраціўлення|партызанка Другой сусветнай вайны]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ushmm.org/outreach/ru/article.php?ModuleId=10007743|title=Еврейские партизаны|publisher=[[Американский мемориальный музей Холокоста]]|access-date=2013-10-22}}</ref>, нацыянальная гераіня [[Ізраіль|Ізраіля]]. Нарадзілася і вырасла ў Венгрыі ў {{нп3|Асіміляцыя яўрэяў|асіміляванай|ru|Ассимиляция евреев}} яўрэйскай сям’і. Пасля заканчэння гімназіі ў 18 гадоў з’ехала ў [[Палесціна|Палесціну]]. Падчас вайны ў складзе {{нп3|Яўрэйскія парашутысты у падмандатнай Палесціне|групы яўрэйскіх парашутыстаў|ru|Еврейские парашютисты в подмандатной Палестине}} была закінута ў нямецкі тыл па заданні брытанскага камандавання. Была арыштаваная і расстраляная нацыстамі ў Будапешце<ref name="Timeline">{{Cite web|url=http://www.mjhnyc.org/hannah/timeline.html|title=Timeline|work=Fire In My Heart|date=2010|publisher=Museum of Jewish Heritage|description=выстава, присвечаная Хане Сенеш|lang=en|access-date=2010-11-25|archive-url=https://www.webcitation.org/610ZZ4nNi?url=http://www.mjhnyc.org/hannah/timeline.html|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У 1950 годзе яе парэшткі былі ўрачыста перахаваныя ў Ізраілі. Вершы Ханы Сенеш сталі часткай ізраільскага фальклору, а яе вобраз кананізаваны ў нацыянальнай яўрэйскай самасвядомасці. == Біяграфія == === Паходжанне === [[Файл:Bela_and_Katalina_Scenez.jpg|злева|міні|250x250пкс|Бацькі Ханы — Бела і Каталін Сенеш]] Нарадзілася 17 ліпеня 1921 года ў [[Будапешт|Будапешце]] ў [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям’і з багатымі літаратурнымі традыцыямі<ref name="lifestory">{{Cite web|url=http://www.hannahsenesh.org.il/Sc.asp?ID=1750|title=Life Story|publisher=The Hannah Senesh Legacy Foundation|lang=en|access-date=2010-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006142923/http://www.hannahsenesh.org.il/Sc.asp?ID=1750|archive-date=6 кастрычніка 2011|url-status=dead}}</ref>. Яе бацька — {{нп3|Бела Сенеш|Бела Сенеш|hu|Szenes Béla}} (імя пры нараджэнні ''Самуіл Шлезінгер'', 1894—1927) — быў пісьменнікам і драматургам<ref>{{Cite web|url=http://epa.oszk.hu/00000/00021/00218/pdf/MKSZ_EPA00021_1945_69_01_04_001-021.pdf|title=Magyar Könyvszemle|author=Varjas B.|date=1945|publisher=Magyar Nemzeti Múzeum|pages=s. 6|lang=hu|access-date=2010-11-17|archive-url=https://www.webcitation.org/610ZV2Kpr?url=http://epa.oszk.hu/00000/00021/00218/pdf/MKSZ_EPA00021_1945_69_01_04_001-021.pdf|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Дзядзька па бацькоўскай лініі — венгерскі паэт і перакладчык {{нп3|Андар Сенеш|Андар Сенеш|hu|Szenes Andor}} (1899—1935), бацька пісьменніка, драматурга і паэта-песенніка {{нп3|Іван Сенеш|Івана Сенеша|hu|Szenes Iván}} (1924—2010, яго дачка Андрэа Сенеш — тэлевядучая)<ref>{{Cite web|url=http://www.andi.hu/|title=Szenes Andrea show|publisher=andi.hu|access-date=2012-8-15|lang=hu|description=сайт Андреа Сенеш — пляменніцы Ханы|archive-url=https://www.webcitation.org/69ycZ4zvj?url=http://www.andi.hu/|archive-date=17 жніўня 2012|url-status=live}}</ref>. Маці — Каталін Сенеш (Szenes Kató, народжаная Каталін Зальцбергер, 1896—1992) — нарадзілася ў пасёлку {{нп3|Янашхаза|Янашхаза|hu|Jánosháza}} у Заходняй Венгрыі<ref>{{cite web |url=http://www.jewishgen.org/Yizkor/vas_megye/vas044.html |title=Vas Megye, Hungary (pages 44-47) |publisher=jewishgen.org|access-date=2016-5-30|lang=en|description=Memorial Book of Vas County (Hungary)}}</ref><ref name="hungary"/>. Яе бацькі — Фаль Зальцбергер (народжаная Йозефіна Апфель, 1867—1937) і Леапольд Зальцбергер (1851—1905) былі добра адукаванымі людзьмі, цікавіліся музыкай і літаратурай<ref name="family">О нашей семье. [http://jhist.org/zion/senesh6.htm Хана Сенеш. Жизнь, миссия и героическая смерть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131017023029/http://jhist.org/zion/senesh6.htm |date=17 кастрычніка 2013 }}. Пер. c ивр. А. Белова и И. Лапидота. — Библиотека Алия, 1975. — С. 115—125</ref>. Пасля завяршэння вучобы ў [[Вена|Вене]] ў 1919 годзе Каталін выйшла замуж за Белу Сенеша<ref>{{Cite web|url=http://www.theverylongview.com/WATH/valor/katherin.htm|title=Katherine Szenes|author=David Alster Yardeni.|date=7 May 1987|work=Women of Valor: Partisans and Resistance Fighters|publisher=Women and the Holocaust|lang=en|access-date=2010-11-23|archive-url=https://www.webcitation.org/610ZVyrEU?url=http://www.theverylongview.com/WATH/valor/katherin.htm|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>''Pécsi T.'' [http://www.hetek.hu/arcok/201009/boldog_a_gyufa_langja_szenes_hanna_vilagito_peldaja Boldog a gyufa lángja — Szenes Hanna világító példája] (венг)</ref>. Яны належалі да сярэдняга класа, у іх быў дом у Будапешце. Сын Дзьердзь (Гіёра) нарадзіўся за год да Ханы, у 1920 годзе. 26 мая 1927 года Бела Сенеш памёр ад [[Востры інфаркт міякарда|сардэчнага прыступу]], і Каталін гадавала дзяцей адна<ref name="aniko">Моя дочь Анико. [http://jhist.org/zion/senesh15.htm Хана Сенеш. Жизнь, миссия и героическая смерть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140305131242/http://jhist.org/zion/senesh15.htm |date=5 сакавіка 2014 }}. Пер. c ивр. А. Белова и И. Лапидота. — Библиотека Алия, 1975. — С. 302—384</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.szineszkonyvtar.hu/contents/p-z/szeneselet.htm|title=Szenes Béla|date=2003|publisher=www.szineszkonyvtar.hu|lang=hu|access-date=2010-11-25|archive-url=https://www.webcitation.org/610ZWh40w?url=http://www.szineszkonyvtar.hu/contents/p-z/szeneselet.htm|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Йозефіна (у доме яе звалі «бабуля Фіна») жыла разам з сям’ёй Сенеш, і Хана была вельмі прывязаная да яе<ref name="aniko"/>. Бабуля памерла 28 ліпеня 1937 года<ref name="family"/>. === Дзяцінства ў Венгрыі === [[Файл:PikiWiki_Israel_7713_Hannah_Senesh_and_her_brother.jpg|злева|міні|Хана і Гіора Сенеш, Будапешт, 1933]] Хана пачала пісаць вершы ў 6{{Sfn|Whitman|1986|p=14}}, або 7 гадоў<ref name="eleven">{{ЭЯЭ|13760|Сенеш Хана}}</ref><ref name="podolsk">{{Cite web|url=http://www.galinapodolsky.ru/work/425/|title=«Да славится пламя, чья пламенность в сердце вошла»|author=Подольская Г. Г.|date=август 2000|access-date=2010-12-04|archive-url=https://www.webcitation.org/610anknRG?url=http://www.galinapodolsky.ru/work/425/|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У адной з мясцовых газет яе назвалі «вялікай надзеяй венгерскай паэзіі»<ref name="d1934">{{Cite web|url=http://jhist.org/zion/senesh3.htm|title=Детство в диаспоре|author=Сенеш Х.|date=1934—1937|work=Дневник|access-date=2010-11-24|archive-url=https://www.webcitation.org/610ZXxg0G?url=http://jhistory.nfurman.com/zion/senesh3.htm|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref name="d1938">{{Cite web|url=http://jhist.org/zion/senesh4.htm|title=1938|author=Сенеш Х.|date=1938|work=Дневник|access-date=2010-11-24|archive-url=https://www.webcitation.org/610ZbyjC3?url=http://jhistory.nfurman.com/zion/senesh4.htm|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rjews.net/sifrut/sen-vv.htm|title=Хана Сенеш|work=Ивритская литература 20-го века в переводах на русский язык|publisher=RJews.net|access-date=2010-12-19|archive-url=https://www.webcitation.org/611ORW9w7?url=http://www.rjews.net/sifrut/sen-vv.htm|archive-date=18 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У 1934 годзе ў 13 гадоў Хана пачала весці дзеннік, у якім запісвала свае вершы і разважанні аб жыцці<ref name="Timeline"/>. Да красавіка 1939 года яна пісала па-венгерску, затым ўперамешку на [[Іўрыт|іўрыце]] і венгерскім<ref name="d1939">{{Cite web|url=http://jhist.org/zion/senesh6.htm|title=1939|author=Сенеш Х.|date=1939|work=Дневник|access-date=2010-11-23|archive-url=https://www.webcitation.org/610Za1IjO?url=http://jhistory.nfurman.com/zion/senesh6.htm|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Пасля пераезду ў Палесціну з ліпеня 1940 года поўнасцю перайшла на іўрыт<ref name="lifestory"/><ref name="d1940">{{Cite web|url=http://jhist.org/zion/senesh7.htm|title=1940|author=Сенеш Х.|work=Дневник|access-date=2010-11-25|datepublished=1940|archive-url=https://www.webcitation.org/610ZaxlDa?url=http://jhistory.nfurman.com/zion/senesh7.htm|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У тым жа годзе з’явілася першы верш на іўрыце<ref name="podolsk"/>. Дзеннік Хана вяла да 1943 года<ref name="d1943">{{Cite web|url=http://jhist.org/zion/senesh11.htm|title=1943|author=Сенеш Х.|work=Дневник|access-date=2010-11-25|datepublished=1943|archive-url=https://www.webcitation.org/610Zhnq2g?url=http://jhistory.nfurman.com/zion/senesh11.htm|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Скончыўшы з адзнакай пачатковую школу, у 1931 годзе Хана паступіла ў жаночую гімназію, дзе [[Каталіцтва|каталікі]] плацілі за навучанне дзяцей удвая больш, чым [[Лютэранства|лютэране]], а яўрэі — утрая больш. Улічваючы асаблівы літаратурны талент Ханы, ей зрабілі скідку ў аплаце. З 11 гадоў Хана адрознівалася тым, што дапамагала рыхтаваць урокі сяброўкам, а пасля занялася рэпетытарствам<ref name="aniko"/><ref name="d1934"/>. У 1937 годзе яна была абраная старшынёй школьнага літаратурнага гуртка, аднак пад ціскам вучняў, якія лічылі, што такую пасаду можа займаць толькі [[хрысціянка]], вынікі выбараў адмянілі. Гэта зрабіла на яе моцнае ўражанне<ref name="Timeline"/><ref name="aniko"/>. 16 верасня яна запісала ў сваім дзенніку<ref name="d1934"/>: {| |<blockquote>Калі б я да гэтага не была абраная, я не сказала б ні слова. Але ў дадзеным выпадку мне была нанесена адкрытая абраза. Я вырашыла не ўдзельнічаць больш у працы гуртка і не цікавіцца яго справамі</blockquote> |} У [[1938|1938 годзе]] Гіёра Сенеш паехаў атрымліваць вышэйшую інжынерную адукацыю ў [[Францыя|Францыю]] ў [[Сарбона|Сарбону]]<ref name="newswe">{{Cite web|url=http://newswe.com/index.php?go=Pages&in=view&id=1554|title=Хана Сенеш: жизнь — миссия|author=Шалит Ш.|publisher=Мы здесь|access-date=2010-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20131008173135/http://www.newswe.com/index.php?go=Pages|archive-date=8 кастрычніка 2013|url-status=dead}}</ref>{{sfn|Whitman|1986|p=16}}. Планавалася, што ён будзе вучыцца ў Вене, але да гэтага моманту [[Аўстрыя]] была [[Аншлюс Аўстрыі|акупаваная нацыстамі]]. Хана была засмучаная яго ад’ездам, але падтрымала брата<ref name="d1938"/>. Будучы яшчэ падлеткам Хана чытала класічную і сучасную літаратуру і запісвала у дзённіку свае ўражанні. У прыватнасці, яна чытала [[Стэфан Цвэйг|С. Цвейга]], [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Дастаеўскага]], [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. Талстога]], [[Томас Ман|Т. Манна]] і венгерскіх пісьменнікаў. Адначасова яна разважала пра палітыку і лёс яўрэйскага народа<ref name="d1934"/><ref name="d1938"/>{{sfn|Whitman|1986|p=15-16}}. Гэтыя разважанні ў атмасферы нарастаючага [[антысемітызм]]у ў Венгрыі<ref name="d1938"/> прывялі да таго, што Хана стала перакананай [[Сіянізм|сіяністкай]]<ref name="sion1939">{{Cite web|url=http://jhist.org/zion/senesh6.htm|title=1939|author=Сенеш Х.|quote=Не преувеличу, если скажу, что единственное, чем я живу и что меня постоянно держит в напряжении, — это сионизм. Все, что имеет хоть какое-либо отношение к нему, меня интересует|date=10 мая 1939|work=Дневник|access-date=2010-11-16|archive-url=https://www.webcitation.org/610Zcy6tO?url=http://jhistory.nfurman.com/zion/senesh6.htm|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>, вучыла іўрыт і ўдзельнічала ў дзейнасці яўрэйскіх грамадскіх арганізацый. Рэалізацыя сіянісцкай ідэі аб стварэнні яўрэйскай дзяржавы стала для яе найважнейшай справай яе жыцця<ref name="d1938"/>. На фарміраванне яе перакананняў аказаў ўплыў галоўны раввін Будапешта {{нп3|Імрэ Беначоўскі|Імрэ Беначоўскі|hu|Imre Benoschofsky}}<ref>Rochelle Mass. [http://cms.education.gov.il/NR/rdonlyres/4A95A475-6ACF-490B-8DD7-C9DFB8FE2B01/75473/mHanaSeneshdiary.doc 1921—1944.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131017094254/http://cms.education.gov.il/NR/rdonlyres/4A95A475-6ACF-490B-8DD7-C9DFB8FE2B01/75473/mHanaSeneshdiary.doc |date=17 кастрычніка 2013 }}</ref>. Гімназію яна таксама скончыла з адзнакай<ref name="aniko"/> і была гатовая да эміграцыі{{sfn|Whitman|1986|p=16}}. У сакавіку 1939 года яна атрымала запрашэнне працягнуць вучобу ў сельскагаспадарчай школе для дзяўчат у Палесціне<ref name="Timeline"/>. 17 ліпеня 1939 года яна напісала ў сваім дзенніку<ref name="d1939"/>: <blockquote>Ёсць толькі адно месца на зямлі, дзе мы не ўцекачы і ня эмігранты. Гэта месца — наш дом, Эрэц-Ісраэль</blockquote> === У Палесціне === [[Файл:Hannah_Szenes_19-09-39.jpg|злева|міні|Хана Сенеш у дзень прыбыцця ў Палесціну, 19 верасня 1939 года]] [[Файл:Szenes-Hannah-1941.jpg|справа|міні|Хана Сенеш ў сельскагаспадарчай школе «Нахалаль», 1941]] 19 верасня 1939 года ва ўзросце 18 гадоў Хана Сенеш самастойна пераехала ў Палесціну. З 21 верасня яна прыступіла да вучобы ў сельскагаспадарчай школе «Нахалаль», навучанне працягвалася два гады<ref name="Timeline"/>. Першы верш на [[Іўрыт|іўрыце]] яна напісала ў [[1940|1940 годзе]]<ref name="eleven">{{ЭЯЭ|13760|Сенеш Хана}}</ref><ref name="d1940"/>. Былы вязень [[Асвенцім]]а Ферэнц Патакі сцвярджае, што ў гэты перыяд ён жыў у Палесціне і яны з Ханай былі закаханыя адзін у аднаго<ref><span class="citation">''Szegő P.'' [http://www.szombat.org/?l1=news&l2=plug_news&l3=showNews&id=113 «Szenes Hanna volt a nagy szerelmem»]&nbsp;(венг.</span></ref>, аднак у дзенніку Ханы няма пацверджання гэтай інфармацыі. Яна пісала, што ніякіх сур’езных пачуццяў пакуль ні да аднаго са сваіх знаемых не адчувала<ref name="d1940"/><ref name="d1941">{{Cite web|url=http://jhist.org/zion/senesh8.htm|title=1941|author=Сенеш Х.|date=1941|work=Дневник|access-date=2010-11-25|archive-url=https://www.webcitation.org/610Zgnj5z?url=http://jhistory.nfurman.com/zion/senesh8.htm|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Пасля заканчэння школы ў верасні 1941 года<ref name="Timeline"/> Хана далучылася да [[кібуц]]нага руху ў складзе маладзёжнага руху {{нп3|Аб'яднаны кібуц|Аб'яднаны кібуц|he|הקיבוץ המאוחד}} (''ха-Кібуц ха-Меухад''). [[22 снежня]] 1941 года яна стала членам кібуца Сдот-Ям каля горада [[Кейсарыя]], жыла і працавала ў ім да [[1943|1943 года]]<ref name="d1943"/>. У дзённіку яна апісвала свае ўражанні ад знаёмства з Палесцінай і мясцовымі яўрэямі, сваю працу ў кібуцы<ref name="d1940"/>. Яна была абураная перашкодамі, якія чыніла брытанская адміністрацыя яўрэйскім бежанцам з Еўропы, не дапушчаючы іх у Палесціну, і пісала аб масавых пратэстах яўрэйскага насельніцтва супраць гэтай палітыкі{{sfn|Whitman|1986|p=17}}<ref>{{Cite web|url=http://jhist.org/zion/senesh7.htm|title=1940|author=Сенеш Х.|date=27.11.1940—14.12.1940|work=Дневник|access-date=2010-11-26|quote=27.11.1940. Параход з нелегальнымі імігрантамі прычаліў да берагоў нашай краіны. Англічане не дазволілі ім сысці на бераг, нібыта, са стратэгічных меркаванняў - з-за боязі, што сярод іх ёсць шпіёны. Параход патануў, частка людзей загінула, часткі ўдалося выратавацца, і іх вярнулі ў [[Атліт]]. Я сябе пытаю: дзе ж правільны шлях? З чалавечага пункту гледжання няма ніякіх сумневаў. Сам сабой нараджаецца вокліч: дайце ім з'ехаць! Хіба мала тых пакут і пакут, якія яны нацярпеліся? Вы зноў хочаце адправіць іх у аддаленае і закінуты паселішча «да канца вайны»? Яны прыбылі да сябе дадому, яны хочуць адпачыць, і хто мае права іх затрымліваць? 1940/12/14. Параход з імігрантамі адправілі ў Новую Зеландыю. Дэманстрацыі і супраціў не дапамаглі. Увесь яўрэйскі народ Палесціны аднадушна патрабаваў пакінуць іх у краіне. Але параход таемна адчаліў - гэта адбылося ноччу - ад берагоў [[Хайфа|Хайфы]]. Што да гэтага можна дадаць? Якія нашы пачуцці як людзей і як народа? Пытанне: Дакуль?|archive-url=https://www.webcitation.org/610Zj4mIo?url=http://jhistory.nfurman.com/zion/senesh7.htm|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У 1942 годзе да Палесціны пачалі даходзіць чуткі аб масавых расправах з яўрэямі ў Еўропе<ref name="lifestory"/>{{sfn|Whitman|1986|p=18}}. Турбуючыся пра маці, Хана пісала ей, каб яна як мага хутчэй паспрабавала з’ехаць у Палесціну<ref name="letters">{{Cite web|url=http://jhist.org/zion/senesh12.htm|title=Письма|author=Сенеш Х.|date=1943|access-date=2010-11-27|archive-url=https://www.webcitation.org/610Zk0tTR?url=http://jhistory.nfurman.com/zion/senesh12.htm|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. [[8 студзеня]] 1943 года Хана напісала ў сваім дзенніку: <blockquote>Мне раптам прыйшла ў галаву думка, што я павінна вярнуцца ў Венгрыю і застацца там, каб дапамагчы арганізацыі «Аліят ха-Ноар» і прывезці маму ў Ізраіль</blockquote> У лютым яна стала членам ваенізаванай яўрэйскай арганізацыі самаабароны {{нп3|Хагана|Хагана|ru|Хагана}}<ref name="hungary"/> і падала заяву на залічэнне добраахвотнікам ў атрад парашутыстаў, якіх брытанская армія рыхтавала да закіду ў нямецкі тыл у акупаванай Еўропе<ref name="Timeline"/>. Гэтая аперацыя была сумеснай справай {{нп3|Яўрэйскае агенцтва|Яўрэйскага агенцтва|ru|Еврейское агентство}} і брытанскага {{нп3|Дэпарамент спецыяльных аперацый|Дэпарамента спецыяльных аперацый|ru|Управление специальных операций}}. У чэрвені Хана была выкліканая на сумоўе ў [[Тэль-Авіў]]. 12 чэрвеня яна была залічана ў склад дапаможнай жаночай групы Ваенна-паветраных сіл Вялікабрытаніі{{sfn|Atkinson|1992|p=109—110}}<ref>{{Cite web|url=http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=75199744|title=CWGC record — Casualty Details|publisher=Commonwealth War Graves Commission|lang=en|access-date=2010-11-28|archive-url=https://www.webcitation.org/610ZkzNnN?url=http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=75199744|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> і атрымала конспиративный псеўданім ''Агар''<ref name="letters"/>. Восенню 1943 года яна прайшла паскораныя курсы радыстаў у кібуце Рамат ха-Ковеш, затым курсы парашутнай падрыхтоўкі і абыходжання з рознымі відамі зброі{{sfn|Baumel-Schwartz|2010|p=13—14}}<ref name="Wisenberg">''Wisenberg S. L.''.</ref>. Пасля праходжання навучання ей было прысвоена афіцэрскае званне<ref name="Cosner"><span class="citation">''Cosner S., Cosner V.''&#x20;Women Under the Third Reich: A Biographical Dictionary.&nbsp;</span></ref>. З 250 добраахвотнікаў 110 прайшлі навучанне, 37 было адабрана для выканання задання<ref>{{Cite web|url=http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005440|title=Jewish parachutists from Palestine|work=Энциклопедия Холокоста|publisher=[[Мемориальный музей Холокоста (США)|Американский мемориальный музей Холокоста]]|lang=en|access-date=2010-12-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6154GPMrW?url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005440|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Акрамя Ханы, у гэтай групе былі яшчэ дзве жанчыны — {{нп3|Хавіва Райк|Хавіва Райк|en|Haviva Reik}} і {{нп3|Сара Браверман|Сара Браверман|en|Sara Braverman}}<ref name="Cosner"/>. У студзені 1944 года група выехала на трэніровачную базу брытанскіх ВПС у [[Егіпет|Егіпце]]<ref name="wzo">''Rochelle Mass.'' [https://web.archive.org/web/20071225025157/http://www.wzo.org.il/en/resources/view.asp?id=1376 Hannah Senesh (Szenes)] [[Всемирная сионистская организация|World Zionist Organization]] (29 — Apr — 2003)</ref>. Адзін з тых, хто займаўся падрыхтоўкай парашутыстаў, Рэўвен Дафні, распавядаў, што яго ўразіў той факт, што ў групу ўключана дзяўчына і што менавіта яна падчас падрыхтоўкі і пасля ў [[Югаславія|Югаславіі]] заражалі ўсю групу перакананасцю ў поспеху іх місіі. Паводле яго слоў, брытанскія і амерыканскія інструктары таксама былі ўзрушаныя прысутнасцю Ханы ў камандзе, отправляющейся ў нямецкі тыл<ref name="dafni"><span class="citation">''Дафни Р.''&#x20;Миссия. К последней черте&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[http://jhist.org/zion/senesh14.htm Хана Сенеш. Жизнь, миссия и героическая смерть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131017171010/http://jhist.org/zion/senesh14.htm |date=17 кастрычніка 2013 }}&#x20;&#x2F;&#x20;Пер. c ивр. А. Белова и И. Лапидота.&nbsp;— Библиотека Алия, 1975.&nbsp;— С.&nbsp;283—301.</span></ref>. Брат Ханы Гіора іміграваў з [[Парыж]]а ў Палесціну 2 лютага 1944 года, за дзень да яе ад’езду на чарговую трэніроўку ў Егіпет і незадоўга да яе адпраўкі ў Еўропу. Гэта была іх апошняя сустрэча<ref name="Timeline"/>. === Місія ў Еўропе і арышт === [[Файл:PikiWiki_Israel_7705_Hannah_Senesh_and_her_brother.jpg|міні|Хана і Гіора Сенеш, люты 1944 года, Палесціна]] Першапачаткова планавалася, што група Ханы будзе дэсантавана ў Венгрыі, але ў пачатку сакавіка, з улікам меркаванай ў бліжэйшы час нямецкай акупацыі Венгрыі, планы былі змененыя, і група павінна была высадзіцца ў [[Югаславія|Югаславіі]] і затым перайсці венгерскую мяжу{{sfn|Atkinson|1992|p=124—126}}. У іх былі дзве асноўныя задачы: праца на брытанскую выведку і дапамогу мясцовым яўрэям. У частцы разведвальнай працы яны павінны былі высвятляць і паведамляць важную інфармацыю аб праціўніку і паспрабаваць знайсці і вызваліць палонных брытанскіх летчыкаў. Акрамя гэтага, яны павінны былі паспрабаваць арганізаваць працу па выратаванні яўрэйскага насельніцтва<ref name="Wisenberg">''Wisenberg S. L.''.</ref>. 11 сакавіка 1944 года Хана паляцела ў Італію, адкуль 13 сакавіка яна разам з Реувеном Дафні, Йонай Розенам і Абай Бердічавым была закінутая на парашутах на тэрыторыю [[Югаславія|Югаславіі]] да партызанау [[Іосіп Броз Ціта|Іосіпа Броз Ціта]]. З-за нацысцкага перавароту ў Венгрыі 15-17 сакавіка 1944 года і акупацыі Венгрыі нямецкай арміяй 19 сакавіка пагранічны раён быў наводнены войскамі, і для перасячэння мяжы ім прыйшлося адправіцца ў іншы партызанскі атрад за 300 км. У сярэдзіне красавіка да іх далучыліся парашутысты Йоэль Палгі (Эміль Нуссбахер) і Перац Гольдштэйн. У Венгрыю Хане ўдалося патрапіць толькі праз 3 месяцы{{sfn|Atkinson|1992|p=132}}<ref name=Hecht>Hecht Ben. ''Perfidy'', first published by Julian Messner, 1961; this edition Milah Press, 1997, P. 118—133. Hecht cites Bar Adon, Dorothy and Pessach. ''The Seven who Fell''. Sefer Press, 1947, and «The Return of Hanna Senesh» in ''Pioneer Woman'', XXV, № 5, May 1950.</ref><ref>''Biss A.''&#x20;Der Stopp der Endlösung.&nbsp;</ref><ref>''Tydor Baumel J.''&nbsp;[http://www.haaretz.com/culture/books/what-did-really-happen-in-hungary-1.91153 What did really happen in Hungary?]&nbsp;</ref>. Зразумеўшы, што партызаны не змогуць дапамагчы ей трапіць у Венгрыю, Хана ўгаварыла траіх уцекачоў — двух яўрэяў і аднаго француза — вярнуцца ў Венгрыю разам з ей. Пасля пераходу мяжы 9 чэрвеня 1944 года двое яўрэяў адправіліся на разведку ў венгерскую веску і былі затрыманыя [[Жандармерыя|жандарамі]], пры гэтым адзін з яўрэяў застрэліўся. Жыхары вескі выдалі таксама Хану і француза. У аднаго з затрыманых паліцыянты выявілі навушнікі і пасля гэтага знайшлі схаваны Ханой радыёперадатчык<ref name="midrasha">{{Cite web|url=http://www.midrasha.net/article.php?id=1922|title=Слово о Хане Сенеш|author=Лебединская Г.|date=22 марта 2003|publisher=«Мидраша Ционит»|access-date=2010-12-04|archive-url=https://www.webcitation.org/610ZlsqUR?url=http://www.midrasha.net/article.php?id=1922|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. === Следства, суд і смерць === З турмы [[Сомбатхей|Сомбатхея]] яе адправілі ў казармы Хадзік ў Будапешце, дзе размяшчалася ваенная контрвыведка, а затым у ваенную турму на бульвары Маргіт<ref name="hungary"/>. Там Хану падвергнулі допытам, збіццю і катаванням, патрабуючы расказаць пра яе заданні і выдаць код перадатчыка. Пры гэтым збіццем і катаваннямі займаліся венгерскія следчыя, а нямецкія спрабавалі ўжываць у асноўным псіхалагічнае ўздзеянне. Хана паводзіла сябе мужна. Нягледзячы на катаванні, яна не губляла прысутнасці духу. У турме яна напісала дапаможнік па іўрыту<ref name="midrasha"/>. Каталін Сенеш 17 чэрвеня зрабілі вочную стаўку з Ханой, патрабуючы паўплываць на дачку, каб тая супрацоўнічала са следствам. У той жа дзень Каталін Сенеш таксама была арыштаваная, і яе некалькі месяцаў трымалі ў той жа турме. 23 чэрвеня Каталін даведалася, што Хана знаходзіцца побач. У далейшым маці і дачка змаглі бачыцца і мець зносіны<ref name="Timeline"/>. 11 верасня Хану перавялі ў турму на вуліцы Конці, а 13 верасня Каталін перавялі з турмы ў канцэнтрацыйны лагер Киштарче на ўскраіне Будапешта. У канцы верасня лагер быў ліквідаваны, і вязняў адпусцілі. 12 кастрычніка Каталін наняла адваката Андора Селечэні для дапамогі Хане<ref name="aniko"/>. Яе абаронай займаўся таксама адвакат Эндре Нанаі<ref name="hungary"/>. Селечени запэўніваў Каталін Сенеш, што Хане пагражае толькі працяглы тэрмін зняволення, які будзе адменены, як толькі Венгрыя капітулюе перад надыходзячай [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]]<ref name="aniko"/>. Аднак фатальную ролю ў яе лесе адыграў дзяржаўны пераварот у Венгрыі 15-16 кастрычніка, у выніку якога да ўлады прыйшла нацысцкая партыя «Скрыжаваныя стрэлы» на чале з [[Ферэнц Салашы|Ферэнцам Салашы]]<ref name="hungary"/>. Суд, які адбыўся 28 кастрычніка 1944 года, абвінаваціў Хану Сенеш ў [[шпіянаж]]ы на падставе дакументаў следства ваеннай контрвыведкі. Асновай для абвінавачвання быў радыеперадатчык, які быў знойдзены ў яе пры арышце. Асаблівы трыбунал пры начальніку генеральнага штаба ў складзе ваеннага юрыста капітана Д’юлы Шымона і дваіх афіцэраў без юрыдычнай адукацыі прысудзіў яе да смяротнага пакарання паводле артыкула 2 «Закона аб нацыянальнай абароне» ад 1939 года. Абвінавачванне прадстаўляў ваенны юрыст Міхай Кечкеш. Прамову абаронцы вымавіу Андар Селечэні. Памілаванне ей прапанавана не было<ref name="hungary"/>. Вынясенне прысуду было адкладзена на 8 дзён. Тым часам маці Каталін Сенеш спрабавала сустрэцца з Д’юлай Шымонам 1, 2 і 3 лістапада, каб атрымаць дазвол на сустрэчу з Ханой. Аднак Д’юла Шымон знаходзіўся ў гэтыя дні па-за межамі Будапешта, і, калі яны нарэшце сустрэліся 7 лістапада, ён паведаміў ей, што з 6 лістапада справа Ханы Сенеш ўжо не адносіцца да яго кампетэнцыі<ref name="hungary"/>. 7 лістапада намеснік міністра абароны і намеснік начальніка генеральнага штаба генерал-палкоўнік Ферэнц Фекетехалмі-Цейднер (''[[:en:Ferenc Feketehalmy-Czeydner|англ.]]'') і начальнік Адмысловага трыбунала пры начальніку генеральнага штаба падпалкоўнік Ласла Д’юре ў адсутнасць абаронцы абвясцілі прысуд, і Хана была [[Расстрэл|расстраляная]] ў той жа дзень ва ўнутраным двары турмы. Вынесены быў афіцыйна прысуд ці не, незразумела, бо ні маці, ні адваката ніхто не праінфамаваў<ref name="aniko"/>. Дакументы ваеннага суда, запісы адвакатаў і архіўныя паперы не захаваліся<ref name="hungary"/>. Перад расстрэлам Хане прапанавалі звярнуцца з просьбай аб памілаванні і дазволілі напісаць два лісты<ref>''Tydor Baumel-Schwartz J.'' Perfect Heroesb // The Jewish Press : newspaper</ref>. Прасіць памілавання, як і завязаць вочы пры расстрэле, яна адмовілася, а адно з лістоў, адрасаваны сябрам, абвяшчала<ref name="midrasha"/><ref name="lapid">{{Cite web|url=http://nyjtimes.com/Heritage/News/May1203.htm#LapidReturns|title=Lapid Returns from Hungary with New Details on Hanna Senesh’s Death|date=May 12, 2003|work=The New York Times|publisher=The New York Times Company|lang=en|access-date=2010-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628011313/http://nyjtimes.com/Heritage/News/May1203.htm#LapidReturns|archive-date=28 чэрвеня 2011|url-status=dead}}</ref>: Д’юла Шымон сказаў Каталін Сенеш, што яе дачка «да апошняй хвіліны захоўвала мужнасць і цвердасць характару»<ref name="aniko"/>. == Пасля вызвалення Венгрыі == [[Файл:PikiWiki_Israel_9034_The_monument_in_memory_of_Hannah_Szenes.jpg|міні|267x267пкс|Помнік Хане Сенеш у кібуцэ Сдот-Ям]] Пасля таго як вясной [[1945|1945 года]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоная армія]] ўвайшла ў [[Будапешт]], Каталін Сенеш пачала пошукі магілы дачкі. Спецыяліст па венгерскай літаратуры і мастацтве доктар Ганна Сала сцвярджае, што «толькі адзін хрысціянін ведаў дакладнае месцазнаходжанне магілы Сенеш на яўрэйскіх могілках у Будапешце, і ён адвеў яе маці да месца пахавання». Знайшоўшы магілу Ханы, Каталін Сенеш замовіла ўстаноўку помніка мясцоваму скульптару<ref name="haaretz"/>. У ліпені 1945 года з дапамогай аднаго з пакінутых у жывых парашутыстаў Йоэля Палгі<ref group="кам">Палгі і Гольдштэйн былі захоплены немцамі у Будапешце, Гольдштэйн загінуў у канцлагеры, Палгі збег і застауся жывы</ref> Каталін Сенеш з’ехала ў Палесціну праз [[Румынія|Румынію]]. Яна прыбыла ў Палесціну ў кастрычніку 1945 года. Каталін памерла ў Ізраілі ў [[1992|1992 годзе]] ва ўзросце 96 гадоў<ref name="7k">{{Cite web|url=http://www.inn.co.il/Besheva/Article.aspx/3528|title=אשת חיל|author=שמואל אדלמן.|date=10.11.2004|publisher=[[7 канал|Седьмой канал]]|lang=he|access-date=2010-11-26|archive-url=https://www.webcitation.org/610aXcTdE?url=http://www.inn.co.il/Besheva/Article.aspx/3528|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>, пражыўшы апошнія гады жыцця ў доме састарэлых<ref>{{Cite web|url=http://www.theverylongview.com/WATH/valor/kath5.htm|title=Katherine Szenes — Part V|author=Alster Yardeni D.|date=7 May 1987|work=Women of Valor: Partisans and Resistance Fighters|publisher=Women and the Holocaust|lang=en|access-date=2010-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20101218060226/http://theverylongview.com/WATH/valor/kath5.htm|archive-date=18 снежня 2010|url-status=dead}}</ref>. Гіора Сенеш жыў у Ізраілі ў [[Хайфа|Хайфе]]<ref name="newswe"/>{{sfn|Whitman|1986|p=11}}, у яго два сына: Эйтан і Давід<ref name="ny">{{Cite web|url=http://www.jewish.ru/history/facts/2010/10/news994289780.php|title=Архив Ханы Сенеш приютили в Нью-Йорке|author=Бакулина С.|date=13.10.2010|work=Jewish.ru|publisher=[[ФЕОР]]|access-date=2010-12-04|archive-url=https://www.webcitation.org/610aZGkDJ?url=http://www.jewish.ru/history/facts/2010/10/news994289780.php|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> і ўнучка Дэганіт<ref name="7k"/>. Гіора памёр у 1995 годзе<ref name="newswe"/><ref>{{Cite web|url=http://www.mjhnyc.org/hannah/artifact.html|title=Artifact Exploration|work=Fire In My Heart|date=2010|publisher=[[:en:Museum of Jewish Heritage|Museum of Jewish Heritage]]|description=ролик «Photograph of last meeting of Hannah Senesh and her brother Gyuri (Giora)» на сайте выставки|lang=en|access-date=2010-12-18|archive-url=https://www.webcitation.org/610ab3iWn?url=http://www.mjhnyc.org/hannah/artifact.html|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. === Пераслед Д’юлы Шымона === Тыя, хто судзіў Хану Сенеш, пасля былі падвергнутыя крымінальнаму пераследу за ваенныя злачынствы. Падставай для гэтага з’яўлялася спачатку пастанова нумар 81/1945 (II. 5.) ME, на аснове якога былі створаны народныя суды ў якасці асаблівых надзвычайных трыбуналаў. Пазней гэта пастанова атрымала сілу закона дадаткам нумар 1 закона VII 1945 года<ref>{{Cite web|url=http://www.1000ev.hu/index.php?a=3¶m=8214|title=1945. évi VII. törvény|publisher=1000 év törvényei|access-date=2013-1-22|lang=hu}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref group="кам">У 1994 годзе Канстітуцыйны суд вырашыу (пастанова 2/1994 (I. 14.)), што пункты 1—4 і 6 параграфа 11, а таксама пункты 1 і 3—7 параграфа 13 арыгінальнай нормы права антіканстітуцыйныя, таму, что яны парушаюць забарону на пакаранне з наданнем закону адваротнай сілы</ref>. Пасля Другой сусветнай вайны сябры Ханы Сенеш і яе сваякі вінавацілі капітана ваеннага юрыста Д’юлу Шымона у яе смерці. Пазней з’явіўся пытанне адказнасці і палкоўніка ваеннага юрыста Йожефа Бабоша. Але паколькі пасля нямецкай акупацыі Венгрыі ён быў адпраўлены ў адстаўку, пытанне аб яго адказнасці быў зняты<ref name="hungary">{{cite web |url =http://couriersud.webs.com/inmemory.htm |title =Szenes Hanna kilencvenedik születésnapján… |year =2010 |language =hu |archive-url =https://web.archive.org/web/20130122052457/http://couriersud.webs.com/inmemory.htm |archive-date =22 студзеня 2013 |url-status =dead }}</ref><ref>Гістарычны архіў дзяржауных служб бяспекі (далей: ÁBSZTL), папкі нумар V-85325, V-85325/1, V-87992/1, V-90546, V-101594/1; апошняя папка — гэта копія, арыгінал знішчаны у 1989 г.</ref>. Каталін Сенеш запатрабавала прыцягнуць Д’юлу Шымона да крымінальнай адказнасці<ref group="кам">Д’юла Шымон нарадзіўся 11 лістапада 1913 года ў горазде Церакапань. Атрымаў юрыдычную адукацыю. З 1936 года — прафесійны ваенны, лейтэнант, з 1942 года — старшы лейтэнант. Провёў адзін год на фронце, потым служыў у горадзе [[Печ (Венгрыя)|Печ]] (Венгрыя). З пачатку 1944 года быў адпраулены у Будапешт ваенным суддзёй у званні капітана</ref>. Палітычны аддзел Будапешцкага галоўнага паліцэйскага кіравання Венгерскай дзяржаўнай паліцыі на аснове заявы Каталін Сенеш арыштаваў Д’юлу Шымона 28 снежня 1945 года<ref name="hungary"/>. Паводле абвінаваўчага акту, апублікаванаму ранняй восенню 1946 года, на аснове параграфа 5 і пункта 2 параграфа 15 11 закона аб народных судах Д’юла Шымон абвінавачваўся ў ваенным і антынародным злачынствах. Сярод абвінавачванняў было пазначана, што ён кіраваў судовым працэсам над старэйшым лейтэнантам брытанскай арміі Ханой Сенеш 28 кастрычніка 1944 года і ўдзельнічаў у вынясенні смяротнага прысуду з парушэннем міжнароднага права. У ходзе разбору Д’юла Шымон адмаўляў злачынствы, у якіх яго вінавацілі. Суд першай інстанцыі апраўдаў Д’юлу Шымона па абвінавачванні ў антынародным злачынстве, але прызнаў яго вінаватым у ваенным злачынстве і на аснове пунктаў 7 і 8 параграфа 1, пункта б параграфа 11 закона аб народных судах і параграфа 92 Крымінальнага кодэкса вынес прысуд аб яго турэмным зняволенні тэрмінам на адзін год, а таксама аб пазбаўленні палітычных правоў тэрмінам на пяць гадоў і адхіленні ад пасады. Д’юла Шымон быў вызвалены з турмы 21 верасня 1946 года ў дзень абвяшчэння прысуду суда першай інстанцыі<ref name="hungary"/>, прычына датэрміновага вызвалення невядомая. На прысуд была пададзеная касацыя пракурора, і справа зноў паступіла на судовы разгляд. Пры гэтым высветлілася, што сапраўдныя працэсуальныя паперы справы супраць Ханы Сенеш зніклі<ref>HIL 442.528/1947, 472.260/1947, 476.445/1947, 487.807/1947, 23852/1947</ref>, а Д’юла Шымон перастаў з’яўляцца па выкліках суда. За ваеннае злачынства, звязанае з пакараннем смерцю Ханы Сенеш, трыбунал завочна на аснове пункта 5 параграфа 11 закона аб народных судах прысудзіў Д’юлу Шымона да сямігадоваму турэмнага зняволення, адхілення ад пасады і пазбаўлення пенсіі, а таксама да пазбаўлення палітычных правоў тэрмінам на дзесяць гадоў<ref name="hungary"/>. Д’юла Шымон не быў затрыманы ні тады, ні пазней. Апошні раз яго бачылі ў Венгрыі ў вакзала ў Сомбатхее 25 лістапада 1946 года. Апошняя запіс, звязаная з яго розысками, датуецца 8 кастрычніка 1970 года. Галоўная ваенная пракуратура запрасіла дакументы працэсу народнага суда 29 чэрвеня 1993 г., як мяркуецца, з мэтай новага юрыдычнага працэсу. Верагодна, Д’юла Шымон пакінуў Венгрыю ў апошнія тыдні 1946 года і, пазбегнуўшы пакарання, памер за мяжой<ref name="hungary"/>. === Пытанне аб апраўданні і ўзнагароджанні Ханы Сенеш ў Венгрыі === Брытанскае прадстаўніцтва Саюзнай кантрольнай камісіі ў Будапешце афіцыйна звярнулася да вугорскаму Міністэрству абароны па справе Ханы Сенеш 3 мая 1945 года. Па гэтым запыце, згодна прапанове камісіі, награждающей за заслугі перад дэмакратычнай Венгрыяй, прэзідыум Міністэрства абароны прапанаваў 4 кастрычніка 1945 года, каб Савет міністраў прысвоіў старэйшаму лейтэнанту Хане Сенеш (у дакуменце было памылковае імя Этелька) званне капітана запасу. Прапанова не патрапіла на разгляд Савета міністраў, таму што ў венгерскай арміі адсутнічала жаночае званне капітан запасу. 30 лістапада зноў было вылучана прапанову ацаніць заслугі Ханы Сенеш і ўзнагародзіць яе. Аднак працэс тады канчаткова спыніўся, і 25 кастрычніка 1949 года справа была закрытая з заўвагай «Ужо не актуальна»<ref name="hungary"/>. Больш таго, абвінаваўчы прысуд Хане Сенеш не быў адменены за ўвесь перыяд камуністычнага рэжыму ў Венгрыі<ref name="hungary"/><ref name="lapid"/>. Толькі ў ліпені [[1993|1993 года]] па запыце ўрада Ізраіля венгерская ваенны трыбунал перагледзеў справу Ханы Сенеш<ref name="7k"/>. [[5 лістапада]] 1993 года на цырымоніі ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]] пасол Венгрыі перадаў сям’і Ханы Сенеш рашэнне аб рэабілітацыі і зняцці з іх усіх абвінавачванняў<ref><span class="citation">''Slater R.''&#x20;[http://books.google.com/books?hl=ru&id=34NtAAAAMAAJ Great Jewish women].&nbsp;</span></ref>. У цырымоніі прыняў удзел прэм’ер-міністр Ізраіля [[Іцхак Рабін]]<ref name="haaretz"/><ref name="raoulwallenberg">{{Cite web|url=http://www.raoulwallenberg.net/saviors/others/light-dark/|title=A Light in the Dark|author=Jensen J.|access-date=2010-12-04|publisher=The International Raoul Wallenberg Foundation|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150305204706/http://www.raoulwallenberg.net/saviors/others/light-dark/|archive-date=5 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. == Літаратурная спадчына == Нягледзячы на тое, што творчы перыяд паэткі быў вельмі кароткім, яе вершы набылі шырокую вядомасць і папулярнасць у Ізраілі<ref name="nrg">''יונתן הללי.''&nbsp;[http://www.nrg.co.il/online/47/ART1/881/215.html השיר המושמע ביותר ביום השואה: «הליכה לקיסריה» של חנה סנש] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220327152130/http://www.nrg.co.il/online/47/ART1/881/215.html |date=27 сакавіка 2022 }}&nbsp;(іўрыт)&nbsp;// Маарив&nbsp;: газета.&nbsp;— 21.4.2009</ref> і фактычна сталі часткай нацыянальнага [[фальклор]]у{{sfn|Whitman|1986|p=23}}<ref>{{Cite web|url=http://digital.library.upenn.edu/webbin/freedman/lookupartist?hr=&what=8484|title=Freedman Catalogue lookup: artist Senesh, Chana|work=Digital.library.upenn.edu|publisher=University of Pennsylvania|lang=en|access-date=2010-12-07|archive-url=https://www.webcitation.org/610aemugq?url=http://digital.library.upenn.edu/webbin/freedman/lookupartist?hr=|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Найбольш вядомае верш, напісанае 14 лістапада 1942 года<ref name="Timeline"/> і ўвайшоў у хрэстаматыю ізраільскай паэзіі, — «Па дарозе ў Кейсарыю» ({{Lang-he|הליכה לקיסריה}} — ''Аліха ле-Кейсарыя''). На гэтыя вершы Давідам Зеэві ў 1945 годзе была напісана песня «Мой Бог, мой Бог…» ({{Lang-he|אלי אלי}} — ''Элі, Элі…'')<ref>{{Cite web|url=http://www.sem40.ru/evroplanet/destiny/22146/index_text.shtml|title=Хана Сенеш (1921—1944) — героическая дочь еврейского народа и одарённая поэтесса|publisher=sem40|access-date=2010-11-26|archive-url=https://www.webcitation.org/610afU1Mg?url=http://www.sem40.ru/evroplanet/destiny/22146/index_text.shtml|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://samlib.ru/z/zahar/eli.shtml|title=Дорога в Кейсарию (Эли, Эли… — О, Бог, мой Бог…)|date=2003-07-06|work=Журнал «Самиздат»|access-date=2010-12-04|archive-url=https://www.webcitation.org/610agfieB?url=http://zhurnal.lib.ru/z/zahar/eli.shtml|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. {| class="tiles" ! Іўрыт ! Транслітарацыя ! Пераклад |- | אלי אלי | Элі. Элі… | Мой Бог, мой Бог |- | שלא יגמר לעולם | Шэ-ло йігамэр ле-олам: | Застануцца хай назаўжды |- | החול והים | А-холь вэ-а-ям, | Пясок і мора |- | רשרוש של המים | Рішруш шэль а-маім, | Плеск вады |- | ברק השמיים | Бэрак а-шамайім - | Бляск маланак нябесных, |- | תפילת האדם | Тфілат а-адам | Малітва чалавека |} Літаратуразнаўца Шуламіт Шаліт<ref>{{Cite web|url=http://berkovich-zametki.com/Avtory/Shalit.htm|title=Шуламит Шалит|publisher=[[Заметки по еврейской истории]]|access-date=2010-11-23|archive-url=https://www.webcitation.org/610ahn2W5?url=http://berkovich-zametki.com/Avtory/Shalit.htm|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> піша, што да слоў ''«Э-лі, Э-лі»'', паўтараным ў пачатку песні, ''«не патрабуецца нават нотнай запісу, самі гукі — музыка…»'' і што нечаканае спалучэнне ''«ришруш шэль а-маим»'' (ришруш — шоргат, шорах) ўжытыя не да дрэў і лістя, а да хваляў, ''«дае адчуваецца адчуванне шоргату вады па гальцы, вады, якая адкочвалася назад у мора… Гэтага гуку, гэтага цуду ў перакладах на рускую нікому не ўдаецца перадаць…»''<ref name="newswe"/>. Даследаванне, праведзенае ў 2009 годзе, паказала, што гэта самая папулярная ў Ізраілі песня пра [[Халакост]]<ref name="nrg"/>. [[Файл:Blessed_is_the_match.svg|міні|300x300пкс|Радкі верша «Дабраславеная запалка…» на [[Іўрыт|іўрыце]], запісаныя рукой Ханы Сенеш.<br /> [[Югаславія]], 2 траўня 1944 г.]] Вясной 1944 года ў партызанскім атрадзе ў Югаславіі Хана пазнаемілася з яўрэйскай дзяўчынкай, якая пасівела ад перажытых ею падзей. Гэтай дзяўчынцы яна прысвяціла верш «Дабраславеная запалка» ({{Lang-he|אַשְׁרֵי הַגַּפְרוּר}}, ''Ашрей ха-гафрур''), якое таксама стала папулярнай у Ізраілі песняй<ref name="lifestory"/><ref name="dafni"/>. {| class="tiles" ! Іўрыт ! Транслітарацыя ! Пераклад |- | אַשְׁרֵי הַגַּפְרוּר שֶׁנִּשְׂרַף | Ашрей ха-гафрур шэй-нісраф | Дабраславеная запалка, якая згарэла |- | וְהִצִּית לֶהָבוֹת, | ве-хицит леавот, | і запаліла полымя, |- | אַשְׁרֵי הַלְּהָבָה שֶׁבָּעֲרָה | Ашрей ха-леава шэй-баара | Дабраславена полымя, горевшее |- | בְּסִתְרֵי לְבָבוֹת | бесітрей левавот | у глыбіні сэрцаў. |- | אַשְׁרֵי הַלְבָבוֹת שֶׁיָדְעוּ | Ашрей ха-левавот шэй-йаду | Дабраславеныя сэрца, якія ведаюць, як |- | לַחְדֹל בְּכָבוֹד… | лахдоль бе-кавод… | годна спыніцца. |- | אַשְׁרֵי הַגַּפְרוּר שֶׁנִּשְׂרַף | Ашрей ха-гафрур шэй-нисраф | Дабраславеная запалка, якая згарэла |- | וְהִצִּית לֶהָבוֹת. | ве-хіцит леавот | і запаліла полымя. |} Апошні з сталі вядомых вершаў Сенеш было напісана ею 20 чэрвеня 1944 года ў турэмнай камеры і знойдзена пасля яе гібелі ў яе вопратцы<ref name="lifestory"/><ref><span class="citation">Стихи&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[http://jhist.org/zion/senesh13.htm Хана Сенеш. Жизнь, миссия и героическая смерть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029191118/http://jhist.org/zion/senesh13.htm |date=29 кастрычніка 2013 }}&#x20;&#x2F;&#x20;Пер. c ивр. А. Белова и И. Лапидота.&nbsp;— Библиотека Алия, 1975.</span></ref>: {| class="tiles" ! Іўрыт ! Транслітарацыя ! Пераклад |- | אחד — שנים — שלשה… שמונה האורך | Эхад — шнаім — шлоша… Шмона ха-арэх | Крок, два, тры крокі… восем — у даўжыню |- | — שני צעדים הוא רוחב הצלע | Шней цеадім ху рохав ха-цэлая — | І два ў шырыню. Такія мяжы. |- | .החיים מרפרפים בסימן שאלה | Ха-хайім мерафрефім бе-сіман шеэла | На валаску мая жыцце павісае і доўжыцца — |- | אחד — שנים — שלשה … אולי עוד שבוע | Эхад — шнаім — шлоша… Улай од шавуа | Дзень, два, тры… ну, тыдзень… можа Быць |- | .או סוף הירח ימצאני פה עדיין | Пра соф ха-йерах йимцеэні па адаін | Месяц ліпень мяне тут застане. |- | .אך ממעל לראשי — האין | Ах мі-маале ле-рошы — ха-аін | Нябыт — ля скроні. Пустата падступае. |- | כעת בחודש יולי בת пра"ג אהי | Ка-эт ба-ходеш юлі бат каф-гімель эхі | Дваццаць тры мне споўнілася б у ліпені. |- | במשחק נועז עלי מספר עמדתי | Бе-місхак ноаз алай міспар амадті | У дзерзкіх гульнях брала я адвагай, бывала. |- | .הקוביה כרכרה, הפסדתי | Ха-кубія кіркера, хіфсадті. | Кубік нячотом выпаў. І я прайграла. |} Літаратурная спадчына Ханы Сенеш складае каля 40 вершаў, дзеннік, які яна вяла амаль 10 гадоў, п’еса «Скрыпка», шэраг артыкулаў і тэкстаў публічных выступленняў<ref name="newswe"/>. Вершы Ханы Сенеш ўключаюцца ў школьныя праграмы не толькі ў Ізраілі, але і ў дыяспары<ref name="bel"><span class="citation">''Журина М. ''</span></ref>. Філолаг і гісторык літаратуры Галіна Падольская піша, што<ref name="podolsk"/>{{цытата|Хана Сенеш засталася ў іўрыцкай паэзіі, як «сьвятло аблічча дарагога» «у нашае агністае стагоддзе», адтачыўшы рысы чалавека…}} == Памяць == [[Файл:PikiWiki_Israel_7709_Hannah_Senesh_funeral.jpg|міні|300x300пкс|Цырымонія перахавання праху Ханы Сенеш, 1950]] [[Файл:Hannah_Szenes_memorial_Budapest07_Park_Szenes_Hanna.jpg|міні|Мемарыял у Будапешце]] Хана Сенеш лічыцца нацыянальнай гераіняй Ізраіля<ref name="mignews">{{Cite web|url=http://www.mignews.com/news/society/world/230710_212651_43402.html|title=Священник пролил свет на судьбу еврейской героини|date=23.07.2010|publisher=[[MIGnews.com]]|access-date=2010-11-27|archive-url=https://www.webcitation.org/610aox9np?url=http://www.mignews.com/news/society/world/230710_212651_43402.html|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, часам яе называюць «ізраільскай [[Жанна д’Арк|Жаннай д’Арк]]»<ref><span class="citation">''Matheson L. M.''&#x20;Icons of the Middle Ages: Rulers, Writers, Rebels, and Saints: Rulers, Writers, Rebels, and Saints.&nbsp;</span></ref>. Імем Ханы Сенеш названы кібуц на мяжы з [[Самарыя]]й, вуліцы ў шэрагу гарадоў краіны<ref><span class="citation">''Неер Р.''&#x20;</span></ref> і іншыя аб’екты<ref>{{Cite web|url=http://website.thejc.com/printartform.aspx?Aid=9949|title=Budapest memorial to Senesh|author=Bohm A.|date=27 April 2001|publisher=The Jewish Chronicle Online|lang=en|access-date=2010-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001338/http://website.thejc.com/printartform.aspx?Aid=9949|archive-date=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Да абвяшчэння Дзяржавы Ізраіль яе імя насіў карабель, даваў у Палесціну нелегальных яўрэйскіх бежанцаў<ref name="senesh1"><span class="citation">Предисловие&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[http://jhist.org/zion/senesh1.htm Хана Сенеш. Жизнь, миссия и героическая смерть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203412/http://jhist.org/zion/senesh1.htm |date=4 сакавіка 2016 }}&#x20;&#x2F;&#x20;Пер. c ивр. А. Белова и И. Лапидота.&nbsp;— Библиотека Алия, 1975.&nbsp;— С.&nbsp;115—125.</span></ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newswe.com/index.php?go=Pages&in=view&id=1532|title=«Ты отметил нас трудной любовью»|author=Спектор Й.|quote=Там, в этой колонке, были, среди прочих, опубликованы стихи, посвящённые итальянцу — капитану судна «Хана Сенеш», который в 1945 году провёл его через заслон британской морской охраны и высадил нелегальных иммигрантов на берег Земли Израиля, в Нагарии|date=13.08.2009|publisher=Мы здесь|access-date=2010-11-27|archive-url=https://www.webcitation.org/610au0Z1W?url=http://www.newswe.com/index.php?go=Pages|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.waronline.org/IDF/Articles/organization/israel-navy/|title=Структура ВМС Израиля|author=Грановский О.|quote=«Хана Сенеш» — прибыло 25.12.45 с 252 репатриантами на борту. Вошло в состав ВМС под названием «Хана Сенеш»|date=2008|publisher=[[Waronline.org]]|access-date=2010-11-27}}</ref>. Яе саму і верш «Элі, Элі» ведае кожны ізраільскі школьнік<ref name="Vanity Fair"><span class="citation">''Windolf J.''&nbsp;[http://m.vanityfair.com/online/oscars/2009/10/remembering-hannah-senesh.html Remembering Hannah Senesh]{{Недаступная спасылка}}&nbsp;(англ.</span></ref>. У [[1950|1950 годзе]] прах Ханы Сенеш быў перавезены ў Ізраіль і з воінскімі ўшанаваннямі перапахаваны на гары Герцля ў [[Іерусалім|Ерусаліме]]. 7 лістапада 2007 г., праз 63 гады пасля гібелі помнік Хане Сенеш з яўрэйскіх могілак у Будапешце таксама быў перавезены ў Ізраіль. У цырымоніі ўстаноўкі помніка ў кібуце Сдот-Ям прынялі ўдзел пляменнікі Ханы Давід і Эйтан Сенеш, а таксама член урада Ізраіля Амі Аялон, чый дзядзька Йона Розен прымаў удзел разам з Ханой ў дэсантнай аперацыі ў Еўропе<ref name="haaretz"><span class="citation">''Ashkenazi E.''&nbsp;[http://www.haaretz.com/print-edition/features/decades-later-tombstone-follows-hannah-szenes-body-to-israel-1.233931 Decades later, tombstone follows Hannah Szenes' body to Israel]&nbsp;(англ.</span></ref>. У кібуце Сдот-Ям створаны «Дом-музей Ханы Сенеш», ён уключаны ў нацыянальны культурна-гістарычны праект «Спадчына» і фінансуецца ўрадам Ізраіля<ref>{{Cite web|url=http://www.strana.co.il/news/?ID=54967&cat=0|title=Правительство решило поддержать кибуцы|date=17.10.2010|publisher=Strana.co.il|access-date=2010-11-27|archive-url=https://www.webcitation.org/610b0PZcK?url=http://www.strana.co.il/news/?ID=54967|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref><span class="citation">''Pfeffer A.''&nbsp;[http://www.haaretz.com/print-edition/news/gov-t-kibbutz-to-put-up-money-to-keep-szenes-archive-here-1.319178 Gov’t, kibbutz to put up money to keep Szenes archive here]&nbsp;(англ.</span></ref>. Музей прымае 15 тысяч наведвальнікаў у год<ref name="haaretz"/>. [[13 кастрычніка]] [[2010|2010 года]] ў Музеі яўрэйскай спадчыны <span>(</span>''[[:en:Museum of Jewish Heritage|англ.]]''<span>)</span> у [[Нью-Ёрк]]у адкрылася экспазіцыя, прысвечаная Хане Сенеш, на якой упершыню прадстаўлены матэрыялы з яго асабістага архіва, які быў перададзены на захоўванне музею яе пляменнікамі<ref name="ny"/><ref><span class="citation">[http://www.gazetaeao.ru/gazetiy/birobidjaner-shtern/7914177-29.10.2010/der-arxiuu-fu-xane-seneq-hot-gefune-a-mokey=menuxe-ai-niu=iork.html דער ארכיוו פון כאנע סענעש האָט געפונען א מאָקעם=מענוכע אין ניו=יאָרק]&nbsp;(идиш)&nbsp;// Биробиджанер штерн — Биробиджанская звезда&nbsp;: газета.&nbsp;— 29.10.2010.&nbsp;</span></ref>. На радзіме Ханы Сенеш ў Будапешце ў яе гонар названа сярэдняя школа<ref name="eleven">{{ЭЯЭ|13760|Сенеш Хана}}</ref> і парк ({{Lang-hu|Szenes Hanna Park}}Szenes Hanna Park), у якім усталяваны помнік<ref>{{Cite web|url=http://www.zsido.hu/guide/guide_bud_mon.htm|title=Zsidó látnivalók, műemlékek Budapesten|date=2009|publisher=zsido.hu|lang=hu|access-date=2010-12-05|archive-url=https://www.webcitation.org/610b5p8cF?url=http://www.zsido.hu/guide/guide_bud_mon.htm|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Імя Ханы Сенеш носіць таксама прыватная яўрэйская школа ў [[Бруклін]]е ([[Нью-Ёрк]])<ref>{{Cite web|url=http://www.hannahsenesh.org/|title=The Hannah Senesh Community Day School|lang=en|access-date=2010-12-05|archive-url=https://www.webcitation.org/610b6ZEuy?url=http://www.hannahsenesh.org/|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. 2 — 4 верасня 2010 года ў Будапешце адбыліся сумесныя паказальныя выступленні ізраільскіх і венгерскіх парашутыстаў у памяць аб Хане Сенеш. Ва ўрачыстым прыеме з гэтай нагоды прыняў удзел стрыечны брат Ханы, пісьменнік і кампазітар Іван Сенеш<ref name="hungary"/><ref group="кам">Іван Сенеш памер праз некалькі дзён пасля гэтага мерапрыемства — 13 верасня 2010 года.</ref>. Подзвіг Ханы Сенеш ўжо неўзабаве пасля стварэння дзяржавы Ізраіль увайшоў у школьныя праграмы, прычым не толькі ў краіне. Беллетрызаваная біяграфія Ханы Сенеш для дзяцей была напісана на іўрыце Ааронам Мегедам <span>(</span>''[[:en:Aharon Megged|англ.]]''<span>)</span> у [[1957|1957 годзе]] (прызначана для яўрэйскіх школ [[Канада|Канады]] пераклад на [[ідыш]] быў апублікаваны ў [[Манрэаль|Манрэалі]] ў 1969 і 1972 гадах)<ref>{{Cite web|url=http://www.archive.org/details/nybc208641|title=Ḥaneh Senesh|publisher=National Yiddish Book Center|lang=en|access-date=2010-12-05|archive-url=http://www.webcitation.org/610b7HCMq|archive-date=2011-08-17}}</ref><ref>[http://www.yiddishbookcenter.org/files/exhibitions/NYBC_cotsen_catalog.pdf Khane Senesh.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120310172532/http://www.yiddishbookcenter.org/files/exhibitions/NYBC_cotsen_catalog.pdf |date=10 сакавіка 2012 }}</ref>. Аналагічныя публікацыі былі зроблены ў рамках свецкіх праграм школьнага навучання на мове ідыш і ў іншых школьных сістэмах яўрэйскай дыяспары, напрыклад, у [[Аргенціна|Аргентыне]] (1948)<ref>''Svarch A.''[http://perush.cjs.ucla.edu/index.php/volume-2/jewish-urban-history-in-comparative-perspective-jewish-buenos-aires-and-jewish-los-angeles/-5-ariel-svarch-jewish-communist-culture-and-identity-in-buenos-aires-ideas-on-comparative-approaches Jewish Communist Culture and Identity in Buenos Aires] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121021113333/http://perush.cjs.ucla.edu/index.php/volume-2/jewish-urban-history-in-comparative-perspective-jewish-buenos-aires-and-jewish-los-angeles/-5-ariel-svarch-jewish-communist-culture-and-identity-in-buenos-aires-ideas-on-comparative-approaches |date=21 кастрычніка 2012 }}. Испанский перевод пьесы А. Мегеда «Хана Сенеш» был издан в [[Буэнас-Айрэс|Буэнос-Айресе]] в [[1961|1961 году]].</ref>, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (1954)<ref>[http://www.filedby.com/unclaimed_author/david_bridger/735590/works/ Довид Бриджер (1907—?) «Ханэ Сенеш» (на идише)], [[Нью-Ёрк|Нью-Йорк]], 1954.</ref> і [[Мексіка|Мексіцы]] (1960)<ref>''Бриджер Д.'' [http://www.archive.org/details/nybc211846 «Ханэ Сенеш ун андэрэ дэрцейлунген», Идише шул ин Мексике], 1960: דוד ברידזשער, חנה סענעש און אַנדערע דערצײלונגען</ref>. Біяграфія Ханы Сенеш была пазней рэкамендавана для агульнаадукацыйных праграм у дзяржаўных школах ЗША і выдадзеная для гэтай мэты ў серыі бібліятэкі школьніка<ref><span class="citation">''Ransom C. F.''&#x20;[http://books.google.com/books?id=ukcuHAAACAAJ So Young to Die: The Story of Hannah Senesh].&nbsp;</span></ref>. === У мастацтве === Пра Хану Сенеш напісана мноства кніг<ref>{{Cite web|url=http://motlc.wiesenthal.com/site/pp.asp?c=gvKVLcMVIuG&b=394743|title=Hannah Senesh Bibliography|work=Museum of Tolerance|publisher=The Simon Wiesenthal Center|lang=en|access-date=2010-11-29|archive-url=https://www.webcitation.org/610b8moau?url=http://motlc.wiesenthal.com/site/pp.asp?c=gvKVLcMVIuG|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://katahdinproductions.com/films/senesh/more.html|title=More About Senesh|date=2010|publisher=Katahdin Foundation|lang=en|access-date=2010-12-05|archive-url=https://www.webcitation.org/610b9l6hK?url=http://katahdinproductions.com/films/senesh/more.html|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>, у тым ліку для дзяцей і падлеткаў<ref><span class="citation">''Schur M. R.''&#x20;Hannah Szenes: A Song of Light.&nbsp;</span></ref><ref><span class="citation">''Atkinson L.''&#x20;In Kindling Flame: The Story of Hannah Senesh, 1921—1944.&nbsp;</span></ref> (уключаючы нават [[комікс]]ы<ref>{{Cite web|url=http://support.jnf.org/site/PageServer?pagename=edu_chana_szenes_story|title=Chana Szenes Story|publisher=Jewish National Fund|lang=en|access-date=2010-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029193325/http://support.jnf.org/site/PageServer?pagename=edu_chana_szenes_story|archive-date=29 кастрычніка 2013|url-status=dead}}</ref>), пастаўлены шэраг тэатральных спектакляў<ref name="eleven">{{ЭЯЭ|13760|Сенеш Хана}}</ref><ref><span class="citation">''Левизон Р.''&nbsp;[http://magazines.russ.ru/ra/2009/2/se8.html Молитвы строка]&nbsp;// Дети Ра&nbsp;: журнал.&nbsp;— 2009.&nbsp;— Вып. 2 (52).</span></ref> і знята некалькі фільмаў<ref>Например, [http://nda.sztaki.hu/kereso/index.php?a=get&id=2308&pattern= Szenes Hanna — Anikó] (Венгрия), [[imdbtitle:0814031|Blessed Is the Match: The Life and Death of Hannah Senesh]] (США) и [[imdbtitle:0095275|Hanna’s War]] (Австралия)</ref>. Яна згадваецца ў многіх творах, некаторыя паэты прысвячаюць ей свае вершы<ref name="newswe"/><ref name="midrasha"/><ref name="laor"/><ref>{{Cite web|url=http://yiddish.forward.com/node/1722/print/|title=איר 30סטן יאָרצײַטפּעסיע הערשפֿעלד־פּאָמעראַנץ — אַן אומבאַקאַנטע ייִדישע דיכטערין — צו|author=חנה מלאָטעק.|date=14.11.2008|publisher=Forward Association|description=Стихотворение Песи Гершфельд-Померанц (1900—1978) о подвиге Ханы Сенеш|lang=yi|access-date=2010-12-07|archive-url=https://www.webcitation.org/610bBY5XD?url=http://yiddish.forward.com/node/1722/print/|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Кніга «Хана Сенеш. Жыцце, місія і гераічная смерць», якая ўключае яе дзеннік, лісты і літаратурная спадчына, а таксама шэраг артыкулаў-успамінаў аб ей, складзеная асабіста які ведаў яе па кибуцу гісторыкам Мошэ Брэслаускім, упершыню выйшла на іўрыце ў [[1946|1946 годзе]]. З тых часоў яна вытрымала дзесяць перавыданняў, перакладзеная на венгерскую (1954), іспанскую (1966), англійскую (1971)<ref>{{Lang-en|Hannah Senesh, Her Life and Diary}}</ref>, рускую (1975) і іншыя мовы<ref name="eleven">{{ЭЯЭ|13760|Сенеш Хана}}</ref><ref name="senesh1"/>. Ужо ў 1948 годзе ў [[Буэнас-Айрэс]]е была на мове ідыш апублікавана драма [[чылі]]йскага літаратара Пинхоса Біцберга «Хана Сенеш, яўрэйская гераіня»<ref>''Пинхос Бицберг'' (''Pedro Bizberg'', 1898—?</ref>. Дакументальная п’еса «Хана Сенеш» (1958) Аарона Мегеда, ведаў гераіню па кібуцу Сдот-Ям, праз год пасля публікацыі была пастаўлена ў [[Манрэаль|Манрэалі]] на [[Ідыш|мове ідыш]] рэжысерам Дорой Васерман <span>(</span>''[[:fr:Dora Wasserman|франц.]]''<span>)</span><ref>{{Cite web|url=http://www.yiddishtheatre.org/en/dora_biography.php|title=Dora Wasserman (1919—2003) — Grande Dame of Montreal Theatre|date=2009|work=The Montreal International Yiddish Theatre Festival|publisher=The Segal Centre for Performing Arts|lang=en|access-date=2010-12-07|archive-url=https://www.webcitation.org/610bCI0et?url=http://www.yiddishtheatre.org/en/dora_biography.php|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У [[1979|1979 годзе]] пра подзвіг Ханы Сенеш быў пастаўлены музычны спектакль «Крылы» (вершы Ісраэля Элираза, музыка Марка Копытмана)<ref>''Shepard R. F.'' [http://theater.nytimes.com/mem/theater/treview.html?pagewanted=print&res=9F02E2DD123BF933A15751C0A965948260 'Hannah' Heroism in War] // The New York Times. </ref><ref>[http://www.csmonitor.com/1983/0225/022501.html Hannah; Play with music and dance.]</ref>. У лютым 1986 года Каталін і Гіора Сенеш прысутнічалі на прэм’еры п’есы Давіда Шехтера, прысвечанага Хане. Яе ролю згуляла амерыканская акторка Лоры Вильнер<ref><span class="citation">''Kamm H.''&nbsp;[http://www.nytimes.com/1986/02/22/theater/in-israel-play-forges-a-special-bond.html In Israel, play forges a special bond]&nbsp;(англ.</span></ref>. У [[1988|1988 годзе]] ізраільскі рэжысер Менахем Галан зняў поўнаметражную [[Драма (жанр)|кинодраму]] «Вайна Ханы». Ролю Ханы Сенеш адыграла галандская актрыса Марушка Детмерс<ref>{{Imdb title|0095275|Hanna's War}}(англ.</ref>. У 1994 годзе Гіора Сенеш звяртаўся ў Вярхоўны суд Ізраіля з патрабаваньнем прыбраць з трохсерыйнага тэлевізійнага фільма пра Рудольфа Кастнера намёк, што Хана Сенеш выдала паліцыі месцазнаходжанне двух сваіх таварышаў, як ілжывую інфармацыю, якая паганіць яе памяць<ref name="laor"/>. Суд адмовіў у задавальненні петыцыі на падставе прынцыпу свабоды слова<ref name="7k"/><ref>Постановление Верховного суда Израиля по делу [http://elyon1.court.gov.il/files/94/260/061/A01/94061260.a01.pdf Багац 6126/94] ''Гиора Сенеш против Управления телерадиовещания'', Постановления Верховного суда 53(3) 817 (1999) {{Ref-he}}(иврит) (см.</ref><ref><span class="citation">''Lahav P.''&nbsp;[http://www.jstor.org/discover/10.2307/744134?uid=3737704&uid=2&uid=4&sid=21102541529237 A «Jewish State … to Be Known as the State of Israel»: Notes on Israeli Legal Historiography]&nbsp;(англ.</span></ref>. Аднак Кіраванне радые — і тэлевяшчання ўбрана з фільма дадзенае сцвярджэнне<ref name="lazaris">{{Cite web|url=http://www.vladimirlazaris.com/archives/kastner.htm|title=Список Кастнера|author=Лазарис В.|access-date=2010-12-05|archive-url=https://www.webcitation.org/610bD0YVU?url=http://www.vladimirlazaris.com/archives/kastner.htm|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У 2008 годзе рэжысёр Раберта Гросман (ЗША) зняла дакументальны фільм «Дабраславеная запалка: жыцце і смерць Ханы Сенеш» (па радку з верша Ханы Сенеш «Дабраславеная запалка…», напісанага ў Югаславіі)<ref><span class="citation">''Kessler S.''&nbsp;[http://www.forward.com/articles/15039/ Reeling in Hagiography]&nbsp;(англ.</span></ref>. Фільм заснаваны на перапісцы Ханы і яе маці<ref name="newswe"/>. Ролю Ханы адыграла Мэры Рот, ролю Кацярыны — Марына Ноенкова<ref>{{Imdb title|0814031|Blessed Is the Match: The Life and Death of Hannah Senesh}}</ref>. === Вобраз Ханы Сенеш ў яўрэйскай нацыянальнай самасвядомасці === [[Файл:PikiWiki_Israel_8605_Memorial_to_Hannah_senesh.JPG|міні|300x300пкс|Цырымонія ўскладання вянкоў у гадавіну гібелі Ханы Сенеш. 7 лістапада 1989]] Шэраг сучасных даследчыкаў мяркуе, што ў нацыянальнай самасвядомасці ў Ізраілі і ў [[Сіянізм|сионистском руху]] адбылася кананізацыя ладу Ханы Сенеш — адзінай з сямі загінуўшых яўрэйскіх парашутыстаў з падмандатнай Палесціны<ref name="Baumel1">''Baumel J. T.''&nbsp;[http://pages.uoregon.edu/kthomas/MiddleEasternDrama/Baumel,%20Judith%20Tydor,%20The%20Heroism%20of%20Hannah%20Senesz.pdf The Heroism of Hannah Senesz: An Exercise in Creating Collective National Memory in the State of Israel]&nbsp;(англ.</ref><ref name="baumel2"><span class="citation">''Baumel J. T.''&nbsp;[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VBD-47DT6CN-1&_user=10&_coverDate=12/31/2002&_rdoc=8&_fmt=high&_orig=browse&_origin=browse&_zone=rslt_list_item&_srch=doc-info(%23toc%235924%232002%23999749993%23378359%23FLA%23display%23Volume)&_cdi=5924&_sort=d&_docanchor=&view=c&_ct=17&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=9fe4c23b5e8130bb0b757bdd56e153c8&searchtype=a Founding myths and heroic icons: reflections on the funerals of Theodor Herzl and Hannah Szenes]{{Недаступная спасылка}}&nbsp;(англ.</span></ref><ref name="Glick">{{Cite web|url=http://www.aisisraelstudies.org/papers/AIS2007_Glick.pdf|title=The Immigration Story of Hanna Szenes as an Identity Reshaping Journey|author=Glick R.|publisher=The Association for Israel Studies|lang=en|access-date=2010-12-09|archive-url=https://www.webcitation.org/610bDfZRd?url=http://www.aisisraelstudies.org/papers/AIS2007_Glick.pdf|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Гераічны вобраз Ханы Сенеш адыграў важную ролю ў яўрэйскім адукацыі ў ЗША 1950-х гадоў. У прыватнасці, у 1955 годзе яўрэйскі камітэт адукацыі Нью-Ерка рэкамендаваў для летніх лагераў тры кнігі па тэме Халакоста: аб Хане Сенеш, аб паўстанні ў Варшаўскім гета і аб нелегальнай іміграцыі яўрэяў у Палесціну. Навучальныя матэрыялы таго часу падкрэслівалі гераізм яўрэяў і іх імкненне змагацца з нацыстамі<ref>''Sheramy R.'' «Resistance and War»: The Holocaust in American Jewish Education, 1945—1960.</ref>. Каментуючы актыўную папулярызацыю ладу Ханы Сенеш, ізраільскі гісторык Йехиам Вайц лічыць, што яна была звязаная з неабходнасцю паказаць ўклад ишува у барацьбу з нацызмам на фоне супраціву ў [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскіх гета]]. Гэта прывяло да таго, што імя Ханы Сенеш больш вядома ў Ізраілі, чым імены падпольшчыкаў гета, такіх як Цывья Любеткін, Хайка Гросман і Ружка Корчак<ref name="lazaris"/>. Кіраўнік кафедры яўрэйскай літаратуры Тэль-Авіўскага універсітэта Дан Лаор<ref>''Mendels D.''&#x20;[http://books.google.com/books?id=zBE_q09a5mgC&pg=PA351 On memory: an interdisciplinary approach]</ref> піша, што гераічны вобраз Ханы Сенеш мэтанакіравана ствараўся як проціпастаўленне пасіўнай рэакцыі яўрэйскіх мас і «адмаўленне дыяспары»<ref name="laor">''Laor D.''&#x20;How Are We Expected to Remember The Holocaust&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[http://books.google.com/books?id=zBE_q09a5mgC&pg=PA196 On memory: an interdisciplinary approach]&#x20;&#x2F;&#x20;Doron Mendels</ref><ref><span class="citation">''Hutchinson J., Smith A. D.''&#x20;Feminism and Nationalism&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[http://books.google.com/books?id=B6THeNiZ5RcC&lpg=PA1574 Nationalism: Critical Concepts in Political Science].&nbsp;</span></ref>. Ён таксама надае ўвагу канфлікту вакол тэлевізійнай п’есы пра Кастнере, дзе утрымліваліся ілжывыя і ганяць звесткі аб Сенеш, і разглядае гэта як канфлікт паміж двума прынцыпова рознымі падыходамі да гераізацыі катастрофы еўрапейскага яўрэйства<ref><span class="citation">''Laor D.''&#x20;Theatrical interpretation of the Shoah: image and counter-image&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[http://books.google.com/books?id=G5dxaWtPh5oC&pg=PA94 Staging the Holocaust: the Shoah in drama and performance]&#x20;&#x2F;&#x20;Claude Schumacher.&nbsp;</span></ref>. Гісторык Джудзіт Тайдор Баумел з універсітэта Бар-Ілана, разбіраючы выкарыстанне гераізму Ханы Сенеш у стварэнні калектыўнай нацыянальнай памяці ў Ізраілі, адрознівае некалькі этапаў у кананізацыі ладу гераіні<ref name="Baumel1"/>. У падмандатнай Палесціне пра подзвіг Ханы Сенеш і іншых загінулых парашутыстаў стала вядома вясной 1945 года. Першапачаткова іх памяць была ўвекавечана непасрэдна ў кибуцах і палітычных арганізацыях, да якіх яны належалі да адпраўкі. Толькі пасля адукацыі Дзяржавы Ізраіль пачаліся спробы агульнанацыянальнай кананізацыі загінулых парашутыстаў. Пры гэтым, нягледзячы на яе адносна нядаўнюю рэпатрыяцыю, культ памяці Ханы Сенеш будаваўся як прыклад гераізму жыхароў ишува (нават [[Сабры|сабр]]) і па-за ўсякай сувязі з [[Халакост]]ам. Толькі калі з канца 1950-х гадоў дваістае стаўленне да ахвяраў Халакоста ў краіне паступова пачало змяняцца, вобраз Ханы Сенеш стаў да пэўнай ступені разглядацца ў кантэксце як ізраільскага, так і общееврейского гераізму<ref name="baumel2"/>. Як адзначае Руті Глік (таксама з універсітэта Бар-Ілана), нягледзячы на, здавалася б, поўную кананізацыю подзвігу Ханы Сенеш, яе дзеннікі і лісты да гэтага часу не былі цалкам пераведзеныя на іўрыт і выдаюцца з купюрамі. Так, пасажы пра цяжкасці адаптацыі на новай радзіме і інтэграцыі ў новую культурна-лінгвістычную сераду апушчаны ва ўсіх сучасных выданнях дзеннікаў Ханы Сенеш на іўрыце<ref name="Glick"/>. == Заўвагі == {{reflist|group="кам"}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Хана Сенеш. Жизнь, миссия и героическая смерть |спасылка=https://jhist.org/zion/senesh.htm |загаловак=Хана Сенеш. Жизнь, миссия и героическая смерть |адказны=Пер. c ивр. А. Белова и И. Лапидота |год=1975 |выдавецтва=Библиотека Алия}} * {{Кніга |спасылка=https://books.google.com/books?hl=ru&id=34NtAAAAMAAJ |аўтар=Slater R. |загаловак=Great Jewish women |год=1994 |выдавецтва=Jonathan David Publishers |pages=277—280 |allpages=353 |isbn=978-0-8246-0370-0}} * {{Кніга |спасылка=https://books.google.com/books?id=jHcBfbq3CYkC&pg=PA61 |аўтар=Feinberg M., Shapiro M. |загаловак=Hear Her Voice: Twelve Jewish Women Who Changed the World |год=2006 |частка=Hannah Szenes — poet turned freedom fighter |выдавецтва=Devora Publishing |pages=71—78 |allpages=177 |isbn=978-1-932687-78-1}} * {{Кніга |спасылка=https://archive.org/details/ordinaryheroesli0000hayp |аўтар=Hay P. |загаловак=Ordinary Heroes: The Life and Death of Chana Szenes, Israel's National Heroine |год=1989 |выдавецтва=Athena |allpages=271 |isbn=978-1-55778-276-2}} * {{Кніга |ref=Baumel-Schwartz |спасылка=https://books.google.com/books?id=3_KNdfB3vrgC |аўтар=Baumel-Schwartz J. T. |загаловак=Perfect Heroes: The World War II Parachutists and the Making of Israeli Collective Memory |год=2010 |выдавецтва=The University of Wisconsin Press |allpages=282 |isbn=978-0-299-23484-3}} * {{Кніга |ref=Atkinson |спасылка=https://archive.org/details/inkindlingflames00atki |аўтар=Atkinson L. |загаловак=In Kindling Flame: The Story of Hannah Senesh, 1921-1944 |год=1992 |месца=New York |выдавецтва=Beech Tree Books |allpages=214 |isbn=978-0-688-11689-7}} * {{Кніга |ref=Whitman |спасылка=https://books.google.com/books?id=ZGCaf4HbUMsC |аўтар=Whitman R., Rothkirchen L. |загаловак=The testing of Hanna Senesh |год=1986 |частка=The Historical Background |выдавецтва=Wayne State University Press |allpages=115 |isbn=978-0-8143-1853-9}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сенеш Хана}} [[Катэгорыя:Аўтары знакамітых дзённікаў]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Парашутысты]] [[Катэгорыя:Постаці сіянізму]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Паэты Венгрыі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] gmo4t0ncijy1cblka1vl415rvulrokk ФК Чысць 0 327071 5142398 4061950 2026-05-16T14:17:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142398 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Чысць |Лагатып = ФК Чысць (2020).jpg |шырыня лагатыпа = 150px |ПоўнаяНазва = |Заснаваны = |Горад = [[Чысць (пасёлак)|Чысць]], [[Беларусь]] |Стадыён = [[Школьны (стадыён, Чысць)|«Школьны»]] |Умяшчальнасць = 500 |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другая ліга]] |Сезон = [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] |Месца = 4 месца |Сайт = }} '''«Чысць»''' — беларускі [[футбольны клуб]] з пасёлка [[Чысць (пасёлак)|Чысць]] ([[Маладзечанскі раён]]), заснаваны ў [[1998]] годзе. == Гісторыя == Клуб «Забудова» быў заснаваны ў 1998 годзе ў горадзе [[Маладзечна]] і заяўлены ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу чэмпіянату Беларусі]] як фарм-клуб [[ФК Маладзечна|«Маладзечна»]]. Аднак, яшчэ падчас сезона 1998 каманда перадыслакавалася ў пасёлак Чысць. «Забудова» выступала ў Другой лізе да 2003, пасля чаго перайшла ў чэмпіянат Мінскай вобласці пад назвай «Камунальнік». У 2007 клуб атрымаў назву «Забудова-2007», а ў 2009 выйграў чэмпіянат Мінскай вобласці. У 2011 годзе, калі прадпрыемства «Забудова» стала таксама спонсарам каманды «Маладзечна», існавала магчымасць аб’яднання двух клубаў, але ў выніку маладзечанскі клуб проста змяніў назву на «Забудова». У пачатку 2016 года клуб пад назвай «Забудова-Строй» заявіўся ў Другую лігу<ref>[http://2liga.by/post/16894954994152 Забудова: команда Метлицких]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Як і раней, капітанам каманды застаўся 55-гадовы [[Мікалай Мятліцкі]]<ref>[http://www.pressball.by/pbonline/football/82414 «Если хотите моей смерти — перестану играть». Николай Метлицкий — о том, как в 55 лет задавать тон во второй лиге]</ref>. «Забудова-Строй» прайшла сезон у сярэдзіне табліцы, падпіраючы прэтэндэнтаў на медалі, і атрымала выніковае 6-е месца з 13. У пачатку 2017 года клуб змяніў назву на «Чысць». Пасля няўдалага пачатку сезона 2017 «Чысць» хутка замацавалася сярод лідараў Другой лігі, і ўлетку, перагнаўшы [[ФК Клецк|«Клецк»]], апынулася на другім радку. Упэўнена правёўшы чэмпіянат, каманда за некалькі тураў да фінішу забяспечыў сабе выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], атрымаўшы выніковае другое месца. У сезоне 2018 каманда захавала асноўных ігракоў, трохі ўзмацніўшыся маладымі футбалістамі з Першай лігі і дубляў каманд Вышэйшай лігі. Нягледзячы на тое, што «Чысць» шмат забівала ў Першай лізе, рэдкія нічыі часцей змяняліся разгромнымі паражэннямі, у выніку каманда хутка апынулася ўнізе табліцы. Улетку склад каманды значна абнавіўся, у арэнду было ўзята шмат ігракоў з дубля мінскага [[ФК Дынама Мінск|«Дынама»]], аднак вынікі каманды істотна не палепшыліся. Прайграўшы ў 27-м туры (за тры туры да фінішу) асноўным канкурэнтам [[ФК Баранавічы|«Баранавічам»]] (1:2), «Чысць» датэрмінова заняла апошняе месца і выбыла ў Другую лігу. У красавіку 2019 года каманда змяніла назву на «Андэрдог». Спонсарам каманды стаў бізнесмен [[Аляксей Ерамчук]], склад быў сабраны ў асноўным з былых дублёраў клубаў Вышэйшай лігі<ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/nosinemu/2423229.html |title=В Д3 жизнь бурлит: новые спонсоры, страсти по африканцам и игроки, которых вы точно знаете |access-date=20 красавіка 2019 |archive-date=18 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418124058/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/nosinemu/2423229.html |url-status=dead }}</ref>. На працягу сезона «Андэрдог» быў адным з прэтэндэнтаў на прызавыя месцы, аднак у выніку фінішаваў чацвёртым. Тым не меней, спыненне існавання магілёўскага [[ФК Дняпро Магілёў|«Дняпра»]], які з новай юрыдычнай асобай пачаў выступы з Другой лігі, дазволіла «Андэрдогу» заявіцца ў Першую лігу. У пачатку 2020 года каманда рыхтавалася да сезона ў Першай лізе, гуляючы таварыскія матчы і запрашаючы на прагляды ігракоў. У лютым з’явілася інфармацыя аб магчымым аб’яднанні «Андэрдога» з [[ФК Маладзечна|«Маладзечна»]], каб аб’яднаны клуб удзельнічаў у Першай лізе. Планавалася, што бюджэт будзе фарміравацца напалову з прыватнага капіталу, напалову ад дзяржаўнай дапамогі. Калі ж у пачатку сакавіка Маладзечанскі райвыканкам пагадзіўся ўкладваць толькі нязначны працэнт бюджэту, інвестар Аляксей Ерамчук вырашыў увогуле пакінуць клуб. 16 сакавіка 2020 года клуб не быў дапушчаны да працэсу ліцэнзавання ў Першай лізе ў сувязі з непаданнем патрэбных дакументаў ва ўсталяваныя тэрміны<ref>[https://football.by/news/137757.html "Андердог" не допущен к лицензированию сезона-2020]</ref>. Тады ж каманду пакінуў галоўны трэнер [[Дзяніс Мятліцкі]], яна перастала гуляць таварыскія матчы, а ігракі, якія планаваліся пад Першую лігу, разышліся па іншых клубах. Тым не меней, клуб пакідаў магчымасць удзелу ў Другой лізе. У красавіку каманда вярнула назву «Чысць», а неўзабаве вырашыла адмовіцца ў сезоне 2020 выступаць на рэспубліканскім узроўні. === Эмблемы === <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Гісторыя эмблем «Чысці»"> Выява:ФК Чысць.png|Эмблема «Чысці» ў 2017—2019 гадах Выява:ФК Андэрдог Чысць.png|Эмблема «Андэрдога» ў 2019 годзе Выява:ФК Чысць (2020).jpg|Эмблема «Чысці» з 2020 года </gallery></center> === Папярэднія назвы === * 1998: «Забудова» Маладзечна * 1998—2003: «Забудова» Чысць * 2004—2005: «Камунальнік» Чысць * 2006: «Забудова» Чысць * 2007—2014: «Забудова-2007» Чысць * 2015—2016: «Забудова-Строй» Чысць * 2017—2018: «Чысць» * 2019: «Андэрдог» Чысць * з 2020: «Чысць» == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=55|Сезон !width=300|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | [[Сезон 1998 ФК Забудова Чысць|1998]] ||style="background:#A3E9FF"|[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Другая — А]] (Д3) || '''7''' || 26 || 13 || 4 || 9 || 31–19 || '''43''' || || |- | [[Сезон 1999 ФК Забудова Чысць|1999]] ||style="background:#A3E9FF"|[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Другая — А]] (Д3) || '''7''' || 24 || 11 || 7 || 6 || 25–19 || '''40''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2000 ФК Забудова Чысць|2000]] ||style="background:#A3E9FF"|[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Другая — А]] (Д3) || '''11''' || 22 || 5 || 3 || 14 || 29–35 || '''18''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2001 ФК Забудова Чысць|2001]] ||style="background:#A3E9FF"|[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Другая]] (Д3) || '''13''' || 34 || 12 || 5 || 17 || 38–58 || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/32 фіналу]] || |- | [[Сезон 2002 ФК Забудова Чысць|2002]] ||style="background:#A3E9FF"|[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Другая]] (Д3) || '''9''' || 24 || 8 || 3 || 13 || 24–52 || '''27''' || || |- | [[Сезон 2003 ФК Забудова Чысць|2003]] ||style="background:#A3E9FF"|[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Другая]] (Д3) || '''7''' || 22 || 8 || 2 || 12 || 24–34 || '''26''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/16 фіналу]] || |- | 2004 ||style="background:#FEC9C9"| Чэмпіянат Мінскай вобласці (Д4) || '''8''' || 24 || 10 || 3 || 11 || 48–32 || '''33''' || || |- | 2005 ||style="background:#FEC9C9"| Чэмпіянат Мінскай вобласці (Д4) || '''8''' || 22 || 8 || 5 || 9 || 37–36 || '''29''' || || |- |rowspan="2"| 2006 ||style="background:#FEC9C9"| Чэмпіянат Мінскай вобласці (Д4), група Б || '''3''' || 14 || 6 || 3 || 5 || 35–27 || '''21''' || rowspan="2"| || |- | style="background:#FEC9C9"| Фінальны этап || '''8''' || 14 || 2 || 2 || 10 || 22–50 || '''8''' || |- |rowspan="2"| 2007 ||style="background:#FEC9C9"| Чэмпіянат Мінскай вобласці (Д4), група Б || '''6''' || 18 || 9 || 1 || 8 || 33–32 || '''28''' || rowspan="2"| || |- | style="background:#FEC9C9"| Фінальны этап || '''8''' || 20 || 16 || 0 || 4 || 55–16 || '''48''' || |- | |- | 2009 ||style="background:#FEC9C9"| Чэмпіянат Мінскай вобласці (Д4) || style="background:gold"| '''1''' || 26 || 18 || 4 || 4 || 65–21 || '''58''' || || |- | 2010 ||style="background:#FEC9C9"| Чэмпіянат Мінскай вобласці (Д4) || style="background:silver"| '''2''' || 24 || 18 || 2 || 4 || 79–24 || '''56''' || || |- | 2011 ||style="background:#FEC9C9"| Чэмпіянат Мінскай вобласці (Д4) || '''6''' || 26 || 9 || 9 || 8 || 51–41 || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/32 фіналу]] || |- | 2012 ||style="background:#FEC9C9"| Чэмпіянат Мінскай вобласці (Д4) || '''8''' || 26 || 9 || 4 || 13 || 55–62 || '''31''' || || |- | 2013 ||style="background:#FEC9C9"| Чэмпіянат Мінскай вобласці (Д4) || '''9''' || 24 || 7 || 1 || 16 || 50–73 || '''22''' || || |- |rowspan="2"| 2014 ||style="background:#FEC9C9"| Чэмпіянат Мінскай вобласці (Д4), група А || '''7''' || 18 || 8 || 1 || 9 || 55–62 || '''25''' || rowspan="2"| || |- | style="background:#FEC9C9"| Стыкавыя матчы за 13-е месца || '''14''' ||colspan="6"|Няяўка на гульню з «Капылём» (0:3) || |- | 2015 ||style="background:#FEC9C9"| Чэмпіянат Мінскай вобласці (Д4) || '''9''' || 26 || 10 || 4 || 12 || 67–72 || '''34''' || || |- | [[Сезон 2016 ФК Забудова-Строй Чысць|2016]] ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Другая]] (Д3) || '''6''' || 24 || 9 || 6 || 9 || 37–37 || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/32 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Чысць|2017]] ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Другая]] (Д3) ||style="background:silver"|'''2''' || 26 || 20 || 2 || 4 || 81–27 || '''62''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/16 фіналу]] || [[Выява:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Чысць|2018]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая]] (Д2) || '''15''' || 28 || 1 || 7 || 20 || 30–89 || '''10''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || [[Выява:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | [[Сезон 2019 ФК Андэрдог Чысць|2019]] ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Другая]] (Д3) || '''4''' || 28 || 15 || 6 || 7 || 74–42 || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/32 фіналу]] || |- |} == Галоўныя трэнеры == * [[Дзяніс Мятліцкі]] (2007—2012) * [[Мікалай Мятліцкі]] (2013—2014) * [[Дзяніс Мятліцкі]] (2015 — сакавік 2020) {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{teams.by|59|клуб}} [[Катэгорыя:Былыя футбольныя клубы Беларусі|Чысць]] [[Катэгорыя:ФК Чысць| ]] 497g3o6tvj8hapwge0a5955zpvsch7w Хлопчыкі малююць 0 327748 5142622 5112810 2026-05-17T10:57:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142622 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = |выява = Sofie_Ribbing_-_Ritande_gossar_(1866).jpg |памер = |апісанне = |назва = Хлопчыкі малююць |арыгінал = |аўтар = [[Софі Рыбінг]] |год = 1864 |матэрыял = [[палатно]], [[Алейныя фарбы|алей]] |тэхніка = |вышыня = 91,5 |шырыня = 79 |даўжыня = |месцазнаходжанне= Гётэбаргскі мастацкі музей |музей = Гётэбарг }} '''«Хлопчыкі малююць»''' ({{Lang-sv|Ritande gossar}}) — [[карціна]] шведскай мастачкі [[Софі Рыбінг]], створаная ў [[1864]] годзе.<ref name="Göteborgs konstmuseum"><cite class="book" id="CITEREFGöteborgs konstmuseum" style="font-style:normal">'''('''(sv)''')'''&nbsp; [http://emp-web-34.zetcom.ch/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=7659&viewType=detailView Boys Drawing] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028151310/http://emp-web-34.zetcom.ch/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=7659&viewType=detailView |date=28 кастрычніка 2018 }}. </cite></ref><ref name="europeana.eu"><cite class="book" id="CITEREFeuropeana.eu" style="font-style:normal">'''('''(en)''')'''&nbsp; [http://www.europeana.eu/portal/record/2063602/SWE_280_008.html Boys Drawing, Sophie Amalia Ribbing]. // europeana.eu. 21 травня 2016</cite></ref> Карціна была набыта [[Гётэбаргскі мастацкі музей|Гётэбаргскім мастацкім музеем]] у [[1886]] годзе. == Апісанне == Карціна была намаляваная [[Алейныя фарбы|алейнымі фарбамі]] на палатне і мае памеры 91,5 x 79 см. Гэта адна з лепшых работ не толькі ў творчасці Софі Рыбінг, але і ў выяўленчым мастацтве [[Швецыя|Швецыі]] сярэдзіны [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]]. «Хлопчыкі малююць» — паўсядзенны рэалізм з жанравымі матывамі, якім шведскія мастакі авалодалі ў [[Дзюсельдорфская мастацкая школа|Дзюсельдорфе]], а затым прымянялі ў Швецыі. Мяккае святло, якое падае на хлопчыкаў, стварыла стрыманую і спакойную атмасферу, якая дазваляе лепш канцэнтравацца на малюнку.<ref name="Göteborgs konstmuseum"/><ref name="europeana.eu"/> == Зноскі == [[Катэгорыя:Карціны паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва Швецыі]] [[Катэгорыя:Карціны 1864 года]] [[Катэгорыя:Гётэбаргскі мастацкі музей]] [[Катэгорыя:Сафі Рыбінг]] r40kuwzj4e9sik8hq1widl8gdi2jxc5 Ходасаўскі сельсавет 0 334651 5142631 5016863 2026-05-17T11:20:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142631 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ходасаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мсціслаўскі раён]] |Уключае = 24 населеныя пункты |Сталіца = [[Ходасы (Мсціслаўскі раён)|Ходасы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = Анатоль Юр’евіч Пруднікаў |Назва главы = старшыня сельсавета |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2043 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} [[Файл:Карта сельсовет 2.png|міні|200пкс|Карта Ходасаўскага сельсавета.]] [[Файл:Карта Ходосовский сельсовет 2.jpg|міні]] '''Хо́дасаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Ходасы (Мсціслаўскі раён)|Ходасы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Лапацінскі сельсавет''' у складзе Мсціслаўскага раёна [[Калінінская акруга|Калінінскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Лапаціна (Мсціслаўскі раён)|Лапаціна]]. 24 верасня 1926 года цэнтр сельсавета перанесены на станцыю [[Ходасы (станцыя)|Ходасы]], сельсавет перайменаваны ў Ходасаўскі. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Мсціслаўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 18 лістапада 1966 года ў склад новаўтворанага [[Мушынскі сельсавет|Мушынскага сельсавета]] перададзены 10 населеных пунктаў ([[Барысаўка (Мсціслаўскі раён)|Барысаўка]], [[Валоўнікі (Мсціслаўскі раён)|Валоўнікі]], [[Вяркееўшчына]], [[Добрае (Мсціслаўскі раён)|Добрае]], [[Дубейкава]], [[Дуброўка (Мсціслаўскі раён)|Дуброўка]], [[Залачэва]], [[Каменка (Мушынскі сельсавет)|Каменка]], [[Лапаціна (Мсціслаўскі раён)|Лапаціна]] і [[Мушына (Мсціслаўскі раён)|Мушына]]), у склад [[Забалацкі сельсавет (Мсціслаўскі раён)|Забалацкага сельсавета]] — вёска [[Курслабуты]], у склад сельсавета з [[Мазалаўскі сельсавет (Мсціслаўскі раён)|Мазалаўскага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў ([[Бязводзічы]], [[Зялёная Дуброва (Мсціслаўскі раён)|Зялёная Дуброва]], [[Пабеда (Мсціслаўскі раён)|Пабеда]], [[Суш (Мсціслаўскі раён)|Суш]], [[Туроўка]] і [[Шэйкі (Мсціслаўскі раён)|Шэйкі]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 лістапада 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>. Напачатку 1970-х гадоў цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Ходасы. У сакавіку 1977 года скасаваны вёскі [[Астроўцы]] і [[Суш (Мсціслаўскі раён)|Суш]] (зліліся з вёскай Ходасы)<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 і 29 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. 24 лютага 1982 года ў склад сельсавета з [[Доўгавіцкі сельсавет|Доўгавіцкага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты (вёскі [[Пячкавічы]], [[Старынка (Мсціслаўскі раён)|Старынка]] і [[Ясьманава]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 24 лютага 1982 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1982, № 10 (1708).</ref>. 26 красавіка 1982 года скасавана вёска [[Туроўка]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 красавіка 1982 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1982, № 16 (1714).</ref>. Да 2012 года ў склад сельсавета ўваходзіла 13 населеных пунктаў: [[Бязводзічы]], [[Бялынец]], [[Кісялёўка (Мсціслаўскі раён)|Кісялёўка]], [[Краснае (Мсціслаўскі раён)|Краснае]], [[Пабеда (Мсціслаўскі раён)|Пабеда]], [[Пячкавіцкі ільнозавод]], [[Пячкавічы]], [[Старынка (Мсціслаўскі раён)|Старынка]], [[Сычоўка (Мсціслаўскі раён)|Сычоўка]], [[Усполле]], [[Ходасы (Мсціслаўскі раён)|Ходасы]], [[Шэйкі (Мсціслаўскі раён)|Шэйкі]] і [[Ясьманава]]. 22 лютага 2012 года ў склад сельсавета былі перададзены ўсе населеныя пункты — [[Бескаўка]], [[Васількова (Мсціслаўскі раён)|Васількова]], [[Ваўкаўцы]], [[Забалацце (Мсціслаўскі раён)|Забалацце]], [[Карпісонаўка]], [[Лыкінка]], [[Міхайлава (Мсціслаўскі раён)|Міхайлава]], [[Прыбярэжжа]], [[Пятрыгі]], [[Ракітанка]], [[Чорная Сасна]], [[Юшкавічы (Мсціслаўскі раён)|Юшкавічы]] — ліквідаванага [[Забалацкі сельсавет (Мсціслаўскі раён)|Забалацкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-32/2012_32_9_48406.pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 22 февраля 2012 г. № 14-10 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210518211833/https://www.pravo.by/pdf/2012-32/2012_32_9_48406.pdf|date=18 мая 2021}}</ref>. Станам на 2016 год на тэрыторыі сельсавета 25 населеных пунктаў, у т.л. 20 жылых. Аграгарадкі [[Забалацце (Мсціслаўскі раён)|Забалацце]] і [[Ходасы (Мсціслаўскі раён)|Ходасы]], пасёлак [[Пячкавіцкі ільнозавод]] і вёскі [[Бескаўка]], [[Бязводзічы]], [[Бялынец]], [[Васількова (Мсціслаўскі раён)|Васількова]], [[Ваўкаўцы]], [[Карпісонаўка]], [[Кісялёўка (Мсціслаўскі раён)|Кісялёўка]], [[Краснае (Мсціслаўскі раён)|Краснае]], [[Лыкінка]], [[Міхайлава (Мсціслаўскі раён)|Міхайлава]], [[Пабеда (Мсціслаўскі раён)|Пабеда]], [[Прыбярэжжа]], [[Пятрыгі]], [[Пячкавічы]], [[Ракітанка]], [[Старынка (Мсціслаўскі раён)|Старынка]], [[Сычоўка (Мсціслаўскі раён)|Сычоўка]], [[Усполле]], [[Чорная Сасна]], [[Шэйкі (Мсціслаўскі раён)|Шэйкі]], [[Юшкавічы (Мсціслаўскі раён)|Юшкавічы]], [[Ясьманава]]. Плошча тэрыторыі сельсавета складае 23075,01 га. 23 снежня 2016 года скасавана вёска [[Карпісонаўка]]<ref>[http://www.pravo.by/upload/docs/op/D917m0080776_1485205200.pdf Решение Мстиславского районного Совета депутатов от 23 декабря 2016 г. № 30-5 Об упразднении населенных пунктов Мстиславского района Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220805091122/https://pravo.by/upload/docs/op/D917m0080776_1485205200.pdf|date=5 жніўня 2022}}</ref>. 28 снежня 2018 года пасёлку [[Пячкавіцкі ільнозавод]] нададзены статус вёскі<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D919m0093821&p1=1 Решение Мстиславского районного Совета депутатов от 28 декабря 2018 г. № 11-7 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Мстиславского района]</ref>. == Інфраструктура == На тэрыторыі сельсавета знаходзяцца 2 сельгасарганізацыі: ААТ «Забалацце-аграстандарт», ААТ «Мсціслаўскі Райаграпрамтэхзаб». На тэрыторыі аграгарадка Ходасы размешчаны: ДУА «Ходасаўская сярэдняя школа», ДУА «Ходасаўскі яслі-сад», Ходасаўскі СДК, Ходасаўская сельская бібліятэка, філіял музычнай школы, Ходасаўская амбулаторыя ўрача агульнай практыкі, аддзяленне сувязі, комплексна-прыёмны пункт, філіял «Мсціслаўскі райпалівазбыт», размеркавальныя склады Мсціслаўскага райпа, чыгуначная станцыя Ходасы, ДУА «Вучэбна-курсавы камбінат Мсціслаўскага райсельгасхарчу», аўтазаправачная станцыя № 10 Крычаўнафтапрадукт, Ходасаўскае лясніцтва, участак Мсціслаўскага УКВП «Жылкамгас», участак УКВП «Водаканал», а таксама 5 крам Мсціслаўскага райпа, 1 крама Мсціслаўскага хлебазавода і 5 крам індывідуальных прадпрымальнікаў. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (13 населеных пунктаў) — 2416 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,0 % — [[беларусы]], 4,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. Станам на 2016 год колькасны склад насельніцтва сельсавета — 2679 чалавек, у т.л. дашкольнікаў — 137, школьнага ўзросту — 204, працаздольнага ўзросту — 1545, пенсіянераў — 793; у аг. Ходасы агулам насельніцтва — 1795, дашкольнікаў — 100, школьнікаў — 136, працаздольнага ўзросту — 1074, пенсіянераў — 485; у аг. Забалацце агулам насельніцтва — 330, дашкольнікаў — 22, школьнікаў — 35, працаздольнага ўзросту — 199, пенсіянераў — 74. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2019 года (24 населеныя пункты) — 2043 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {| class="wikitable" |№ п/п |Найменне населенага пункта  |2012 |2013 |2014 |2015 |2016 |2019 |- |1 |аг.&nbsp;Ходасы |1914 |1822 |1816 |1795 |1786 |1454 |- |2 |аг.&nbsp;Забалацце |350 |344 |351 |330 |319 |261 |- |3 |в.&nbsp;Усполле |258 |251 |253 |234 |230 |186 |- |4 |в.&nbsp;Краснае |77 |72 |65 |61 |54 |34 |- |5 |п.&nbsp;Пячкавічы |59 |50 |48 |46 |40 |15 |- |6 |в.&nbsp;Бялынец |49 |38 |34 |32 |27 |13 |- |7 |в.&nbsp;Старынка |45 |41 |39 |38 |32 |16 |- |8 |в.&nbsp;Сычоўка |33 |23 |19 |17 |14 |0 |- |9 |в.&nbsp;Пятрыгі |26 |25 |23 |23 |17 |8 |- |10 |в.&nbsp;Лыкінка |20 |19 |17 |16 |11 |12 |- |11 |в.&nbsp;Міхайлава |17 |18 |16 |13 |10 |9 |- |12 |в.&nbsp;Ракітанка |16 |17 |15 |14 |12 |11 |- |13 |в.&nbsp;Пабеда |14 |12 |12 |9 |14 |0 |- |14 |в.&nbsp;Ясьманава |13 |12 |9 |9 |6 |2 |- |15 |в.&nbsp;Бескаўка |12 |12 |11 |8 |6 |5 |- |16 |в.&nbsp;Пячкавіцкі ільнозавод |11 |10 |10 |8 |8 |10 |- |17 |в.&nbsp;Бязводзічы |9 |9 |9 |9 |8 |3 |- |18 |в.&nbsp;Шэйкі |8 |8 |7 |7 |6 |0 |- |19 |в.&nbsp;Кісялеўка |5 |5 |5 |5 |4 |3 |- |20 |в.&nbsp;Чорная Сасна |4 |3 |3 |3 |3 |1 |- |21 |в.&nbsp;Прыбярэжжа |1 |1 |0 |0 |0 |0 |- |22 |в.&nbsp;Юшкавічы |1 |0 |0 |0 |0 |0 |- |23 |в.&nbsp;Ваўкаўцы |0 |0 |0 |0 |0 |0 |- |24 |в.&nbsp;Васількова |0 |0 |0 |0 |0 |0 |- |25 |в.&nbsp;Карпісонаўка (скасавана ў 2016 г.) |0 |0 |0 |0 |0 |— |- | |Агулам |'''2942''' |'''2792''' |'''2762''' |'''2679''' |'''2623''' |'''2043''' |} == Кіраўніцтва == Станам на 2016 год, старшыня сельсавета — Анатоль Юр’евіч Пруднікаў. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://mstislavl.mogilev-region.by/ Мсціслаўскі райвыканкам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130808121259/http://mstislavl.mogilev-region.by/|date=8 жніўня 2013}} * [http://mstislavl.gov.by/uploads/files/2022/vlast/selisp/hodosovskiy_selskiy_ispolnitelnyy_komitet.dna_sayt_iyul_2023.pdf Інфармацыя пра Ходасаўскі сельсавет на сайце Мсціслаўскага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231031211331/http://mstislavl.gov.by/uploads/files/2022/vlast/selisp/hodosovskiy_selskiy_ispolnitelnyy_komitet.dna_sayt_iyul_2023.pdf |date=31 кастрычніка 2023 }} {{Ходасаўскі сельсавет}} {{Мсціслаўскі раён}} [[Катэгорыя:Ходасаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] e1fkttn5uslife6zqz6l1snm9v8v5gc Фрайкор 0 335426 5142516 4745045 2026-05-16T21:33:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142516 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ferdinand Hodler 001'.jpg|thumb|250 px|Выступленне іенскіх студэнтаў на [[Напалеонаўскія войны|вызваленчую вайну]] ў [[1813]] годзе. Роспіс у актавай зале [[Іенскі ўніверсітэт|Іенскага ўніверсітэта]] працы [[Фердынанд Ходлер|Фердынанда Ходлера]]]] [[Выява:Bundesarchiv Bild 183-R27092, Berlin, Gustav Noske beim Freikorps Hülsen.jpg|thumb|250px|Ваенны міністр [[Густаў Носке]] інспектуе фрайкор Гюльзена. Студзень 1919]] '''Фрайкор''' ({{lang-de|Freikorps}} — вольны корпус, добраахвотніцкі корпус) — назва цэлага шэрагу напаўваенных патрыятычных фарміраванняў, якія існавалі ў [[Германія|Германіі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]] ў XVIII—XX стст. == Гісторыя == Адным з самых вядомых добраахвотніцкіх карпусоў часоў [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]] быў [[Фрайкор Лютцава]] пад камандванне [[Адольф фон Лютцаў|Адольфа фон Лютцава]]. Палкі складаліся з мясцовых добраахвотнікаў і дэзерціраў праціўніка. Часам экзатычна экіпіраваныя войскі выкарыстоўваліся як [[пяхота]], [[кавалерыя]] і радзей — [[артылерыя]]. Існавалі і змяшаныя злучэнні і легіёны колькасцю ад [[рота|рот]]ы да некалькіх тысяч чалавек. Прускі фрайкор генерала [[фон Клейст, прускі дваранскі род|фон Клейста]] складаўся з пяхоты, [[егер]]аў, [[драгун]]аў і [[гусары|гусараў]]. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] таксама ўзнікла некалькі [[рэваншызм|рэваншысцкіх]] арганізацый пад назвай «фрайкор»; многія з іх пазней далучыліся да [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкага руху]]. У пачатку [[1919]] года атрады фрайкора пад кіраўніцтвам [[Густаў Носке|Густава Носке]] здушылі выступленні нямецкіх камуністаў і крайне левых сацыял-дэмакратаў, якія імкнулія абвясціць [[Савецкая ўлада|савецкую ўладу]]. Пры гэтым былі без суду забіты завадатаі беспарадкаў: [[Карл Лібкнехт]] і [[Роза Люксембург]]. Фінансавую падтрымку фрайкораў і іншых фарміраванняў забяспечыў «Антыбальшавіцкі фонд» германскай прамысловасці памерам у 500 мільёнаў марак. З гэтай нагоды [[Густаў Носке|Носке]] прамовіў фразу, якая стала крылатай: {{Цытата|Мабыць, хтосьці ж павінен быць крывавым сабакам. Я не сарамачуся адказнасці<ref>«Meinetwegen! Einer muss der Bluthund werden, ich scheue die Verantwortung nicht», гіст. Gustav Noske: Von Kiel bis Kapp. Zur Geschichte der deutschen Revolution, Berlin 1920, S. 68)</ref>}} Атрады фрайкора ўдзельнічалі ў разгроме [[Баварская Савецкая рэспубліка|Баварскай Савецкай рэспублікі]] і прыгнечанні [[Сілезскія паўстанні|трох паўстанняў]] польскіх [[інсургент]]аў [[Сілезія|Сілезіі]] ў 1919—1921 гадах. Там у выніку рэферэндуму 20 сакавіка 1921 года амаль 60 працэнтаў насельніцтва прагаласавала за тое, каб Сілезія засталася тэрыторыяй Германскай імперыі. Польскія ўзброеныя фарміраванні пры садзейнічанні французскіх акупацыйных войскаў 3 мая пачалі ўзброенае паўстанне, каб дамагчыся ўключэння Сілезіі ў склад Польшчы. 23 мая 1921 года нямецкім фрайкорам самаабароны Верхняй Сілезіі ўдалося штурмам авалодаць Анабергам, галоўным умацаваннем паўсталых палякаў, што стабілізавала становішча. Тым не менш Вярхоўны савет Саюзнікаў 20 кастрычніка 1921 вырашыў перадаць усходнюю частку верхнесілезкага прамысловага края Польшчы. [[Балтыйскі фрайкор]], які складаўся з мясцовых [[остзейскія немцы|остзейскіх немцаў]] і добраахвотнікаў з Германіі, змагаўся ў [[1918]]—[[1919]] гадах за стварэнне нямецкай дзяржавы на тэрыторыі [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]] пад назвай [[Балтыйскае герцагства]]. Пасля роспуску фрайкора многія былыя добраахвотнікі сталі актыўнымі ўдзельнікамі [[НСДАП|Нацыянал-сацыялістычнай партыі Германіі]] ці іншых крайне-правых і нацыяналістычных арганізацый. Многія з ваенных кіраўнікоў [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]], а таксама многія з ключавых функцыянераў [[НСДАП|нацысцкай партыі]] былі выхадцамі з фрайкора<ref>[https://web.archive.org/web/20060716053614/http://www.reitergenosten.de/englisch/englisch.htm Гісторыя фрайкора ў Германіі 1918-23] {{ref-en}}</ref>. == Вядомыя фрайкоры == * [[Вайна за аўстрыйскую спадчыну]], [[Сямігадовая вайна]] ** Chasseurs de Fischer (франц.) ** Volontaires de Saxe (добраахвотнікі маршала [[Морыц Саксонскі|Морыца Саксонскага]]) (франц.) * [[Сямігадовая вайна]] ** Фрайкор фон Клайста (пруск.) ** Свабодны полк Franciscus Le Noble (пруск.) ** Фрайкор фон Шоны (пруск.) * [[Рэвалюцыйныя войны]] ** Фрайкор Оданель (аўстрыйска-сербскі) ** Фрайкор Вурмзер (аўстрыйска-харвацкі) * [[Напалеонаўскія войны]] ** Замежны батальён фон Ройс ** Дытмарш-Штормарнскі легіён ** Хельвігскі фрайкор ** Фрайкор Лютцава ** Руска-германскі легіён ** Егеры Шыля ** Чорны легіён ** Добраахвотніцкі фельдегерскі корпус фон Шміт * [[Першая сусветная вайна]] і [[Веймарская рэспубліка]] ** Гвардзейская кавалерыйская стралковая дывізія ** Марская брыгада фон Лёвенфельд ** Марская брыгада Эрхарт ** Фрайкор Оберланд ** Фрайкор Эп ** [[Фрайкор «Георг Людвіг Рудольф Меркер»|'''Фрайкор Меркер''']] ** Фрайкор Лаўтэрбах ** Германскі фрайкор самаабароны Верхняй Сілезіі == Гл. таксама == * [[Балтыйскі фрайкор]] * [[Шуцкор]] * [[Стальны шлем]] * [[Хеймвер]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Carlos Caballero Jurado, Ramiro Bujeiro''. The German Freikorps 1918-23. — 1. — Oxford: Osprey Publishing, 2001. — 64 p. — ISBN 1-841-76184-2. * Акунов В. В. [http://www.virtus-et-gloria.com/Menu.aspx?book=texts/freikorps.html Фрайкоры. Повесть о германских добровольцах.] Москва. «Рейттаръ». 2004. 208 с. ISBN 5-8067-0021-6 == Спасылкі == * Акунов В. В. [http://www.imha.ru/knowledge_base/library/f-library/print:page,1,1144527352-frajkory.html ФРАЙКОРЫ. ГЕРМАНСКИЕ ДОБРОВОЛЬЧЕСКИЕ ОТРЯДЫ В 1918—1923 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190122105009/http://www.imha.ru/knowledge_base/library/f-library/print:page,1,1144527352-frajkory.html |date=22 студзеня 2019 }} [[Катэгорыя:Члены Фрайкора| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Германіі]] [[Катэгорыя:Веймарская рэспубліка]] [[Катэгорыя:Ірэгулярныя войскі]] dw5o8jiq6yfzrilj1076z8xddu65kfx Хеймір Хадльгрымсан 0 336948 5142605 4917378 2026-05-17T10:20:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142605 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст | імя = Хеймір Хадльгрымсан | поўнае імя = | выява = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{ISL}} | рост = | вага = | мянушка = | каманда = | пасада = | клубы = {{футбольная кар’ера |1986—1992|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Вестманаэяр|Вестманаэяр]]|53 (0) |1993|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Х’ётур|Х’ётур]]|17 (3) |1994—1996|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Вестманаэяр|Вестманаэяр]]|26 (0) |1996—1997|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Смастунд|Смастунд]]|20 (10) |1998—2007|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК КФС Вестманаэяр|КФС Вестманаэяр]]|48 (10)}} |трэнерскія клубы = {{футбольная кар’ера |1993|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Х’ётур|Х’ётур]]|{{Comment|жан.|трэнер жаночай каманды}} |1999—2001|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Вестманаэяр|Вестманаэяр]]|{{Comment|жан.|трэнер жаночай каманды}} |2002|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Вестманаэяр|Вестманаэяр]]| |2003—2004|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Вестманаэяр|Вестманаэяр]]|{{Comment|жан.|трэнер жаночай каманды}} |2006—2011|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Вестманаэяр|Вестманаэяр]]| |2011—2013|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[Зборная Ісландыі па футболе|Ісландыя]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} |2013—2018|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[Зборная Ісландыі па футболе|Ісландыя]]|}} }} {{Ісландскае імя|Хеймір}} '''Хеймір Хадльгрымсан''' ({{lang-is|Heimir Hallgrímsson}}; нар. {{ДН|10|6|1967}}, [[Вестманаэяр]], [[Ісландыя]]) — [[Ісландыя|ісландскі]] футбольны [[трэнер]]. У 2013—2018 гадах — галоўны трэнер [[Зборная Ісландыі па футболе|нацыянальнай зборнай Ісландыі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/felagsmadur/?pLeikmadurNr=25860&pListi=5 Профіль на афіцыйным сайце Футбольнай асацыяцыі Ісландыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160619114332/http://www.ksi.is/mot/motalisti/felagsmadur/?pLeikmadurNr=25860&pListi=5 |date=19 чэрвеня 2016 }} {{Навігацыйны блок2 |state = collapsed |загаловак = Трэнерскія навігацыйныя шаблоны |Склад зборнай Ісландыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2016 |Склад зборнай Ісландыі па футболе на чэмпіянаце свету 2018 }} [[Катэгорыя:Футбалісты Ісландыі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Вестманаэяр]] [[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Ісландыі]] [[Катэгорыя:Трэнеры зборнай Ісландыі па футболе]] [[Катэгорыя:Трэнеры ФК Вестманаэяр]] 328nppui8xz5wnwd2jwlz7ha730r1g9 Вельфы 0 338260 5142410 5141987 2026-05-16T15:47:19Z M.L.Bot 261 афармленне 5142410 wikitext text/x-wiki {{Арыстакратычны род}} [[Файл:Wappen der Welfen aus Steingaden.jpg|міні|Герб Вельфа IV, Баварыя. XII ст.]] '''Вельфы''' ({{lang-de|Welfen}}) — адна з найстарэйшых еўрапейскіх дынастый [[Франкі|франкскага]] паходжання, прадстаўнікі якой займалі прастолы мноства еўрапейскіх дзяржаў, у прыватнасці розных германскіх і італьянскіх княстваў, а таксама Расіі (1740—1741) і Вялікабрытаніі (1714—1901). == Першая дынастыя Вельфаў == === Гісторыя роду === [[Файл:JudithWelfenchronik.jpg|thumb|right|Юдзіф (Юдыт) Баварская. Мініяцюра з [[Хроніка Вельфаў|Хронікі Вельфаў]].]] Першая дынастыя Вельфаў, таксама вядомая як Старэйшыя Вельфы ({{lang-de|Die alteren Welfen}}), была франкскага паходжання. Паводле сямейнай легенды паходжанне роду ўзводзілася да [[Эдэкон]]а, [[гуны|гунскага]] ці [[скіфы|скіфскага]] правадыра часоў [[Атыла|Атылы]] (каля 450 года), бацькі [[Адаакр]]а. Аднак першыя дакументальныя згадкі пра яго адносяцца да VIII стагоддзя, калі Рутард ({{lang-de|Ruthard}}) пасля 746 года набыў уладанні ў раёне [[Маас (рака)|Мааса]] і [[Мозель|Мозеля]]. У сярэдзіне VIII стагоддзя Вельфы набылі ўладанні ў Верхняй [[Швабія|Швабіі]], у Вайнгартэне ([[Вайнгартэн (Вюртэмберг)|Альтдорф]]).[[Файл:Coat of arms of Brunswick-Lüneburg.svg|міні|Герб Вельфаў з Браўншвэйга — Люнэбурга]]Дакладна дрэва роду прасочваецца толькі пачынаючы з [[Вельф I|Вельфа I]] (778—825), па імі якога род і атрымаў сваю назву. Паводле адной версіі ён быў сынам Рутарда, па іншай — графа Ізембарда. Вельф I быў графам у [[Аргенгау|Аргенгаў]], сеньёрам Альтдорфа і [[Равенсбург]]а. Яму ў 819 годзе ўдалося выдаць сваю дачку [[Юдзіф Баварская|Юдыт]] за імператара [[Людовік I Набожны|Людовіка Набожнага]], што паслужыла адпраўным пунктам ва ўзвышэнні роду. Пазней яшчэ адна яго дачка, [[Эма Баварская|Эма]], выйшла замуж за сына імператара Людовіка ад першага шлюбу — [[Людовік II Нямецкі|Людовіка Нямецкага]]. Двое сыноў Вельфа I значна ўмацавалі пазіцыі роду. Старэйшы, [[Рудольф I (граф Панцье)|Рудольф I]] (пам. 866), пасля шлюбу сястры атрымаў абацтвы [[абацтва Жум’еж|Жум’еж]] і [[Абацтва Сен-Рык’е|Сен-Рык’е]], другі, [[Конрад I Стары|Конрад I ''Стары'']], атрымаў у спадчыну радавыя ўладанні ў Аргенгау. Яны падзялілі лёс сястры падчас паўстання сыноў Людовіка Набожнага — у 830 годзе яны былі гвалтоўна пастрыжаны па загадзе [[Лотар I|Лотара I]], старэйшага сына імператара Людовіка, і адпраўлены ў манастыр у [[Пуацье]]. Але ў 834 годзе яны вярнулі сваё становішча. Пазней Рудольф ад пляменніка, караля [[Заходне-Франкскае каралеўства|Заходне-Франкскага каралеўства]] [[Карл II Лысы|Карла II ''Лысага'']] атрымаў некалькі графстваў — [[графства Панцье|Панцье]], [[графства Санс|Санс]], [[графства Труа|Труа]]. З сыноў Рудольфа I [[Конрад, граф Парыжа|Конрад ''Чорны'']] быў графам Парыжа і Санса, [[Рудольф II (маркграф Рэцыі)|Рудольф II]] — графам у [[Тургау]] і [[Цюрыхгау]], а таксама маркграфам [[Рэцыя|Рэцыі]]. Конрад I пасля смерці імператара Людовіка Набожнага стаў саветнікам караля Усходне-Франкскага каралеўства Людовіка II Нямецкага. Пры гэтым ён 830-х — 840-х гадах атрымаў шэраг уладанняў у Верхняй [[Швабія|Швабіі]]. У 839 годзе Конрад згадваецца як граф у Аргенгау і Альпгау, а ў 844 годзе — як граф Лінцгау. Аднак з яго чатырох сыноў двое, [[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]] і [[Гуга Абат]] у 859 годзе перайшлі на службу да свайго стрыечнага брата — караля Заходне-Франкскага каралеўства [[Карл II Лысы|Карла II Лысага]], ад якога атрымалі ўладанні наўзамен страчаных. Гуга Абат валодаў некалькімі буйнымі абацтвамі, а пасля гібелі ў 866 годзе [[Роберт Моцны|Роберта Моцнага]] стаў [[маркіз Нейстрыі|маркізам Нейстрыі]], удала адбіваў набегі [[нарманы|нарманаў]]. Пасля смерці Карла Лысага ў 877 годзе Гуга разам з канцлерам [[Газлен дзю Мэн|Газленам]] і [[архібіскуп Рэймса|архібіскупам Рэймса]] [[Гінкмар, архібіскуп Рэймса|Гінкмарам]] быў адной з самых уплывовых фігур пры каралеўскім двары. Ён быў галоўным саветнікам караля [[Людовік II Заіка|Людовіка II]], а затым і яго сыноў [[Людовік III (кароль Францыі)|Людовіка III]] і [[Карламан II|Карламана]]. ==== Швабская галіна ==== Родапачынальнікам гэтай галіны быў Вельф II (пам. да 876), граф у Лінцгау 842/850, граф у Альпгау 852/858. Ён традыцыйна лічыцца адным з сыноў Конрада I Старога, аднак ён мог быць і сынам Рудольфа I. Генеалогія яго нашчадкаў вядомая толькі па двух дакументах — «[[Генеалогія Вельфаў|Генеалогіі Вельфаў]]» ({{lang-la|Genealogia Welforum}}), напісанай у 1125/1126 годзе, і «[[Вайнгартэнская гісторыя Вельфаў|Вайнгартэнскай гісторыі Вельфаў]]» ({{lang-la|Historia Welforum Weingartensis}}), створанай крыху пазней — у 1160-х гадах. Яны мелі ўладанні ў [[герцагства Швабія|Швабіі]] і [[герцагства Баварыя|Баварыі]]. [[Файл:Wgt Stifterbüchlein 25v.jpg|міні|Вельф IV, баварскі князь (*каля 1035 — †1101).]] З гэтай галіны вядомы [[Конрад Канстанцкі]] (пам. 26 лістапада 975), [[Канстанцкае біскупства|біскуп Канстанца]] з 934 па 975 гг. Яго пляменнік [[Рудольф II (граф Альтдорфа)|Рудольф II]] ажаніўся з дачкой [[герцаг Швабіі|герцага Швабіі]] [[Конрад I (герцаг Швабіі)|Конрада I]]. Сын Рудольфа, [[Вельф II]] (пам. 10 сакавіка 1030), быў графам Альтдорфа, [[Норытал]]а і [[Інтал]]а. Сын жа Вельфа II, [[Вельф III]] (пам. 13 лістапада 1055), быў у 1047 годзе прызначаны імператарам Генрыхам III [[герцаг Карынтыі|герцагам Карынтыі]] і [[маркграф Вероны|маркграфам Вероны]]. Вельф III памёр бяздзетным, завяшчаўшы свае ўладанні маці, Іміцы (пам. 21 жніўня каля 1055), дачцэ [[Фрыдрых Люксембургскі|Фрыдрыха Люксембургскага]], графа [[Мозельгау]], якая стала абатысай [[Абацтва Вайнгартэн|манастыра Вайнгартэн]] у [[Вайнгартэн, Вюртэмберг|Альтдорфе]], радавога манастыра Вельфаў. Іміца ж перадала гэтыя ўладанні Вельфу IV, сыну яе дачкі Кунгунды, якая выйшла замуж за [[маркграф Лігурыі|маркграфа Лігурыі]] [[Альберта Аца II д'Эстэ]]. Вельф IV стаў родапачынальнікам [[#Другая дынастыя Вельфаў|другой дынастыі Вельфаў]], якая існуе і ў наш час. ==== Бургундская галіна ==== Родапачынальнікам яе стаў [[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]] (пам. каля 881), сын Конрада I Старога. У 864 годзе ён атрымаў у кіраванне землі, якія ўтварылі герцагства Верхняя Бургундыя. Пасля звяржэння ў 887 годзе імператара [[Карл III Тоўсты|Карла III Тоўстага]] франкская імперыя канчаткова падзялілася на некалькі частак. Бароны і духавенства гэтай часткі былога Бургундскага каралеўства сабраліся ў 888 годзе ў горадзе [[Сен-Марыс]] у [[Вале (кантон)|Вале]] і абвясцілі сваім каралём [[Рудольф I (кароль Верхняй Бургундыі)|Рудольфа I]]. У выніку было ўтворана незалежнае каралеўства [[Верхняя Бургундыя]]. Старэйшы сын Рудольфа I, [[Рудольф II (кароль Бургундыі)|Рудольф II]] беспаспяхова спрабаваў стаць каралём Італіі. У выніку ён быў вымушаны адмовіцца ад сваіх прэтэнзій, але наўзамен у 933 годзе атрымаў каралеўства [[Ніжняя Бургундыя|Ніжняй Бургундыі]], утварыўшы адзінае Бургундскае каралеўства [[Арэлат]]. Пасля смерці караля [[Рудольф III (кароль Бургундыі)|Рудольфа III Гультаяватага]] ў 1032 годзе галіна згасла. Аднак магчыма галіной гэтага роду быў [[Рэйнфельдэнскі дом]]. === Генеалогія === '''Рутард''', граф у Аргенгау; жонка: '''Ірменгільда''' * '''[[Вельф I]]''' (778—825), сеньёр Альторфа і Равенсбурга; жонка: '''Хелвіга Саксонская''' (пам. пасля 833), магчыма дачка саксонскага правадыра [[Відукінд Саксонскі|Відукінда]], абатыса ў Шэле (каля [[Парыж]]а) з 825 ** '''[[Рудольф I (граф Панцье)|Рудольф I]]''' (пам. 866), [[граф Панцье]] з 853, [[граф Санса]], [[граф дэ Труа]] з [[858]], свецкі абат Жум’ежа і Сен-Рык’е; жонка: Хруадун (пам. пасля 867) *** '''[[Конрад (граф Парыжа)|Конрад III ''Чорны'']]''' (пам. 22 сакавіка 882), [[граф Парыжа]] з 866, граф Санса *** '''Вельф (III)''' (пам. 14 лістапада 881), абат манастыроў [[Абацтва Сен-Калумб-дэ-Санс|Сен-Калумб-дэ-Санс]] і Сен-Рык’е *** '''Гуга''' (пам. пасля 867), святар у манастыры Сен-Солв у Валансьене *** '''[[Рудольф II (маркграф Рэцыі)|Рудольф II]]''' (пам. пасля 895), граф у Тургау і Цюрыхгау, [[маркграф Рэцыі]] *** '''Ліўтфрыд''' (пам.870) *** '''дачка'''; муж: N, граф у Баварыі **** '''''[[Луітпольд, маркграф Баварыі|Луітпольд]]''' (каля 860 — 4 ліпеня 907), [[маркграф Баварыі]], заснавальнік Баварскага дому [[Луітпольдзінгі|Луітпольдзінгаў]]'' ** '''[[Конрад I Стары|Конрад I ''Стары'']]''' (800—863), граф у Аргенгау, абат [[абацтва Сен-Жэрмен д’Асер|Сен-Жэрмен-д’Асер]] і [[абацтва Сен-Гал|Сен-Гал]]; жонка: '''Адэлаіда Эльзаская''' (каля 810 — каля 882), дачка [[граф Тура|графа Тура]] і [[граф Буржа|Буржа]] [[Гуга III (граф Тура)|Гуга Турскага]] *** '''Вельф (II)''' (пам. да 876), граф у Лінцгау 842/850, граф у Альпгау 852/858, родапачынальнік [[#Швабская галіна Старэйшых Вельфаў|Швабскай галіны]] *** '''[[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]]''' (пам. каля 881), [[граф Асера]] 859—864, [[маркграф Верхняй Бургундыі]] з 864, родапачынальнік [[#Бургундская галіна Старэйшых Вельфаў|Бургундскай галіны]] *** '''[[Гуга Абат]]''' (каля 830—886), абат Сен-Жэрмен д’Асер, [[Нуармуцье]] і Сен-Мартэн дэ Тур; *** '''Рудольф''' *** (?) '''Эма''', альтэрнатыўная жонка [[Роберт Моцны|Роберта Моцнага]] *** (?) '''Юдыт'''<ref>{{кніга|аўтар=Jackman D.C.|загаловак= Criticism and Critique, sidelights on the Konradiner|выдавецтва=Oxford Unit for Prosopographical Research|год=1997|pages=72}}</ref>; '''[[Вуда, граф Лангау|Вуда]]''' (пам. пасля 879), [[граф Лангау]], [[маркіз Нейстрыі|маркіз Нармандскай Нейстрыйскай маркі]] *** (?) '''дачка'''; муж: [[Тэадорых дэ Вержы|Тэадорых (Цьеры) дэ Вержы]] (пам. 883/893), [[граф Шалона]] ** '''[[Юдзіф Баварская|Юдыт]]''' (каля 805 — 19 ці 23 красавіка 843); муж: з лютага 819 '''[[Людовік I Набожны]]''' (778 — 20 чэрвеня 840), [[кароль Аквітаніі]] 781—814, [[кароль франкаў]] і [[імператар Захаду]] з 814 ** '''[[Эма Баварская|Эма]]''' (каля 808 — 31 студзеня 876); муж: з 827 '''[[Людовік II Нямецкі]]''' (804 — 28 жніўня 876), [[кароль Баварыі]] з 817, [[кароль Усходне-Франкскага каралеўства]] з 840, [[кароль Латарынгіі]] з 870 ==== Швабская галіна Старэйшых Вельфаў ==== '''Вельф (II)''' (пам. да 876), граф у Лінцгау 842/850, граф у Альпгау 852/858 * (?) '''Конрад (IV)''' (пам. каля 913), граф у Лінцгау * '''Этыха I''' (пам. пасля 911), граф у [[Амергау]] ** '''Генрых I''' (пам. пасля 934); жонка: '''Ада (Ата) фон Гогенварт''' (пам. пасля 975) *** '''Этыха II''' *** '''[[Конрад Канстанцкі]]''' (пам. 26 лістапада 975), [[Канстанцкае біскупства|біскуп Канстанца]] ў 934 *** '''Рудольф I''' (пам. пасля 935) **** '''[[Рудольф II (граф Альтдорфа)|Рудольф II]]''', граф Альтдорфа; жонка: '''[[Іта фон Энінген]]''', дачка [[Конрад I (герцаг Швабіі)|Конрада I]], герцага Швабіі ***** '''Генрых II''' (пам. 15 лістапада каля 1000), граф Альтдорфа ***** '''[[Вельф II]]''' (пам. 10 сакавіка 1030), граф Альтдорфа, Норытала і Інтала; жонка: '''Імтруда (Іміца)''' (пам. 21 жніўня каля 1055), абатыса [[Абацтва Вайнгартэн|манастыра Вайнгартэн]] у Альтдорфе, дачка [[Фрыдрых Люксембургскі|Фрыдрыха Люксембургскага]], графа [[Мозельгау]] ****** '''[[Вельф III]]''' (пам. 13 лістапада 1055), [[герцаг Карынтыі]] і [[маркграф Вероны]] з 1047 ****** '''Кунігунда''' (каля 1020 — 31 сакавіка да 1055); муж: '''[[Альберта Аца II д’Эстэ]]''' (каля 996—1097), [[маркграф Лігурыі]] ******* '''''[[Вельф IV]]''' (каля 1030/1040 — 9 лістапада 1101), герцаг Баварыі (Вельф I) 1070—1077, 1096—1101, родапачынальнік Другога дому Вельфаў'' ****** (?) '''Конрад''' (пам. 27 жніўня 1031) ***** '''Рыхлінд''' (пам. 12 чэрвеня 1045); муж: '''[[Адальберон (граф Эберсберга)|Адальберон]]''' (пам. 27 сакавіка 1045), граф Эберсберга **** '''[[Этыха (біскуп Аўгсбурга)|Этыха]]''' (пам. 988), [[князь-біскуп Аўгсбурга]] ==== Бургундская галіна Старэйшых Вельфаў ==== '''[[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]]''' (пам. каля 881), [[граф Асера]] 859—864, [[маркграф Верхняй Бургундыі]] з 864; жонка: '''Вальдрада''', магчыма дачка [[Ламберт, граф Вормсгау|Ламберта]], графа [[Вормсгау]]. Дзеці: * '''[[Рудольф I (кароль Верхняй Бургундыі)|Рудольф (Рауль) I]]''' (каля 859 — 25 кастрычніка 912), герцаг Верхняй Бургундыі з 876, 1-ы кароль Верхняй Бургундыі з 888; жонка: з каля 885 '''Віла''', дачка [[Базон В’енскі|Базона В’енскага]], караля [[Ніжняя Бургундыя|Ніжняй Бургундыі]] ** '''Юдыт''' ** '''[[Рудольф II (кароль Бургундыі)|Рудольф (Радольфа) II]]''' (пам. 937), кароль Верхняй Бургундыі з 912, кароль [[Арэлат]]а з 933, [[кароль Італіі]] 922—926; жонка: з 922 '''[[Берта Швабская]]''' (пам. пасля 2 студзеня 966), дачка [[Бурхард II (герцаг Швабіі)|Бурхарда II]], [[герцаг Швабіі|герцага Швабіі]] *** '''Юдыт''' *** '''Людовік''' *** '''[[Конрад I (кароль Бургундыі)|Конрад I ''Ціхі'']]''' (каля 925 — 19 кастрычніка 993), кароль Бургундыі (Арэлата) з 937; 1-я жонка: '''Адэлаіда''' (каля 935/940 — каля 963/964); 2-я жонка: '''Мацільда''' (943 — 27 студзеня 992), дачка караля Заходне-Франкскага каралеўства [[Людовік IV (кароль Францыі)|Людовіка IV ''Заморскага'']] і [[Герберга Саксонская|Гербергі Саксонскай]] **** (ад 1-га шлюбу) '''Конрад (Куна)''' (пам. пасля 10 жніўня 966) **** (ад 1-га шлюбу) '''Гізела''' (каля 955/960 — 21 ліпеня 1007); муж: раней за 972 '''[[Генрых II Сварлівы|Генрых II ''Свавольны'']]''' (951 — 28 жніўня 995), [[герцаг Баварыі]] 955—976, 985—995 **** (ад 2-га шлюбу) '''[[Берта Бургундская|Берта]]''' (каля 964/965 — 16 студзеня пасля 1010); 1-ы муж: з каля 978/980 '''[[Эд I дэ Блуа|Эд I]]''' (пам. 995), [[граф Блуа]]; 2-і муж: з 996/997 (развод верасень 1001) '''[[Роберт II Набожны]]''' (972 — 30 ліпеня 1031), кароль Францыі **** (ад 2-га шлюбу) '''Герберга''' (каля 965 — 7 ліпеня 1018); 1-ы муж: '''[[Герман I фон Верль|Герман I]]''' (пам. каля 985/986), [[граф фон Верль]]; 1-ы муж: з каля 986 '''[[Герман II (герцаг Швабіі)|Герман II]]''' (пам. 2/3 мая 1003), герцаг Швабіі з 997 **** (ад 2-га шлюбу) '''[[Рудольф III (кароль Бургундыі)|Рудольф III ''Гультаяваты'']]''' (каля 971 — 5/6 верасня 1032), кароль Бургундыі з 993; 1-я жонка: раней за 12 студзеня 994 '''Агальтруда''' (пам. 21 сакавіка 1008/18 лютага 1011); 2-я жонка: '''Ірменгарда''' (пам. 25/27 жніўня пасля 1057), удава [[Ротбальд III (граф Праванса)|Ротбальда III]], [[граф Праванса|графа Праванса]] ***** (незак.) '''Гуга''' (пам. 31 жніўня 1038) **** (ад 2-га шлюбу) Мацільда (каля 975 — ?); муж: '''Роберт''', '''граф Жэневы''', ці '''[[Гуга IX фон Эгісгайм]]''' (пам. 1046/1049), граф фон Дашбург **** (незак.) '''Бурхард''' (каля 965/970 — 22 чэрвеня 1030/1031), пробашч манастыра Сент-Морыц у Агане *** '''Бушар''' (пам. 23 чэрвеня 957/959), архібіскуп Ліёна з [[949]] *** '''[[Адэльгейда Бургундская|Адэльгейда (Адэлаіда)]]''' (каля 931 — 16 снежня 999); 1-ы муж: з 947 '''[[Лотар II (кароль Італіі)|Лотар II]]''' (926 — 22 лістапада 950), кароль Італіі; 2-і муж: з 951 '''[[Атон I Вялікі]]''' (23 лістапада 912 — 7 мая 973), [[кароль Усходне-Франкскага каралеўства]] і [[імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] *** '''Рудольф''' (937/938 — 26 студзеня 973), граф у Эльзасе, верагодны родапачынальнік [[Райнфельдэнскі дом|Райнфельдэнскага дому]] ** '''Адэльгейда'''; муж: з 18 студзеня 914 '''[[Людовік III Сляпы]]''' (каля 880 — 28 чэрвеня 928), кароль Ніжняй Бургундыі з 887, кароль Італіі ў 899—905, [[імператар Захаду]] ў 901—905 ** '''Віла''' (пам. каля 936); муж: '''[[Базон III Арльскі|Базон III]]''' (885—936), граф Арля з 926, маркіз Тасканы з 931 ** '''Вальдрада'''; муж: '''[[Баніфацый (герцаг Спалета)|Баніфацый]]''' (пам. каля 953), [[герцаг Спалета]] з 945 ** '''[[Людовік (граф Тургау)|Людовік]]''' (пам. каля 937), граф [[Тургау]] *** '''Генрых''' (пам. пасля 963), граф Ва ў 943—963 *** (?) '''Віла''' (каля 905/907 — пасля 967/986); муж: раней за 927 '''[[Гуга дэ Труа, віконт Санса|Гуга дэ Труа]]''' (каля 900/905 — да 948), [[віконт Санса]], пфальцграф Бургундыі ў 927 * '''Адэлаіда (Адэль)''' (пам. пасля 14 ліпеня 929); муж: з каля 887/888 '''[[Рычард I (герцаг Бургундыі)|Рычард I Заступнік]]''' (каля 856 — 1 верасня 921), герцаг Бургундыі з 898 == Другая дынастыя Вельфаў == === Гісторыя роду === [[Файл:Stifterbüchlein 25v Welf IV.jpg|thumb|200px|Ідэалізаваны познесярэдневяковы партрэт [[Вельф IV|Вельфа IV]], родапачынальніка другой дынастыі]] Другая дынастыя Вельфаў з’яўляецца галіной італьянскага [[Дом Эстэ|дому Эстэ]]. [[Маркграф Лігурыі]] [[Альберта Аца II д'Эстэ]] ажаніўся з Кунігундай, дачкой Вельфа II. Іх сын, [[Вельф IV]], і стаў родапачынальнікам дынастыі. Ад імя гэтага дому Вельфаў паходзіць назва сярэдневяковай палітычнай плыні, якая супрацьстаяла дамаганням імператараў на ўладу ў [[Італія|Італіі]] — [[Гвельфы|гвельфаў]]. Вельф IV (каля 1030/1040 — 9 лістапада 1101) у 1055 годзе атрымаў у спадчыну ўсе швабскія і баварскія ўладанні свайго дзядзькі, Вельфа III. У 1070 годзе ён атрымаў ад імператара [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха IV]] тытул [[герцаг Баварыі|герцага Баварыі]]. Падчас барацьбы імператара Генрыха IV з Папамі за інвестытуру Вельф IV быў пазбаўлены ўладанняў, аднак у выніку імператар быў вымушаны заключыць з Вельфам мір і вярнуць яму Баварыю. Старэйшы сын Вельфа IV, [[Вельф V]] (пам. 1124), які стаў спадчыннікам пад імем Вельф II Баварыю пасля смерці бацькі, быў жанаты са знакамітай маркграфіняй [[Мацільда Тасканская|Мацільдай Тасканскай]], суперніцай імператара Генрыха IV. Ён дзяцей не пакінуў, таму пасля яго смерці Баварыя перайшла да малодшага брата — [[Генрых IX, герцаг Баварыі|Генрыха IX Чорнага]] (пам. 1126). Ён быў жанаты са старэйшай дачкой [[Магнус, герцаг Саксоніі|Магнуса Білунга]], [[герцаг Саксоніі|герцага Саксоніі]]. Пасля смерці цесця ў 1106 годзе ён далучыў частку саксонскіх зямель, аднак тытула герцага Саксоніі не атрымаў — імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]], асцерагаючыся ўзмацнення Вельфаў, перадаў тытул [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотару Суплінбургскаму]]. Аднак спадчыннік Генрыха Чорнага, [[Генрых Горды]] (пам. 1139), ажаніўся са спадчынніцай Лотара, які стаў у 1125 годзе кіраўніком імперыі, дзякуючы гэтаму атрымаў шматлікія ўладанні на поўначы Германіі, якія раней належалі родам графаў [[Суплінбург]]а, [[Браўншвайг]]а ([[Брунаны|Брунанам]]) і [[Нортгайм]]а. Генрых Горды падтрымліваў цесця ў яго барацьбе супраць [[герцаг Швабіі|герцагаў Швабіі]] з дому [[Гогенштаўфены|Гогенштаўфенаў]], якія таксама прэтэндавалі на імператарскі прастол. Незадоўга да смерці Лотар II прысвоіў Генрыху тытул герцага Саксоніі і перадаў каралеўскія рэгаліі. Калі Лотар памёр 4 снежня 1137 года, Генрых Горды як яго зяць і, несумнеўна, найбольш магутны з князёў Германіі быў галоўным прэтэндэнтам на каралеўскую карону. Аднак каралём 7 сакавіка 1138 года быў выбраны былы антыкароль [[Конрад III]], [[герцаг Франконіі]]. Генрых Горды перадаў Конраду каралеўскія рэгаліі, але адмовіўся падпарадкуецца яго патрабаванню адмовіцца ад аднаго з двух герцагстваў. Пасля няўдалай спробы дасягнуць пагаднення, кароль пазбавіў Генрыха абодвух герцагстваў. Саксонія была перададзена маркграфу [[Паўночная марка|Паўночнай маркі]] [[Альбрэхт Мядзведзь|Альбрэхту Мядзведзю]], сыну малодшай дачкі герцага Саксоніі Магнуса, а Баварыя — маркграфу [[Аўстрыя|Аўстрыі]] [[Леапольд IV Шчодры|Леапольду IV Бабенбергу]]. Генрых Горды хутка атрымаў перамогу над Альбрэхтам у Саксоніі і збіраўся ўварвацца ў Баварыю, але раптам памёр у 1139 годзе. [[Файл:Guelf c12.jpg|thumb|Уладанні Вельфаў у Германіі ў часы Генрыха Льва]] Спадчыннік Генрыха Гордага, [[Генрых Леў]], у 1142 годзе здолеў атрымаць Саксонію, а ў 1156 годзе новы імператар, [[Фрыдрых I Барбароса]], перадаў яму і Баварыю, але без Аўстрыі, узведзенай у статус герцагства. У выніку наступных паходаў на ўсход пачынаючы з 1160 года Генрых Леў захапіў амаль усю тэрыторыю [[бодрычы|бодрычаў]] і стаў уладальнікам велізарнай тэрыторыі на ўсход ад [[Эльба|Эльбы]]. Аднак узмацненне Генрыха Льва выклікала рэзкі канфлікт паміж ім і імператарам [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрыхам I Барбаросай]]. Калі Генрых Леў адмовіўся ад удзелу ў паходзе імператара ў [[Італія|Італію]], Фрыдрых арганізаваў у 1180 годзе над ім судовы працэс. У выніку Генрых Леў пазбавіўся большасці сваіх уладанняў, у яго руках засталіся толькі Браўншвайг і [[Люнебург]]. З сыноў Генрыха Льва [[Генрых V (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых V]] (пам. 1227) пасродкам шлюбу атрымаў Рэйнскае пфальцграфства. Аднак адзіны сын Генрыха V, [[Генрых VI (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых VI]], які атрымаў у спадчыну пфальцграфства пасля смерці маці, памёр раней за бацьку і дзяцей не пакінуў, а пфальцграфства перайшло да дому [[Вітэльсбахі|Вітэльсбахаў]]. Малодшы сын Генрыха Льва, [[Атон IV|Атон IV Браўншвайгскі]] (пам. 1218), змагаўся з Гогенштаўфенамі за тытул імператара і ў выніку займеў у гэтым — пасля гібелі яго праціўніка [[Філіп Швабскі|Філіпа Швабскага]] ён у 1209 годзе быў каранаваны імператарскай каронай. Аднак ён не стрымаў дадзены Папе абяцанняў і заявіў прэтэнзію на вярхоўныя правы над Італіяй, Папа [[Інакенцій III]] у лістападзе 1210 года адлучыў яго ад царквы і ў 1212 годзе прызнаў законным германскім каралём Германіі [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрыха II Гогенштаўфена]]. Пасля гэтага ад Атона аддзялілася ўся паўднёвая Германія. Разбіты французскім каралём [[Філіп II Аўгуст|Філіпам II]] пры [[Бітва пры Бувіне|Бувіне]] (27 ліпеня 1214 года), Атон павінен быў саступіць праціўніку. Ён з’ехаў у свае спадчынныя землі і адтуль ваяваў яшчэ з дацкім каралём [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмарам]] і архібіскупам Магдэбургскім. Дзяцей ён не пакінуў. Нашчадства пакінуў малодшы з сыноў Генрыха Льва — [[Вільгельм Люнебургскі|Вільгельм]] (1184—1213), які меў адзінага сына [[Атон I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атона Дзіцё]] (1204—1252), які атрымаў былое [[алод|алаідыяльнае]] ўладанне сваёй сям’і (ва ўсходняй частцы [[Ніжняя Саксонія|Ніжняй Саксоніі]] і ў паўночнай частцы [[Саксонія-Анхальт|Саксоніі-Анхальт]]) ад [[Спіс імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрыха II]] 21 жніўня 1235 года ў якасці [[Феод|імперскага лена]] пад назвай герцагства [[Браўншвайг-Люнебург]]. Ён стаў родапачынальнікам так званага Браўншвайгскага дому. У 1267—1269 гады землі былі падзелены паміж яго сынамі, якія сталі родапачынальнікамі некалькіх ліній роду. З XIV стагоддзя значэнне дому Вельфаў у нямецкіх справах змяншаецца, род раздрабніўся на некалькі ліній, шэраг з якіх хутка згаслі. Да XVI стагоддзя ў іх руках застаецца толькі герцагства [[Браўншвайг-Люнебург]]скае. З гэтай галіны паходзіла [[Сафія-Шарлота Браўншвайг-Вольфенбютэльская]] — маці [[Пётр II|Пятра II]] і [[Антон Ульрых Браўншвайгскі]] — бацька імператара [[Іван VI|Івана VI Антонавіча]]. У 1692 годзе [[Эрнст I (курфюрст Гановера)|Эрнст I]] у выніку аб’яднання ўладанняў некалькіх галін Люнебургскай лініі Вельфаў стаў [[курфюрст]]ам [[Каралеўства Гановер|Гановерскім]], а сын яго [[Георг I (кароль брытанскі)|Георг I]] узышоў на англійскі прастол. Гэта галіна атрымала назву [[Гановерская дынастыя|Гановерскай дынастыі]]. Апошняй прадстаўніцай дому Вельфаў на англійскім прастоле была [[каралева Вікторыя]], якая таксама прыняла тытул імператрыцы Індыі. Пасля смерці братоў [[Георг IV|Георга IV]] і [[Вільгельм IV (кароль брытанскі)|Вільгельма IV]], якія кіравалі абодвума каралеўствамі, брытанскі прастол заняла каралева Вікторыя, дачка [[Эдуард Аўгуст, герцаг Кенцкі|Эдуарда, герцага Кенцкага]], які памёр у 1820 годзе. На гановерскі прастол у 1837 годзе паводле [[салічны закон|салічнага закона]] ўзышоў дзядзька Вікторыі, герцаг Камберлендскі: {{Tree list}} * <u>'''[[Эрнст Аўгуст I (кароль Гановера)|Эрнст Аўгуст I]]''' (1771—1851)</u><br /> ∞[[Фрыдэрыка Мекленбург-Стрэліцкая]] (1778—1841) ** '''[[Георг V (кароль Гановера)|Георг V Гановерскі]]''' (1819—1878)<br /> ∞[[Марыя Саксен-Альтэнбургская]] (1818—1907) *** '''[[Эрнст Аўгуст II Гановерскі|Эрнст Аўгуст II]]''' (1845—1923), прынц Гановерскі і герцаг Камберлендскі<br /> ∞[[Тыра Дацкая]] (1853—1933) **** [[Марыя Луіза Гановерская|Марыя Луіза]] (1879—1948) ∞ [[Максіміліян Бадэнскі]] **** [[Аляксандра (герцагіня Мекленбург-Шверынская)|Аляксандра]] (1882—1963) ∞ [[Фрыдрых Франц IV (вялікі герцаг Мекленбург-Шверынскі)|Фрыдрых Франц IV]], вялікі герцаг Мекленбург-Шверынскі **** [[Вольга Гановерская|Вольга]] (1884—1958) **** [[Эрнст Аўгуст Браўншвайгскі|Эрнст Аўгуст]] (1887—1953), герцаг Браўншвайгскі<br /> ∞[[Вікторыя Луіза Пруская]] ***** '''[[Эрнст Аўгуст IV Гановерскі|Эрнст Аўгуст IV]]''' (1914—1987)<br /> ∞ Артруда Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбург-Глюксбургская (1925—1980) ****** '''[[Эрнст Аўгуст V Браўншвайгскі|Эрнст Аўгуст V]]''' (нар. 1954), глава Гановерскага дому <br />∞(1) Шанталь Хачулі <br />∞(2) прынцэса Манака [[Караліна (прынцэса Манака)|Караліна]] ******* (1) [[Эрнст Аўгуст Гановерскі]] (нар. 1983) — спадчынны прынц Гановерскага дому. ***** [[Георг Вільгельм, прынц Гановерскі|Георг Вільгельм Гановерскі]] (1915—2006) ***** [[Фрыдэрыка Гановерская (1917—1981)|Фрыдэрыка Гановерская]] (1917—1981) *** [[Фрыдэрыка Гановерская (1848—1926)|Фрыдэрыка]] (1848—1926) {{Tree list/end}} === Генеалогія === ==== Вельфы, галіна дому Эстэ ==== '''[[Альберта Аца II д’Эстэ]]''' (каля 996—1097), маркграф Лігурыі; 1-я жонка: з каля 1035 '''Кунігунда''' (каля 1020 — 31 сакавіка да 1055), дачка Вельфа II, графа Альтдорфа, Норытала і Інтала, і Іміцы, дочкі Фрыдрыха Люксембургскага, графа Мозельгау; 2-я жонка: з каля 1049/1050 '''[[Герсенда дзю Мэн]]''', дачка [[Герберт I (граф Мэна)|Герберта I]], графа Мэна. * (ад 1-га шлюбу) '''[[Вельф IV]]''' (каля 1030/1040 — 9 лістапада 1101) — герцаг Баварыі (Вельф I) 1070—1077, 1096—1101; 1-я жонка: '''N''', італьянка{{efn|Пра гэты шлюб паведамляе К. Джордан<ref>{{кніга|аўтар=Jordan K.|загаловак=Henry the Lion: a Biography|адказны=trans. Falla P. S.|месца=Oxford|выдавецтва=Clarendon Press|год=1986}}</ref>, аднак ніякіх іншых сведчанняў пра гэты шлюб няма.}}; 2-я жонка: пасля 1061 (развод 1070) '''Этэлінда''' (пам. пасля 1070), дачка [[Атон Нортхеймскі|Атона Нортхеймскага]], герцага Баварыі, і Рыхезы; 3-я жонка: з каля 1071 '''Юдыт Фландрская''' (каля 1033 — сакавік 1094), дачка [[Бадуэн IV Барадаты|Бадуэна IV ''Барадатага'']], [[граф Фландрыі|графа Фландрыі]], і Элеаноры Нармандскай, удава [[Тостыг Годвінсан|Тостыга Годвінсана]], [[эрл Нартумбрыі|эрла Нартумбрыі]] ** (ад 3-га шлюбу) '''[[Вельф V]]''' (каля 1073 — 24 верасня 1124), герцаг Баварыі (Вельф II) з 1101; жонка: з 1089 (разв. 1095) '''[[Мацільда Тасканская|Мацільда]]''' (1046 — 24 ліпеня 1115), маркграфіня Тасканы, дачка [[Баніфацый III (маркграф Тасканы)|Баніфацыя III]], маркграфа Тасканы, і [[Беатрыса дэ Бар|Беатрысы Латарынгскай]] ** (ад 3-га шлюбу) '''[[Генрых IX Чорны|Генрых IX ''Чорны'']]''' (каля 1074 — 13 снежня 1126), герцаг Баварыі з 1124; жонка: '''Вульфхільда Білунг''' (пам. 29 снежня 1126), дачка [[Магнус (герцаг Саксоніі)|Магнуса Білунга]], [[герцаг Саксоніі|герцага Саксоніі]] *** '''[[Генрых X Горды|Генрых ''Горды'']]''' (каля 1108 — 20 кастрычніка 1139), герцаг Баварыі (Генрых X) з 1126, герцаг Саксоніі (Генрых II) 1137—1138; жонка: з 29 мая 1127 '''Гертруда Суплінбургская''' (18 красавіка 1115 — 18 красавіка 1143), дачка [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотара II Суплінбургскага]], караля Германіі, і Рыхезы Нордгеймскай, 1 мая 1142 года яна другім шлюбам выйшла замуж за [[Генрых II Язаміргот|Генрыха II Язаміргота]], [[маркграф Аўстрыі|маркграфа (пазней герцага) Аўстрыі]] і герцага Баварыі **** '''[[Генрых Леў]]''' (1132/1133 — 6 жніўня 1195), герцаг Саксоніі (Генрых III) 1142—1180, герцаг Баварыі (Генрых XII) 1156—1180; 1-я жонка: з каля 1148/1149 (разв. 23 лістапада 1162) '''Клеменцыя''' (пам. 173/1175), дачка [[Конрад Цэрынгенскі|Конрада]], [[Цэрынгены|герцага Цэрынгена]], і Клеменцыі Намюрскай. Яна другім шлюбам у 1164 годзе выйшла замуж за [[Гумберт III (граф Савоі)|Гумберта III]], [[граф Савоі|графа Савоі]] і Мар’ена; 2-я жонка: з 1 лютага 1168 '''Мацільда Плантагенет''' (чэрвень 1156 — 28 чэрвеня 1189), дачка [[Генрых II Плантагенет|Генрыха II]], караля Англіі, і герцагіні [[Элеанора Аквітанская|Элеаноры Аквітанскай]] ***** (ад 1-га шлюбу) '''Генрых''' (пам. дзіцем) ***** (ад 1-га шлюбу) '''Гертруда''' (каля 1155 — 1 ліпеня 1197); 1-ы муж: з 1166 '''[[Фрыдрых IV (герцаг Швабіі)|Фрыдрых IV]]''' (1145 — 19 жніўня 1167), [[герцаг Швабіі]] і [[граф Ротэнбурга]] з 1152; 2-і муж: з лютага 1177 '''[[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнуд VI]]''' (каля 1162 — 2 лістапада 1202), [[кароль Даніі]] з 1182 ***** (ад 1-га шлюбу) '''Рыхенза''' (пам. да 1 лютага 1168) ***** (ад 2-га шлюбу) '''Рыхенза''' (1172 — 13 студзеня 1209/1210); 1-ы муж: з 1189 '''[[Жафруа III дзю Перш|Жафруа III]]''' (пам. 27 сакавіка ці 5 красавіка 1202), [[граф Перша]]; 2-і муж: з 1204 [[Ангеран III дэ Кусі|Ангеран III]] (пам. 1243), [[сеньёр дэ Кусі]] ***** (ад 2-га шлюбу) '''[[Генрых V (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых V ''Старэйшы'']]''' (каля 1173/1174 — 28 красавіка 1227), [[пфальцграф Рэйнскі]] 1195—1212, [[герцаг Браўншвайг-Люнебурга]] 1213; 1-я жонка: са снежня 1193 / студзеня 1194 '''[[Агнэс фон Гогенштаўфен (пфальцграфіня Рэйна)|Агнэс фон Гогенштаўфен]]''' (1176 — 9/10 мая 1204), дачка [[Конрад (пфальцграф Рэйнскі)|Конрада]], пфальцграфа Рэйна, і Ірмгарды фон Хенеберг; 2-я жонка: з 1211 '''Агнэс фон Ветын''' (пам. 1 студзеня 1148), дачка [[Конрад II (маркграф Лужыцкі)|Конрада II Ландсбергскага]], [[маркграфа Лужыцкі|маркграфа Лужыцкага]], і Эльжбеты Польскай ****** (ад 1-га шлюбу) '''[[Генрых VI (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых VI ''Малодшы'']]''' (каля 1196 — 25 красавіка 1214), пфальцграф Рэйнскі з 1212; жонка: з лістапада 1212 '''Мацільда Брабанцкая''' (пам. 22 снежня 1267), дачка [[Генрых I (герцаг Брабанта)|Генрыха I]], [[герцаг Брабанта|герцага Брабанта]], і Мацільды Фландрскай. Другім шлюбам яна 5 снежня 1214 выйшла замуж за [[Флорыс IV (граф Галандыі)|Флорыса IV]], [[граф Галандыі|графа Галандыі]] ****** (ад 1-га шлюбу) '''Ірмгарда''' (каля 1200 — 24 лютага 1260); муж: з каля 1217 '''[[Герман V (маркграф Бадэна)|Герман V]]''' (пам. 15/16 студзеня 1243), [[маркграф Бадэна]] ****** (ад 1-га шлюбу) '''Агнэс''' (каля 1201 — 16 лістапада 1267); муж: з мая 1222 '''[[Атон II (герцаг Баварыі)|Атон II Яснавяльможны]]''' (1206 — 29 лістапада 1253), пфальцграф Рэйна (Атон I) з 1228, герцаг Баварыі з 1231 ***** (ад 2-га шлюбу) '''Лотар''' (каля 1174/1175 — 15 кастрычніка 1190) ***** (ад 2-га шлюбу) '''[[Атон IV|Атон IV Браўншвайгскі]]''' (каля 1176/1177 — 19 мая 1218), [[граф Пуацье]] 1196—1198, [[кароль Германіі]] з 9 чэрвеня 1208, [[імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] з 4 кастрычніка 1209; 1-я жонка: з 23 ліпеня 1212 '''[[Беатрыс фон Гогенштаўфен (імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Беатрыс фон Гогенштаўфен]]''' (каля 1198 — 11 жніўня 1212), дачка караля Германіі [[Філіп Швабскі|Філіпа Швабскага]] і [[Ірына Ангеліна|Марыі (Ірыны) Ангеліны]]; 2-я жонка: з 19 мая 1214 '''[[Марыя Брабанцкая (імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Марыя Брабанцкая]]''' (каля 1191 — 9 сакавіка/14 чэрвеня 1260), дачка Генрыха I, герцага Брабанта, і Марыі Фландрскай, у ліпені 1220 яна другім шлюбам выйшла замуж за [[Вільгельм I (граф Галандыі)|Вільгельма I]], графа Галандыі ***** (ад 2-га шлюбу) '''сын''' (ліпень/снежань 1182 — у мален.) ***** (ад 2-га шлюбу) '''[[Вільгельм, герцаг Люнебурга|Вільгельм ''Тоўсты'']]''' (1184 — 12 снежня 1213), герцаг Люнебурга; жонка: з 1212 '''Алена Дацкая''' (каля 1175/1182 — 22 лістапада каля 1233), дачка [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I Вялікага]], караля Даніі ****** '''[[Атон I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон I Дзіцё]]''' (1204 — 9 чэрвеня 1252), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1235 ******* '''''[[#Браўншвайгскі дом|Браўншвайгскі дом]]''''' ***** (незак., ад дачкі Готфрыда, графа Бліскастэля) '''Мацільда''' (да 1164 — да 1219); муж: раней за 30 снежня 1178 '''[[Генрых Борвін I]]''' (каля 1150 — 28 студзеня 1227), [[князь Мекленбурга]] **** (?) '''Кунігунда''' (пам. 2 кастрычніка 1140/1147); муж: '''[[Готфрыд I фон Ронсберг|Готфрыд I]]''' (пам. 3 красавіка 1168/1172), граф фон Ронсберг *** '''Конрад''' (пам. 17 сакавіка 1126), манах-цыстэрцыянец *** '''Соф’я''' (пам. 10 ліпеня да 1147); 1-ы муж: '''[[Бертольд III Цэрынгенскі|Бертольд III]]''' (пам. 3 снежня 1122), герцаг Цэрынгена з 1111; 2-і муж: з каля 1122/1123 '''[[Леапольд I (маркграф Штырыі)|Леапольд I Храбры]]''' (пам. 29 кастрычніка 1129), [[маркграф Штырыі]] з 1122 *** '''Юдыт''' (пасля 1100 — 22 лютага 1130/1131); муж: '''[[Фрыдрых II Аднавокі]]''' (1090 — 4/6 красавіка 1147), герцаг Швабіі *** '''Мацільда''' (пам. 16 лютага ці 16 сакавіка каля 1183); 1-ы муж: з каля 1128 '''[[Дэпальд IV (маркграф Фобурга)|Дэпальд IV]]''' (пам. каля 1128), маркграф Фобурга; 2-і муж: 24 кастрычніка 1129 (кантракт) '''[[Гебхард III (граф Зульцбаха)|Гебхард III]]''' (пам. 28 кастрычніка каля 1188), [[граф Зульцбаха]] *** '''[[Вельф VI]]''' (16 снежня 1114/15 снежня 1116 — 14/15 снежня 1191), [[герцаг Спалета]] і маркіз Тасканы з 1152; жонка: '''Ута фон Кальв''' (пам. 1196), герцагіня Шаўэнбурга, дачка [[Готфрыд I фон Кальв|Готфрыда I]], графа фон Кальв і пфальцграфа Рэйнскага, і Ліўтгарды фон Цэрынген **** '''[[Вельф VII]]''' (пам. 12 верасня 1167), герцаг Спалета 1160 *** '''Вульфхільда''' (пам. 18 мая пасля 1156); муж: Рудольф (пам. 27/28 красавіка 1160), граф Брэгенца *** (незак.) '''Адальберт''' (пам. 1144), абат Карвейскага абацтва з 1138 ** (ад 3-га шлюбу) '''Кунігунда (Куніца)''' (пам. 6 сакавіка 1120); муж: '''[[Фрыдрых III (граф Дысена)|Фрыдрых III Роха]]''' (пам. 2 лістапада 1096), [[граф Дысена]] * (ад 2-га шлюбу) '''[[Гуга V дзю Мэн|Гуга V]]''' (пам. 1097), граф Мэна 1069—1093; жонка: раней за 1071 (разв.) Эрыя, дачка Роберта Гвіскара, герцага Апуліі і Калабрыі * (ад 2-га шлюбу) '''[[Фулька I д’Эстэ]]''' (пам. 15 снежня 1128), маркграф Лігурыі з 1097 ** '''''[[Дом Эстэ]]''''' ==== Браўншвайгскі дом ==== '''[[Атон I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон I Дзіцё]]''' (1204 — 9 чэрвеня 1252), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1235; жонка: з 1228 '''[[Мацільда Брандэнбургская]]''' (каля 1206/1215 — 10 чэрвеня 1261), дачка [[маркграф Брандэнбурга|маркграфа Брандэнбурга]] [[Альбрэхт II (маркграф Брандэнбурга)|Альбрэхта II]] і Мацільды фон Ленсберг. Дзеці: * '''Мацільда''' (пам. 25 жніўня ці 1 снежня 1297), рэгентка Ангальта 1266—1270, абатыса Гернродэ 1275—1295; муж: '''[[Генрых II (князь Ангаль-Ашэрслебена)|Генрых II]]''' (каля 1215—1266), [[князь Ангальта]] 1252—1253, князь [[Ангальт-Ашэрслебен]]а з 1253 * '''Алена''' (18 сакавіка 1223 — 6 верасня 1273); 1-ы муж: з каля 9 кастрычніка 1239 '''[[Герман II (ландграф Цюрынгіі)|Герман II]]''' (пам. 3 студзеня 1241), [[ландграф Цюрынгіі]]; 2-і муж: з каля 1247/1248 '''[[Альбрэхт I (герцаг Саксоніі)|Альбрэхт I]]''' (пам. 1260), [[герцаг Саксоніі]] * '''[[Лізавета Браўншвайгская|Лізавета]]''' (пам. 27 мая 1266); муж: з 25 студзеня 1252 '''[[Вільгельм II Галандскі|Вільгельм II]]''' (люты 1228 — 28 студзеня 1256), [[граф Галандыі]] і Зеландыі з 1235, [[кароль Германіі]] (Вільгельм) з 3 кастрычніка 1247 * '''Атон''' (пам. каля 16 студзеня 1247) * '''[[Альбрэхт I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Альбрэхт I ''Вялікі'']]''' (1236 — 15 жніўня 1279), герцаг Браўншвайг-Люнебурга 1252—1277, герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Браўншвайгу з 1267, родапачынальнік '''''Старэйшай Браўншвайгскай галіны'''''; 1-я жонка: з 13 ліпеня 1254 года '''Лізавета Брабанцкая''' (1243 — 17 красавіка ці 9 кастрычніка 1261), дачка [[Генрых II (герцаг Брабанта)|Генрыха II]], [[герцаг Брабанта|герцага Брабанта]], і [[Соф’я Брабанцкая|Соф’і Цюрынгскай]]; 2-я жонка: з 1 лістапада 1266 года '''[[Алесіна Манферацкая]]''' (пам. 6 лютага 1285), дачка [[маркіз Манферата|маркіза Манферата]] [[Баніфацыа II (маркіз Манферата)|Баніфацыа II]] і Маргарыты Савойскай. Другім шлюбам яна ў 1282 годзе выйшла замуж за [[Герхард I (граф Гольштэйн-Ітцэго)|Герхарда I]], [[граф Гольштэйн-Ітцэго|графа Гольштэйн-Ітцэго]]. ** (ад 2-га шлюбу) '''[[Генрых I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых I]]''' (1267 — 7 верасня 1322), герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Браўншвайгу з 1279, герцаг Браўншвайга ў Эверштэйне ў 1285, [[герцаг Браўншвайг-Грубенгагена]] і Зальцдэргельдэна з 1291, родапачынальнік [[#Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Грубенгагена|лініі герцагаў Браўншвайг-Грубенгагена]] ** (ад 2-га шлюбу) '''[[Альбрэхт II (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Альбрэхт II]]''' (каля 1268 — 22 верасня 1318), [[герцаг Браўншвайг-Гётынгена]] з 1291, родапачынальнік лініі [[#Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Гётынгена|герцагаў Браўншвайг-Гётынгена]] ** (ад 2-га шлюбу) '''[[Вільгельм I (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Вільгельм I]]''' (каля 1270 — 20 верасня 1292), [[герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля]] з 1291, родапачынальнік [[#Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Волфенбюттеля|Браўншвайг-Вольфенбютэльскай галіны]] ** (ад 2-га шлюбу) '''Атон''' (1271 — 17 красавіка 1345/13 снежня 1347), комтур ордэна [[Тампліеры|Тампліераў]] у [[Суплінбург]]у ** (ад 2-га шлюбу) '''Конрад''' (каля 1273—1303) ** (ад 2-га шлюбу) '''[[Лютэр фон Браўншвайг|Лютэр]]''' (каля 1275 — 18 красавіка 1335), [[вялікі магістр Тэўтонскага ордэна]] з 1331 ** (ад 2-га шлюбу) '''Мехцільда (Мацільда)''' (каля 1276 — 26 красавіка/31 жніўня 1318); муж: з мая 1291 '''[[Генрых I (герцаг Глогау)|Генрых I]]''' (каля 1251/1260 — 7/9 снежня 1309), [[герцаг Глогау]] * '''[[Атон Браўншвайгскі (біскуп Гільдэсгайма)|Атон]]''' (пам. 4 ліпеня 1279), [[князь-біскуп Гільдэсгайма]] з 1264 * '''[[Ёган I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Ёган I]]''' (каля 1242 — 13 снежня 1277), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1252, герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Люнебургу з 1267, родапачынальнік '''''[[#Старэйшы Люнебургскі дом|Старэйшага Люнебургскага дому]]''''' * '''[[Конрад Браўншвайгскі (біскуп Вердэна)|Конрад]]''' (пам. 15 верасня 1299), біскуп Вердэна з 1269 * '''[[Адэльгейда Браўншвайгская (ландграфіня Гесэна)|Адэльгейда]]''' (пам. 12 чэрвеня 1274); муж: раней за 26 сакавіка 1262 '''[[Генрых I (ландграф Гесэна)|Генрых I ''Дзіцё'']]''' (24 чэрвеня 1244 — 21 снежня 1308), [[ландграф Гесэна]] з 1264 * '''Агнэс''' (пам. 28/31 снежня 1327), кананеса ў Кведлінбургу ў 1263; муж: з каля 1263/1265 '''[[Віцлаў II]]''' (пам. 29 снежня 1302), [[Княства Руген|князь Ругена]] з 1260/1261 ===== Старэйшы Люнебургскі дом ===== '''[[Ёган I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Ёган I]]''' (каля 1242 — 13 снежня 1277), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1252, герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Люнебургу з 1267; жонка: 1265 Ліўтгарда Гальштэйнская (пам. пасля 28 лютага 1289), дачка графа Герхарда I Гальштэйнскага * '''[[Атон II (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон II]]''' (каля 1266 — 9/10 красавіка 1330), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1277; 1-я жонка: '''N Ольдэнбургская''', дачка графа Атона Ольдэнбургскага; 2-я жонка: 1288 '''Мацільда Баварская''' (1275 — 28 сакавіка 1319), дачка герцага [[Людвіг II Строгі|Людвіга II Баварскага]] ** '''Мацільда''' (каля 1290—1316); муж: з 10 ліпеня 1314 '''[[Мікалай II фон Верле|Нікалаус II]]''' (да 1275 — 12 кастрычніка 1316), [[сеньёр Верле]] ** '''[[Ёган Браўншвайг-Люнебургскі (адміністратар архібіскупства Брэмен)|Ёган]]''' (каля 1292 — 8/28 верасня 1324), адміністратар брэменскага архібіскупства ** '''[[Атон III (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон III]]''' (1296 — 19 жніўня 1352), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1330; жонка: 22 сакавіка 1310 '''Мацільда Мекленбургская''' (1293 — 3 чэрвеня 1358), дачка князя [[Генрых II (герцаг Мекленбурга)|Генрыха II Мекленбургскага]] *** '''Атон''' (нар. каля 1312), пам. у дзяцінстве *** '''Лізавета''' (каля 1314 — 20 лютага 1386), абатыса Вінгаўзена ў 1359—1381 *** '''Мацільда''' (каля 1318 — 7 верасня 1357); муж: '''[[Атон II (граф Вальдэка)|Атон II]]''' (да 1307—1369), [[граф Вальдэка]] ** '''[[Вільгельм II (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Вільгельм II]]''' (каля 1299 — 23 лістапада 1369), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1330; 1-я жонка: з 7 красавіка 1328 '''Гедвіга фон Равенсберг''' (пам. 5 снежня 1336), дачка графа Атона IV фон Равенсберга; 2-я жонка: з '''Марыя''' (пам. раней за 2 лютага 1341); 3-я жонка: з 12 сакавіка 1346 '''Сафія Ангальт-Бернбургская''' (пам. 18 снежня 1362), дачка графа Бернхарда III Ангальт-Бернбургскага; 4-я жонка: з 24 чэрвеня 1363 '''Агнеса Саксен-Лаўэнбургская''' (пам. пасля 7 студзеня 1387), дачка герцага Эрыха II Саксен-Лаўэнбургскага *** (ад 1-га шлюбу) '''Лізавета''' (пам. 17 красавіка 1384); 1-ы муж: з 10 кастрычніка 1339 '''[[Атон (герцаг Саксен-Вітэнберга)|Атон]]''' (пам. 30 сакавіка 1350), [[герцаг Саксен-Вітэнберга]]; 2-і муж: з 1354 '''[[Нікалаус (граф Гольштэйн-Рэндсбурга)|Нікалаус]]''' (1321 — 8 мая 1397), [[граф Гольштэйн-Рэндсбурга]] і [[герцаг Шлезвіга]] *** (ад 2-га шлюбу) '''Мацільда''' (пам. пасля 16 мая 1410); 1-ы муж: з 1355 '''[[Людвіг I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Людвіг I]]''' (да 1349 — 5 лістапада 1367), герцаг Браўншвайг-Люнебурга; 2-і муж: з 25 чэрвеня 1368 '''[[Атон I (граф Гольштэйн-Шаўэнбурга)|Атон I]]''' (пам. 16 сакавіка 1404), [[граф Гольштэйн-Шаўэнбурга]] ** '''[[Людвіг Браўншвайг-Люнебургскі (біскуп Міндэна)|Людвіг]]''' (каля 1300 — 18 ліпеня 1346), [[біскуп Міндэна]] з 1324 ** '''Лютгарда''' (каля 1302 — 16 красавіка 1338), абатыса Вінгаўзена з 1328 ** '''Юта''' (каля 1304 — 16 жніўня 1342), абатыса Вінгаўзена з 1338 * '''Мацільда''' (каля 1268 — пасля 1308); муж: з 1291 '''[[Генрых I фон Верле|Генрых I]]''' (каля 1245 — 8 кастрычніка 1291), сеньёр Верле * '''Лізавета''' (каля 1270 — да 1298); муж: з 1294 '''[[Ёган II (граф Ольдэнбурга)|Ёган II]]''' (пам. 1316), [[граф Ольдэнбурга]] * '''Агнеса''' (каля 1272 — 27 чэрвеня 1297); муж: з 1293 '''[[Вернер I фон Хадмерслебен]]''' (1243—1314), граф Фрыдэбурга * '''Алена''' (нар. каля 1274); муж: раней за 1315 граф '''[[Конрад III фон Вернігеродэ]]''' (пам. 22 ліпеня 1329) ===== Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Грубенгагена ===== '''[[Генрых I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых I]]''' (1267 — 7 верасня 1322), герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Браўншвайгу з 1279, герцаг Браўншвайга ў Эверштэйне ў 1285, герцаг Браўншвайг-Грубенгагена і Зальцдэргельдэна з 1291; жонка: 1282 Агнеса Мейсенская (пам. пасля 1 лютага 1332), дачка маркграфа Альбрэхта Мейсенскага * '''Алсіна''' (каля 1282 — пасля 17 лістапада 1317); муж: каля 1306 граф Фрыдрых фон Байхлінген-Ротэнбург (пам. да 1336) * '''Атон''' (каля 1283 — 21 верасня 1309) * '''Альбрэхт''' (каля 1284 — пасля 1341), комтур Тэўтонскага ордэна ў Меве з 1332/1333, ландкомтур Тэўтонскага ордэна ў Прусіі з 1336 * '''Адэльгейда''' (каля 1285 — 18 жніўня 1320); муж: 18 верасня 1315 '''[[Генрых Харутанскі]]''' (каля 1270 — 2/4 красавіка 1335), граф Ціроля, герцаг Карынтыі і Крайны, кароль Багеміі * '''Фацыя''' (каля 1286—1309/1312) * '''Агнеса''' (каля 1287 — пасля 7 верасня 1332), манашка-якабінка ў Астэродэ * '''[[Генрых II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых II Малады]]''' (каля 1289—1351), герцаг Браўншвайг-Грубенгагена з 1322; 1-я жонка: 16 красавіка 1318 Юта Брандэнбургская (1299—1325/1327), дачка маркграфа Генрыха I Брандэнбургскага; 2-я жонка: 23 жніўня 1330 Элвіс д’Ібелін (пам. пасля 25 мая 1347), дачка Філіпа д’Ібеліна, сенешаля Кіпра ** '''Агнеса''' (1318—1371); муж: герцаг Барнім III Памеранскі (пам. 1368) ** '''[[Атон Браўншвайгскі (князь Тарэнцкі)|Атон (IV)]]''' (1320 — 13 мая 1399), герцаг Браўншвайг-Грубенгагена з 1351, князь Тарэнта і Ахаі з 1376; 1-я жонка: 1352 Іаланда дэ Віларагут (пам. 1372), вікантэса д’Амелас, дачка Берэнгара дэ Віларагута; 2-я жонка: 1376 каралева [[Джаванна I Неапалітанская]] (1326 — 12 мая 1382) ** '''Ёган''' (пам. пасля 4 снежня 1346), канонік у Гальберштаце ** '''Людвіг''' (пам. пасля 26 мая 1373), канонік у Каміне ** '''Рыдага''' (1334 — пасля 1 красавіка 1367) ** '''Філіп''' (каля 1332 — 4 жніўня 1369), канетабль Іерусалімскі; 1-я жонка: каля 1352 Хелізія дэ Дамп’ер, дачка [[Эд III дэ Дамп’ер|Эда III дэ Дамп’ера]], канетабля Іерусаліма; 2-я жонка: 1368 Алікс д’Ібелін (1304/1306 — пасля 6 жніўня 1386), дачка Гі д’Ібеліна *** '''Хелізія''' (1353 — 15 студзеня 1421); муж: 1 мая 1365 [[Якаў I (кароль Кіпра)|Жак I дэ Лузіньян]] (1334 — 9 верасня 1398), кароль Кіпра з 1385 *** '''Ёган''' (пам. 11 чэрвеня 1414), адмірал Кіпра з 1407 ** '''[[Бальтазар Браўншвайг-Грубенгагенскі|Бальтазар]]''' (пам. пасля 14 студзеня 1385), дэспат Раманіі з 1376; жонка: 1379 Джакабела Каэтані (пам. пасля 25 мая 1400), дачка Анарата Каэтані, графа дзі Фондзі ** '''Томас''' (пам. 1384), манах-аўгусцінец ** '''Хелізія'''; муж: Луі дэ Нары (пам. 1369) ** '''Мельхіёр''' (каля 1341 — 6 чэрвеня 1381), біскуп Оснабрука ў 1369—1375, біскуп Шверына ў 1376—1381 * '''Фрыдрых''' (каля 1291 — каля 1323), манах-цыстэрцыянец * '''Адэльгейда (Ірына)''' (каля 1293 — 16 жніўня 1324); муж: сакавік 1318 імператар '''[[Андронік III Палеалог]]''' (1296 — 15 чэрвеня 1341), імператар Візантыі з 1328 * '''Конрад''' (каля 1294 — пасля 21 снежня 1320), манах-цыстэрцыянец * '''Мехцільда''' (каля 1295 — 14 сакавіка 1344); муж: 22 мая 1318 Ёган II фон Верль (пам. 27 жніўня 1337) * '''[[Эрнст I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст I]]''' (1297 — 11 сакавіка 1361), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Айнбеку з 1325, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Эверштэйне з 1327, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Астэродэ з 1334, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Гамельне з 1335, ізноў аб’яднаў увесь Браўншвайг-Грубенгаген у 1360; жонка: 1335/1336 Адэльгейда фон Эверштэйн (пам. пасля 29 верасня 1373), дачка графа Генрыха II Эверштэйна. ** '''Атон''' (нар. 1337), пам. у дзяцінстве ** '''[[Альбрэхт I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Альбрэхт I]]''' (1339 — 11 жніўня/22 верасня 1383), герцаг Браўншвайг-Зальцдэргельдэн з 1359, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Айнбеку з 1361; жонка: 1372 Агнеса Браўншвайгская (пам. 21 сакавіка 1410), дачка герцага [[Магнус II (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Магнуса II Браўншвайг-Люнебургскага]] *** '''[[Эрых I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрых I]]''' (1380 — 28 мая 1427), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1383; жонка: 1 ліпеня 1405 Лізавета Браўншвайг-Гётынгенская (1390 — пасля 29 верасня 1444), дачка герцага Атона Браўншвайг-Гётынгенскага **** '''Агнеса''' (1406 — 18 верасня 1439), абатыса Гандэрсгеймскага манастыра з 1412 **** '''Сафія''' (1407 — 6 студзеня/30 красавіка 1485), абатыса Мёленбека з 1440, абатыса Гандэрсгеймскага манастыра з 1467 **** '''Лізавета''' (1409 — 4 кастрычніка 1452), абатыса Гандэрсгеймскага манастыра з 1440; муж: 1431 герцаг [[Казімір V (герцаг Памераніі)|Казімір V Памеранскі ў Шчэціне]] (пасля 1380 — 12 красавіка 1435) **** '''Маргарыта''' (1411 — пасля 31 кастрычніка 1456); муж: 30 жніўня 1426 Сімон IV Ліпэ (пам. 11 жніўня 1429) **** '''Ганна''' (1415 — 9 кастрычніка 1474); 1-ы муж: 1435/1437 [[Альбрэхт III Набожны]], [[Баварска-Мюнхенскае герцагства|герцаг Баварыі-Мюнхенскі]] (23 сакавіка 1401 — 29 лютага 1460; 2-і муж: люты 1463 (разведзены ў 1467) герцаг [[Фрыдрых II (герцаг Браўншвайг-Каленберга)|Фрыдрых II Браўншвайг-Каленбергскі]] (пам. 6 сакавіка 1495) **** '''[[Генрых III (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых III]]''' (1416 — 27 мая/20 снежня 1464), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1427; жонка: раней за 27 чэрвеня 1457 герцагіня Маргарыта Саганская (1415/1425 — пасля 9 мая 1491), дачка герцага Ёгана I Саганскага ***** '''Атон''' (нар. 1458), пам. у дзяцінстве ***** '''[[Генрых IV (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых IV]]''' (1460 — 6 снежня 1526), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1464; жонка: 26 жніўня 1494 Лізавета Саксен-Лаўэнбургская (пам. пасля 7 красавіка 1542), дачка герцага [[Ёган V, герцаг Саксен-Лаўэнбурга|Ёгана V Саксен-Лаўэнбургскага]] **** '''[[Эрнст III (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст III]]''' (1418 — 26 мая/20 снежня 1464), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1427; пробашч царквы Святога Аляксандра ў Айнбеку з 1446, канонік кафедральнага сабора ў Гальберштаце з 1464 **** '''[[Альбрэхт III (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Альбрэхт III]]''' (1 лістапада 1419 — 15 жніўня 1485), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1427; жонка: 15 кастрычніка 1471 Лізавета Вальдэкская (пам. пасля 15 сакавіка 1513), дачка графа Вольрада фон Вальдэка ***** '''Юстус''' (нар. і пам. 1472) ***** '''Сафія''' (1474—1481) ***** '''[[Філіп I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Філіп I]]''' (1476 — 4 верасня 1551), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1485; 1-я жонка: каля 1508 невядомая (пам. 1509); 2-я жонка: 1517 Катарына фон Мансфельд (1 кастрычніка 1501—1535), дачка графа Эрнста фон Мансфельда ****** '''Філіп''' (1509—1512) ****** '''[[Эрнст V (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст V]]''' (17 снежня 1518 — 2 красавіка 1567), канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы з 1530, пробашч царквы Святога Аляксандра ў Айнбеку; склаў з сябе сан у 1549; герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1551, герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1566; жонка: 9 кастрычніка 1547 Маргарыта Памеранская (май 1518 — 24 чэрвеня 1569), дачка Георга I, герцага Памераніі-Вольгаста ******* '''Лізавета''' (20 сакавіка 1550 — 11 лютага 1586); муж: 19 верасня 1568 [[Ганс II Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбургскі|Ганс II]] (25 сакавіка 1545 — 9 кастрычніка 1622), 1-ы герцаг Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбургскі ****** '''Лізавета''' (18 сакавіка 1520—1520) ****** '''Альбрэхт''' (20/21 кастрычніка 1521 — 20 кастрычніка 1546), рэктар Вітэнбергскага ўніверсітэта з 1535, забіты ў баі пад Нёрдлінгенам ****** '''Філіп''' (10 ліпеня 1523—1531) ****** '''Катарына''' (30 жніўня 1524 — 24 лютага 1581); 1-ы муж: 12 лютага 1542 герцаг [[Ёган Эрнст Саксен-Кобургскі|Ёган Эрнст]] (10 мая 1521 — 8 лютага 1553), герцаг Саксен-Кобургскі; 2-і муж: 4 снежня 1559 граф Філіп I фон Шварцбург-Лёйтэнберг (пам. 8 кастрычніка 1564) ****** '''Ёган''' (28 мая 1526 — 2 верасня 1557), загінуў у баі пад Сен-Кантэнам ****** '''Барбара''' (25 студзеня 1528 — лета 1528) ****** '''[[Вольфганг (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Вольфганг]]''' (6 красавіка 1531 — 14 сакавіка 1595), герцаг Браўншвайг-Грубенгагена ў Катленбургу і Грубенгагене з 1567; жонка: 10 снежня 1570 [[Даратэя Саксен-Лаўэнбургская (1543—1586)|Даратэя Саксен-Лаўэнбургская]] (11 сакавіка 1543 — 5 красавіка 1586), дачка герцага [[Франц I (герцаг Саксен-Лаўэнбурга)|Франца I Саксен-Лаўэнбургскага]] ****** '''[[Філіп II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Філіп II]]''' (2 мая 1533 — 4 красавіка 1596), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу і Астэродэ з 1567, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Грубенгагене з 1595; жонка: 1 ліпеня 1560 Клара Браўншвайг-Вольфенбютэльская (16 лістапада 1632 — 23 лістапада 1595), дачка [[Генрых II Малодшы (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля|Генрыха II Малодшага]], герцага Браўншвайг-Вольфенбютэльскага ***** '''[[Эрнст IV (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст IV]]''' (1477 — 2 верасня 1494/13 сакавіка 1496), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1485 ***** '''[[Эрых II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрых II]]''' (1478 — 14 мая 1532), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1485, канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы з 1503, біскуп Оснабрука з 1508, біскуп Мюнстэра з 1532 ** '''[[Ёган II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Ёган II]]''' (пам. 18 студзеня 1401), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Астэродэ з 1361, канонік у Хільдэсхейме, Айнбеку і Майнцы, прыёр картэзіянскага манастыра ў 1378—1401 ** '''Адэльгейда''' (1341 — 3 мая 1406); муж: 1362 [[Багуслаў V]] (1318—1373), герцаг Памераніі ** '''Агнеса''' (1342 — пасля 5 лістапада 1394); муж: раней за 1362 граф Ульрых фон Гонштайн (пам. пасля 11 верасня 1414) ** '''Ганна''' (1343 — да 1409); муж: раней за 5 студзеня 1364 граф Генрых VIII фон Гонштайн (пам. 1408/1409) ** '''[[Эрнст II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст II]]''' (1346 — 13 ліпеня 1400/21 мая 1402), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу з 1384, абат Карвейскага манастыра ў 1369—1371 ** '''[[Фрыдрых (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Фрыдрых]]''' (1350—1421), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу з 1384, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Зальцдэргельдэне з 1397, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу і Астэродэ з 1402; жонка: Адэльгейда Ангальцкая (пам. пасля 20 верасня 1405) *** '''[[Атон II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Атон II]]''' (1396 — 6 студзеня/16 красавіка 1452), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу з 1404; жонка: 18 ліпеня/22 верасня 1414 Шанета Насаўская (пам. 25 красавіка 1436), дачка графа [[Ёган I (граф Насау-Вайльбурга)|Ёгана I Насау-Вайльбургскага]] **** (пазашлюбны) '''Атон''', канонік манастыра Святога Уласія ў Браўншвайгу ** '''Ганна''' (1360 — пасля 10 мая 1437); пастрыглася ў манашкі ў 1394; абатыса манастыра Святога Якава і святой Марыі ў Астэродэ ў 1397—1404. * '''[[Вільгельм (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Вільгельм]]''' (каля 1298 — 21 чэрвеня/25 ліпеня 1360), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Астэродэ, Ліхтэнштэйне і Лаўтэрбургу з 1325, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Дудэрштаце (траціна) у 1325—1358 * '''Рыхарда''' (нар. каля 1300), манашка-якабінка ў Астэродэ * '''Маргарыта''' (пам. пасля 17 лістапада 1312) * '''Ёган''' (пам. 23 мая 1367), канонік у Айнбеку, Мюнстэры і Майнцы ===== Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Гётынгена ===== '''[[Альбрэхт II (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Альбрэхт II]]''' (каля 1268 — 22 верасня 1318), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1291; жонка: 10 студзеня 1284 Рыкса фон Верле (пам. пасля 2 кастрычніка 1312), дачка Генрыха I фон Верле-Гюстраў * '''Адэльгейда''' (25 сакавіка 1290 — 14 сакавіка/12 кастрычніка 1311); муж: ліпень 1306 ландграф Ёган Гесэнскі (1278/1282 — 16/22 лютага 1311) * '''[[Атон (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Атон]]''' (25 сакавіка 1290 — 30 жніўня 1344), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1318; 1-я жонка: 24 сакавіка/2 кастрычніка 1311 Юта Гесэнская (пам. 13 кастрычніка 1317), дачка [[Генрых I (ландграф Гесэна)|Генрыха I Дзіцё, ландграфа Гесэнскага]]; 2-я жонка: 16 верасня/22 снежня 1319 Агнеса Брандэнбургская (1296/1298 — 28 лістапада 1334), дачка маркграфа Германа I (II) Брандэнбургскага * '''Альбрэхт''' (пам. 13 кастрычніка 1359), пробашч царквы Святога Аляксандра ў Айнбеку ў 1313—1324, канонік і пробашч царквы Святога Мікалая ў Магдэбургу з 1316, канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы ў 1319—1331, канонік у Гальберштацкім кафедральным саборы ў 1319, біскуп Гальберштата ў 1325—1357 * '''Вільгельм''' (1295 — раней за 1318), рыцар Тэўтонскага ордэна з 1313 * '''[[Генрых Браўншвайгскі (біскуп Гільдэсгайма)|Генрых]]''' (1296/1297 — 6 лютага 1363), канонік у Гальберштацкім кафедральным саборы ў 1319—1331, канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы і пробашч царквы Святога Кірыяка ў Браўншвайгу ў 1329—1331, [[Гільдэсгаймскае княства-біскупства|князь-біскуп Гільдэсгайма]] ў 1331—1363 * '''Людэра''' (пам. пасля 17 мая 1319) * '''Ёган''', рыцар Тэўтонскага ордэна ў 1333—1347 * '''Рыхенца''' (1298 — раней за 26 красавіка 1317), манашка ў Вінгаўзене з 1309 * '''Мехцільда''' (пам. пасля 28 кастрычніка 1357); муж: раней за 1341 граф Генрых V Малодшы Гонштайн-Зондэрсгаўзен (пам. 1356) * '''Юта''' (1300—1322) * '''Бруна''' (1303 — 31 кастрычніка 1306) * '''[[Магнус I (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Магнус I Набожны]]''' (1304 — 15 чэрвеня/15 жніўня 1369), герцаг Браўншвайг-Гётынгена ў 1318—1345, герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля з 1345, родапачынальнік 1-ы галіны герцагаў Браўншвайг-Вольфенбютэля * '''[[Эрнст I (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Эрнст I]]''' (1305 — 13 ліпеня 1366), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1318; жонка: раней за 2 сакавіка 1340 Лізавета Гесэнская (пам. 7 сакавіка 1390), дачка Генрыха II Жалезнага, ландграфа Гесэнскага ** '''[[Атон Злы (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Атон Злы]]''' (1340 — 13 снежня 1394), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1366; 1-я жонка: 19 лістапада 1357/14 студзеня 1358 Міраслава Гальштэйнская (пам. да 1379), дачка графа Ёгана III Гольштэйн-Плёна; 2-я жонка: раней за 24 чэрвеня 1379 Маргарыта Бергская (1364 — 18 чэрвеня 1442), дачка Вільгельма VII, герцага Юліха і графа Берга *** '''Вільгельм''' (1370—1391) *** '''[[Атон Аднавокі (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Атон Аднавокі]]''' (1384 — 18 лютага 1463), герцаг Браўншвайг-Гётынгена ў 1394—1435 (адрокся); жонка: 26 верасня 1406 Агнеса Гесэнская (1391 — 16 студзеня 1471), дачка [[Герман II Навуковец (ландграф Гесэна)|Германа II Навукоўца]], ландграфа Гесэнскага **** '''Лізавета''' (пам. да 1444) *** '''Ганна''' (1387 — 27 кастрычніка 1426); 1-ы муж: раней за 7 мая 1402 [[Вільгельм I (маркграф Майсена)|Вільгельм I Аднавокі]] (19 снежня 1343 — 10 лютага 1407), маркграф Майсенскі; 2-і муж: раней за 30 мая 1413 граф Вільгельм I Хенеберг-Шлейзінген (пам. 7 ліпеня 1426) *** '''Лізавета''' (1390 — пасля 29 верасня 1444); муж: 1/14 ліпеня 1405 герцаг [[Эрых II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрых II Браўншвайг-Грубенгагенскі]] (1380 — 28 мая 1427) ** '''Агнеса''' (пам. пасля 13 верасня 1416); муж: 3 жніўня 1371 граф Готфрыд VIII Зігенгайн (пам. пасля 24 верасня 1394) ** '''Адэльгейда'''; муж: раней за 11 жніўня 1371 Генрых X Горды (пам. да 1430), граф Гонштайн ** '''[[Эрнст II (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Эрнст II]]''' (пам. пасля 7 снежня 1357), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1355/1356 ** '''[[Альбрэхт (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Альбрэхт]]''' (пам. пасля 16 красавіка 1363), герцаг Браўншвайг-Гётынгена ** '''Рыкса''' (пам. пасля 29 лістапада 1406), манашка ў Марыенгартэне з 1361, абатыса Марыенгартэна з 1366 ** '''Лізавета''' ===== Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Вольфенбютэля ===== '''[[Вільгельм I (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Вільгельм I]]''' (каля 1270 — 20 верасня 1292), герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля з 1291 == Гл. таксама == * [[Гановерская дынастыя]] — англійская галіна дому Вельфаў * [[Дом Эстэ]] — італьянская галіна дому Вельфаў * [[Браўншвайгскае сямейства]] — расійская галіна дому Вельфаў (Мекленбург-Браўншвайг-Раманавы) * [[Браўншвайг-Вольфенбютэль]] * [[Браўншвайг-Люнебург]] * [[Каралеўскі Гвельфскі Ордэн]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.welfen.de/ Сайт дому Вельфаў] * [http://genealogy.euweb.cz/welf/welf1.html Радаслоўе дому Вельфаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101007095159/http://genealogy.euweb.cz/welf/welf1.html |date=7 кастрычніка 2010 }} * [http://www.angelfire.com/realm/gotha/gotha/welf2.html Welf — Paul Theroff’s Royal Genealogy Site] * {{cite web|url=http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/welfen.htm|title=Die Welfen|publisher=Mittelalterliche Genealogie im Deutschen Reich bis zum Ende der Staufer|access-date=2010-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130625102158/http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/welfen.htm|archive-date=25 чэрвеня 2013|url-status=dead}} * {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/SWABIAN%20NOBILITY.htm#_Toc260675763|title=GRAFEN im LINZGAU, GRAFEN von ALTDORF (WELF)|accessdate=2010-07-29}} * {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/BAVARIA.htm#_Toc145648147|title=DUKES of BAVARIA (WELF)|accessdate=2010-07-29}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Брауншвейгская династия}} {{Каралеўскія дынастыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вельфы| ]] [[Катэгорыя:Дынастыі Італіі]] 8nt7a60g91mnvp59coobr9y3hcbmw2a 5142411 5142410 2026-05-16T15:48:23Z M.L.Bot 261 афармленне 5142411 wikitext text/x-wiki {{Арыстакратычны род}} [[Файл:Wappen der Welfen aus Steingaden.jpg|міні|Герб Вельфа IV, Баварыя. XII ст.]] '''Вельфы''' ({{lang-de|Welfen}}) — адна з найстарэйшых еўрапейскіх дынастый [[Франкі|франкскага]] паходжання, прадстаўнікі якой займалі прастолы мноства еўрапейскіх дзяржаў, у прыватнасці розных германскіх і італьянскіх княстваў, а таксама Расіі (1740—1741) і Вялікабрытаніі (1714—1901). == Першая дынастыя Вельфаў == === Гісторыя роду === [[Файл:JudithWelfenchronik.jpg|thumb|right|Юдзіф (Юдыт) Баварская. Мініяцюра з [[Хроніка Вельфаў|Хронікі Вельфаў]].]] Першая дынастыя Вельфаў, таксама вядомая як Старэйшыя Вельфы ({{lang-de|Die alteren Welfen}}), была франкскага паходжання. Паводле сямейнай легенды паходжанне роду ўзводзілася да [[Эдэкон]]а, [[гуны|гунскага]] ці [[скіфы|скіфскага]] правадыра часоў [[Атыла|Атылы]] (каля 450 года), бацькі [[Адаакр]]а. Аднак першыя дакументальныя згадкі пра яго адносяцца да VIII стагоддзя, калі Рутард ({{lang-de|Ruthard}}) пасля 746 года набыў уладанні ў раёне [[Маас (рака)|Мааса]] і [[Мозель|Мозеля]]. У сярэдзіне VIII стагоддзя Вельфы набылі ўладанні ў Верхняй [[Швабія|Швабіі]], у Вайнгартэне ([[Вайнгартэн (Вюртэмберг)|Альтдорф]]). [[Файл:Coat of arms of Brunswick-Lüneburg.svg|міні|Герб Вельфаў з Браўншвэйга — Люнэбурга.]] Пэўнае дрэва роду прасочваецца толькі пачынаючы з [[Вельф I|Вельфа I]] (778—825), па імі якога род і атрымаў сваю назву. Паводле адной версіі ён быў сынам Рутарда, па іншай — графа Ізембарда. Вельф I быў графам у [[Аргенгау|Аргенгаў]], сеньёрам Альтдорфа і [[Равенсбург]]а. Яму ў 819 годзе ўдалося выдаць сваю дачку [[Юдзіф Баварская|Юдыт]] за імператара [[Людовік I Набожны|Людовіка Набожнага]], што паслужыла адпраўным пунктам ва ўзвышэнні роду. Пазней яшчэ адна яго дачка, [[Эма Баварская|Эма]], выйшла замуж за сына імператара Людовіка ад першага шлюбу — [[Людовік II Нямецкі|Людовіка Нямецкага]]. Двое сыноў Вельфа I значна ўмацавалі пазіцыі роду. Старэйшы, [[Рудольф I (граф Панцье)|Рудольф I]] (пам. 866), пасля шлюбу сястры атрымаў абацтвы [[абацтва Жум’еж|Жум’еж]] і [[Абацтва Сен-Рык’е|Сен-Рык’е]], другі, [[Конрад I Стары|Конрад I ''Стары'']], атрымаў у спадчыну радавыя ўладанні ў Аргенгау. Яны падзялілі лёс сястры падчас паўстання сыноў Людовіка Набожнага — у 830 годзе яны былі гвалтоўна пастрыжаны па загадзе [[Лотар I|Лотара I]], старэйшага сына імператара Людовіка, і адпраўлены ў манастыр у [[Пуацье]]. Але ў 834 годзе яны вярнулі сваё становішча. Пазней Рудольф ад пляменніка, караля [[Заходне-Франкскае каралеўства|Заходне-Франкскага каралеўства]] [[Карл II Лысы|Карла II ''Лысага'']] атрымаў некалькі графстваў — [[графства Панцье|Панцье]], [[графства Санс|Санс]], [[графства Труа|Труа]]. З сыноў Рудольфа I [[Конрад, граф Парыжа|Конрад ''Чорны'']] быў графам Парыжа і Санса, [[Рудольф II (маркграф Рэцыі)|Рудольф II]] — графам у [[Тургау]] і [[Цюрыхгау]], а таксама маркграфам [[Рэцыя|Рэцыі]]. Конрад I пасля смерці імператара Людовіка Набожнага стаў саветнікам караля Усходне-Франкскага каралеўства Людовіка II Нямецкага. Пры гэтым ён 830-х — 840-х гадах атрымаў шэраг уладанняў у Верхняй [[Швабія|Швабіі]]. У 839 годзе Конрад згадваецца як граф у Аргенгау і Альпгау, а ў 844 годзе — як граф Лінцгау. Аднак з яго чатырох сыноў двое, [[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]] і [[Гуга Абат]] у 859 годзе перайшлі на службу да свайго стрыечнага брата — караля Заходне-Франкскага каралеўства [[Карл II Лысы|Карла II Лысага]], ад якога атрымалі ўладанні наўзамен страчаных. Гуга Абат валодаў некалькімі буйнымі абацтвамі, а пасля гібелі ў 866 годзе [[Роберт Моцны|Роберта Моцнага]] стаў [[маркіз Нейстрыі|маркізам Нейстрыі]], удала адбіваў набегі [[нарманы|нарманаў]]. Пасля смерці Карла Лысага ў 877 годзе Гуга разам з канцлерам [[Газлен дзю Мэн|Газленам]] і [[архібіскуп Рэймса|архібіскупам Рэймса]] [[Гінкмар, архібіскуп Рэймса|Гінкмарам]] быў адной з самых уплывовых фігур пры каралеўскім двары. Ён быў галоўным саветнікам караля [[Людовік II Заіка|Людовіка II]], а затым і яго сыноў [[Людовік III (кароль Францыі)|Людовіка III]] і [[Карламан II|Карламана]]. ==== Швабская галіна ==== Родапачынальнікам гэтай галіны быў Вельф II (пам. да 876), граф у Лінцгау 842/850, граф у Альпгау 852/858. Ён традыцыйна лічыцца адным з сыноў Конрада I Старога, аднак ён мог быць і сынам Рудольфа I. Генеалогія яго нашчадкаў вядомая толькі па двух дакументах — «[[Генеалогія Вельфаў|Генеалогіі Вельфаў]]» ({{lang-la|Genealogia Welforum}}), напісанай у 1125/1126 годзе, і «[[Вайнгартэнская гісторыя Вельфаў|Вайнгартэнскай гісторыі Вельфаў]]» ({{lang-la|Historia Welforum Weingartensis}}), створанай крыху пазней — у 1160-х гадах. Яны мелі ўладанні ў [[герцагства Швабія|Швабіі]] і [[герцагства Баварыя|Баварыі]]. [[Файл:Wgt Stifterbüchlein 25v.jpg|міні|Вельф IV, баварскі князь (*каля 1035 — †1101).]] З гэтай галіны вядомы [[Конрад Канстанцкі]] (пам. 26 лістапада 975), [[Канстанцкае біскупства|біскуп Канстанца]] з 934 па 975 гг. Яго пляменнік [[Рудольф II (граф Альтдорфа)|Рудольф II]] ажаніўся з дачкой [[герцаг Швабіі|герцага Швабіі]] [[Конрад I (герцаг Швабіі)|Конрада I]]. Сын Рудольфа, [[Вельф II]] (пам. 10 сакавіка 1030), быў графам Альтдорфа, [[Норытал]]а і [[Інтал]]а. Сын жа Вельфа II, [[Вельф III]] (пам. 13 лістапада 1055), быў у 1047 годзе прызначаны імператарам Генрыхам III [[герцаг Карынтыі|герцагам Карынтыі]] і [[маркграф Вероны|маркграфам Вероны]]. Вельф III памёр бяздзетным, завяшчаўшы свае ўладанні маці, Іміцы (пам. 21 жніўня каля 1055), дачцэ [[Фрыдрых Люксембургскі|Фрыдрыха Люксембургскага]], графа [[Мозельгау]], якая стала абатысай [[Абацтва Вайнгартэн|манастыра Вайнгартэн]] у [[Вайнгартэн, Вюртэмберг|Альтдорфе]], радавога манастыра Вельфаў. Іміца ж перадала гэтыя ўладанні Вельфу IV, сыну яе дачкі Кунгунды, якая выйшла замуж за [[маркграф Лігурыі|маркграфа Лігурыі]] [[Альберта Аца II д'Эстэ]]. Вельф IV стаў родапачынальнікам [[#Другая дынастыя Вельфаў|другой дынастыі Вельфаў]], якая існуе і ў наш час. ==== Бургундская галіна ==== Родапачынальнікам яе стаў [[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]] (пам. каля 881), сын Конрада I Старога. У 864 годзе ён атрымаў у кіраванне землі, якія ўтварылі герцагства Верхняя Бургундыя. Пасля звяржэння ў 887 годзе імператара [[Карл III Тоўсты|Карла III Тоўстага]] франкская імперыя канчаткова падзялілася на некалькі частак. Бароны і духавенства гэтай часткі былога Бургундскага каралеўства сабраліся ў 888 годзе ў горадзе [[Сен-Марыс]] у [[Вале (кантон)|Вале]] і абвясцілі сваім каралём [[Рудольф I (кароль Верхняй Бургундыі)|Рудольфа I]]. У выніку было ўтворана незалежнае каралеўства [[Верхняя Бургундыя]]. Старэйшы сын Рудольфа I, [[Рудольф II (кароль Бургундыі)|Рудольф II]] беспаспяхова спрабаваў стаць каралём Італіі. У выніку ён быў вымушаны адмовіцца ад сваіх прэтэнзій, але наўзамен у 933 годзе атрымаў каралеўства [[Ніжняя Бургундыя|Ніжняй Бургундыі]], утварыўшы адзінае Бургундскае каралеўства [[Арэлат]]. Пасля смерці караля [[Рудольф III (кароль Бургундыі)|Рудольфа III Гультаяватага]] ў 1032 годзе галіна згасла. Аднак магчыма галіной гэтага роду быў [[Рэйнфельдэнскі дом]]. === Генеалогія === '''Рутард''', граф у Аргенгау; жонка: '''Ірменгільда''' * '''[[Вельф I]]''' (778—825), сеньёр Альторфа і Равенсбурга; жонка: '''Хелвіга Саксонская''' (пам. пасля 833), магчыма дачка саксонскага правадыра [[Відукінд Саксонскі|Відукінда]], абатыса ў Шэле (каля [[Парыж]]а) з 825 ** '''[[Рудольф I (граф Панцье)|Рудольф I]]''' (пам. 866), [[граф Панцье]] з 853, [[граф Санса]], [[граф дэ Труа]] з [[858]], свецкі абат Жум’ежа і Сен-Рык’е; жонка: Хруадун (пам. пасля 867) *** '''[[Конрад (граф Парыжа)|Конрад III ''Чорны'']]''' (пам. 22 сакавіка 882), [[граф Парыжа]] з 866, граф Санса *** '''Вельф (III)''' (пам. 14 лістапада 881), абат манастыроў [[Абацтва Сен-Калумб-дэ-Санс|Сен-Калумб-дэ-Санс]] і Сен-Рык’е *** '''Гуга''' (пам. пасля 867), святар у манастыры Сен-Солв у Валансьене *** '''[[Рудольф II (маркграф Рэцыі)|Рудольф II]]''' (пам. пасля 895), граф у Тургау і Цюрыхгау, [[маркграф Рэцыі]] *** '''Ліўтфрыд''' (пам.870) *** '''дачка'''; муж: N, граф у Баварыі **** '''''[[Луітпольд, маркграф Баварыі|Луітпольд]]''' (каля 860 — 4 ліпеня 907), [[маркграф Баварыі]], заснавальнік Баварскага дому [[Луітпольдзінгі|Луітпольдзінгаў]]'' ** '''[[Конрад I Стары|Конрад I ''Стары'']]''' (800—863), граф у Аргенгау, абат [[абацтва Сен-Жэрмен д’Асер|Сен-Жэрмен-д’Асер]] і [[абацтва Сен-Гал|Сен-Гал]]; жонка: '''Адэлаіда Эльзаская''' (каля 810 — каля 882), дачка [[граф Тура|графа Тура]] і [[граф Буржа|Буржа]] [[Гуга III (граф Тура)|Гуга Турскага]] *** '''Вельф (II)''' (пам. да 876), граф у Лінцгау 842/850, граф у Альпгау 852/858, родапачынальнік [[#Швабская галіна Старэйшых Вельфаў|Швабскай галіны]] *** '''[[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]]''' (пам. каля 881), [[граф Асера]] 859—864, [[маркграф Верхняй Бургундыі]] з 864, родапачынальнік [[#Бургундская галіна Старэйшых Вельфаў|Бургундскай галіны]] *** '''[[Гуга Абат]]''' (каля 830—886), абат Сен-Жэрмен д’Асер, [[Нуармуцье]] і Сен-Мартэн дэ Тур; *** '''Рудольф''' *** (?) '''Эма''', альтэрнатыўная жонка [[Роберт Моцны|Роберта Моцнага]] *** (?) '''Юдыт'''<ref>{{кніга|аўтар=Jackman D.C.|загаловак= Criticism and Critique, sidelights on the Konradiner|выдавецтва=Oxford Unit for Prosopographical Research|год=1997|pages=72}}</ref>; '''[[Вуда, граф Лангау|Вуда]]''' (пам. пасля 879), [[граф Лангау]], [[маркіз Нейстрыі|маркіз Нармандскай Нейстрыйскай маркі]] *** (?) '''дачка'''; муж: [[Тэадорых дэ Вержы|Тэадорых (Цьеры) дэ Вержы]] (пам. 883/893), [[граф Шалона]] ** '''[[Юдзіф Баварская|Юдыт]]''' (каля 805 — 19 ці 23 красавіка 843); муж: з лютага 819 '''[[Людовік I Набожны]]''' (778 — 20 чэрвеня 840), [[кароль Аквітаніі]] 781—814, [[кароль франкаў]] і [[імператар Захаду]] з 814 ** '''[[Эма Баварская|Эма]]''' (каля 808 — 31 студзеня 876); муж: з 827 '''[[Людовік II Нямецкі]]''' (804 — 28 жніўня 876), [[кароль Баварыі]] з 817, [[кароль Усходне-Франкскага каралеўства]] з 840, [[кароль Латарынгіі]] з 870 ==== Швабская галіна Старэйшых Вельфаў ==== '''Вельф (II)''' (пам. да 876), граф у Лінцгау 842/850, граф у Альпгау 852/858 * (?) '''Конрад (IV)''' (пам. каля 913), граф у Лінцгау * '''Этыха I''' (пам. пасля 911), граф у [[Амергау]] ** '''Генрых I''' (пам. пасля 934); жонка: '''Ада (Ата) фон Гогенварт''' (пам. пасля 975) *** '''Этыха II''' *** '''[[Конрад Канстанцкі]]''' (пам. 26 лістапада 975), [[Канстанцкае біскупства|біскуп Канстанца]] ў 934 *** '''Рудольф I''' (пам. пасля 935) **** '''[[Рудольф II (граф Альтдорфа)|Рудольф II]]''', граф Альтдорфа; жонка: '''[[Іта фон Энінген]]''', дачка [[Конрад I (герцаг Швабіі)|Конрада I]], герцага Швабіі ***** '''Генрых II''' (пам. 15 лістапада каля 1000), граф Альтдорфа ***** '''[[Вельф II]]''' (пам. 10 сакавіка 1030), граф Альтдорфа, Норытала і Інтала; жонка: '''Імтруда (Іміца)''' (пам. 21 жніўня каля 1055), абатыса [[Абацтва Вайнгартэн|манастыра Вайнгартэн]] у Альтдорфе, дачка [[Фрыдрых Люксембургскі|Фрыдрыха Люксембургскага]], графа [[Мозельгау]] ****** '''[[Вельф III]]''' (пам. 13 лістапада 1055), [[герцаг Карынтыі]] і [[маркграф Вероны]] з 1047 ****** '''Кунігунда''' (каля 1020 — 31 сакавіка да 1055); муж: '''[[Альберта Аца II д’Эстэ]]''' (каля 996—1097), [[маркграф Лігурыі]] ******* '''''[[Вельф IV]]''' (каля 1030/1040 — 9 лістапада 1101), герцаг Баварыі (Вельф I) 1070—1077, 1096—1101, родапачынальнік Другога дому Вельфаў'' ****** (?) '''Конрад''' (пам. 27 жніўня 1031) ***** '''Рыхлінд''' (пам. 12 чэрвеня 1045); муж: '''[[Адальберон (граф Эберсберга)|Адальберон]]''' (пам. 27 сакавіка 1045), граф Эберсберга **** '''[[Этыха (біскуп Аўгсбурга)|Этыха]]''' (пам. 988), [[князь-біскуп Аўгсбурга]] ==== Бургундская галіна Старэйшых Вельфаў ==== '''[[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]]''' (пам. каля 881), [[граф Асера]] 859—864, [[маркграф Верхняй Бургундыі]] з 864; жонка: '''Вальдрада''', магчыма дачка [[Ламберт, граф Вормсгау|Ламберта]], графа [[Вормсгау]]. Дзеці: * '''[[Рудольф I (кароль Верхняй Бургундыі)|Рудольф (Рауль) I]]''' (каля 859 — 25 кастрычніка 912), герцаг Верхняй Бургундыі з 876, 1-ы кароль Верхняй Бургундыі з 888; жонка: з каля 885 '''Віла''', дачка [[Базон В’енскі|Базона В’енскага]], караля [[Ніжняя Бургундыя|Ніжняй Бургундыі]] ** '''Юдыт''' ** '''[[Рудольф II (кароль Бургундыі)|Рудольф (Радольфа) II]]''' (пам. 937), кароль Верхняй Бургундыі з 912, кароль [[Арэлат]]а з 933, [[кароль Італіі]] 922—926; жонка: з 922 '''[[Берта Швабская]]''' (пам. пасля 2 студзеня 966), дачка [[Бурхард II (герцаг Швабіі)|Бурхарда II]], [[герцаг Швабіі|герцага Швабіі]] *** '''Юдыт''' *** '''Людовік''' *** '''[[Конрад I (кароль Бургундыі)|Конрад I ''Ціхі'']]''' (каля 925 — 19 кастрычніка 993), кароль Бургундыі (Арэлата) з 937; 1-я жонка: '''Адэлаіда''' (каля 935/940 — каля 963/964); 2-я жонка: '''Мацільда''' (943 — 27 студзеня 992), дачка караля Заходне-Франкскага каралеўства [[Людовік IV (кароль Францыі)|Людовіка IV ''Заморскага'']] і [[Герберга Саксонская|Гербергі Саксонскай]] **** (ад 1-га шлюбу) '''Конрад (Куна)''' (пам. пасля 10 жніўня 966) **** (ад 1-га шлюбу) '''Гізела''' (каля 955/960 — 21 ліпеня 1007); муж: раней за 972 '''[[Генрых II Сварлівы|Генрых II ''Свавольны'']]''' (951 — 28 жніўня 995), [[герцаг Баварыі]] 955—976, 985—995 **** (ад 2-га шлюбу) '''[[Берта Бургундская|Берта]]''' (каля 964/965 — 16 студзеня пасля 1010); 1-ы муж: з каля 978/980 '''[[Эд I дэ Блуа|Эд I]]''' (пам. 995), [[граф Блуа]]; 2-і муж: з 996/997 (развод верасень 1001) '''[[Роберт II Набожны]]''' (972 — 30 ліпеня 1031), кароль Францыі **** (ад 2-га шлюбу) '''Герберга''' (каля 965 — 7 ліпеня 1018); 1-ы муж: '''[[Герман I фон Верль|Герман I]]''' (пам. каля 985/986), [[граф фон Верль]]; 1-ы муж: з каля 986 '''[[Герман II (герцаг Швабіі)|Герман II]]''' (пам. 2/3 мая 1003), герцаг Швабіі з 997 **** (ад 2-га шлюбу) '''[[Рудольф III (кароль Бургундыі)|Рудольф III ''Гультаяваты'']]''' (каля 971 — 5/6 верасня 1032), кароль Бургундыі з 993; 1-я жонка: раней за 12 студзеня 994 '''Агальтруда''' (пам. 21 сакавіка 1008/18 лютага 1011); 2-я жонка: '''Ірменгарда''' (пам. 25/27 жніўня пасля 1057), удава [[Ротбальд III (граф Праванса)|Ротбальда III]], [[граф Праванса|графа Праванса]] ***** (незак.) '''Гуга''' (пам. 31 жніўня 1038) **** (ад 2-га шлюбу) Мацільда (каля 975 — ?); муж: '''Роберт''', '''граф Жэневы''', ці '''[[Гуга IX фон Эгісгайм]]''' (пам. 1046/1049), граф фон Дашбург **** (незак.) '''Бурхард''' (каля 965/970 — 22 чэрвеня 1030/1031), пробашч манастыра Сент-Морыц у Агане *** '''Бушар''' (пам. 23 чэрвеня 957/959), архібіскуп Ліёна з [[949]] *** '''[[Адэльгейда Бургундская|Адэльгейда (Адэлаіда)]]''' (каля 931 — 16 снежня 999); 1-ы муж: з 947 '''[[Лотар II (кароль Італіі)|Лотар II]]''' (926 — 22 лістапада 950), кароль Італіі; 2-і муж: з 951 '''[[Атон I Вялікі]]''' (23 лістапада 912 — 7 мая 973), [[кароль Усходне-Франкскага каралеўства]] і [[імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] *** '''Рудольф''' (937/938 — 26 студзеня 973), граф у Эльзасе, верагодны родапачынальнік [[Райнфельдэнскі дом|Райнфельдэнскага дому]] ** '''Адэльгейда'''; муж: з 18 студзеня 914 '''[[Людовік III Сляпы]]''' (каля 880 — 28 чэрвеня 928), кароль Ніжняй Бургундыі з 887, кароль Італіі ў 899—905, [[імператар Захаду]] ў 901—905 ** '''Віла''' (пам. каля 936); муж: '''[[Базон III Арльскі|Базон III]]''' (885—936), граф Арля з 926, маркіз Тасканы з 931 ** '''Вальдрада'''; муж: '''[[Баніфацый (герцаг Спалета)|Баніфацый]]''' (пам. каля 953), [[герцаг Спалета]] з 945 ** '''[[Людовік (граф Тургау)|Людовік]]''' (пам. каля 937), граф [[Тургау]] *** '''Генрых''' (пам. пасля 963), граф Ва ў 943—963 *** (?) '''Віла''' (каля 905/907 — пасля 967/986); муж: раней за 927 '''[[Гуга дэ Труа, віконт Санса|Гуга дэ Труа]]''' (каля 900/905 — да 948), [[віконт Санса]], пфальцграф Бургундыі ў 927 * '''Адэлаіда (Адэль)''' (пам. пасля 14 ліпеня 929); муж: з каля 887/888 '''[[Рычард I (герцаг Бургундыі)|Рычард I Заступнік]]''' (каля 856 — 1 верасня 921), герцаг Бургундыі з 898 == Другая дынастыя Вельфаў == === Гісторыя роду === [[Файл:Stifterbüchlein 25v Welf IV.jpg|thumb|200px|Ідэалізаваны познесярэдневяковы партрэт [[Вельф IV|Вельфа IV]], родапачынальніка другой дынастыі]] Другая дынастыя Вельфаў з’яўляецца галіной італьянскага [[Дом Эстэ|дому Эстэ]]. [[Маркграф Лігурыі]] [[Альберта Аца II д'Эстэ]] ажаніўся з Кунігундай, дачкой Вельфа II. Іх сын, [[Вельф IV]], і стаў родапачынальнікам дынастыі. Ад імя гэтага дому Вельфаў паходзіць назва сярэдневяковай палітычнай плыні, якая супрацьстаяла дамаганням імператараў на ўладу ў [[Італія|Італіі]] — [[Гвельфы|гвельфаў]]. Вельф IV (каля 1030/1040 — 9 лістапада 1101) у 1055 годзе атрымаў у спадчыну ўсе швабскія і баварскія ўладанні свайго дзядзькі, Вельфа III. У 1070 годзе ён атрымаў ад імператара [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха IV]] тытул [[герцаг Баварыі|герцага Баварыі]]. Падчас барацьбы імператара Генрыха IV з Папамі за інвестытуру Вельф IV быў пазбаўлены ўладанняў, аднак у выніку імператар быў вымушаны заключыць з Вельфам мір і вярнуць яму Баварыю. Старэйшы сын Вельфа IV, [[Вельф V]] (пам. 1124), які стаў спадчыннікам пад імем Вельф II Баварыю пасля смерці бацькі, быў жанаты са знакамітай маркграфіняй [[Мацільда Тасканская|Мацільдай Тасканскай]], суперніцай імператара Генрыха IV. Ён дзяцей не пакінуў, таму пасля яго смерці Баварыя перайшла да малодшага брата — [[Генрых IX, герцаг Баварыі|Генрыха IX Чорнага]] (пам. 1126). Ён быў жанаты са старэйшай дачкой [[Магнус, герцаг Саксоніі|Магнуса Білунга]], [[герцаг Саксоніі|герцага Саксоніі]]. Пасля смерці цесця ў 1106 годзе ён далучыў частку саксонскіх зямель, аднак тытула герцага Саксоніі не атрымаў — імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]], асцерагаючыся ўзмацнення Вельфаў, перадаў тытул [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотару Суплінбургскаму]]. Аднак спадчыннік Генрыха Чорнага, [[Генрых Горды]] (пам. 1139), ажаніўся са спадчынніцай Лотара, які стаў у 1125 годзе кіраўніком імперыі, дзякуючы гэтаму атрымаў шматлікія ўладанні на поўначы Германіі, якія раней належалі родам графаў [[Суплінбург]]а, [[Браўншвайг]]а ([[Брунаны|Брунанам]]) і [[Нортгайм]]а. Генрых Горды падтрымліваў цесця ў яго барацьбе супраць [[герцаг Швабіі|герцагаў Швабіі]] з дому [[Гогенштаўфены|Гогенштаўфенаў]], якія таксама прэтэндавалі на імператарскі прастол. Незадоўга да смерці Лотар II прысвоіў Генрыху тытул герцага Саксоніі і перадаў каралеўскія рэгаліі. Калі Лотар памёр 4 снежня 1137 года, Генрых Горды як яго зяць і, несумнеўна, найбольш магутны з князёў Германіі быў галоўным прэтэндэнтам на каралеўскую карону. Аднак каралём 7 сакавіка 1138 года быў выбраны былы антыкароль [[Конрад III]], [[герцаг Франконіі]]. Генрых Горды перадаў Конраду каралеўскія рэгаліі, але адмовіўся падпарадкуецца яго патрабаванню адмовіцца ад аднаго з двух герцагстваў. Пасля няўдалай спробы дасягнуць пагаднення, кароль пазбавіў Генрыха абодвух герцагстваў. Саксонія была перададзена маркграфу [[Паўночная марка|Паўночнай маркі]] [[Альбрэхт Мядзведзь|Альбрэхту Мядзведзю]], сыну малодшай дачкі герцага Саксоніі Магнуса, а Баварыя — маркграфу [[Аўстрыя|Аўстрыі]] [[Леапольд IV Шчодры|Леапольду IV Бабенбергу]]. Генрых Горды хутка атрымаў перамогу над Альбрэхтам у Саксоніі і збіраўся ўварвацца ў Баварыю, але раптам памёр у 1139 годзе. [[Файл:Guelf c12.jpg|thumb|Уладанні Вельфаў у Германіі ў часы Генрыха Льва]] Спадчыннік Генрыха Гордага, [[Генрых Леў]], у 1142 годзе здолеў атрымаць Саксонію, а ў 1156 годзе новы імператар, [[Фрыдрых I Барбароса]], перадаў яму і Баварыю, але без Аўстрыі, узведзенай у статус герцагства. У выніку наступных паходаў на ўсход пачынаючы з 1160 года Генрых Леў захапіў амаль усю тэрыторыю [[бодрычы|бодрычаў]] і стаў уладальнікам велізарнай тэрыторыі на ўсход ад [[Эльба|Эльбы]]. Аднак узмацненне Генрыха Льва выклікала рэзкі канфлікт паміж ім і імператарам [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрыхам I Барбаросай]]. Калі Генрых Леў адмовіўся ад удзелу ў паходзе імператара ў [[Італія|Італію]], Фрыдрых арганізаваў у 1180 годзе над ім судовы працэс. У выніку Генрых Леў пазбавіўся большасці сваіх уладанняў, у яго руках засталіся толькі Браўншвайг і [[Люнебург]]. З сыноў Генрыха Льва [[Генрых V (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых V]] (пам. 1227) пасродкам шлюбу атрымаў Рэйнскае пфальцграфства. Аднак адзіны сын Генрыха V, [[Генрых VI (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых VI]], які атрымаў у спадчыну пфальцграфства пасля смерці маці, памёр раней за бацьку і дзяцей не пакінуў, а пфальцграфства перайшло да дому [[Вітэльсбахі|Вітэльсбахаў]]. Малодшы сын Генрыха Льва, [[Атон IV|Атон IV Браўншвайгскі]] (пам. 1218), змагаўся з Гогенштаўфенамі за тытул імператара і ў выніку займеў у гэтым — пасля гібелі яго праціўніка [[Філіп Швабскі|Філіпа Швабскага]] ён у 1209 годзе быў каранаваны імператарскай каронай. Аднак ён не стрымаў дадзены Папе абяцанняў і заявіў прэтэнзію на вярхоўныя правы над Італіяй, Папа [[Інакенцій III]] у лістападзе 1210 года адлучыў яго ад царквы і ў 1212 годзе прызнаў законным германскім каралём Германіі [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрыха II Гогенштаўфена]]. Пасля гэтага ад Атона аддзялілася ўся паўднёвая Германія. Разбіты французскім каралём [[Філіп II Аўгуст|Філіпам II]] пры [[Бітва пры Бувіне|Бувіне]] (27 ліпеня 1214 года), Атон павінен быў саступіць праціўніку. Ён з’ехаў у свае спадчынныя землі і адтуль ваяваў яшчэ з дацкім каралём [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмарам]] і архібіскупам Магдэбургскім. Дзяцей ён не пакінуў. Нашчадства пакінуў малодшы з сыноў Генрыха Льва — [[Вільгельм Люнебургскі|Вільгельм]] (1184—1213), які меў адзінага сына [[Атон I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атона Дзіцё]] (1204—1252), які атрымаў былое [[алод|алаідыяльнае]] ўладанне сваёй сям’і (ва ўсходняй частцы [[Ніжняя Саксонія|Ніжняй Саксоніі]] і ў паўночнай частцы [[Саксонія-Анхальт|Саксоніі-Анхальт]]) ад [[Спіс імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрыха II]] 21 жніўня 1235 года ў якасці [[Феод|імперскага лена]] пад назвай герцагства [[Браўншвайг-Люнебург]]. Ён стаў родапачынальнікам так званага Браўншвайгскага дому. У 1267—1269 гады землі былі падзелены паміж яго сынамі, якія сталі родапачынальнікамі некалькіх ліній роду. З XIV стагоддзя значэнне дому Вельфаў у нямецкіх справах змяншаецца, род раздрабніўся на некалькі ліній, шэраг з якіх хутка згаслі. Да XVI стагоддзя ў іх руках застаецца толькі герцагства [[Браўншвайг-Люнебург]]скае. З гэтай галіны паходзіла [[Сафія-Шарлота Браўншвайг-Вольфенбютэльская]] — маці [[Пётр II|Пятра II]] і [[Антон Ульрых Браўншвайгскі]] — бацька імператара [[Іван VI|Івана VI Антонавіча]]. У 1692 годзе [[Эрнст I (курфюрст Гановера)|Эрнст I]] у выніку аб’яднання ўладанняў некалькіх галін Люнебургскай лініі Вельфаў стаў [[курфюрст]]ам [[Каралеўства Гановер|Гановерскім]], а сын яго [[Георг I (кароль брытанскі)|Георг I]] узышоў на англійскі прастол. Гэта галіна атрымала назву [[Гановерская дынастыя|Гановерскай дынастыі]]. Апошняй прадстаўніцай дому Вельфаў на англійскім прастоле была [[каралева Вікторыя]], якая таксама прыняла тытул імператрыцы Індыі. Пасля смерці братоў [[Георг IV|Георга IV]] і [[Вільгельм IV (кароль брытанскі)|Вільгельма IV]], якія кіравалі абодвума каралеўствамі, брытанскі прастол заняла каралева Вікторыя, дачка [[Эдуард Аўгуст, герцаг Кенцкі|Эдуарда, герцага Кенцкага]], які памёр у 1820 годзе. На гановерскі прастол у 1837 годзе паводле [[салічны закон|салічнага закона]] ўзышоў дзядзька Вікторыі, герцаг Камберлендскі: {{Tree list}} * <u>'''[[Эрнст Аўгуст I (кароль Гановера)|Эрнст Аўгуст I]]''' (1771—1851)</u><br /> ∞[[Фрыдэрыка Мекленбург-Стрэліцкая]] (1778—1841) ** '''[[Георг V (кароль Гановера)|Георг V Гановерскі]]''' (1819—1878)<br /> ∞[[Марыя Саксен-Альтэнбургская]] (1818—1907) *** '''[[Эрнст Аўгуст II Гановерскі|Эрнст Аўгуст II]]''' (1845—1923), прынц Гановерскі і герцаг Камберлендскі<br /> ∞[[Тыра Дацкая]] (1853—1933) **** [[Марыя Луіза Гановерская|Марыя Луіза]] (1879—1948) ∞ [[Максіміліян Бадэнскі]] **** [[Аляксандра (герцагіня Мекленбург-Шверынская)|Аляксандра]] (1882—1963) ∞ [[Фрыдрых Франц IV (вялікі герцаг Мекленбург-Шверынскі)|Фрыдрых Франц IV]], вялікі герцаг Мекленбург-Шверынскі **** [[Вольга Гановерская|Вольга]] (1884—1958) **** [[Эрнст Аўгуст Браўншвайгскі|Эрнст Аўгуст]] (1887—1953), герцаг Браўншвайгскі<br /> ∞[[Вікторыя Луіза Пруская]] ***** '''[[Эрнст Аўгуст IV Гановерскі|Эрнст Аўгуст IV]]''' (1914—1987)<br /> ∞ Артруда Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбург-Глюксбургская (1925—1980) ****** '''[[Эрнст Аўгуст V Браўншвайгскі|Эрнст Аўгуст V]]''' (нар. 1954), глава Гановерскага дому <br />∞(1) Шанталь Хачулі <br />∞(2) прынцэса Манака [[Караліна (прынцэса Манака)|Караліна]] ******* (1) [[Эрнст Аўгуст Гановерскі]] (нар. 1983) — спадчынны прынц Гановерскага дому. ***** [[Георг Вільгельм, прынц Гановерскі|Георг Вільгельм Гановерскі]] (1915—2006) ***** [[Фрыдэрыка Гановерская (1917—1981)|Фрыдэрыка Гановерская]] (1917—1981) *** [[Фрыдэрыка Гановерская (1848—1926)|Фрыдэрыка]] (1848—1926) {{Tree list/end}} === Генеалогія === ==== Вельфы, галіна дому Эстэ ==== '''[[Альберта Аца II д’Эстэ]]''' (каля 996—1097), маркграф Лігурыі; 1-я жонка: з каля 1035 '''Кунігунда''' (каля 1020 — 31 сакавіка да 1055), дачка Вельфа II, графа Альтдорфа, Норытала і Інтала, і Іміцы, дочкі Фрыдрыха Люксембургскага, графа Мозельгау; 2-я жонка: з каля 1049/1050 '''[[Герсенда дзю Мэн]]''', дачка [[Герберт I (граф Мэна)|Герберта I]], графа Мэна. * (ад 1-га шлюбу) '''[[Вельф IV]]''' (каля 1030/1040 — 9 лістапада 1101) — герцаг Баварыі (Вельф I) 1070—1077, 1096—1101; 1-я жонка: '''N''', італьянка{{efn|Пра гэты шлюб паведамляе К. Джордан<ref>{{кніга|аўтар=Jordan K.|загаловак=Henry the Lion: a Biography|адказны=trans. Falla P. S.|месца=Oxford|выдавецтва=Clarendon Press|год=1986}}</ref>, аднак ніякіх іншых сведчанняў пра гэты шлюб няма.}}; 2-я жонка: пасля 1061 (развод 1070) '''Этэлінда''' (пам. пасля 1070), дачка [[Атон Нортхеймскі|Атона Нортхеймскага]], герцага Баварыі, і Рыхезы; 3-я жонка: з каля 1071 '''Юдыт Фландрская''' (каля 1033 — сакавік 1094), дачка [[Бадуэн IV Барадаты|Бадуэна IV ''Барадатага'']], [[граф Фландрыі|графа Фландрыі]], і Элеаноры Нармандскай, удава [[Тостыг Годвінсан|Тостыга Годвінсана]], [[эрл Нартумбрыі|эрла Нартумбрыі]] ** (ад 3-га шлюбу) '''[[Вельф V]]''' (каля 1073 — 24 верасня 1124), герцаг Баварыі (Вельф II) з 1101; жонка: з 1089 (разв. 1095) '''[[Мацільда Тасканская|Мацільда]]''' (1046 — 24 ліпеня 1115), маркграфіня Тасканы, дачка [[Баніфацый III (маркграф Тасканы)|Баніфацыя III]], маркграфа Тасканы, і [[Беатрыса дэ Бар|Беатрысы Латарынгскай]] ** (ад 3-га шлюбу) '''[[Генрых IX Чорны|Генрых IX ''Чорны'']]''' (каля 1074 — 13 снежня 1126), герцаг Баварыі з 1124; жонка: '''Вульфхільда Білунг''' (пам. 29 снежня 1126), дачка [[Магнус (герцаг Саксоніі)|Магнуса Білунга]], [[герцаг Саксоніі|герцага Саксоніі]] *** '''[[Генрых X Горды|Генрых ''Горды'']]''' (каля 1108 — 20 кастрычніка 1139), герцаг Баварыі (Генрых X) з 1126, герцаг Саксоніі (Генрых II) 1137—1138; жонка: з 29 мая 1127 '''Гертруда Суплінбургская''' (18 красавіка 1115 — 18 красавіка 1143), дачка [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотара II Суплінбургскага]], караля Германіі, і Рыхезы Нордгеймскай, 1 мая 1142 года яна другім шлюбам выйшла замуж за [[Генрых II Язаміргот|Генрыха II Язаміргота]], [[маркграф Аўстрыі|маркграфа (пазней герцага) Аўстрыі]] і герцага Баварыі **** '''[[Генрых Леў]]''' (1132/1133 — 6 жніўня 1195), герцаг Саксоніі (Генрых III) 1142—1180, герцаг Баварыі (Генрых XII) 1156—1180; 1-я жонка: з каля 1148/1149 (разв. 23 лістапада 1162) '''Клеменцыя''' (пам. 173/1175), дачка [[Конрад Цэрынгенскі|Конрада]], [[Цэрынгены|герцага Цэрынгена]], і Клеменцыі Намюрскай. Яна другім шлюбам у 1164 годзе выйшла замуж за [[Гумберт III (граф Савоі)|Гумберта III]], [[граф Савоі|графа Савоі]] і Мар’ена; 2-я жонка: з 1 лютага 1168 '''Мацільда Плантагенет''' (чэрвень 1156 — 28 чэрвеня 1189), дачка [[Генрых II Плантагенет|Генрыха II]], караля Англіі, і герцагіні [[Элеанора Аквітанская|Элеаноры Аквітанскай]] ***** (ад 1-га шлюбу) '''Генрых''' (пам. дзіцем) ***** (ад 1-га шлюбу) '''Гертруда''' (каля 1155 — 1 ліпеня 1197); 1-ы муж: з 1166 '''[[Фрыдрых IV (герцаг Швабіі)|Фрыдрых IV]]''' (1145 — 19 жніўня 1167), [[герцаг Швабіі]] і [[граф Ротэнбурга]] з 1152; 2-і муж: з лютага 1177 '''[[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнуд VI]]''' (каля 1162 — 2 лістапада 1202), [[кароль Даніі]] з 1182 ***** (ад 1-га шлюбу) '''Рыхенза''' (пам. да 1 лютага 1168) ***** (ад 2-га шлюбу) '''Рыхенза''' (1172 — 13 студзеня 1209/1210); 1-ы муж: з 1189 '''[[Жафруа III дзю Перш|Жафруа III]]''' (пам. 27 сакавіка ці 5 красавіка 1202), [[граф Перша]]; 2-і муж: з 1204 [[Ангеран III дэ Кусі|Ангеран III]] (пам. 1243), [[сеньёр дэ Кусі]] ***** (ад 2-га шлюбу) '''[[Генрых V (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых V ''Старэйшы'']]''' (каля 1173/1174 — 28 красавіка 1227), [[пфальцграф Рэйнскі]] 1195—1212, [[герцаг Браўншвайг-Люнебурга]] 1213; 1-я жонка: са снежня 1193 / студзеня 1194 '''[[Агнэс фон Гогенштаўфен (пфальцграфіня Рэйна)|Агнэс фон Гогенштаўфен]]''' (1176 — 9/10 мая 1204), дачка [[Конрад (пфальцграф Рэйнскі)|Конрада]], пфальцграфа Рэйна, і Ірмгарды фон Хенеберг; 2-я жонка: з 1211 '''Агнэс фон Ветын''' (пам. 1 студзеня 1148), дачка [[Конрад II (маркграф Лужыцкі)|Конрада II Ландсбергскага]], [[маркграфа Лужыцкі|маркграфа Лужыцкага]], і Эльжбеты Польскай ****** (ад 1-га шлюбу) '''[[Генрых VI (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых VI ''Малодшы'']]''' (каля 1196 — 25 красавіка 1214), пфальцграф Рэйнскі з 1212; жонка: з лістапада 1212 '''Мацільда Брабанцкая''' (пам. 22 снежня 1267), дачка [[Генрых I (герцаг Брабанта)|Генрыха I]], [[герцаг Брабанта|герцага Брабанта]], і Мацільды Фландрскай. Другім шлюбам яна 5 снежня 1214 выйшла замуж за [[Флорыс IV (граф Галандыі)|Флорыса IV]], [[граф Галандыі|графа Галандыі]] ****** (ад 1-га шлюбу) '''Ірмгарда''' (каля 1200 — 24 лютага 1260); муж: з каля 1217 '''[[Герман V (маркграф Бадэна)|Герман V]]''' (пам. 15/16 студзеня 1243), [[маркграф Бадэна]] ****** (ад 1-га шлюбу) '''Агнэс''' (каля 1201 — 16 лістапада 1267); муж: з мая 1222 '''[[Атон II (герцаг Баварыі)|Атон II Яснавяльможны]]''' (1206 — 29 лістапада 1253), пфальцграф Рэйна (Атон I) з 1228, герцаг Баварыі з 1231 ***** (ад 2-га шлюбу) '''Лотар''' (каля 1174/1175 — 15 кастрычніка 1190) ***** (ад 2-га шлюбу) '''[[Атон IV|Атон IV Браўншвайгскі]]''' (каля 1176/1177 — 19 мая 1218), [[граф Пуацье]] 1196—1198, [[кароль Германіі]] з 9 чэрвеня 1208, [[імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] з 4 кастрычніка 1209; 1-я жонка: з 23 ліпеня 1212 '''[[Беатрыс фон Гогенштаўфен (імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Беатрыс фон Гогенштаўфен]]''' (каля 1198 — 11 жніўня 1212), дачка караля Германіі [[Філіп Швабскі|Філіпа Швабскага]] і [[Ірына Ангеліна|Марыі (Ірыны) Ангеліны]]; 2-я жонка: з 19 мая 1214 '''[[Марыя Брабанцкая (імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Марыя Брабанцкая]]''' (каля 1191 — 9 сакавіка/14 чэрвеня 1260), дачка Генрыха I, герцага Брабанта, і Марыі Фландрскай, у ліпені 1220 яна другім шлюбам выйшла замуж за [[Вільгельм I (граф Галандыі)|Вільгельма I]], графа Галандыі ***** (ад 2-га шлюбу) '''сын''' (ліпень/снежань 1182 — у мален.) ***** (ад 2-га шлюбу) '''[[Вільгельм, герцаг Люнебурга|Вільгельм ''Тоўсты'']]''' (1184 — 12 снежня 1213), герцаг Люнебурга; жонка: з 1212 '''Алена Дацкая''' (каля 1175/1182 — 22 лістапада каля 1233), дачка [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I Вялікага]], караля Даніі ****** '''[[Атон I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон I Дзіцё]]''' (1204 — 9 чэрвеня 1252), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1235 ******* '''''[[#Браўншвайгскі дом|Браўншвайгскі дом]]''''' ***** (незак., ад дачкі Готфрыда, графа Бліскастэля) '''Мацільда''' (да 1164 — да 1219); муж: раней за 30 снежня 1178 '''[[Генрых Борвін I]]''' (каля 1150 — 28 студзеня 1227), [[князь Мекленбурга]] **** (?) '''Кунігунда''' (пам. 2 кастрычніка 1140/1147); муж: '''[[Готфрыд I фон Ронсберг|Готфрыд I]]''' (пам. 3 красавіка 1168/1172), граф фон Ронсберг *** '''Конрад''' (пам. 17 сакавіка 1126), манах-цыстэрцыянец *** '''Соф’я''' (пам. 10 ліпеня да 1147); 1-ы муж: '''[[Бертольд III Цэрынгенскі|Бертольд III]]''' (пам. 3 снежня 1122), герцаг Цэрынгена з 1111; 2-і муж: з каля 1122/1123 '''[[Леапольд I (маркграф Штырыі)|Леапольд I Храбры]]''' (пам. 29 кастрычніка 1129), [[маркграф Штырыі]] з 1122 *** '''Юдыт''' (пасля 1100 — 22 лютага 1130/1131); муж: '''[[Фрыдрых II Аднавокі]]''' (1090 — 4/6 красавіка 1147), герцаг Швабіі *** '''Мацільда''' (пам. 16 лютага ці 16 сакавіка каля 1183); 1-ы муж: з каля 1128 '''[[Дэпальд IV (маркграф Фобурга)|Дэпальд IV]]''' (пам. каля 1128), маркграф Фобурга; 2-і муж: 24 кастрычніка 1129 (кантракт) '''[[Гебхард III (граф Зульцбаха)|Гебхард III]]''' (пам. 28 кастрычніка каля 1188), [[граф Зульцбаха]] *** '''[[Вельф VI]]''' (16 снежня 1114/15 снежня 1116 — 14/15 снежня 1191), [[герцаг Спалета]] і маркіз Тасканы з 1152; жонка: '''Ута фон Кальв''' (пам. 1196), герцагіня Шаўэнбурга, дачка [[Готфрыд I фон Кальв|Готфрыда I]], графа фон Кальв і пфальцграфа Рэйнскага, і Ліўтгарды фон Цэрынген **** '''[[Вельф VII]]''' (пам. 12 верасня 1167), герцаг Спалета 1160 *** '''Вульфхільда''' (пам. 18 мая пасля 1156); муж: Рудольф (пам. 27/28 красавіка 1160), граф Брэгенца *** (незак.) '''Адальберт''' (пам. 1144), абат Карвейскага абацтва з 1138 ** (ад 3-га шлюбу) '''Кунігунда (Куніца)''' (пам. 6 сакавіка 1120); муж: '''[[Фрыдрых III (граф Дысена)|Фрыдрых III Роха]]''' (пам. 2 лістапада 1096), [[граф Дысена]] * (ад 2-га шлюбу) '''[[Гуга V дзю Мэн|Гуга V]]''' (пам. 1097), граф Мэна 1069—1093; жонка: раней за 1071 (разв.) Эрыя, дачка Роберта Гвіскара, герцага Апуліі і Калабрыі * (ад 2-га шлюбу) '''[[Фулька I д’Эстэ]]''' (пам. 15 снежня 1128), маркграф Лігурыі з 1097 ** '''''[[Дом Эстэ]]''''' ==== Браўншвайгскі дом ==== '''[[Атон I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон I Дзіцё]]''' (1204 — 9 чэрвеня 1252), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1235; жонка: з 1228 '''[[Мацільда Брандэнбургская]]''' (каля 1206/1215 — 10 чэрвеня 1261), дачка [[маркграф Брандэнбурга|маркграфа Брандэнбурга]] [[Альбрэхт II (маркграф Брандэнбурга)|Альбрэхта II]] і Мацільды фон Ленсберг. Дзеці: * '''Мацільда''' (пам. 25 жніўня ці 1 снежня 1297), рэгентка Ангальта 1266—1270, абатыса Гернродэ 1275—1295; муж: '''[[Генрых II (князь Ангаль-Ашэрслебена)|Генрых II]]''' (каля 1215—1266), [[князь Ангальта]] 1252—1253, князь [[Ангальт-Ашэрслебен]]а з 1253 * '''Алена''' (18 сакавіка 1223 — 6 верасня 1273); 1-ы муж: з каля 9 кастрычніка 1239 '''[[Герман II (ландграф Цюрынгіі)|Герман II]]''' (пам. 3 студзеня 1241), [[ландграф Цюрынгіі]]; 2-і муж: з каля 1247/1248 '''[[Альбрэхт I (герцаг Саксоніі)|Альбрэхт I]]''' (пам. 1260), [[герцаг Саксоніі]] * '''[[Лізавета Браўншвайгская|Лізавета]]''' (пам. 27 мая 1266); муж: з 25 студзеня 1252 '''[[Вільгельм II Галандскі|Вільгельм II]]''' (люты 1228 — 28 студзеня 1256), [[граф Галандыі]] і Зеландыі з 1235, [[кароль Германіі]] (Вільгельм) з 3 кастрычніка 1247 * '''Атон''' (пам. каля 16 студзеня 1247) * '''[[Альбрэхт I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Альбрэхт I ''Вялікі'']]''' (1236 — 15 жніўня 1279), герцаг Браўншвайг-Люнебурга 1252—1277, герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Браўншвайгу з 1267, родапачынальнік '''''Старэйшай Браўншвайгскай галіны'''''; 1-я жонка: з 13 ліпеня 1254 года '''Лізавета Брабанцкая''' (1243 — 17 красавіка ці 9 кастрычніка 1261), дачка [[Генрых II (герцаг Брабанта)|Генрыха II]], [[герцаг Брабанта|герцага Брабанта]], і [[Соф’я Брабанцкая|Соф’і Цюрынгскай]]; 2-я жонка: з 1 лістапада 1266 года '''[[Алесіна Манферацкая]]''' (пам. 6 лютага 1285), дачка [[маркіз Манферата|маркіза Манферата]] [[Баніфацыа II (маркіз Манферата)|Баніфацыа II]] і Маргарыты Савойскай. Другім шлюбам яна ў 1282 годзе выйшла замуж за [[Герхард I (граф Гольштэйн-Ітцэго)|Герхарда I]], [[граф Гольштэйн-Ітцэго|графа Гольштэйн-Ітцэго]]. ** (ад 2-га шлюбу) '''[[Генрых I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых I]]''' (1267 — 7 верасня 1322), герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Браўншвайгу з 1279, герцаг Браўншвайга ў Эверштэйне ў 1285, [[герцаг Браўншвайг-Грубенгагена]] і Зальцдэргельдэна з 1291, родапачынальнік [[#Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Грубенгагена|лініі герцагаў Браўншвайг-Грубенгагена]] ** (ад 2-га шлюбу) '''[[Альбрэхт II (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Альбрэхт II]]''' (каля 1268 — 22 верасня 1318), [[герцаг Браўншвайг-Гётынгена]] з 1291, родапачынальнік лініі [[#Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Гётынгена|герцагаў Браўншвайг-Гётынгена]] ** (ад 2-га шлюбу) '''[[Вільгельм I (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Вільгельм I]]''' (каля 1270 — 20 верасня 1292), [[герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля]] з 1291, родапачынальнік [[#Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Волфенбюттеля|Браўншвайг-Вольфенбютэльскай галіны]] ** (ад 2-га шлюбу) '''Атон''' (1271 — 17 красавіка 1345/13 снежня 1347), комтур ордэна [[Тампліеры|Тампліераў]] у [[Суплінбург]]у ** (ад 2-га шлюбу) '''Конрад''' (каля 1273—1303) ** (ад 2-га шлюбу) '''[[Лютэр фон Браўншвайг|Лютэр]]''' (каля 1275 — 18 красавіка 1335), [[вялікі магістр Тэўтонскага ордэна]] з 1331 ** (ад 2-га шлюбу) '''Мехцільда (Мацільда)''' (каля 1276 — 26 красавіка/31 жніўня 1318); муж: з мая 1291 '''[[Генрых I (герцаг Глогау)|Генрых I]]''' (каля 1251/1260 — 7/9 снежня 1309), [[герцаг Глогау]] * '''[[Атон Браўншвайгскі (біскуп Гільдэсгайма)|Атон]]''' (пам. 4 ліпеня 1279), [[князь-біскуп Гільдэсгайма]] з 1264 * '''[[Ёган I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Ёган I]]''' (каля 1242 — 13 снежня 1277), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1252, герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Люнебургу з 1267, родапачынальнік '''''[[#Старэйшы Люнебургскі дом|Старэйшага Люнебургскага дому]]''''' * '''[[Конрад Браўншвайгскі (біскуп Вердэна)|Конрад]]''' (пам. 15 верасня 1299), біскуп Вердэна з 1269 * '''[[Адэльгейда Браўншвайгская (ландграфіня Гесэна)|Адэльгейда]]''' (пам. 12 чэрвеня 1274); муж: раней за 26 сакавіка 1262 '''[[Генрых I (ландграф Гесэна)|Генрых I ''Дзіцё'']]''' (24 чэрвеня 1244 — 21 снежня 1308), [[ландграф Гесэна]] з 1264 * '''Агнэс''' (пам. 28/31 снежня 1327), кананеса ў Кведлінбургу ў 1263; муж: з каля 1263/1265 '''[[Віцлаў II]]''' (пам. 29 снежня 1302), [[Княства Руген|князь Ругена]] з 1260/1261 ===== Старэйшы Люнебургскі дом ===== '''[[Ёган I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Ёган I]]''' (каля 1242 — 13 снежня 1277), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1252, герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Люнебургу з 1267; жонка: 1265 Ліўтгарда Гальштэйнская (пам. пасля 28 лютага 1289), дачка графа Герхарда I Гальштэйнскага * '''[[Атон II (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон II]]''' (каля 1266 — 9/10 красавіка 1330), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1277; 1-я жонка: '''N Ольдэнбургская''', дачка графа Атона Ольдэнбургскага; 2-я жонка: 1288 '''Мацільда Баварская''' (1275 — 28 сакавіка 1319), дачка герцага [[Людвіг II Строгі|Людвіга II Баварскага]] ** '''Мацільда''' (каля 1290—1316); муж: з 10 ліпеня 1314 '''[[Мікалай II фон Верле|Нікалаус II]]''' (да 1275 — 12 кастрычніка 1316), [[сеньёр Верле]] ** '''[[Ёган Браўншвайг-Люнебургскі (адміністратар архібіскупства Брэмен)|Ёган]]''' (каля 1292 — 8/28 верасня 1324), адміністратар брэменскага архібіскупства ** '''[[Атон III (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон III]]''' (1296 — 19 жніўня 1352), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1330; жонка: 22 сакавіка 1310 '''Мацільда Мекленбургская''' (1293 — 3 чэрвеня 1358), дачка князя [[Генрых II (герцаг Мекленбурга)|Генрыха II Мекленбургскага]] *** '''Атон''' (нар. каля 1312), пам. у дзяцінстве *** '''Лізавета''' (каля 1314 — 20 лютага 1386), абатыса Вінгаўзена ў 1359—1381 *** '''Мацільда''' (каля 1318 — 7 верасня 1357); муж: '''[[Атон II (граф Вальдэка)|Атон II]]''' (да 1307—1369), [[граф Вальдэка]] ** '''[[Вільгельм II (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Вільгельм II]]''' (каля 1299 — 23 лістапада 1369), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1330; 1-я жонка: з 7 красавіка 1328 '''Гедвіга фон Равенсберг''' (пам. 5 снежня 1336), дачка графа Атона IV фон Равенсберга; 2-я жонка: з '''Марыя''' (пам. раней за 2 лютага 1341); 3-я жонка: з 12 сакавіка 1346 '''Сафія Ангальт-Бернбургская''' (пам. 18 снежня 1362), дачка графа Бернхарда III Ангальт-Бернбургскага; 4-я жонка: з 24 чэрвеня 1363 '''Агнеса Саксен-Лаўэнбургская''' (пам. пасля 7 студзеня 1387), дачка герцага Эрыха II Саксен-Лаўэнбургскага *** (ад 1-га шлюбу) '''Лізавета''' (пам. 17 красавіка 1384); 1-ы муж: з 10 кастрычніка 1339 '''[[Атон (герцаг Саксен-Вітэнберга)|Атон]]''' (пам. 30 сакавіка 1350), [[герцаг Саксен-Вітэнберга]]; 2-і муж: з 1354 '''[[Нікалаус (граф Гольштэйн-Рэндсбурга)|Нікалаус]]''' (1321 — 8 мая 1397), [[граф Гольштэйн-Рэндсбурга]] і [[герцаг Шлезвіга]] *** (ад 2-га шлюбу) '''Мацільда''' (пам. пасля 16 мая 1410); 1-ы муж: з 1355 '''[[Людвіг I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Людвіг I]]''' (да 1349 — 5 лістапада 1367), герцаг Браўншвайг-Люнебурга; 2-і муж: з 25 чэрвеня 1368 '''[[Атон I (граф Гольштэйн-Шаўэнбурга)|Атон I]]''' (пам. 16 сакавіка 1404), [[граф Гольштэйн-Шаўэнбурга]] ** '''[[Людвіг Браўншвайг-Люнебургскі (біскуп Міндэна)|Людвіг]]''' (каля 1300 — 18 ліпеня 1346), [[біскуп Міндэна]] з 1324 ** '''Лютгарда''' (каля 1302 — 16 красавіка 1338), абатыса Вінгаўзена з 1328 ** '''Юта''' (каля 1304 — 16 жніўня 1342), абатыса Вінгаўзена з 1338 * '''Мацільда''' (каля 1268 — пасля 1308); муж: з 1291 '''[[Генрых I фон Верле|Генрых I]]''' (каля 1245 — 8 кастрычніка 1291), сеньёр Верле * '''Лізавета''' (каля 1270 — да 1298); муж: з 1294 '''[[Ёган II (граф Ольдэнбурга)|Ёган II]]''' (пам. 1316), [[граф Ольдэнбурга]] * '''Агнеса''' (каля 1272 — 27 чэрвеня 1297); муж: з 1293 '''[[Вернер I фон Хадмерслебен]]''' (1243—1314), граф Фрыдэбурга * '''Алена''' (нар. каля 1274); муж: раней за 1315 граф '''[[Конрад III фон Вернігеродэ]]''' (пам. 22 ліпеня 1329) ===== Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Грубенгагена ===== '''[[Генрых I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых I]]''' (1267 — 7 верасня 1322), герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Браўншвайгу з 1279, герцаг Браўншвайга ў Эверштэйне ў 1285, герцаг Браўншвайг-Грубенгагена і Зальцдэргельдэна з 1291; жонка: 1282 Агнеса Мейсенская (пам. пасля 1 лютага 1332), дачка маркграфа Альбрэхта Мейсенскага * '''Алсіна''' (каля 1282 — пасля 17 лістапада 1317); муж: каля 1306 граф Фрыдрых фон Байхлінген-Ротэнбург (пам. да 1336) * '''Атон''' (каля 1283 — 21 верасня 1309) * '''Альбрэхт''' (каля 1284 — пасля 1341), комтур Тэўтонскага ордэна ў Меве з 1332/1333, ландкомтур Тэўтонскага ордэна ў Прусіі з 1336 * '''Адэльгейда''' (каля 1285 — 18 жніўня 1320); муж: 18 верасня 1315 '''[[Генрых Харутанскі]]''' (каля 1270 — 2/4 красавіка 1335), граф Ціроля, герцаг Карынтыі і Крайны, кароль Багеміі * '''Фацыя''' (каля 1286—1309/1312) * '''Агнеса''' (каля 1287 — пасля 7 верасня 1332), манашка-якабінка ў Астэродэ * '''[[Генрых II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых II Малады]]''' (каля 1289—1351), герцаг Браўншвайг-Грубенгагена з 1322; 1-я жонка: 16 красавіка 1318 Юта Брандэнбургская (1299—1325/1327), дачка маркграфа Генрыха I Брандэнбургскага; 2-я жонка: 23 жніўня 1330 Элвіс д’Ібелін (пам. пасля 25 мая 1347), дачка Філіпа д’Ібеліна, сенешаля Кіпра ** '''Агнеса''' (1318—1371); муж: герцаг Барнім III Памеранскі (пам. 1368) ** '''[[Атон Браўншвайгскі (князь Тарэнцкі)|Атон (IV)]]''' (1320 — 13 мая 1399), герцаг Браўншвайг-Грубенгагена з 1351, князь Тарэнта і Ахаі з 1376; 1-я жонка: 1352 Іаланда дэ Віларагут (пам. 1372), вікантэса д’Амелас, дачка Берэнгара дэ Віларагута; 2-я жонка: 1376 каралева [[Джаванна I Неапалітанская]] (1326 — 12 мая 1382) ** '''Ёган''' (пам. пасля 4 снежня 1346), канонік у Гальберштаце ** '''Людвіг''' (пам. пасля 26 мая 1373), канонік у Каміне ** '''Рыдага''' (1334 — пасля 1 красавіка 1367) ** '''Філіп''' (каля 1332 — 4 жніўня 1369), канетабль Іерусалімскі; 1-я жонка: каля 1352 Хелізія дэ Дамп’ер, дачка [[Эд III дэ Дамп’ер|Эда III дэ Дамп’ера]], канетабля Іерусаліма; 2-я жонка: 1368 Алікс д’Ібелін (1304/1306 — пасля 6 жніўня 1386), дачка Гі д’Ібеліна *** '''Хелізія''' (1353 — 15 студзеня 1421); муж: 1 мая 1365 [[Якаў I (кароль Кіпра)|Жак I дэ Лузіньян]] (1334 — 9 верасня 1398), кароль Кіпра з 1385 *** '''Ёган''' (пам. 11 чэрвеня 1414), адмірал Кіпра з 1407 ** '''[[Бальтазар Браўншвайг-Грубенгагенскі|Бальтазар]]''' (пам. пасля 14 студзеня 1385), дэспат Раманіі з 1376; жонка: 1379 Джакабела Каэтані (пам. пасля 25 мая 1400), дачка Анарата Каэтані, графа дзі Фондзі ** '''Томас''' (пам. 1384), манах-аўгусцінец ** '''Хелізія'''; муж: Луі дэ Нары (пам. 1369) ** '''Мельхіёр''' (каля 1341 — 6 чэрвеня 1381), біскуп Оснабрука ў 1369—1375, біскуп Шверына ў 1376—1381 * '''Фрыдрых''' (каля 1291 — каля 1323), манах-цыстэрцыянец * '''Адэльгейда (Ірына)''' (каля 1293 — 16 жніўня 1324); муж: сакавік 1318 імператар '''[[Андронік III Палеалог]]''' (1296 — 15 чэрвеня 1341), імператар Візантыі з 1328 * '''Конрад''' (каля 1294 — пасля 21 снежня 1320), манах-цыстэрцыянец * '''Мехцільда''' (каля 1295 — 14 сакавіка 1344); муж: 22 мая 1318 Ёган II фон Верль (пам. 27 жніўня 1337) * '''[[Эрнст I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст I]]''' (1297 — 11 сакавіка 1361), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Айнбеку з 1325, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Эверштэйне з 1327, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Астэродэ з 1334, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Гамельне з 1335, ізноў аб’яднаў увесь Браўншвайг-Грубенгаген у 1360; жонка: 1335/1336 Адэльгейда фон Эверштэйн (пам. пасля 29 верасня 1373), дачка графа Генрыха II Эверштэйна. ** '''Атон''' (нар. 1337), пам. у дзяцінстве ** '''[[Альбрэхт I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Альбрэхт I]]''' (1339 — 11 жніўня/22 верасня 1383), герцаг Браўншвайг-Зальцдэргельдэн з 1359, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Айнбеку з 1361; жонка: 1372 Агнеса Браўншвайгская (пам. 21 сакавіка 1410), дачка герцага [[Магнус II (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Магнуса II Браўншвайг-Люнебургскага]] *** '''[[Эрых I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрых I]]''' (1380 — 28 мая 1427), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1383; жонка: 1 ліпеня 1405 Лізавета Браўншвайг-Гётынгенская (1390 — пасля 29 верасня 1444), дачка герцага Атона Браўншвайг-Гётынгенскага **** '''Агнеса''' (1406 — 18 верасня 1439), абатыса Гандэрсгеймскага манастыра з 1412 **** '''Сафія''' (1407 — 6 студзеня/30 красавіка 1485), абатыса Мёленбека з 1440, абатыса Гандэрсгеймскага манастыра з 1467 **** '''Лізавета''' (1409 — 4 кастрычніка 1452), абатыса Гандэрсгеймскага манастыра з 1440; муж: 1431 герцаг [[Казімір V (герцаг Памераніі)|Казімір V Памеранскі ў Шчэціне]] (пасля 1380 — 12 красавіка 1435) **** '''Маргарыта''' (1411 — пасля 31 кастрычніка 1456); муж: 30 жніўня 1426 Сімон IV Ліпэ (пам. 11 жніўня 1429) **** '''Ганна''' (1415 — 9 кастрычніка 1474); 1-ы муж: 1435/1437 [[Альбрэхт III Набожны]], [[Баварска-Мюнхенскае герцагства|герцаг Баварыі-Мюнхенскі]] (23 сакавіка 1401 — 29 лютага 1460; 2-і муж: люты 1463 (разведзены ў 1467) герцаг [[Фрыдрых II (герцаг Браўншвайг-Каленберга)|Фрыдрых II Браўншвайг-Каленбергскі]] (пам. 6 сакавіка 1495) **** '''[[Генрых III (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых III]]''' (1416 — 27 мая/20 снежня 1464), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1427; жонка: раней за 27 чэрвеня 1457 герцагіня Маргарыта Саганская (1415/1425 — пасля 9 мая 1491), дачка герцага Ёгана I Саганскага ***** '''Атон''' (нар. 1458), пам. у дзяцінстве ***** '''[[Генрых IV (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых IV]]''' (1460 — 6 снежня 1526), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1464; жонка: 26 жніўня 1494 Лізавета Саксен-Лаўэнбургская (пам. пасля 7 красавіка 1542), дачка герцага [[Ёган V, герцаг Саксен-Лаўэнбурга|Ёгана V Саксен-Лаўэнбургскага]] **** '''[[Эрнст III (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст III]]''' (1418 — 26 мая/20 снежня 1464), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1427; пробашч царквы Святога Аляксандра ў Айнбеку з 1446, канонік кафедральнага сабора ў Гальберштаце з 1464 **** '''[[Альбрэхт III (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Альбрэхт III]]''' (1 лістапада 1419 — 15 жніўня 1485), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1427; жонка: 15 кастрычніка 1471 Лізавета Вальдэкская (пам. пасля 15 сакавіка 1513), дачка графа Вольрада фон Вальдэка ***** '''Юстус''' (нар. і пам. 1472) ***** '''Сафія''' (1474—1481) ***** '''[[Філіп I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Філіп I]]''' (1476 — 4 верасня 1551), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1485; 1-я жонка: каля 1508 невядомая (пам. 1509); 2-я жонка: 1517 Катарына фон Мансфельд (1 кастрычніка 1501—1535), дачка графа Эрнста фон Мансфельда ****** '''Філіп''' (1509—1512) ****** '''[[Эрнст V (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст V]]''' (17 снежня 1518 — 2 красавіка 1567), канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы з 1530, пробашч царквы Святога Аляксандра ў Айнбеку; склаў з сябе сан у 1549; герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1551, герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1566; жонка: 9 кастрычніка 1547 Маргарыта Памеранская (май 1518 — 24 чэрвеня 1569), дачка Георга I, герцага Памераніі-Вольгаста ******* '''Лізавета''' (20 сакавіка 1550 — 11 лютага 1586); муж: 19 верасня 1568 [[Ганс II Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбургскі|Ганс II]] (25 сакавіка 1545 — 9 кастрычніка 1622), 1-ы герцаг Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбургскі ****** '''Лізавета''' (18 сакавіка 1520—1520) ****** '''Альбрэхт''' (20/21 кастрычніка 1521 — 20 кастрычніка 1546), рэктар Вітэнбергскага ўніверсітэта з 1535, забіты ў баі пад Нёрдлінгенам ****** '''Філіп''' (10 ліпеня 1523—1531) ****** '''Катарына''' (30 жніўня 1524 — 24 лютага 1581); 1-ы муж: 12 лютага 1542 герцаг [[Ёган Эрнст Саксен-Кобургскі|Ёган Эрнст]] (10 мая 1521 — 8 лютага 1553), герцаг Саксен-Кобургскі; 2-і муж: 4 снежня 1559 граф Філіп I фон Шварцбург-Лёйтэнберг (пам. 8 кастрычніка 1564) ****** '''Ёган''' (28 мая 1526 — 2 верасня 1557), загінуў у баі пад Сен-Кантэнам ****** '''Барбара''' (25 студзеня 1528 — лета 1528) ****** '''[[Вольфганг (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Вольфганг]]''' (6 красавіка 1531 — 14 сакавіка 1595), герцаг Браўншвайг-Грубенгагена ў Катленбургу і Грубенгагене з 1567; жонка: 10 снежня 1570 [[Даратэя Саксен-Лаўэнбургская (1543—1586)|Даратэя Саксен-Лаўэнбургская]] (11 сакавіка 1543 — 5 красавіка 1586), дачка герцага [[Франц I (герцаг Саксен-Лаўэнбурга)|Франца I Саксен-Лаўэнбургскага]] ****** '''[[Філіп II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Філіп II]]''' (2 мая 1533 — 4 красавіка 1596), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу і Астэродэ з 1567, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Грубенгагене з 1595; жонка: 1 ліпеня 1560 Клара Браўншвайг-Вольфенбютэльская (16 лістапада 1632 — 23 лістапада 1595), дачка [[Генрых II Малодшы (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля|Генрыха II Малодшага]], герцага Браўншвайг-Вольфенбютэльскага ***** '''[[Эрнст IV (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст IV]]''' (1477 — 2 верасня 1494/13 сакавіка 1496), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1485 ***** '''[[Эрых II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрых II]]''' (1478 — 14 мая 1532), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1485, канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы з 1503, біскуп Оснабрука з 1508, біскуп Мюнстэра з 1532 ** '''[[Ёган II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Ёган II]]''' (пам. 18 студзеня 1401), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Астэродэ з 1361, канонік у Хільдэсхейме, Айнбеку і Майнцы, прыёр картэзіянскага манастыра ў 1378—1401 ** '''Адэльгейда''' (1341 — 3 мая 1406); муж: 1362 [[Багуслаў V]] (1318—1373), герцаг Памераніі ** '''Агнеса''' (1342 — пасля 5 лістапада 1394); муж: раней за 1362 граф Ульрых фон Гонштайн (пам. пасля 11 верасня 1414) ** '''Ганна''' (1343 — да 1409); муж: раней за 5 студзеня 1364 граф Генрых VIII фон Гонштайн (пам. 1408/1409) ** '''[[Эрнст II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст II]]''' (1346 — 13 ліпеня 1400/21 мая 1402), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу з 1384, абат Карвейскага манастыра ў 1369—1371 ** '''[[Фрыдрых (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Фрыдрых]]''' (1350—1421), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу з 1384, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Зальцдэргельдэне з 1397, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу і Астэродэ з 1402; жонка: Адэльгейда Ангальцкая (пам. пасля 20 верасня 1405) *** '''[[Атон II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Атон II]]''' (1396 — 6 студзеня/16 красавіка 1452), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу з 1404; жонка: 18 ліпеня/22 верасня 1414 Шанета Насаўская (пам. 25 красавіка 1436), дачка графа [[Ёган I (граф Насау-Вайльбурга)|Ёгана I Насау-Вайльбургскага]] **** (пазашлюбны) '''Атон''', канонік манастыра Святога Уласія ў Браўншвайгу ** '''Ганна''' (1360 — пасля 10 мая 1437); пастрыглася ў манашкі ў 1394; абатыса манастыра Святога Якава і святой Марыі ў Астэродэ ў 1397—1404. * '''[[Вільгельм (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Вільгельм]]''' (каля 1298 — 21 чэрвеня/25 ліпеня 1360), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Астэродэ, Ліхтэнштэйне і Лаўтэрбургу з 1325, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Дудэрштаце (траціна) у 1325—1358 * '''Рыхарда''' (нар. каля 1300), манашка-якабінка ў Астэродэ * '''Маргарыта''' (пам. пасля 17 лістапада 1312) * '''Ёган''' (пам. 23 мая 1367), канонік у Айнбеку, Мюнстэры і Майнцы ===== Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Гётынгена ===== '''[[Альбрэхт II (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Альбрэхт II]]''' (каля 1268 — 22 верасня 1318), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1291; жонка: 10 студзеня 1284 Рыкса фон Верле (пам. пасля 2 кастрычніка 1312), дачка Генрыха I фон Верле-Гюстраў * '''Адэльгейда''' (25 сакавіка 1290 — 14 сакавіка/12 кастрычніка 1311); муж: ліпень 1306 ландграф Ёган Гесэнскі (1278/1282 — 16/22 лютага 1311) * '''[[Атон (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Атон]]''' (25 сакавіка 1290 — 30 жніўня 1344), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1318; 1-я жонка: 24 сакавіка/2 кастрычніка 1311 Юта Гесэнская (пам. 13 кастрычніка 1317), дачка [[Генрых I (ландграф Гесэна)|Генрыха I Дзіцё, ландграфа Гесэнскага]]; 2-я жонка: 16 верасня/22 снежня 1319 Агнеса Брандэнбургская (1296/1298 — 28 лістапада 1334), дачка маркграфа Германа I (II) Брандэнбургскага * '''Альбрэхт''' (пам. 13 кастрычніка 1359), пробашч царквы Святога Аляксандра ў Айнбеку ў 1313—1324, канонік і пробашч царквы Святога Мікалая ў Магдэбургу з 1316, канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы ў 1319—1331, канонік у Гальберштацкім кафедральным саборы ў 1319, біскуп Гальберштата ў 1325—1357 * '''Вільгельм''' (1295 — раней за 1318), рыцар Тэўтонскага ордэна з 1313 * '''[[Генрых Браўншвайгскі (біскуп Гільдэсгайма)|Генрых]]''' (1296/1297 — 6 лютага 1363), канонік у Гальберштацкім кафедральным саборы ў 1319—1331, канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы і пробашч царквы Святога Кірыяка ў Браўншвайгу ў 1329—1331, [[Гільдэсгаймскае княства-біскупства|князь-біскуп Гільдэсгайма]] ў 1331—1363 * '''Людэра''' (пам. пасля 17 мая 1319) * '''Ёган''', рыцар Тэўтонскага ордэна ў 1333—1347 * '''Рыхенца''' (1298 — раней за 26 красавіка 1317), манашка ў Вінгаўзене з 1309 * '''Мехцільда''' (пам. пасля 28 кастрычніка 1357); муж: раней за 1341 граф Генрых V Малодшы Гонштайн-Зондэрсгаўзен (пам. 1356) * '''Юта''' (1300—1322) * '''Бруна''' (1303 — 31 кастрычніка 1306) * '''[[Магнус I (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Магнус I Набожны]]''' (1304 — 15 чэрвеня/15 жніўня 1369), герцаг Браўншвайг-Гётынгена ў 1318—1345, герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля з 1345, родапачынальнік 1-ы галіны герцагаў Браўншвайг-Вольфенбютэля * '''[[Эрнст I (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Эрнст I]]''' (1305 — 13 ліпеня 1366), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1318; жонка: раней за 2 сакавіка 1340 Лізавета Гесэнская (пам. 7 сакавіка 1390), дачка Генрыха II Жалезнага, ландграфа Гесэнскага ** '''[[Атон Злы (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Атон Злы]]''' (1340 — 13 снежня 1394), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1366; 1-я жонка: 19 лістапада 1357/14 студзеня 1358 Міраслава Гальштэйнская (пам. да 1379), дачка графа Ёгана III Гольштэйн-Плёна; 2-я жонка: раней за 24 чэрвеня 1379 Маргарыта Бергская (1364 — 18 чэрвеня 1442), дачка Вільгельма VII, герцага Юліха і графа Берга *** '''Вільгельм''' (1370—1391) *** '''[[Атон Аднавокі (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Атон Аднавокі]]''' (1384 — 18 лютага 1463), герцаг Браўншвайг-Гётынгена ў 1394—1435 (адрокся); жонка: 26 верасня 1406 Агнеса Гесэнская (1391 — 16 студзеня 1471), дачка [[Герман II Навуковец (ландграф Гесэна)|Германа II Навукоўца]], ландграфа Гесэнскага **** '''Лізавета''' (пам. да 1444) *** '''Ганна''' (1387 — 27 кастрычніка 1426); 1-ы муж: раней за 7 мая 1402 [[Вільгельм I (маркграф Майсена)|Вільгельм I Аднавокі]] (19 снежня 1343 — 10 лютага 1407), маркграф Майсенскі; 2-і муж: раней за 30 мая 1413 граф Вільгельм I Хенеберг-Шлейзінген (пам. 7 ліпеня 1426) *** '''Лізавета''' (1390 — пасля 29 верасня 1444); муж: 1/14 ліпеня 1405 герцаг [[Эрых II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрых II Браўншвайг-Грубенгагенскі]] (1380 — 28 мая 1427) ** '''Агнеса''' (пам. пасля 13 верасня 1416); муж: 3 жніўня 1371 граф Готфрыд VIII Зігенгайн (пам. пасля 24 верасня 1394) ** '''Адэльгейда'''; муж: раней за 11 жніўня 1371 Генрых X Горды (пам. да 1430), граф Гонштайн ** '''[[Эрнст II (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Эрнст II]]''' (пам. пасля 7 снежня 1357), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1355/1356 ** '''[[Альбрэхт (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Альбрэхт]]''' (пам. пасля 16 красавіка 1363), герцаг Браўншвайг-Гётынгена ** '''Рыкса''' (пам. пасля 29 лістапада 1406), манашка ў Марыенгартэне з 1361, абатыса Марыенгартэна з 1366 ** '''Лізавета''' ===== Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Вольфенбютэля ===== '''[[Вільгельм I (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Вільгельм I]]''' (каля 1270 — 20 верасня 1292), герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля з 1291 == Гл. таксама == * [[Гановерская дынастыя]] — англійская галіна дому Вельфаў * [[Дом Эстэ]] — італьянская галіна дому Вельфаў * [[Браўншвайгскае сямейства]] — расійская галіна дому Вельфаў (Мекленбург-Браўншвайг-Раманавы) * [[Браўншвайг-Вольфенбютэль]] * [[Браўншвайг-Люнебург]] * [[Каралеўскі Гвельфскі Ордэн]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.welfen.de/ Сайт дому Вельфаў] * [http://genealogy.euweb.cz/welf/welf1.html Радаслоўе дому Вельфаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101007095159/http://genealogy.euweb.cz/welf/welf1.html |date=7 кастрычніка 2010 }} * [http://www.angelfire.com/realm/gotha/gotha/welf2.html Welf — Paul Theroff’s Royal Genealogy Site] * {{cite web|url=http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/welfen.htm|title=Die Welfen|publisher=Mittelalterliche Genealogie im Deutschen Reich bis zum Ende der Staufer|access-date=2010-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130625102158/http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/welfen.htm|archive-date=25 чэрвеня 2013|url-status=dead}} * {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/SWABIAN%20NOBILITY.htm#_Toc260675763|title=GRAFEN im LINZGAU, GRAFEN von ALTDORF (WELF)|accessdate=2010-07-29}} * {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/BAVARIA.htm#_Toc145648147|title=DUKES of BAVARIA (WELF)|accessdate=2010-07-29}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Брауншвейгская династия}} {{Каралеўскія дынастыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вельфы| ]] [[Катэгорыя:Дынастыі Італіі]] 8yk0ibe57khbxcfp0foo10b1jztpg6z Харавац 0 349080 5142568 4644795 2026-05-17T07:32:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142568 wikitext text/x-wiki {{страва}} '''Харавац''' ({{lang-hy|[[wiktionary:խորոված|խորոված]]}} — назва [[Арменія|армянскага]] шашлыка<ref>{{Cite book|last=Albala|first=Ken|title=Food Cultures of the World Encyclopedia, Volume 1|year=2011|publisher=ABC-CLIO, LLC|location=Santa Barbara, California|isbn=978-0-313-37626-9|page=[http://books.google.com/books?id=NTo6c_PJWRgC&pg=RA3-PA4&lpg=RA3-PA4&dq=Khorovats&source=bl&ots=ghwXoXNug6&sig=wTD3LLGNAaQdgFCRLNs2tevh4sA&hl=en&sa=X&ei=NNlcUOHmEOHM0AHSh4CoCQ&ved=0CE0Q6AEwBg#v=onepage&q=Khorovats&f=false 4]}}</ref>. Харавац з’яўляецца самай тыповай стравай [[Армянская кухня|армянскай кухні]], прапанавуецца ў рэстаранах, сямейных святах, у якасці фаст-фуду<ref name="holding">{{Cite book|last=Holding|first=Nicholas|title=Armenia, 3rd: The Bradt Travel Guide|year=2011|publisher=The Globe Pequot Press|location=Guilford, Connecticut|isbn=978-1-84162-345-0|page=[http://books.google.com/books?id=Epec69LGa0IC&pg=PA84&lpg=PA84&dq=Khorovats&source=bl&ots=hejVjdfl2J&sig=1u0fBwasVw5qE4cy1Ajye5m4VN8&hl=en&sa=X&ei=NNlcUOHmEOHM0AHSh4CoCQ&ved=0CDsQ6AEwAg#v=onepage&q=Khorovats&f=false 84]}}</ref> ў Арменіі і ў [[Армянская дыяспара|армян усяго свету]]. == Этымалогія == Слова «խորոված» на армянскай мове азначае «смажаны» і паходзіць ад дзеяслова «խորովել» (для грыля). == Апісанне == Харавац традыцыйна рыхтуюць мужчыны. У Арменіі існуе каля 20 спосабаў гатаванні хараваца, што адрозніваюцца выглядам карыстанага мяса і спосабамі яго марынавання — у каньяку, віне ці воцаце. Тыповы харавац рыхтуюць з кавалкаў мяса на грылі на шампуры (շամփուր), хоць [[стэйк]]і ці [[Катлета|адбіўныя]] гатуюць на грылі і без шампураў. Кулінарная кніга ''Армянскія стравы: факт, выдумка ў фальклоры'' ад 2006 года дае такія парады для гатавання хараваца<ref name="Armenian Food">{{Cite book|last1=Petrosian|first1=Irina|last2=Underwood|first2=David|title=Armenian Food: Fact, Fiction & Folklore|year=2006|publisher=Yerkir Publishing|location=Bloomington, Indiana|isbn=978-1-4116-9865-9|page=[http://books.google.com/books?id=0oXYX9Qzx9oC&pg=PA74&lpg=PA74&dq=Khorovats&source=bl&ots=f5Sz3jE2W3&sig=G_y8OVkOrqOizTObSonNJr09C4s&hl=en&sa=X&ei=NNlcUOHmEOHM0AHSh4CoCQ&ved=0CDYQ6AEwAQ#v=onepage&q=Khorovats&f=false 76]}}</ref>: # Адлегласць паміж вогнішчам і шампурамі павінна быць прыкладна ад 12 да 15 см # Буйныя кавалкі мяса павінны заўсёды знаходзіцца ў сярэдзіне шампура — там, дзе больш тэмпература ад вогнішча # Шампуры павінны быць змешчаны блізка адзін да аднаго, каб захоўваць цёпла ад агоне У самой Арменіі харавац часта робіцца на мясе з косткамі (выкарыстоўваецца [[Катлета|бараніна]] ці свіныя адбіўныя)<ref name="holding" />. [[Заходняя Арменія|Заходнія армяне]] за межамі Арменіі таксама скарыстаюць мяса з косткамі і завуць страву [[Турэцкая мова|турэцкай]] назвай шашлык — хоць словам «шашлык» у Арменіі завуць катлеты з фаршу, засмажаныя на ражне (''ласха шашлык'' ці ''люля-кебаб — так завуць яго'' [[азербайджанцы]]). У сучаснай Арменіі самым папулярным мясам для хараваца з’яўляецца свініна. [[Армянская дыяспара|Армяне за межамі Арменіі]], зазвычай, аддаюць перавагу для гатавання гэтай стравы бараніне, ялавічыне ці курынаму мясу. У Арменіі існуе два падвіды хараваца: па-карску і хазані (выраб на патэльні). {{зноскі}} == Літаратура == * Семёнова С. В. Армянская кухня (Азбука национальной кулинарии). М. РИПОЛ классик. 2103. с. 32. ISBN 978-5-386-06950-6. == Спасылкі == * [http://arvest.armenia.ru/2010/06/17/2542/horovats/ Хоровац] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160415191710/http://arvest.armenia.ru/2010/06/17/2542/horovats/ |date=15 красавіка 2016 }}. * [http://www.bbqmag.ru/archive.html?article=118#.VwI4K5yLTcu Хоровац как форма мужского творчества]. * [http://mirtv.ru/cuisine/74/ Кухни мира. Разные виды шашлыка от лучших кулинаров Армении] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160414143112/http://mirtv.ru/cuisine/74/ |date=14 красавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Армянская кухня]] [[Катэгорыя:Шашлык]] [[Катэгорыя:Мясныя стравы]] ah7dspj3f4repf0k4f5u9n7hoovznfu Фядорскі сельсавет 0 352659 5142525 5044018 2026-05-17T00:54:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142525 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Фядорскі сельсавет | Арыгінальная назва = | Герб = | Сцяг = | Краіна = [[Беларусь]] | Статус = | Гімн = | Уваходзіць у = [[Столінскі раён]] | Уключае = 7 населеных пунктаў | Сталіца = [[Фядоры]] | Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] | Скасаванне = | Раздзел = | Назва раздзела = | Глава2 = | Назва главы2 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = | Насельніцтва = | Год перапісу = | Месца па насельніцтве = | Шчыльнасць = | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = | Часавыпояс = | Абрэвіятура = | ISO = | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = 1 | Сайт = | Заўвагі = }} '''Фядо́рскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Столінскі раён|Столінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Фядоры]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Столінскі раён|Столінскага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|||425}}</ref>. З 8 студзеня 1954 года ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 2 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|34}}</ref>. 10 кастрычніка 2025 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Радчыцкі сельсавет|Радчыцкага сельсавета]] (5 населеных пунктаў: вёскі [[Аўсямірава]], [[Вялікі Лес (Столінскі раён)|Вялікі Лес]], [[Калоднае]], [[Паніжжа]], [[Радчыцк]])<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D925b0142037|title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 26 сентября 2025 года № 116 "Об изменении административно-территориального устройства Брестской области"|website=pravo.by}}</ref>. == Склад == * Вёска [[Аўсямірава]] * Вёска [[Вялікі Лес (Столінскі раён)|Вялікі Лес]] * Вёска [[Калоднае]] * Вёска [[Нячатава]] * Вёска [[Паніжжа]] * Вёска [[Радчыцк]] * Аграгарадок [[Фядоры]] == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (2 населеныя пункты) — 1276 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,6 % — [[беларусы]], 2,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (2 населеныя пункты) — 1041 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — [[Мінск|Минск]]: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — [[Мінск|Минск]]: [[Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы|БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Фядорскі сельсавет}} {{Столінскі раён}} [[Катэгорыя:Фядорскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] ckeikn1ce0y273bt7gjhe2l08zo2tu6 Харомскі сельсавет 0 352661 5142574 4804314 2026-05-17T08:01:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142574 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Харомскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Столінскі раён]] |Уключае = 5 населеных пунктаў |Сталіца = [[Харомск]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2574 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Харо́мскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Столінскі раён|Столінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], [[Беларусь]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Харомск]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Давыд-Гарадоцкі раён|Давыд-Гарадоцкага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|||191}}</ref>. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Хорскі сельсавет|Хорскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. Пасля скасавання раёна 19 студзеня 1961 года сельсавет далучаны да Столінскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 5 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|34}}</ref>. == Склад == * Вёска [[Вугалец (Столінскі раён)|Вугалец]] * Вёска [[Лісовічы (Столінскі раён)|Лісовічы]] * Вёска [[Туры (Столінскі раён)|Туры]] * Вёска [[Харомск]] * Вёска [[Хорск]] == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3246 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 98,1 % — [[беларусы]], 1,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2574 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Харомскі сельсавет}} {{Столінскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Харомскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Давыд-Гарадоцкі раён|child|загаловак=Харомскі сельсавет у [[Давыд-Гарадоцкі раён|Давыд-Гарадоцкім раёне]] (1940—1961)}} |спіс2 = {{Столінскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Харомскі сельсавет у [[Столінскі раён|Столінскім раёне]] (з 1961)}} }} [[Катэгорыя:Харомскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Давыд-Гарадоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] f0cvmuh2cyjideaed3s1tx9dbxj6izy Фанос Пагосавіч Тэрлемезян 0 463902 5142454 4831234 2026-05-16T17:28:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142454 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Фано́с Паго́савіч Тэрлемезя́н''' ({{lang-hy|Փանոս Թերլեմեզյան}}; [[3 сакавіка]] [[1865]], [[Ван (горад)|Ван]] — [[30 красавіка]] [[1941]], [[Ерэван]], [[Арменія]]) — армянскі мастак, [[Народны мастак Армянскай ССР]] (1935). Адзін з лідараў [[Ванская бітва|самаабароны Вана]] ў 1915 годзе. == Біяграфія == Вучыўся ў школе грамадства заахвочання майстэрстваў у Пецярбургу (1895—1897) і ў [[Акадэмія Жуліяна|Акадэміі Жуліяна]] ({{lang-fr|Académie Julian}}) у Парыжы (1899—1904). У 1913 годзе на Міжнароднай мастацкай выставе ў Мюнхене мастак быў узнагароджаны залатым медалём за карціну «Прытвор Санінскага манастыра» (1904)<ref>{{Cite web |url=http://maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=2487 |title=Терлемезян Фанос Погосович (1865—1941) |access-date=8 красавіка 2017 |archive-date=20 чэрвеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620170758/http://maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=2487 |url-status=dead }}</ref>. Пасля [[Генацыд армян|генацыду армян]] у перыяд [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] жыў Францыі, Італіі, Іспаніі і ЗША. Пасля прыхода Савецкай улады ў Арменію, у 1928 г. прыехаў у Ерэван, у якім пражыў да канца свайго жыцця (1941). Народны мастак Армянскай ССР (1935). Заслужаны мастак Армянскай ССР(23.04.1931)<ref>{{кніга |аўтар= |частка= |спасылка частка= |загаловак=Хронография Еревана |арыгінал= Երևանի տարեգրությունը |спасылка= |адказны= |выданне= |месца= Ер. |выдавецтва= Музей истории города Еревана |год=2009 |том= |старонкі=76 |старонак=240 |серыя= |isbn= |тыраж= |ref=Хронография Еревана }}</ref>. Кавалер ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга (4.11.1939). <center> <gallery widths="150px" heights="150px"> Файл:П. Терлемезян. Гавит Санаинского монастыря, 1904.jpg|«[[Гавіт]] Санаінскага манастыра», 1904 Файл:P. Terlemezian, Shepherd from Lori, 1905.jpg|«Ларыйскі пастух», 1905 Файл:Terlemzyan. Komitas.jpg|«Партрэт Камітаса», 1913 Файл:P. Terlemezian. The woman at the source. Brittany.jpg|«Жанчына ля крыніцы. Брэтань», 1900 Файл:P. Terlemezian. Female model. Paris.jpg|«Жаночая мадэль. Парыж», 1903 </gallery> </center> {{зноскі}} == Літаратура == * Каталог юбилейной выставки народного художника Армянской ССР Ф. Терлемезяна, посвященной 100-летию со дня рождения, Ер., 1965 == Спасылкі == * [http://www.terlemezyan.com/history.html Биография Ф. Терлемезяна в разделе «История колледжа им. Ф. Терлемезяна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110119210834/http://terlemezyan.com/history.html |date=19 студзеня 2011 }} * [http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000029/st005.shtml ''Е. Костина'' Искусство Украины, Белоруссии, Латвии, Эстонии, Литвы, Грузии, Армении, Азербайджана конца 19 — начала 20 века] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тэрлемезян Фанос Пагосавіч}} n2wy6aukr5efxxj7yn4b0l8lw2fliak Фёдар Іванавіч Кардаш 0 471933 5142526 5099033 2026-05-17T01:03:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142526 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Фёдар Іванавіч Кардаш''' (5 студзеня 1932, [[Харашкі (Дзятлаўскі раён)|в. Харашкі Дзятлаўскага раёна]] Гродзенскай вобласці — 21 верасня 2008) — журналіст, [[Іншадумства|іншадумца]], [[Палітычныя зняволеныя|палітычны вязень]] у БССР. == Біяграфія == Бацька Фёдара Кардаша быў партызанскім сувязным, загінуў у красавіку 1944 г. падчас няўдалай спробы дыверсіі на чыгунцы (група трапіла ў засаду). У пасляваенныя гады Ф. Кардаш вучыўся ў [[Моўчадзь (вёска)|Маўчадскай]] сярэдняй школе (тады [[Гарадзішчанскі раён|Гарадзішчанскі]], цяпер [[Баранавіцкі раён]]), размешчанай у суседнім мястэчку, якую скончыў у 1950 годзе. У той жа год паступіў на аддзяленне журналістыкі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], якое ў 1955 годзе скончыў, пасля чаго працаваў у [[Чырвоная Слабада (Салігорскі раён)|Чырвонаслабодскай]] раённай газеце «Чырвоная зара». Пасля смерці Сталіна ў многіх, у тым ліку і ў Ф. Кардаша, абудзілася надзея, што ў новых умовах можна будзе больш свабодна абмяркоўваць праблемы і недахопы. Ф. Кардаш напісаў і ў лістападзе 1955 г. даслаў у [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК КПСС]] ананімны ліст з прыкладамі непарадкаў у раёне і з прапановамі дэмакратызаваць дзяржаўны лад і паслабіць цэнзуру, каб прэса магла крытыкаваць недахопы на месцах дзеля іх далейшага выпраўлення. [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі|КДБ]] вызначыла аўтара ліста па почырку і фактах, выкладзеных у ім. Рашэннем Мінскага абкаму [[камсамол]]у быў выключаны з арганізацыі, потым рашэнне было зацверджана ЦК ЛКСМБ. Быў арыштаваны 16 жніўня 1956 года ў студэнцкім інтэрнаце БДУ па вуліцы Бабруйская, 8. 18 кастрычніка 1956 года асуджаны Мінскім абласным судом па частцы «а» артыкула 72 КК БССР («антысавецкая агітацыя і прапаганда») да двух гадоў зняволення ў папраўча-працоўным лагеры. Тэрмін адбываў у Дубраўлагу ([[Мардовія]]). Падчас зняволення бачыўся і размаўляў з Цімохам Вострыкавым, якога як прадстаўніка [[Рада БНР|Рады БНР]] дэсантавалі ў БССР у 1952 годзе амерыканцы. У лагеры трапіў на вытворчасць, дзе дзень працы залічваўся за два дні зняволення, таму выйшаў на свабоду датэрмінова 23 жніўня (паводле іншых звестак — 23 кастрычніка) 1957 года. Пасля вызвалення на працу па спецыяльнасці не бралі, здолеў уладкавацца толькі настаўнікам вячэрняй школы сельскай моладзі. Праз тры гады з дапамогай [[Яраслаў Сільвестравіч Пархута|Яраслава Пархуты]] ўладкаваўся ў ружанскую раённую газету, яшчэ праз год з дапамогай аднакурсніка перайшоў на працу ў лідскую раённую газету. Пазней стаў уласным карэспандэнтам «Гродзенскай праўды» ў [[Ліда|Лідзе]]. Рэабілітаваны судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага суда БССР 31 студзеня 1989 года <ref>{{Cite web |url=http://lists.memo.ru/ |title=База данных «Жертвы политического террора в СССР». |access-date=13 ліпеня 2017 |archive-date=31 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |url-status=dead }}</ref>. У пачатку 1990-х гадоў публікаваўся ў незалежнай прэсе, быў адным са стваральнікаў і рэдактарам лідскіх незалежных газет «Народная трыбуна» (1992) і «Голас з Ліды» (1993—1995). Пасля выхаду на пенсію пераехаў у [[Мінск]]. Выступіў адным з рэдактараў зборніка ўспамінаў «Боль сквозь годы: Свидетельства жертв политических репрессий в 1930―1950 г.г.» (2004). Часопіс «[[Лідскі летапісец]]» апублікаваў успаміны Ф. Кардаша «У цянётах акупацыі». Асабовая справа Кардаша № 21033-с з фотаздымкам захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі. == Творы == * У цянётах акупацыі // [http://kamunikat.org/lidski_letapisiec.html&pubid=20469 Лідскі летапісец. Краязнаўчы, гістарычна-літаратурны часопіс. 2005, № 1-2(29-30)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190716172104/http://kamunikat.org/lidski_letapisiec.html%26pubid%3D20469 |date=16 ліпеня 2019 }}. С. 53-78. * Забытая правда жизни // Деды: дайджест публикаций о белорусской истории. Минск, 2011. Вып. 6. С. 278―298. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Маракоў, Леанід. [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19531.html Кардаш Фёдар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251211145231/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19531.html |date=11 снежня 2025 }} // Маракоў, Леанід. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794—1991. Том I. Мінск, 2003. С. 420—421. * Маракоў, Леанід. [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_27871.html Кардаш Фёдар Іванавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251211150903/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_27871.html |date=11 снежня 2025 }} // Маракоў, Леанід. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794—1991. Том III. Кніга II. Мінск, 2005. C. 594. * Тарас, Валянцін. На высьпе ўспамінаў. Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2007. С. 324-325. * Чарняўскі, Міхась. [http://slounik.org/153683.html Кардаш Фёдар] // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956—1991. Пэрсанажы і кантэкст. Менск, 1999. * Чарняўскі, Міхась. Кардаш Фёдар // Нонканфармізм у Беларусі: 1953—1985. Даведнік. Том 1 / Укладальнік Алег Дзярновіч. Мінск, 2004. С. 94-95. {{DEFAULTSORT:Кардаш Фёдар Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзятлаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] r5tovt2qfyld1ilqelkil2xgv66fgf0 Хатлянскі сельсавет 0 472086 5142580 4700807 2026-05-17T08:40:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142580 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хатлянскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Уздзенскі раён]] |Уключае = 37 населеных пунктаў |Сталіца = [[Хатляны]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1746 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Хатля́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Уздзенскі раён|Уздзенскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Хатляны]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Шацкі раён (БССР)|Шацкага раёна]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Уздзенскага раёна Мінскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ва Уздзенскім раёне БССР. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ва Уздзенскім раёне Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года ў склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]] [[Рудзенскі раён|Рудзенскага раёна]] перададзены вёскі [[Гута (Уздзенскі раён)|Гута]] і [[Завішына (Уздзенскі раён)|Завішына]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 1 красавіка 1960 года ў склад сельсавета з [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]] пералічаны 24 населеныя пункты ([[Астравок (Хатлянскі сельсавет)|Астравок]], [[Бярозава Пасека]], [[Вараноўка (Уздзенскі раён)|Вараноўка]], [[Весялоўка (Уздзенскі раён)|Весялоўка]], [[Вішнёўка (Уздзенскі раён)|Вішнёўка]], [[Вялікая Каменка]], [[Вялікая Малінаўка]], [[Грабнікі (Уздзенскі раён)|Грабнікі]], [[Гута (Уздзенскі раён)|Гута]], [[Завішына (Уздзенскі раён)|Завішына]], [[Зялёная Дуброва (Уздзенскі раён)|Зялёная Дуброва]], [[Камінтэрн (Уздзенскі раён)|Камінтэрн]], [[Малая Каменка (Уздзенскі раён)|Малая Каменка]], [[Малінаўка (Уздзенскі раён)|Малінаўка]], [[Новы Шлях (Уздзенскі раён)|Новы Шлях]], [[Пабеда (Уздзенскі раён)|Пабеда]], [[Падградка]], [[Падрэчка]], [[Пілічы]], [[Рабінаўка (Хатлянскі сельсавет)|Рабінаўка]], [[Таўкачэвічы I]], [[Таўкачэвічы II]], [[Чырвоная Ніва (Уздзенскі раён)|Чырвоная Ніва]] і [[Чырвоны Клін]]), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Любяча]], сельсавет перайменаваны ў '''Любяцкі сельсавет'''<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. З 25 снежня 1962 года па 30 ліпеня 1966 года ў складзе [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]]. 15 жніўня 1974 года скасаваны пасёлкі [[Зялёная Дуброва (Уздзенскі раён)|Зялёная Дуброва]] (зліўся з вёскай [[Чырвоная Ніва (Уздзенскі раён)|Чырвоная Ніва]]) і [[Стары Мост (Уздзенскі раён)|Стары Мост]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. 23 верасня 1996 года цэнтр сельсавета вернуты ў Хатляны, сельсавет перайменаваны ў Хатлянскі. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1909 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,8 % — [[беларусы]], 3,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1746 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Хатлянскі сельсавет}} {{Уздзенскі раён}} {{Шацкі раён, Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Шацкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] n1kxbisjhe2tdnp5j4kriail9gybtyx Форт-17 0 535048 5142514 4886525 2026-05-16T21:20:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142514 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад}} {{Картка:Стралковая зброя |назва = Форт-17 |выява = Fort-17.jpg |Тып = [[Пісталет|Самазарадны пісталет]] |Краіна = {{Сцягафікацыя|Украіна}} |Гады эксплуатацыі = з [[2014]] года |Мадыфікацыі = |Канструктар ={{comment|П.А. Заяц|Пётр Андрэевіч Заяц}} |Стварэнне прататыпу = вясна 2004 года<ref>Форт-17 // журнал "Оружие и охота", № 3, март 2005</ref> |Серыйны выпуск = |Усяго выраблена = |Выраблялася = [[НВА «Форт»]] |Маса = 700 г (без патронаў)<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.oborona.co.uk/fort.pdf|format=pdf|title=Рекламный проспект НПО "Форт"|accessdate=14 кастрычніка 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220705033331/http://www.oborona.co.uk/fort.pdf|archivedate=5 ліпеня 2022|url-status=dead}}</ref> |Даўжыня = 180 мм<ref name=autogenerated1/> |Даўжыня ствала = 95 мм<ref name=autogenerated1/> |Нарэзка ствала = |Колькасць нарэзаў ствала = |Шырыня = 130<ref name=autogenerated1/> |Вышыня = 32<ref name=autogenerated1/> |Калібр = 9 мм |Патроны = [[9 x 18 mm PM|9x18 ПМ]]<ref name=autogenerated1/> |Тып агню = |Прынцып дзеяння = самазарадны, УСМ падвойнага дзеяння |Хуткастрэльнасць = 40 стрэлаў у хвіліну<ref name=autogenerated1/> |Боезабеспячэнне = |Прыцэльная дальнасць стральбы = 50 м |Прыцэл = |Даўжыня прыцэльнай лініі = |Рэсурс (да чысткі) = |Агульны рэсурс = |Магчымыя аксэсуары = |Пачатковая хуткасць кулі = 320 м/с (9х18 мм)<ref name=autogenerated1/> |Максімальная дальнасць палёту кулі = }} '''Форт-17''' — украінскі самазарадны [[пісталет]] пад [[9×18 мм ПМ|патрон 9×18 мм ПМ]]. Распрацаваны вясной 2004 года, вырабляецца [[НВА «Форт»]]. Першы пісталет быў выраблены ў маі 2004 года. == Гісторыя == «Форт-17» быў прадстаўлены публіцы на выставе ўзбраення «{{comment|Зброя та безпека-2004|Зброя і бяспека-2004}}» (27-30 кастрычніка 2004 г.) <ref>[http://www.newsgeorgia.ru/society/20041029/308128-send.html СНД: Украінскіх сілавікоў узброяць новымі пісталетамі «Форт-17»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140519183250/http://www.newsgeorgia.ru/society/20041029/308128-send.html |date=19 мая 2014 }} // «Навіны — Грузія» ад 29 кастрычніка 2004</ref><ref name = autogenerated2>«''Праваахоўныя органы неўзабаве атрымаюць на ўзбраенне новы айчынны пісталет — „Форт-17“ … прадстаўлены на выставе. Як паведаміў камерцыйны дырэктар НВА Іван Слабадзянюк, дванаццацізарадны „Форт-17“ выраблены з ужываннем найноўшых тэхналогій і з’яўляецца адной з апошніх распрацовак прадпрыемства''»<br /> Сяргей Бугроў. [Http://www.2000.ua/v-nomere/derzhava/ekspertiza/dnevnoj-dozor_arhiv_art.htm Дзённы «Дазор»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190806151231/https://www.2000.ua/v-nomere/derzhava/ekspertiza/dnevnoj-dozor_arhiv_art.htm |date=6 жніўня 2019 }} // штотыднёвік «2000» ад 5 лістапада 2004</ref>. Па стане на пачатак 2008 года, «Форт-17» не ўваходзіў у пералік асноўнай прадукцыі прадпрыемства <ref>Форт, навукова-вытворчае аб’яднанне // Прадпрыемствы абаронна-прамысловага комплексу Расіі і краін СНД. Даведнік. выд. 4-е, зав. М., 2008. стр.395</ref>. == Апісанне == «Форт-17» з’яўляецца мадыфікацыяй пісталета «[[Форт-12]]» з палімернай рамкай з армаванага шкловалакном ударатрывалага [[поліамід]]у, аддзяляемай накладкай на рукаяці (якая дапускае падганянне па руцэ стралка) <ref>Прадпрыемству «Форт» МУС Украіны дзесяць гадоў // часопіс «Зброя і паляванне», № 1, 2005</ref> і мацаваннем «[[Планка Пікаціні|Пікаціні]]» пад ствалом пісталета. Магазіны пісталетаў «Форт-12» і «Форт-17» узаемазаменныя, хоць і адрозніваюцца вечкамі. Вечка магазіна «Форт-12» металічная, а ў «Форт-17» — выраблена з пластмасы. Пісталеты першых гадоў выпуску камплектаваліся магазінамі ёмістасцю 12 патронаў <ref name = autogenerated2/>, у далейшым — магазінамі ёмістасцю 13 патронаў <ref name = autogenerated1 />. 13 жніўня 2015 года ў афіцыйным друкаваным выданні [[міністэрства абароны Украіны]] было абвешчана, што распрацавана новая мадыфікацыя пісталета «Форт-17» з павялічанай да 15 патронаў ёмістасцю магазіна<ref>«''Пістолет „Форт-17“ … Місткість магазіна даведзена да 15 патронів''»<br /> Компактність поєднали в е вогневою міццю // газета «Народная армія» від 13 Серпня 2015</ref>. Прымяненне палімераў дазволіла паменшыць масу, павысіць тэхналагічнасць і паменшыць сабекошт вытворчасці пісталета. == Варыянты і мадыфікацыі == * Пісталет Форт-17 ва ўзнагародным выкананні — з гравіроўкай і залачэннем * Пісталет Форт-17 у выкананні для ляўшэй <ref>[http://www.fort.vn.ua/produkciya/pistolety/pistolet-fort-17.html пісталет «Форт-17» (апісанне на сайце вытворцы)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130718175235/http://fort.vn.ua/produkciya/pistolety/pistolet-fort-17.html |date=18 ліпеня 2013 }}</ref> * ''' «Кобра»''' — спартыўны пісталет пад патрон 9×18 мм ПМ, з падоўжаным да 107,5 мм (за кошт усталявання [[дульнага тормазу|дульнага тормазу-кампенсатара]]) ствалом і рэгуляваным прыцэлам, аптымізаваны пад патрабаванні IPSC <ref name = autogenerated1/><ref>[http://www.fort.vn.ua/ua/produkciya/sportivni--pistoleti/pistolet-kobra.html пісталет «Кобра» (апісанне на сайце вытворцы)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130625013957/http://fort.vn.ua/ua/produkciya/sportivni--pistoleti/pistolet-kobra.html |date=25 чэрвеня 2013 }}</ref>. Прадстаўлены ў верасні 2005 года, створаны ў сувязі з далучэннем Украіны да Міжнароднай канфедэрацыі практычнай стральбы ў 2005 годзе <ref>Вінніцкі Форт выпусціў пісталеты для трэніровак // RIA.UA ад 14 верасня 2005</ref>. * ''' «Кардон»''' — спартыўна-трэніровачны пісталет пад патрон [[.22 Long Rifle|.22 LR]]. Ёмістасць магазіна — 10 патронаў. * ''' «Форт-17 Kurz»''' — мадыфікацыя пад патрон .380 ACP * ''' «Форт-17Т»''' — [[траўматычны пісталет]] пад патрон [[9 мм РА|9 мм Р. А.]]. Ёмістасць магазіна — 13 патронаў; у канале ствала выступы, якія выключаюць магчымасць стрэлу неэластычнай куляй <ref>[http://www.fort.vn.ua/ua/produkciya/travmatichni-pistoleti/pistolet-fort-17t.html пісталет «Форт-17Т» (апісанне на сайце вытворцы)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130628092917/http://fort.vn.ua/ua/produkciya/travmatichni-pistoleti/pistolet-fort-17t.html |date=28 чэрвеня 2013 }}</ref><ref>« '' У Дзяржаўным навукова-даследчым экспертна-крыміналістычным цэнтры МУС Украіны паведамілі, што згодна са стандартам СОУ 78-19-0012007 сертыфікацыю прайшлі пісталеты» Форт-12т «і» форт-17Т "… Згаданы стандарт рэгламентуе тэхнічныя патрабаванні да пісталетаў, рэвальвераў і іншых кароткаствольных прылад несмяротнага дзеяння. Абодва пісталета сертыфікаваны як газавая зброя, якая мае дадатковую магчымасць стральбы эластычнай (мяккай) куляй. Па словах эксперта НИЭКЦ, пісталеты могуць быць выкарыстаны для стральбы патронамі, забяспечанымі сферычнымі кулямі з [[пластызоль|пластызолю]]. «У нас у траўматычных пісталетах прымяняюцца альбо пластызолевыя, альбо кулі з успененай пластмасы, а не гумовыя, як гэта прынята лічыць. Гума пры высокіх хуткасцях можа проста загарэцца», — растлумачыў эксперт НИЭКЦ. Паводле яго слоў, унутраная паверхня ствала «Форт-12т» і «Форт-17Т» не мае нарэзаў, як баявая зброя, але забяспечана ахоўнымі элементамі — выступамі, якія не дазволяць стрэліць з гэтых пісталетаў неэластычнай куляй. '' "<br /> Пётр Чарных. [http://economics.unian.net/other/189441-kto-i-chem-voorujit-ukraintsev.html Хто і чым узброіць украінцаў …] // УНІАН ад 10 лютага 2009</ref>. у 2007 годзе пісталет быў сертыфікаваны ў якасці грамадзянскай зброі на тэрыторыі Расійскай Федэрацыі, пастаўшчыком з’яўлялася кампанія «Умарекс-М». Пасля ўступлення ў сілу зменаў у заканадаўстве, з 1 ліпеня 2011 года імпарт і продаж былі спыненыя. * ''' «Форт-17р»''' — траўматычны пісталет пад патрон [[9 мм РА|9 мм Р. А.]], ёмістасць магазіна — 13 патронаў <ref>[http://www.fort.vn.ua/ua/produkciya/travmatichni-pistoleti/pistolet-fort-17r.html пісталет «Форт-17р» (апісанне на сайце вытворцы)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140416223408/http://www.fort.vn.ua/ua/produkciya/travmatichni-pistoleti/pistolet-fort-17r.html |date=16 красавіка 2014 }}</ref>. Траўматычнымі пісталетамі «Форт-17р» узброены асобныя катэгорыі супрацоўнікаў СМВЧМ (спецыяльных матарызаваных вайсковых частак украінскай міліцыі) <ref>« '' пристрій для відстрілу гумових куль» Форт-17р «. Це найбільш поширений у військах різновид сімейства» Форт ", в е ім нясуць службу бійці підрозділів в е охорони дыпламатычна представництв І консульських установік іноземних держав тая військові нарадів деяке СМВЧМ. За словамі начальніка відділу озброєння логістики Головного управління ВВ МВС України палкоўніка Сергія Лізогуба, «Форт-17р» арекомендував сабе якісним спецзасобом … У столичній міліцейській бригаді цей спецзасіб прийшов на зміну … рэвальвера для відстрілу гумових куль РКС-5 «Рынг» … адже зручними тая надійними «Форт» забезпечені далёка не всі '' "<br /> маёр Валерія Агібалова. [Http://vv.gov.ua/documents/honor/1942043878.pdf Національна гордість. Чим озброюють свої силові структурамі колишни республіки СРСР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140522143835/http://vv.gov.ua/documents/honor/1942043878.pdf |date=22 мая 2014 }} // часопіс «Слова честі», № 3 (43), серпень 2013. стор.26-28</ref>. Акрамя таго, з украінскіх камплектуючых праводзілася зборка траўматычных пісталетаў у Расеі: * ЗАТ «[[Клімаўскі спецыялізаваны Патронны завод]]» у канцы 2006 года пачаў зборку траўматычных пісталетаў «[[Хорхе (пісталет)|Хорхе]]» <ref>«'' Першыя траўматычныя пісталеты» Форта «з’явіліся на расійскім рынку ў 2006 годзе пад гандлёвай маркай „Хорхе“''»<br /> Яўген Аляксандраў. [Http://www.kalashnikov.ru/upload/medialibrary/a71/022_025.pdf «Навальніца» перазагрузка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140327234715/http://www.kalashnikov.ru/upload/medialibrary/a71/022_025.pdf |date=27 сакавіка 2014 }} // часопіс «Калашнікаў. Зброю, боепрыпасы, рыштунак» № 5, 2009. стр.22-25</ref>: : * ''' «Хорхе-1»''' — траўматычны пісталет «Форт-17р» <ref>М. Р. Попенкер. [Http://world.guns.ru/traumatic-weapons/jorge-r.html Зброя самаабароны: пісталет траўматычны «Хорхе»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130701064243/http://world.guns.ru/traumatic-weapons/jorge-r.html |date=1 ліпеня 2013 }} // сайт «Сучасная стралковая зброя свету»</ref> пад патрон [[9 мм РА|9 мм Р. А.]], сертыфікаваны МУС РФ у якасці грамадзянскай зброі самаабароны <ref>[http://www.kspz.ru/production/firearms/guns/gun3/ Пісталет «Хорхе-1» (грамадзянскі) з пластыкавай рамкай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150113165355/http://www.kspz.ru/production/firearms/guns/gun3/ |date=13 студзеня 2015 }} // афіцыйны сайт ЗАТ «Клімаўскі спецыялізаваны патрон завод»</ref><ref>Сертыфікат адпаведнасці № РОСС.RU.МЖ03.В02249 Пісталет Агнястрэльны абмежаванага паражэння мадэлі Хорхе-1 пад патрон калібра 9 мм PA</ref>. У канале ствала мае выступы, якія выключаюць магчымасць стрэлу неэластычнай куляй, ёмістасць магазіна зменшана да 10 патронаў за кошт усталявання дэталі-абмежавальніка. Пісталеты, выпушчаныя да жніўня 2007 года непрыдатныя для выкарыстання патронаў з кінэтычнай энергіяй кулі вышэй за 50 [[Джоўль|джоўляў]], у той час як пісталеты, выпушчаныя пасля жніўня 2007 года, могуць страляць патронамі з кінэтычнай энергіяй кулі да 80 джоўляў. : * '''«Хорхе-1C»''' — траўматычны пісталет пад патрон [[9 мм РА|9 мм Р. А.]], сертыфікаваны МУС РФ у якасці [[Службовая зброя|службовай зброі]] <ref>[http://www.kspz.ru/production/firearms/guns/gun3/ Пісталет «Хорхе-1С» (службовы) з пластыкавай рамкай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150113165355/http://www.kspz.ru/production/firearms/guns/gun3/ |date=13 студзеня 2015 }} // афіцыйны сайт ЗАТ «Клімаўскі спецыялізаваны Патрон завод»</ref>. У канале ствала перагародак не маецца, ёмістасць магазіна зменшана да 10 патронаў за кошт усталявання дэталі-абмежавальніка. На дзяржальні маецца прыхаваная [[антабка]] для мацавання страхавальнай папружкі. * ЗАТ «Тэхнаармс» пачало выпуск траўматычных пісталетаў «Форт-17Т» пад назвай «Навальніца-04»<ref>[http://ohrana.ru/weapon/traumatic_guns/4602/ Траўматычны пісталет Навальніца-04]</ref> 4 красавіка 2014 першы віцэ-прэм’ер Украіны [[Віталь Рыгоравіч Ярэма|В. Г. Ярэма]] абвясціў, што Украіна прыняла рашэнне спыніць ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва з Расіяй <ref>[http://www.interfax.ru/world/369528 Украіна плануе спыніць ваеннае супрацоўніцтва з Расеяй] // «Інтэрфакс» ад 4 красавіка 2014</ref>. 16 чэрвеня 2014 года прэзідэнт Украіны [[Пётр Парашэнка|П. А. Парашэнка]] забараніў любое супрацоўніцтва з Расіяй у сферы ВПК <ref>[http://www.newsru.com/world/16jun2014/poroshenko.html#1 Парашэнка забараніў супрацоўніцтва з Расіяй у сферы ВПК]</ref>, а 27 жніўня 2014 — падпісаў указ «Аб мерах па ўдасканаленні дзяржаўнай ваенна-тэхнічнай палітыкі», у адпаведнасці з якім загадаў прыняць меры «па спыненні экспарту ў Расійскую Федэрацыю тавараў ваеннага прызначэння і двайнога выкарыстання»<ref>[http://zn.ua/POLITICS/ukraina-prekraschaet-postavki-voennoy-produkcii-v-rossiyu-151683_.html Украіна спыняе пастаўкі ваеннай прадукцыі ў Расію] // «Люстэрка тыдня» ад 28 жніўня 2014</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=1926449 Украіна спыніла пастаўкі ваенных тавараў у Расію] // «Вести. RU» ад 28 жніўня 2014</ref>. У выніку, экспарт з Украіны ў Расію камплектуючых для вытворчасці траўматычных пісталетаў «Хорхе» і «Навальніца» быў спынены і іх вытворчасць спынена. == Дадатковая камплектацыя == Мацаванне «[[Планка Пікацінні|пікаціні]]» пад ствалом пісталета дазваляе ўсталяваць [[лазерны целеўказальнік]], [[тактычны ліхтар]] ці іншае абсталяванне. * У канцы 2003 года НДІ спецыяльнай тэхнікі МУС Украіны была распрацавана электронна-аптычная прыцэльна прылада «Мігдаль»<ref>«''у канцы мінулага года ўпершыню была прадстаўлена тэлевізійная прыцэльная прылада „Мігдаль“ НДІ спецыяльнай тэхнікі МУС Украіны. Начальнік гэтага інстытута Уладзімір Лотараў паведаміў, што прылада праходзіць вопытныя выпрабаванні''»<br /> Валянцін Бадрак. [Http://vpk-news.ru/articles/255 Дылема ўкраінскага ВПК] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131218144457/http://vpk-news.ru/articles/255 |date=18 снежня 2013 }} // «Ваенна-прамысловы курьер», № 43 (60) ад 10 лістапада 2004</ref> (падствольная відэакамера для ўсталявання на пісталет, блок кіравання на поясе і монакуляр); у пачатку 2011 года 12 прылад «Мігдаль» паступілі на ўзбраенне [[Сокал (спецпадраздзяленне МУС Украіны)|спецпадраздзялення «Сокал» МУС Украіны]] <ref>Руслан Ярмалюк. [Http://podrobnosti.ua/podrobnosti/2011/02/05/751467.html Украінская міліцыя атрымала зброяю будучыні] // «Падрабязнасці. UA» ад 5 лютага 2011</ref>, яны ўсталёўваюцца на пісталеты «Форт-17»<ref>[http://dumskaya.net/news/odesskie-uchennye-izobreli-antiterroristicheskij-025630/ Вынаходнікі МУС. Адэсіты навучылі пісталет страляць з-за кута і прыдумалі баявой відэашар (фота)] // Думскія. NET ад 5 красавіка 2013</ref> == На ўзбраенні == * {{Сцягафікацыя|Украіна}}: : * На ўзбраенні [[Альфа (спецпадраздзяленне СБУ)|групы «А»]] Цэнтра спецыяльных аперацый [[Служба бяспекі Украіны|Службы бяспекі Украіны]] <ref>«''Акрамя зброі, вырабленай у часы СССР, на ўзбраенні складаюцца пісталеты … '''Форт-17'''''»<br /> Уладзімір Крашэўскі. [Http://www.bratishka.ru/archiv/2009/6/2009_6_7.php Прафесіяналы: Украінская «Альфа»: тэрарызм не пройдзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923220836/http://www.bratishka.ru/archiv/2009/6/2009_6_7.php |date=23 верасня 2015 }} // часопіс «Братачка», чэрвень 2009 года</ref> : * З’яўляецца [[узнагародная зброя|ўзнагароднай зброяй]] <ref>узнагародны пісталет «Форт-17» атрымаў і. а. губернатара Кіеўскай вобласці Віктар Вакараш <br /> [http://www.segodnya.ua/politics/power/jushchenko-razdal-chinovnikam-ctvoly.html Юшчанка раздаў чыноўнікам «ствалы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413143207/http://www.segodnya.ua/politics/power/jushchenko-razdal-chinovnikam-ctvoly.html |date=13 красавіка 2014 }} // «Сёння. UA» ад 15 лютага 2010</ref><ref>Наказ Адміністрації Державної службамі спеціального зв’язку тая захисту інформації України N 115 від 9 Червня 2009 року «Про Почесну грамату тая відомчі заохочувальні відзнаки Державної службамі спеціального зв’язку тая захисту інформації України»</ref> : * 12 лістапада 2010 года дзяржаўны ашчадны банк [[Ощадбанк|ПАА «Ощадбанк»]] закупіў для падраздзяленняў аховы і інкасацыі 121 пісталет «Форт-17» <ref>[http://korrespondent.net/business/1141787-oshchadbank- nameren-priobresti-121-pistolet-i-24-tys-patronov Ощадбанк мае намер набыць 121 пісталет і 24 тыс. патронаў] // «Карэспандэнт. NET» ад 24 лістапада 2010</ref> : * 8 ліпеня 2011 для МУС Украіны было закуплена 100 пісталетаў «Форт-17/05» <ref>[http://nashigroshi.org/2011/07/18/mohylov-na-6-miljoniv-nakupyv-pistoletiv- kulemetiv-i-naruchnykiv / магіле на 6 мільйонів накупляўшы пістолетів, кулеметів І наручників] // «Наші гроші», 18 ліпні 2011</ref> : * 12 красавіка 2012 года для супрацоўнікаў ведамаснай аховы [[Укргидроэнерго|ПАО «Укргідраэнерга»]] было закуплена 118 пісталетаў «Форт-17» <ref>[http://rencentre.com/news-and-insights/5047 «Укргидроэнерго» узбройваецца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140327234728/http://rencentre.com/news-and-insights/5047 |date=27 сакавіка 2014 }} // «Renewable Energy Centre» ад 19 красавіка 2012</ref> : * 3 кастрычніка 2014 <ref>«''Акрамя таго, байцы атрымаюць новыя пісталеты Форт-17 ''» <br /> [https://ru.tsn.ua/zbroya/minoborony-nachala-perehod-na-noveyshie -otechestvennye-shturmovye-vintovki-fort-221-389959.html Мінабароны пачатак пераход на найноўшыя айчынныя штурмавыя вінтоўкі Форт-221]{{Недаступная спасылка}} // TCH.UA ад 3 кастрычніка 2014</ref> начальнік цэнтральнага ракетна-артылерыйскага ўпраўлення [[Узброеныя Сілы Украіны|Узброеных сіл Украіны]] палкоўнік Віталь Атаманюк паведаміў, што пісталет «Форт-17» мяркуецца прыняць на ўзбраенне ўкраінскай арміі <ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1493721 Украінская армія атрымае штурмавыя вінтоўкі, вырабленыя па ізраільскай ліцэнзіі] // ІТАР-ТАСС ад 8 кастрычніка 2014</ref>. У далейшым, у 2014 годзе «Форт-17» быў прыняты на ўзбраенне сухапутных войскаў Украіны <ref>Біла кніга 2014 года: Збройні сили України. «Міністерство абарані України», 2015. стор.77</ref> (аднак да вясны 2016 года ў войскі пісталеты «Форт-17» не паступалі) <ref>О. І. Василів, В. М. муковоз, О. В. Кмін. Перспектывы розвитку військової техніки І озброєння механізованих І танкавыя підрозділів // Збірка Тэз доповідей Міжнародної наукової конференції «Перспектывы розвитку озброєння тая військової техніки сухапутныя військ» (18-20 травня 2016 р.) / Львів, друкарні Національної Академії сухапутныя військ ім. гетьмана Пятра Сагайдакавага, 2016. стор.21</ref> : * У ліпені 2015 пісталеты «Форт-17» былі зацверджаны ў якасці табельнай зброі супрацоўнікаў патрульнай службы [[Нацыянальная паліцыя Украіны|нацыянальнай паліцыі Украіны]]<ref>[http://society.lb.ua/life/2015/07/02/309864_kieve_sostoyalsya_perviy_vipusk.html У Кіеве адбыўся першы выпуск патрульных паліцыянтаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304110247/http://society.lb.ua/life/2015/07/02/309864_kieve_sostoyalsya_perviy_vipusk.html |date=4 сакавіка 2016 }} // LB.UA ад 2 ліпеня 2015</ref> : * У красавіку-траўні 2016 года партыя пісталетаў была замоўлена для [[Дзяржаўная служба аховы пры МУС Украіны|ДСА МУС Украіны]] <ref>«''управління поліції охорони ў м. Києві … придбало 471 пістолет» Форт-17 «калібру 9 mm Makarov па 5 214 грн. за штуку. Управління ў Київській області за 1,78 млн грн. купіла 341 пістолет цієї моделі за такою ж ціною. ''»<br /> [http://nashigroshi.org/2016/06/17/poshtaryam-hmelnychchyny-kupyly-pistoletiv-bilshe-nizh-politsiji-ohorony-kyjivschyny / Поштарям Хмельниччини купілі пістолетів більше, ніж поліції охорони Київщини] // «Наші гроші» від 17 Червня 2016</ref><ref>[http://zp.nashigroshi.org/2016/04/25/derzhohorona-kupyt-sobi-pistoletiv-na -12-miljona / Держохорона купіць собі пістолетів на 1,2 мільйона] // «Наші гроші. Запоріжжя» від 25 квітня 2016</ref><ref>[http://www.zhitomir.info/news_156691.html Для житомирської поліції охорони закуплять 78 пістолетів па 5,2 ціс. грн скурныя] // «Житомир. INFO» ад 6 мая 2016</ref> == Цікавыя факты == * Пісталет «Форт-17» з нумарам 0001 быў уручаны МУС Украіны ў якасці ўзнагароднай зброі міністру ўнутраных спраў Украіны [[Юрый Вітальевіч Луцэнка|Ю. В. Луцэнка]] (20 сакавіка 2007 года гэты пісталет быў канфіскаваны пры ператрусе ў яго кватэры) <ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/183239-lucenko-lishilsya-komsomolskogo-bileta Луцэнка пазбавіўся камсамольскага білета] // «Карэспандэнт. UA» ад 20 сакавіка 2007</ref><ref>Богдан Грабоўскі, Аляксандр Ільчанка. [Http://www.segodnya.ua/ukraine/lutsenko-zhdet-cledovatel.html Луцэнка чакае следчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141221174419/http://www.segodnya.ua/ukraine/lutsenko-zhdet-cledovatel.html |date=21 снежня 2014 }} // «Сёння. UA» ад 21 сакавіка 2007</ref>, пісталеты «Форт-17» з нумарамі ад 0002 да 0006 былі ўручаны ў якасці ўзнагароднай зброі іншым удзельнікам [[Аранжавая рэвалюцыя|Аранжавай рэвалюцыі]] <ref>Аляксандр Ільчанка, Аляксандр Чаленка. [Http://www.segodnya.ua/ukraine/henprokuratura-udarila-obyckom-lutsenko-po-rejtinhu-timoshenko.html Генпракуратура ўдарыла ператрусам Луцэнкі па рэйтынгу Цімашэнкі?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141221174313/http://www.segodnya.ua/ukraine/henprokuratura-udarila-obyckom-lutsenko-po-rejtinhu-timoshenko.html |date=21 снежня 2014 }} // «Сёння. UA» ад 20 сакавіка 2007</ref> * Пасля [[Аранжавая рэвалюцыя|Аранжавай рэвалюцыі]] па ініцыятыве губернатара Вінніцкай вобласці [[Дамброўскі, Аляксандр Георгіевіч|Аляксандра Дамброўскага]] НВА «Форт» вырабіла партыю з 1000 пазалочаных падарункавых траўматычных пісталетаў <ref>Таццяна Пархамчук. Залачоны пісталет, або Яшчэ пра адну знаходцы памаранчавай маркетынгу // «Люстэрка тыдня», № 20 (548) ад 28 мая — 3 чэрвеня 2005</ref> на базе канструкцыі «Форт-17р» з надпісамі «{{comment|Так!|Да!}}» і «{{comment|Вірю! Ведаю! Можам!|Веру! Ведаю! Можам!}}» У якасці сувеніраў для ідэйных натхняльнікаў і герояў рэвалюцыі на Майдане. Пісталеты коштам {{comment|каля 5000 грыўняў|каля 1000 даляраў ЗША}} <ref>Ва Украіне пачалі выпускаць «памаранчавай» пісталет // газета «Сёння», № 86 (2028) ад 18 красавіка 2005</ref> збіраліся ўручную лепшымі спецыялістамі <ref>«'''''гэта пісталет траўматычнага дзеяння з гумовымі кулямі'''. Некаторыя яго дэталі і, вядома ж, надпісы: „Так!“, „Вірю! Ведаю! Можам!“ Пазалочаныя спецыяльным хімічным складам … такіх пісталетаў вырабяць усяго 1000 штук. Зброя гэта — ручной працы, над ёй працуюць два лепшых слесара аб’яднання. Дадзеныя аб зборшчыкі будуць занесены ў сертыфікацыйны пашпарт „Форта“. Такі падыход гарантуе вырабам вышэйшую якасць. Паколькі рэвалюцыя прайшла бяскроўна, „Форт“ задуманы як '''Тэарэтычна несмяротная зброю'''''»<br /> [http://fakty.ua/56644-obladatelyami-zolochenogo-pistoleta-quot-fort-quot-ruchnoj- raboty-s-quot-pomaranchevoj-quot-simvolikoj-smogut-stat-tolko-te-kto-gotov-zaplatit-za-nego-bolee-tysyachi-dollarov Уладальнікамі залацістага пісталета «форт» ручной працы з «памаранчавай» сімволікай змогуць стаць толькі тыя, хто гатовы заплаціць за яго больш за тысячу долараў] // «Факты. UA» ад 21 красавіка 2005</ref>, гэта абумовіла чатырох-пяціразовае павелічэнне кошту ў параўнанні са стандартнымі серыйнымі ўзорамі <ref>«''Пістолети збиралися ўручную, їх виготовляли найкращі фахівці. Дула зброї оздоблене залатою різьбою, таму коштуватиме вона ў чотири-п’ять разів дорожче, ніж інша фортівська '''гумова''' зброя ''»<br /> {{cite web | url = http://tviybiznes.com/main/news2/161795 | title = в пам'ять пра «памаранчавай революцію» Наукова-виробниче об'єднання «Форт» виготовило пістолети в е написом «ТАК!» | publisher = Вінницький інформаційно- консультаційний цэнтр розвитку підприємства «твій бізнес» | accessdate = 17/9/2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20220125181422/http://tviybiznes.com/ | archivedate = 25 студзеня 2022 | url-status = dead }} {{Ref-uk}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [Http://www.fort.vn.ua афіцыйны сайт вытворцы — КНВА «Форт» МУС Украіны (г. Вінніца)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120127100120/http://www.fort.vn.ua/ |date=27 студзеня 2012 }} * М. Р. Попенкер. [Http://world.guns.ru/handguns/hg/ua/fort-17-r.html Пісталет Форт 17 (Украіна)] // сайт «Сучасная стралковая зброя свету» * [Http://www.imfdb.org/wiki/Fort-17 Fort-17] / Internet Movie Firearms Database [[Катэгорыя:Самазарадная пісталеты па алфавіце]] [[Катэгорыя:Самазарадныя пісталеты Украіны]] [[Катэгорыя:Зброя пад патрон 9×18 мм ПМ]] nstgr5alxm64xbwjx7raqsv4e7wwqju Краснагорск (горад) 0 536093 5142542 5023666 2026-05-17T04:31:06Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, пунктуацыя, стыль 5142542 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Краснагорск}} {{НП-Расія}} '''Краснагорск''' ({{lang-ru|Красного́рск}}) — горад абласнога падпарадкавання ў [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]] з адміністрацыйнай тэрыторыяй (да красавіка 2017 года — цэнтр [[Краснагорскі раён (Маскоўская вобласць)|Краснагорскага раёна]]) і цэнтр гарадской акругі Краснагорск (да студзеня 2017 года — Краснагорскага муніцыпальнага раёна). У 2017 годзе горад увайшоў у склад аб’яднанай [[Гарадская акруга (Расія)|гарадской акругі]] Краснагорск. == Геаграфія == Горад размешчаны на рацэ [[Масква (рака)|Масква]] і яе прытоку рацэ Банька, за 22 км ад цэнтра [[Масква|Масквы]] (за 2 км ад [[Маскоўская кальцавая аўтамабільная дарога|МКАД]]), непасрэдна прымыкаючы да Масквы з паўночнага захаду. == Гісторыя == Утвораны як аднайменны рабочы пасёлак у 1932 з часткі рабочага пасёлка Паўшына (упершыню згадваецца як сяло ў 1462 у духоўнай вялікага князя маскоўскага [[Васіль II|Васіля II]]; астатняя частка рабочага пасёлка ў 1932 пераўтворана ў аднайменнае сяло), жылога заснаванага ў 1860-х гг. пасёлка Банькі, які адрадзіўся ў 1926-27 у сувязі з будаўніцтвам завода, пас. Красная Горка (1927) і былой сядзібы Знаменскае-Губайлава. Раённы цэнтр (1932-63, 1965—2017) [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]] (у 1960-61 горада [[Масква|Масквы]]). У 1933 годзе ў склад Краснагорска ўвайшлі с. Губайлава (упершыню згадваецца ў 1620 як пустка) і пасёлак завода «Стандартбетон» (завод пабудаваны ў 1932; пастаўляў буйнагабарытныя бетонныя канструкцыі для будаўніцтва [[канал імя Масквы|канала імя Масквы]], [[Маскоўскі метрапалітэн|Маскоўскага метрапалітэна]] і іншых аб’ектаў). З 1939 года — горад. У 1962 годзе ў рысу Краснагорска ўключаны сёлы Паўшына і Чэрнева (вядома з пачатку XVII ст.), а таксама пасёлак садавінагароднінага камбіната і камбінат ТІГІ (створаны ў 1950 як «Паўшынскі завод па вытворчасці сухой гіпсавай тынкоўкі»); у 2004 — дачны пасёлак Апаліха (заснаваны як сяло ў 1670-х гг.), а таксама с. Нованікольскае, пасёлак Ткацкай фабрыкі, вёскі Анікееўка, Гараносава і Аніна. З 2007 у Краснагорску размяшчаецца адміністрацыя губернатара і ўрад Маскоўскай вобласці. У 2009 у Краснагорску адкрыта станцыя [[Мякініна (станцыя метро)|Мякініна]] Маскоўскага метрапалітэна, а таксама канцэртная зала «Крокус Сіці Хол». Горад абласнога падпарадкавання (1963—2001, з 2017) Маскоўскай вобласці. З 2017 цэнтр аднайменнай гарадской акругі. У 2019 праз горад запушчана новая лінія чыгуначнага транспарту — МЦД-2, якая звязала горад [[Падольск]] са станцыяй Нахабіна (у гарадской акрузе Краснагорск) праз тэрыторыю Масквы. 22 сакавіка 2024 года здзейснены [[тэракт у «Крокус Сіці Холе»]], у выніку якога загінула звыш ста трыццаці чалавек. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Спорт == * Жаночы футбольны клуб «[[ЖФК Зоркі Краснагорск|Зоркі]]» * Мужчынскі хакейны клуб «Зоркі» (хакей з мячом) == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Гарады Маскоўскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Маскоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Краснагорск (горад)| ]] ix4rolzx3pxdmuidbzc3ibje7d415ol Гаэль Манфіс 0 552248 5142537 4817746 2026-05-17T03:04:37Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя 5142537 wikitext text/x-wiki {{Тэнісіст |фатаграфія = Monfils_WM16_(7)_(28135964710).jpg |імя_іграка = Гаэль Манфіс |грамадзянства = {{FRA}} |месца пражывання = [[Трэлекс]], [[Швейцарыя]] |дата нараджэння = 1.9.1986 |месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Парыж|у Парыжы}}, [[Францыя]] |рост = 193 |прафесійная кар'ера = 2004–... |працоўная_рука = правая (двухручны бэкхэнд) |прызавыя_грошы = $14,142,156 |адзіночныя_вынікі = 422–237 <small>(64.04%)</small> |адзіночных_тытулаў = 7 |найвышэйшая_адзіночная_пазіцыя = 6 (7 лістапада 2016) |вынікі_па_Аўстраліі = чвэрцьфінал ([[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2016 – адзіночны разрад, мужчыны|2016]]) |вынікі_па_Францыі = паўфінал ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2008 – адзіночны разрад, мужчыны|2008]]) |вынікі_па_Уімблдану = 1/16 фіналу ([[Уімблдан 2005 – адзіночны разрад, мужчыны|2005]], [[Уімблдан 2007 – адзіночны разрад, мужчыны|2007]], [[Уімблдан 2010 – адзіночны разрад, мужчыны|2010]], [[Уімблдан 2011 – адзіночны разрад, мужчыны|2011]], [[Уімблдан 2015 – адзіночны разрад, мужчыны|2015]], [[Уімблдан 2017 – адзіночны разрад, мужчыны|2017]]) |вынікі_па_ЗША = паўфінал ([[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2016 – адзіночны разрад, мужчыны|2016]]) |Фінал ATP = групавы раўнд ([[Фінал сусветнага тура ATP 2016 – адзіночны разрад|2016]]) |Алімпійскія гульні = чвэрцьфінал ([[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 – адзіночны разрад, мужчыны|2008]], [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 – адзіночны разрад (мужчыны)|2016]]) |парныя_вынікі = 25–79 <small>(24.04%)</small> |парных_тытулаў = 0 |найвышэйшая_парная_пазіцыя = 155 (8 жніўня 2011) |вынікі_па_Аўстраліі2 = 1/32 фіналу ([[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2006 – парны разрад, мужчыны|2006]]) |вынікі_па_Францыі2 = 1/16 фіналу ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2007 – парны разрад, мужчыны|2007]]) |вынікі_па_Уімблдану2 = |вынікі_па_ЗША2 = 1/32 фіналу ([[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2005 – парны разрад, мужчыны|2005]]) |Алімпійскія гульні2 = |Кубак Дэвіса = фінал ([[Кубак Дэвіса 2010|2010]], [[Кубак Дэвіса 2014|2014]]) |Кубак Хопмана = |апошняе_абнаўленне = 5 сакавіка 2018 }} '''Гаэль Манфіс''' ({{lang-fr|Gaël Monfils}}; {{ВД-Прэамбула}}) — прафесійны [[Францыя|французскі]] [[тэніс]]іст. Паўфіналіст [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2008 – адзіночны разрад, мужчыны|адкрытага чэмпіянату Францыі 2008 года]] і [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2016 – адзіночны разрад, мужчыны|адкрытага чэмпіянату ЗША 2016 года]], двухразовы фіналіст [[Парыжскі Мастэрс|Парыжскага Мастэрса]] ([[Парыжскі Мастэрс 2009 – адзіночны разрад|2009]] і [[Парыжскі Мастэрс 2010 – адзіночны разрад|2010]]) і паўфіналіст [[Мантэ-Карла Мастэрс 2016 – адзіночны разрад|Мантэ-Карла Мастэрс 2016 года]]. Былы шосты нумар сусветнага рэйтынгу (2016). == Фіналы турніраў == === Адзіночны разрад: 27 (7:20) === {| |-valign=top | {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:90%" |- style="background:#F5F500; text-align:center;" |'''Легенда''' |- style="background:#f3e6d7;" | Турніры Вялікага Шлема (0:0) |- style="background:#ffffcc;" | Кубак Мастэрс / Фіналы Сусветнага тура ATP (0:0) |- style="background:#e9e9e9;" | Серыя Мастэрс / Серыя ATP Мастэрс 1000 (0:3) |- style="background:#d4f1c5;" | Залатая серыя / Серыя ATP 500 (1:5) |- | Міжнародная серыя / Серыя ATP 250 (6:12) |} | {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:90%" |- style="background:#F5F500; text-align:center;" |'''Паводле пакрыццяў''' |- |Хард (6:13) |- |Грунт (1:4) |- |Трава (0:1) |- |Дыван (0:1) |} |} <br /> {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:70%" |- style="background:#F5F500;" !'''Вынік''' !'''{{Abbr|ПДВ|Парадак дасягнення выніку|0}}''' !'''Дата''' !'''Турнір''' !Пакрыццё !'''Апанент у фінале''' !class="unsortable"|'''Лік''' |- |bgcolor=98fb98 align=center|Перамога |align=center|1 |7 жніўня 2005 |[[Idea Prokom Open 2005 – адзіночны разрад|Idea Prokom Open]], [[Сопат (Польшча)|Сопат]], [[Польшча]] |Грунт |{{Сцяг Германіі}} [[Фларыян Маер]] |7:6<sup>(8:6)</sup>, 4:6, 7:5 |- |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|1 |9 кастрычніка 2005 |[[Open de Moselle 2005 – адзіночны разрад|Open de Moselle]], [[Мец]], [[Францыя]] |Хард (пам.<ref group="фт">Турнір праходзіў у памяшканні.</ref>) |{{Сцяг Харватыі}} [[Іван Любічыч]] |6:7<sup>(7:9)</sup>, 0:6 |- |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|2 |31 кастрычніка 2005 |[[Grand Prix de Tennis de Lyon 2005 – адзіночны разрад|Grand Prix de Tennis de Lyon]], [[Ліён]], [[Францыя]] |Дыван (пам.) |{{Сцяг ЗША}} [[Эндзі Родзік]] |3:6, 2:6 |- |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|3 |7 студзеня 2006 |[[Адкрыты чэмпіянат Катара па тэнісе 2006 – адзіночны разрад|Адкрыты чэмпіянат Катара]], [[Доха]], [[Катар]] |Хард |{{Сцяг Швейцарыі|20px}} [[Роджэр Федэрэр]] |3:6, 6:7<sup>(5:7) |- |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|4 |26 мая 2007 |[[Hypo Group Tennis International 2007 – адзіночны разрад|Hypo Group Tennis International]], [[Пёрчах-ам-Вёртэрзэ]], [[Аўстрыя]] |Грунт |{{Сцяг Аргенціны}} [[Хуан Манака]] |6:7<sup>(3:7)</sup>, 0:6 |- style="background:#d4f1c5;" |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|5 |12 кастрычніка 2008 |[[Bank Austria-TennisTrophy 2008 – адзіночны разрад|Bank Austria-TennisTrophy]], [[Вена]], [[Аўстрыя]] |Хард (пам.) |{{Сцяг Германіі}} [[Філіп Пэтцшнэр]] |4:6, 4:6 |- style="background:#d4f1c5;" |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|6 |28 лютага 2009 |[[Abierto Mexicano Telcel 2009 – адзіночны разрад (мужчыны)|Abierto Mexicano Telcel]], [[Акапулька]], [[Мексіка]] |Грунт |{{Сцяг Іспаніі}} [[Нікалас Альмагра]] |4:6, 4:6 |- |bgcolor=98fb98 align=center|Перамога |align=center|2 |27 верасня 2009 |[[Open de Moselle 2009 – адзіночны разрад|Open de Moselle]], [[Мец]], [[Францыя]] |Хард (пам.) |{{Сцяг Германіі}} [[Філіп Кальшрайбер]] |7:6<sup>(7:1)</sup>, 3:6, 6:2 |- style="background:#e9e9e9;" |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|7 |15 лістапада 2009 |[[BNP Paribas Masters 2009 – адзіночны разрад|BNP Paribas Masters]], [[Парыж]], [[Францыя]] |Хард (пам.) |{{Сцяг Сербіі}} [[Новак Джокавіч]] |2:6, 7:5, 6:7<sup>(3:7)</sup> |- |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|8 |18 ліпеня 2010 |[[Адкрыты чэмпіянат Штутгарта па тэнісе 2010 – адзіночны разрад|Адкрыты чэмпіянат Штутгарта]], [[Штутгарт]], [[Германія]] |Грунт |{{Сцяг Іспаніі}} [[Альберт Мантанэс]] |2:6, 2:1 (зняўся) |- style="background:#d4f1c5;" |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|9 |10 кастрычніка 2010 |[[Rakuten Japan Open Tennis Championships 2010 – адзіночны разрад|Rakuten Japan Open Tennis Championships]], [[Токіа]], [[Японія]] |Хард |{{Сцяг Іспаніі}} [[Рафаэль Надаль]] |1:6, 5:7 |- |bgcolor=98fb98 align=center|Перамога |align=center|3 |31 кастрычніка 2010 |[[Open Sud de France 2010 – адзіночны разрад|Open Sud de France]], [[Манпелье]], [[Францыя]] |Хард (пам.) |{{Сцяг Харватыі}} [[Іван Любічыч]] |6:2, 5:7, 6:1 |- style="background:#e9e9e9;" |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|10 |14 лістапада 2010 |[[BNP Paribas Masters 2010 – адзіночны разрад|BNP Paribas Masters]], [[Парыж]], [[Францыя]] |Хард (пам.) |{{Сцяг Швецыі}} [[Робін Содэрлінг]] |1:6, 6:7<sup>(1:7)</sup> |- style="background:#d4f1c5;" |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|11 |7 жніўня 2011 |[[Legg Mason Tennis Classic 2011 – адзіночны разрад|Legg Mason Tennis Classic]], [[Вашынгтон]], [[ЗША]] |Хард |{{Сцяг Чэхіі}} [[Радэк Штэпанэк]] |4:6, 4:6 |- |bgcolor=98fb98 align=center|Перамога |align=center|4 |23 кастрычніка 2011 |[[If Stockholm Open 2011 – адзіночны разрад|If Stockholm Open]], [[Стакгольм]], [[Швецыя]] |Хард (пам.) |{{Сцяг Фінляндыі}} [[Ярка Ніемінен]] |7:5, 3:6, 6:2 |- |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|12 |7 студзеня 2012 |[[Адкрыты чэмпіянат Катара па тэнісе 2012 – адзіночны разрад|Адкрыты чэмпіянат Катара]], [[Доха]], [[Катар]] |Хард |{{Сцяг Францыі}} [[Жо-Вілфрыд Цанга]] |5:7, 3:6 |- |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|13 |5 лютага 2012 |[[Open Sud de France 2012 – адзіночны разрад|Open Sud de France]], [[Манпелье]], [[Францыя]] |Хард (пам.) |{{Сцяг Чэхіі}} [[Томаш Бердых]] |2:6, 6:4, 3:6 |- |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|14 |25 мая 2013 |[[Open de Nice Côte d'Azur 2013 – адзіночны разрад|Open de Nice Côte d’Azur]], [[Ніца]], [[Францыя]] |Грунт |{{Сцяг Іспаніі}} [[Альберт Мантанэс]] |0:6, 6:7<sup>(3:7)</sup> |- |bgcolor=ffa07a align=center|Параза!! |align=center|15 |24 жніўня 2013 |[[Адкрыты чэмпіянат Уінстан-Сейлема па тэнісе 2013 – адзіночны разрад|Адкрыты чэмпіянат Уінстан-Сейлема]], [[Уінстан-Сейлем]], [[ЗША]] |Хард |{{Сцяг Аўстрыі}} [[Юрген Мельцэр]] |3:6, 1:2 (зняўся) |- |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|16 |5 студзеня 2014 |[[Адкрыты чэмпіянат Катара па тэнісе 2014 – адзіночны разрад|Адкрыты чэмпіянат Катара]], [[Доха]], [[Катар]] |Хард |{{Сцяг Іспаніі}} [[Рафаэль Надаль]] |1:6, 7:6<sup>(7:5)</sup>, 2:6 |- |bgcolor=98fb98 align=center|Перамога |align=center|5 |9 лютага 2014 |[[Open Sud de France 2014 – адзіночны разрад|Open Sud de France]], [[Манпелье]], [[Францыя]] |Хард (пам.) |{{Сцяг Францыі}} [[Рышар Гаске]] |6:4, 6:4 |- |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|17 |22 лютага 2015 |[[Open 13 2015 – адзіночны разрад|Open 13]], [[Марсэль]], [[Францыя]] |Хард (пам.) |{{Сцяг Францыі}} [[Жыль Сімон]] |4:6, 6:1, 6:7<sup>(4:7)</sup> |- style="background:#d4f1c5;" |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|18 |14 лютага 2016 |[[ABN AMRO World Tennis Tournament 2016 – адзіночны разрад|ABN AMRO World Tennis Tournament]], [[Ротэрдам]], [[Нідэрланды]] |Хард (пам.) |{{Сцяг Славакіі}} [[Мартын Кліжан]] |7:6<sup>(7:1)</sup>, 3:6, 1:6 |- style="background:#e9e9e9;" |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|19 |17 красавіка 2016 |[[Мантэ-Карла Мастэрс 2016 – адзіночны разрад|Мантэ-Карла Мастэрс]], [[Мантэ-Карла]], [[Манака]] |Грунт |{{Сцяг Іспаніі}} [[Рафаэль Надаль]] |5:7, 7:5, 0:6 |- |bgcolor=98fb98 align=center|Перамога |align=center|6 |24 ліпеня 2016 |[[Citi Open 2016 – адзіночны разрад (мужчыны)|Citi Open]], [[Вашынгтон]], [[ЗША]] |Хард |{{Сцяг Харватыі}} [[Іва Карлавіч]] |5:7, 7:6<sup>(8:6)</sup>, 6:4 |- |bgcolor=ffa07a align=center|Параза |align=center|20 |1 ліпеня 2017 |[[Aegon International Eastbourne 2017 – адзіночны разрад (мужчыны)|Aegon International Eastbourne]], [[Істбурн]], [[Вялікабрытанія]] |Трава |{{Сцяг Сербіі}} [[Новак Джокавіч]] |3:6, 4:6 |- |bgcolor=98fb98 align=center|Перамога |align=center|7 |6 студзеня 2018 |[[Адкрыты чэмпіянат Катара па тэнісе 2018 – адзіночны разрад|Адкрыты чэмпіянат Катара]], [[Доха]], [[Катар]] |Хард |{{Сцяг Расіі}} [[Андрэй Рублёў]] |6:2, 6:3 |} {{reflist|group="фт"}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.atpworldtour.com/en/players/enwiki/MC65/overview Профіль на сайте ATP] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Манфіс Гаэль}} [[Катэгорыя:Тэнісісты Францыі]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 года]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 года]] c0stc0zqngc3klwxl01qt9izn2e92s0 Холмецкі сельсавет 0 562193 5142635 4719704 2026-05-17T11:40:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142635 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Холмецкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Рэчыцкі раён]] |Уключае = 14 населеных пунктаў |Сталіца = [[Холмеч]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]],</br>[[28 лютага]] [[1992]] |Скасаванне = [[2 красавіка]] [[1959]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2220 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = https://rechitsa.by/sovet_holmech.html |Заўвагі = }} '''Хо́лмецкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Холмеч]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Холмецкі раён|Холмецкага раёна]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаваных [[Завужальскі сельсавет|Завужальскага]] і [[Калочынскі сельсавет|Калочынскага]] сельсаветаў. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Рэчыцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 2 красавіка 1959 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Артукоўскі сельсавет|Артукоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 красавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 5.</ref>. 28 лютага 1992 года ўтвораны зноў у складзе Рэчыцкага раёна Гомельскай вобласці Беларусі з часткі Артукоўскага сельсавета. 26 верасня 2006 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Артукоўскага сельсавета (11 населеных пунктаў: вёскі [[Артукі]], [[Вятхінь]], [[Краснаполле (Рэчыцкі раён)|Краснаполле]], [[Надзвін]], [[Пракісель]], [[Церабееўка]], пасёлкі [[Барбары]], [[Вазнясенск (Рэчыцкі раён)|Вазнясенск]], [[Кружок (Рэчыцкі раён)|Кружок]], [[Ляхавец]], [[Рэлькі]])<ref>[http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 26 сентября 2006 г. № 295 Об изменении административно-территориального устройства районов Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922194610/http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf|date=22 верасня 2019}}</ref>. 29 верасня 2017 года скасаваны пасёлак [[Кружок (Рэчыцкі раён)|Кружок]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917g0085570&p1=1 Решение Речицкого районного Совета депутатов от 29 сентября 2017 г. № 175 Об упразднении сельских населенных пунктов Речицкого района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (15 населеных пунктаў) — 2761 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 94,9 % — [[беларусы]], 4,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (14 населеных пунктаў)— 2220 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Холмецкі сельсавет}} {{Рэчыцкі раён}} [[Катэгорыя:Холмецкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Холмецкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1992 годзе]] 686zzaqhp875flqlsq7rhqvc8x6jo5p Федэральная сталічная тэрыторыя (Пакістан) 0 562302 5142475 3154818 2026-05-16T18:44:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142475 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Федэральная сталічная тэрыторыя Ісламабада |Арыгінальная назва = На [[урду|ўрду]]: وفاقی دارالحکومت , {{lang-en|Islamabad Capital Territory}} |Герб = |Сцяг = Proposed Flag of Islamabad Capital Territory.svg |Краіна = [[Пакістан]] |Гімн = |Статус = федэральная тэрыторыя |Уваходзіць у = |Уключае = зоны |Адміністрацыйны цэнтр = [[Ісламабад]] |Насельніцтва = 1 151 868 чал. |Год перапісу = 2012 |Плошча = 1165,5 |Карта = Islamabad Capital Territory in Pakistan (claims hatched).svg |Памер карты = 240 |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = |Часавы пояс = +5 |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://cda.gov.pk/ }} '''Федэральная сталі́чная тэрыторыя Ісламаба́да''' ({{lang-ur|وفاقی دارالحکومت}}, {{lang-en|Islamabad Capital Territory}}) — федэральная тэрыторыя [[Пакістан]]а, якая ўключае сталіцу дзяржавы горад [[Ісламабад]]. Знаходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы краіны. == Геаграфія == Знаходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы Пакістана. На ўсходзе ды поўдні мяжуе з правінцыяй [[Пенджаб (Пакістан)|Пенджаб]], на паўночным захадзе — з правінцыяй [[Хайбер-Пахтунхва (правінцыя)|Хайбер-Пахтунхва]]. Плошча складае 1165,5 км². == Адміністрацыйны падзел == У склад Сталічнай тэрыторыі Ісламабада ўваходзяць зоны, агульная колькасць якіх налічвае пяць. [[Файл:Islamabad Zones.svg|міні|279пкс|Зоны Сталічнай тэрыторыі Ісламабада]] == Дэмаграфія == Колькасць насельніцтва складае 1 151 868 чалавек. == Спасылкі == {{Commons}} * [http://cda.gov.pk/ Capital Development Authority] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240927103330/http://www.cda.gov.pk/ |date=27 верасня 2024 }} {{Адміністрацыйны падзел Пакістана}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Пакістана]] sn59kk83uga552g5q7925409dil9g46 Фёдар Міхайлавіч Вяржбіцкі 0 576829 5142528 3405573 2026-05-17T01:39:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142528 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар}} {{цёзкі2|Вяржбіцкі}} '''Фёдар Міхайлавіч Вяржбіцкі''' ([[1846]]—[[1916]]) — рускі [[архітэктар]]. Аўтар праекта тыпавой вайсковай царквы (1901), па якому на тэрыторыі Расіі было пабудавана 66 храмаў. Сярод іх — {{нп3|Царква Дабравешчання Прасвятой Багародзіцы пры былых казармах Сапёрнага батальёна|Свята-Дабравешчанская царква ў Лагунцах|ru|Церковь Благовещения Пресвятой Богородицы при бывших казармах Сапёрного батальона}}, {{нп3|Свята-Мікольская царква (Барнаул)||ru|Никольская церковь (Барнаул)}}, {{нп3|Кафедральны сабор Святых Жонак-Міраносіц|Кафедральны сабор Святых Жонак-Міраносіц у Баку|ru|Кафедральный собор Святых Жён-Мироносиц}}, {{нп3|Свята-Пакроўская царква (Ерэван)|Свята-Пакроўская царква ў Ерэване|ru|Храм Покрова Пресвятой Богородицы (Ереван)}}, {{нп3|Свята-Аляксандра-Неўская царква (Тэрмез)|Свята-Аляксандра-Неўская царква ў Тэрмезе|ru|Храм Святого Александра Невского (Термез)}} (сумесна з {{нп3|Фёдар Уладзіміравіч Смірноў (інжынер)|Ф. У. Смірновым|ru|Смирнов, Фёдор Владимирович (инженер)}}), [[Свята-Пакроўская царква (Ліепая)|Свята-Пакроўская царква ў Лібаве]]<ref>{{Cite web |url=http://nashaliepaja.lv/tipovaya-voinskaya-cerkov-verzhbickogo.html |title=Типовая воинская церковь Вержбицкого |access-date=29 кастрычніка 2018 |archive-date=30 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230033405/http://nashaliepaja.lv/tipovaya-voinskaya-cerkov-verzhbickogo.html |url-status=dead }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1846 годзе. Скончыў поўны курс навук у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Пецярбургскім будаўнічым вучылішчы]] са званнем архітэктарскага памочніка і правам на чын XII класа. Быў вызначаны на службу ў міністэрства ўнутраных спраў з 9 чэрвеня [[1871|1871 года]], з адкамандзіраваннем для заняткаў у {{нп3|Тэхнічна-будаўнічы камітэт||ru|Техническо-строительный комитет}}. Ужо 27 верасня таго ж года ён быў зацверджаны ў чыне [[Губернскі сакратар|губернскага сакратара]]; 13 чэрвеня [[1872]] года прызначаны малодшым інжынерам будаўнічага аддзялення Віленскага губернскага праўлення і на гэтай пасадзе знаходзіўся да 14 мая [[1875]] года. Быў перайменаваны 15 сакавіка [[1877]] года ў грамадзянскія інжынеры. З 31 студзеня [[1891]] года вызначаны ў {{нп3|Тэхнічна-будаўнічы камітэт||ru|Техническо-строительный комитет}} [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]], а 11 жніўня таго ж года быў прызначаны тэхнікам ў канцылярыю камісіі па ўладкаванні казармаў. З 22 верасня [[1896]] года — [[калежскі асэсар]], з 6 снежня [[1906]] года — [[стацкі саветнік]]. Памёр пасля [[1916]] года. {{зноскі}} == Літаратура == * Столетие военного министерства. Указатель биографических сведений, архивных и литературных материалов, касающихся чинов общего состава по канцелярии военного министерства с 1802 до 1902 г. включительно. Кн. 2. — С. 675. == Спасылкі == * [http://www.opskove.ru/object/104371211 Памятники истории и культуры Псковской области] * [http://pskovmir.edapskov.ru/index.php?q=Вержбицкий+Федор+Михайлович&page=1&flag=0 Псковский биографический словарь. Под общ. ред. В. Н. Лещикова.] {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]] {{DEFAULTSORT:Вяржбіцкі Фёдар Міхайлавіч}} st3147nvii43q5okrofkaeks9cw6vx5 Хатыніцкі сельсавет 0 578256 5142584 4805560 2026-05-17T08:52:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142584 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хатыніцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ганцавіцкі раён]] |Уключае = 3 населеныя пункты |Сталіца = [[Хатынічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3055 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Хаты́ніцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Хатынічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў Ганцавіцкім раёне [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. З 8 студзеня 1954 года — у Брэсцкай вобласці. З 25 снежня 1962 па 30 ліпеня 1966 года ў складзе [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкага раёна]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Хатыніцкага сельсавета 3 населеныя пункты<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|18}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3850 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 98,7 % — [[беларусы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 3055 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Хатыніцкі сельсавет}} {{Ганцавіцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Хатыніцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Ганцавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Хатыніцкі сельсавет у [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Ляхавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Хатыніцкі сельсавет у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] (1962—1966)}} |спіс3 = {{Ганцавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Хатыніцкі сельсавет у [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Хатыніцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] hz1zllsn11pq0ehwy7iwpqq87a72nqp Хорастаўскі сельсавет 0 578421 5142639 4806941 2026-05-17T11:54:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142639 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хорастаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Салігорскі раён]] |Уключае = 7 населеных пунктаў |Сталіца = [[Хорастава]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1203 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Хо́растаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Салігорскі раён|Салігорскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Хорастава]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Ленінскі раён (Пінская вобласць)|Ленінскага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Пузіцкі сельсавет|Пузіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 26 красавіка 1956 года ў склад сельсавета з [[Лугскі сельсавет|Лугскага сельсавета]] [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёна]] перададзена вёска [[Гоцк]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пералічэнні вёскі Гоцк са складу Лугскага сельскага Савета Лунінецкага раёна ў склад Хорастаўскага сельскага Савета Ленінскага раёна Брэсцкай вобласці ад 26 красавіка 1956 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1956, № 4.</ref>. 20 студзеня 1960 года пасля скасавання Ленінскага раёна ўвайшоў у склад [[Старобінскі раён|Старобінскага раёна]] Мінскай вобласці<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90676.htm Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 20 января 1960 г. Об упразднении некоторых районов БССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120529202520/http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90676.htm |date=29 мая 2012 }}</ref>. З 25 снежня 1962 года — у складзе [[Любанскі раён|Любанскага раёна]], з 14 студзеня 1963 года — у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] Брэсцкай вобласці, з 30 красавіка 1965 года — у Салігорскім раёне<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90563.htm Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 30 апреля 1965 года О передаче Хоростовского сельсовета из состава Лунинецкого района Брестской обоасти в состав Солигорского района Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120528074822/http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90563.htm|date=28 мая 2012}}</ref>. У 1982 годзе ў склад [[Гаўрыльчыцкі сельсавет|Гаўрыльчыцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Вейна (Салігорскі раён)|Вейна]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 25 студзеня і 8 лютага 1982 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1982, № 10 (1708).</ref>. 23 сакавіка 1987 года з часткі сельсавета ўтвораны [[Гоцкі сельсавет]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 лютага, 23 сакавіка і 29 чэрвеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1897 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 98,7 % — [[беларусы]], 0,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1203 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Хорастаўскі сельсавет}} {{Салігорскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Хорастаўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Ленінскі раён (Пінская вобласць)|child|загаловак=Хорастаўскі сельсавет у [[Ленінскі раён (Пінская вобласць)|Ленінскім раёне]] (1940—1960)}} |спіс2 = {{Старобінскі раён|child|загаловак=Хорастаўскі сельсавет у [[Старобінскі раён|Старобінскім раёне]] (1960—1962)}} |спіс3 = {{Любанскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Хорастаўскі сельсавет у [[Любанскі раён|Любанскім раёне]] (1962—1963)}} |спіс4 = {{Лунінецкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Хорастаўскі сельсавет у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] (1963—1965)}} |спіс5 = {{Салігорскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Хорастаўскі сельсавет у [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Хорастаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ленінскага раёна (Пінская вобласць)]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лунінецкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Старобінскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Любанскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] pncwxgjxcm6p1tskfbmfxv3cblvaxlh Ханявіцкі сельсавет 0 578887 5142565 4934387 2026-05-17T07:28:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142565 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ханявіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Свіслацкі раён]] |Уключае = 19 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ханявічы (Свіслацкі раён)|Ханявічы]] |Датаўтварэння = [[2 снежня]] [[1961]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1005 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ханяві́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Свіслацкі раён|Свіслацкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Ханявічы (Свіслацкі раён)|Ханявічы]]. Утвораны 2 снежня 1961 года ў складзе Свіслацкага раёна Гродзенскай вобласці [[БССР]] шляхам аб’яднання скасаваных [[Кукліцкі сельсавет|Кукліцкага]] і [[Лаўрынавіцкі сельсавет (Свіслацкі раён)|Лаўрынавіцкага]] сельсаветаў<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 снежня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 2 (961).</ref>. 15 лістапада 1971 года скасавана вёска [[Навікі (Свіслацкі раён)|Навікі]] (злілася з вёскай Ханявічы)<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 лістапада 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 20 (1358).</ref>. У 1977 годзе ў склад [[Навадворскі сельсавет (Свіслацкі раён)|Навадворскага сельсавета]] перададзена вёска [[Корнадзь]], скасаваны хутары [[Асавая (Свіслацкі раён)|Асавая]] і [[Нядзвецк]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14, 28 лютага, 21 красавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1471 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=7 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 93,2 % — [[беларусы]], 5,2 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 1,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1005 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=7 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ханявіцкі сельсавет}} {{Свіслацкі раён}} [[Катэгорыя:Ханявіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1961 годзе]] 7lsh3nw24ojit9zltq1hhj2u7eukah3 Хваставіцкі сельсавет 0 579491 5142600 4635614 2026-05-17T09:52:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142600 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хваставіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Глускі раён]] |Уключае = 20 населеных пунктаў |Сталіца = [[Хваставічы]] |Датаўтварэння = [[24 верасня]] [[1926]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1275 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Хва́ставіцкі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Глускі раён|Глускага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Хваставічы]]. Утвораны 24 верасня 1926 года ў складзе Глускага раёна [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Глускім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў Глускім раёне [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 20 верасня 1944 года — [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], з 23 студзеня 1960 года — Магілёўскай вобласці. 24 чэрвеня 1960 года ў склад сельсавета з [[Завалочыцкі сельсавет|Завалочыцкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Баравішча]], [[Дуброва (Глускі раён)|Дуброва]], [[Людзвінова (Глускі раён)|Людзвінова]] і [[Вольніца (Глускі раён)|Ольніца]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 чэрвеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 20.</ref>. З 25 снежня 1962 года па 30 ліпеня 1966 года ў складзе [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]]. 15 студзеня 1971 года ў склад новаўтворанага [[Кіраўскі сельсавет (Глускі раён)|Кіраўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Балашэвічы]] і [[Зарэчча (Глускі раён)|Зарэчча]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 студзеня 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 7 (1309).</ref>. 20 лістапада 2013 года да сельсавета далучана частка тэрыторыі скасаванага [[Клятнянскі сельсавет|Клятнянскага сельсавета]] (4 населеныя пункты: вёскі [[Даколь (вёска)|Даколь]], [[Старына (Глускі раён)|Старына]], [[Сялец (Глускі раён)|Сялец]], [[Цяснова]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 г. № 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200616214854/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1|date=16 чэрвеня 2020}}</ref>. 13 красавіка 2018 года ў склад [[Калаціцкі сельсавет|Калаціцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Заполле (Калаціцкі сельсавет)|Заполле]], у склад [[Слаўкавіцкі сельсавет|Слаўкавіцкага сельсавета]] — вёска [[Гарадзішча (Слаўкавіцкі сельсавет)|Гарадзішча]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918m0089011&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 13 апреля 2018 г. № 2-10 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180711042331/http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918m0089011&p1=1|date=11 ліпеня 2018}}</ref>. Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета (18 населеных пунктаў) — 1511 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 93,7 % — [[беларусы]], 4,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (20 населеных пунктаў) — 1275 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=3 снежня 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Хваставіцкі сельсавет}} {{Глускі раён}} [[Катэгорыя:Хваставіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бабруйскага раёна]] ah4tmvjavvip5hnp035tl807p82b0us Хойнаўскі сельсавет 0 579637 5142633 4800661 2026-05-17T11:25:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142633 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хойнаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пінскі раён]] |Уключае = 7 населеных пунктаў |Сталіца = [[Хойна]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]],</br>[[17 красавіка]] [[1959]] |Скасаванне = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 953 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Хо́йнаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Хойна]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Жабчыцкі раён|Жабчыцкага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага [[Вулькаўскі сельсавет (Жабчыцкі раён)|Вулькаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 17 красавіка 1959 года ў склад [[Невельскі сельсавет|Невельскага сельсавета]] Пінскага раёна пералічаны вёскі [[Вялікія Дзіковічы]], [[Жыдча]], [[Малая Вулька]], [[Стайкі (Пінскі раён)|Стайкі]], [[Хойна]] [[Вулькаўскі сельсавет (Пінскі раён)|Вулькаўскага сельсавета]], цэнтр Невельскага сельсавета перанесены ў вёску Хойна, а сельсавет перайменаваны ў Хойнаўскі, тады ж са складу сельсавета ў склад [[Дубайскі сельсавет (Пінскі раён)|Дубайскага сельсавета]] пералічана вёска [[Перахрэсце (Пінскі раён)|Перахрэсце]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 красавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 5.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 7 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|30}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1336 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 83,2 % — [[беларусы]], 14,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 2,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 953 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Хойнаўскі сельсавет}} {{Пінскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Хойнаўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Жабчыцкі раён|child|загаловак=Хойнаўскі сельсавет у [[Жабчыцкі раён|Жабчыцкім раёне]] (1940—1954)}} |спіс2 = {{Пінскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Хойнаўскі сельсавет у [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] (з 1959)}} }} [[Катэгорыя:Хойнаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Жабчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1959 годзе]] pzc41j3c1l4tab0e6so3lzmowk9mf93 Хаціслаўскі сельсавет 0 579714 5142593 4801751 2026-05-17T09:10:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142593 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хаціслаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Маларыцкі раён]] |Уключае = 6 населеных пунктаў |Сталіца = [[Хаціслаў]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2389 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Хаці́слаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Хаціслаў]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Маларыцкага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 4 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|28}}</ref>. 17 верасня 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Маларыцкі сельсавет|Маларыцкага сельсавета]] з вёскамі [[Замшаны (Маларыцкі раён)|Замшаны]] і [[Талочна]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0060246&p1=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 17 сентября 2013 г. № 305 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Берёзовского, Ивацевичского, Малоритского, Пинского районов Брестской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (4 населеныя пункты) — 2196 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 80,7 % — [[беларусы]], 17,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 1,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (6 населеных пунктаў) — 2389 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * Хотиславский сельский Совет: история, события, люди : Информационный альбом. — Малорита, 2017. — 38 с. {{Хаціслаўскі сельсавет}} {{Маларыцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Хаціслаўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Маларыцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Хаціслаўскі сельсавет у [[Маларыцкі раён|Маларыцкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Брэсцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Хаціслаўскі сельсавет у [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] (1962—1965)}} |спіс3 = {{Маларыцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Хаціслаўскі сельсавет у [[Маларыцкі раён|Маларыцкім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Хаціслаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 3z9vlettn2ksldgax21v4qw9cafw4nz Хмелеўскі сельсавет 0 579915 5142626 4801955 2026-05-17T11:06:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142626 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хмелеўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Жабінкаўскі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Хмелева]] |Датаўтварэння = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1239 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Хме́леўскі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Хмелева]]. Утвораны 16 ліпеня 1954 года як '''Сакскі сельсавет''' у складзе Жабінкаўскага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]] шляхам аб’яднання скасаваных [[Сакалоўскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)|Сакалоўскага]] і [[Сцяброўскі сельсавет|Сцяброўскага]] сельсаветаў з цэнтрам у вёсцы [[Сакі (Жабінкаўскі раён)|Сакі]].<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 20 мая 1957 года ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Жабінкаўскага пассавета перададзены 6 населеных пунктаў (вёскі [[Навасады (Жабінкаўскі раён)|Навасады]], [[Нагараны (Жабінкаўскі раён)|Нагараны]], [[Непакойчыцы (вёска)|Непакойчыцы]], [[Пшанаі]], [[Салейкі]] і [[Сцяброва]])<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 5.</ref>. З 8 жніўня 1959 года ў складзе [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]], з 25 снежня 1962 года — у складзе [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]], з 4 студзеня 1965 года — у складзе [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] (у складзе 8 населеных пунктаў: [[Козіч (Жабінкаўскі раён)|Козіч]], [[Рачкі (Жабінкаўскі раён)|Рачкі]], [[Рудка (Жабінкаўскі раён)|Рудка]], [[Сакалова (Жабінкаўскі раён)|Сакалова]], рыбгас Сакалова, [[Сакі (Жабінкаўскі раён)|Сакі]], [[Селішчы (Хмелеўскі сельсавет)|Селішчы]] і [[Хмелева]])<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>, з 30 ліпеня 1966 года — у складзе адноўленага Жабінкаўскага раёна. 17 верасня 1966 года ў склад сельсавета ўключаны 4 населеныя пункты ([[Багдзюкі (Жабінкаўскі раён)|Багдзюкі]], [[Дзяменічы]], [[Лясоты]] і [[Падлессе (Жабінкаўскі раён)|Падлессе]])<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 верасня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 31 (1151).</ref>, якія былі перададзены з Камянецкага раёна ў склад Жабінкаўскага раёна падчас яго аднаўлення<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб утварэнні новых раёнаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 23 (1143).</ref>. 3 ліпеня 1972 года сельсавет перайменаваны ў Хмелеўскі, цэнтр перанесены ў вёску Хмелева<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 3 ліпеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 23 (1361).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 11 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|20}}</ref>. 22 снежня 1999 года ў склад [[Жабінкаўскі сельсавет|Жабінкаўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Рачкі (Жабінкаўскі раён)|Рачкі]]<ref>[http://levonevski.net/pravo/normreg2013/num59/d59112.html Решение Брестского областного Совета депутатов от 22 декабря 1999 г. № 23 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Жабинковского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1313 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 80,9 % — [[беларусы]], 7,8 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 6,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 4,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1239 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Хмелеўскі сельсавет}} {{Жабінкаўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Хмелеўскі (да 1972 года Сакскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Жабінкаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Сакскі сельсавет у [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] (1954—1959)}} |спіс2 = {{Камянецкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Сакскі сельсавет у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] (1959—1962)}} |спіс3 = {{Кобрынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Сакскі сельсавет у [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс4 = {{Брэсцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Сакскі сельсавет у [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] (1965—1966)}} |спіс5 = {{Жабінкаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Хмелеўскі (да 1972 года Сакскі) сельсавет у [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Хмелеўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Кобрынскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе]] fry59gzqzxlyguxc62jjkce9ej7z52h Хараўскі сельсавет 0 582970 5142570 4745026 2026-05-17T07:40:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142570 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хараўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пружанскі раён]] |Уключае = 20 населеных пунктаў |Сталіца = [[Харава]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2221 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Хараўскі́ сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пружанскі раён|Пружанскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Харава]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Дабучынскі сельсавет|Дабучынскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 23 верасня 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаваных [[Скорцаўскі сельсавет|Скорцаўскага]] і [[Смаляніцкі сельсавет|Смаляніцкага]] сельсаветаў<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 верасня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 13.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 24 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|32}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3005 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 83,8 % — [[беларусы]], 9,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 5,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2221 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНДІДАС|БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Хараўскі сельсавет}} {{Пружанскі раён}} [[Катэгорыя:Хараўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] n6ww03mrj2ecdx4kdkco3h2k8jye2wb Фукуэ (востраў) 0 583585 5142522 3445490 2026-05-17T00:26:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142522 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Фукуэ |Нацыянальная назва= ja/福江島 |Карта = Fukuejima Relief Map, SRTM-1.jpg |Краіна = Японія |Акваторыя = Ціхі акіян |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 40|lat_sec = 27 |lon_dir = E|lon_deg = 128|lon_min = 43|lon_sec = 47.4 |region = |CoordScale = |Плошча = 326.43 |Плошча заліваў = |Вышыня = 461 |Насельніцтва = 38481 |Год = 2016 |Выява = Gotoh fukue kohjushi01.jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Узбярэжжа |Катэгорыя на Вікісховішчы = Fukuejima }} '''Фукуэ''' ({{lang-ja|福江島}}) — найбуйнейшы [[востраў]] архіпелага [[Гато]] ў [[Усходне-Кітайскае мора|Усходне-Кітайскім моры]]. Уваходзіць у склад аднайменнага [[муніцыпалітэт]]а прэфектуры [[Нагасакі (прэфектура)|Нагасакі]] ([[Японія]]). Плошча — 326,43 км². Насельніцтва ([[2016]] г.) — 38 481 чал. == Геаграфія == Востраў Фукуэ месціцца за 92 км на паўднёвы захад ад горада [[Нагасакі]]. Даўжыня з захаду на ўсход — 23,41 км. Найбольшая шырыня — 21,72 км. Мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. На востраве знаходзяцца некалькі вулканаў, што вывяргаліся каля 3000 - 2000 тысяч гадоў таму. Найвышэйшы з іх дасягае 461 м над ўзроўнем [[Ціхі акіян|акіяна]]. [[Бераг]]авая лінія перарэзана шматлікімі [[заліў|залівамі]]. На Фукуэ 6 [[рака|рэк]], 8 [[пляж]]аў, [[Геатэрмальная крыніца|геатэрмальныя крыніцы]]. [[Клімат]] вільготны [[Мусонны клімат|мусонны]]. Фукуэ знаходзіцца ў зоне моцных сезонных [[Трапічны цыклон|цыклонаў]]. == Прырода == На востраве Фукуэ сустракаюцца рэдкія [[сапіндакветныя]] расліны, спыняюцца [[ястрабы]]. У [[2009]] г. быў ўзноўлены статак [[дзік]]оў. == Гісторыя == Востраў Фукуэ быў населены ў перыяд [[палеаліт]]а. Захаваліся рэшткі культур [[Дзёмон]] і [[Яёй]]. У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] з'яўляўся важным [[порт]]ам у [[гандаль|гандлёвых]] зносінах з [[Кітай|Кітаем]]. У [[16 стагоддзе|XVI]] ст. [[Таётомі Хідэёсі]] перадаў востраў пад уладу [[Японія|японскага]] клана Гато. У [[1566]] г. [[Партугалія|партугальскія]] [[езуіты]] арганізавалі на Фукуэ місію. У [[1597]] г. хрысціянін Ян з Фукуэ прыняў пакутніцкую смерць у [[Нагасакі]] і стаў адным з 26 японскіх хрысціянскіх святых. На востраве захавалася 14 каталіцкіх [[касцёл]]аў. У нашы дні каля 10% астравіцян з'яўляюцца хрысціянамі. У [[1846]] - [[1863]] гг. на Фукуэ быў узведзены [[замак]] Ішыда для аховы японскіх берагоў ад іншаземцаў. З [[1912]] г. дзейнічае сталая марская пераправа паміж востравам і Нагасакі. У [[1963]] г. быў пабудаваны [[аэрапорт]]. У нашы дні Фукуэ з'яўляецца [[транспарт]]ным і [[турызм|турыстычным]] цэнтрам. == Спасылкі == * [https://www.japan-guide.com/e/e4442.html Goto Islands Travel: Fukue Island] * [https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=282091 Global Volcanism Program] * [https://www.env.go.jp/en/nature/nps/park/saikai/guide/view.html Saikai National Park] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190820053304/https://www.env.go.jp/en/nature/nps/park/saikai/guide/view.html |date=20 жніўня 2019 }} [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Японіі]] h5179pkbaxy8ectumo3dlzbkob75vle Палагружа 0 586867 5142478 4582525 2026-05-16T18:59:03Z Carsten Steger 108362 Aerial image of Palagruža inserted. 5142478 wikitext text/x-wiki {{Група астравоў |Назва = Палагружа |Нацыянальная назва = /hr/Palagruža |Карта = Croatia - pelagosa.PNG |Подпіс карты = |Архіпелаг = |Акваторыя = Адрыятычнае мора |lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =23 |lat_sec =36 |lon_dir = E|lon_deg =16 |lon_min =15 |lon_sec =22.6 |CoordScale = |Колькасць астравоў = 10 |Найбуйнейшы востраў = Палагружа |Агульная плошча = 0.3145 |Найвышэйшы пункт = 103 |Краіна = Харватыя |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = Aerial image of Palagruža (view from the southwest).jpg |Подпіс = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Palagruža }} '''Палагру́жа''' ({{lang-hr|Palagruža}}) — невялікі [[архіпелаг]] у [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]]. Уваходзіць у склад [[Харватыя|Харватыі]]. Плошча - 31,45 га. Сталага насельніцтва няма. == Геаграфія == Архіпелаг Палагружа знаходзіцца ў 69,45 км на поўдзень ад [[Харватыя|харвацкага]] [[Віс (востраў)|вострава Віс]] і ў 150 км на паўночны захад ад [[Італія|італьянскага]] порта [[Бары]]. Складаецца з 10 невялікіх [[скала|скалістых]] астравоў. Найбуйнейшы Вела-Палагружа займае плошчу 28 га. Астравок Галіджула з'яўляецца самай паўднёвай часткай Харватыі. У [[бронзавы век|бронзавым век]]у на Палагружы здабывалі [[кварц]]. == Прырода == Астравы насяляе эндэмічны від [[яшчаркі|яшчарак]], на скалах гняздуюць марскія [[птушкі]]. == Гісторыя == [[Археалагічныя даследаванні]] паказалі, што першыя людзі з'явіліся на Палагружы ўжо ў эпоху [[неаліт]]а. У [[антычнасць|антычны]] перыяд астравы былі прысвечаны [[Старажытная Грэцыя|грэчаскаму]] герою [[Дыямед]]у. Знойдзены рэшткі антычнай [[кераміка|керамікі]], [[зброя|зброі]] і [[могілкі|пахаванняў]]. У [[1177]] г. на востраве Вела-Палагружа спыняўся [[карабель]] з папам [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандрам III]]. Пазней на востраве быў пабудаваны [[Бенедыкцінцы|бенедыкцінскі]] кляштар [[Міхаіл (архістратыг)|Святога Міхаіла]]. Архіпелаг прыцягваў [[рыбалоўства|рыбакоў]], паколькі навакольныя воды славіліся [[Сардзіны|сардзінамі]]. Да [[1860]] г. Палагружа фармальна належала [[Каралеўства Абедзвюх Сіцылій|Сіцыліі]], але пасля аб'яднання [[Італія|Італіі]] была анексавана [[Аўстра-Венгрыя]]й. У [[1875]] г. на найвышэйшай [[гара|гары]] Вела-Палагружа быў пабудаваны [[маяк]], у [[1895]] г. — [[метэаралагічная станцыя]]. У гады [[Першая сусветная вайна|першай сусветнай вайны]] Палагружа была акупавана італьянскім флотам. У [[1920]] г. была афіцыйна далучана да Італіі. Але згодна [[Парыжскі мірны дагавор з Італіяй (1947)|Парыжскаму дагавору 1947 г.]] перайшла ў склад [[Югаславія|Югаславіі]]. З [[1991]] г. у складзе незалежнай [[Харватыя|Хараватыі]]. == Спасылкі == * [http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=46192 Palagruža, Hrvatska enciklopedija] * [https://croatiaspots.com/palagruza/ Palagruža, the remotest Croatian Island] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Харватыі]] [[Катэгорыя:Астравы Адрыятычнага мора]] gc0cwf4fnez2o5fy99b3uif8jut7355 Хажоўскі сельсавет 0 593963 5142543 4925627 2026-05-17T05:04:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142543 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хажоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Маладзечанскі раён]] |Уключае = 31 населены пункт |Сталіца = [[Хажова]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]],<br>[[10 чэрвеня]] [[1965]] |Скасаванне = [[11 верасня]] [[1959]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2375 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Хажо́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Хажова]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Хажэўскі сельсавет''' у складзе Маладзечанскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Хажэва. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 12 чэрвеня 1958 года ў склад [[Насілаўскі сельсавет|Насілаўскага сельсавета]] перададзены 7 населеных пунктаў ([[Вытрапаўшчына]], [[Вязавец (Маладзечанскі раён)|Вязавец]], [[Каледзіно]], [[Куклаўшчына]], [[Мянюткі]], [[Разводава]], [[Цюрлі]])<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 чэрвеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref>. 11 верасня 1959 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Цюрлеўскі сельсавет|Цюрлеўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 верасня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 13.</ref>. 10 чэрвеня 1965 года сельсавет утвораны зноў у складзе Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці з цэнтрам у вёсцы Хажова ў складзе 15 населеных пунктаў ([[Аўчарнік]], [[Брохаўшчына]], [[Брускаўшчына]], [[Бяртошкі]], [[Гай (Маладзечанскі раён)|Гай]], [[Драні (Маладзечанскі раён)|Драні]], [[Жарлакі]], [[Ізабеліна (Маладзечанскі раён)|Ізабеліна]], [[Капачы (Маладзечанскі раён)|Капачы]], [[Кулёўшчына (Маладзечанскі раён)|Кулёўшчына]], [[Лелы]], [[Мачыноўшчына]], [[Мойсічы]], [[Слабодка (Хажоўскі сельсавет)|Слабодка]] і [[Хажова]]), якія ўваходзілі ў склад [[Цюрлеўскі сельсавет|Цюрлеўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (1105).</ref>. У 1974 годзе скасаваны хутар [[Аўчарнік]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 чэрвеня і 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. 5 сакавіка 1981 года сельсавет перайменаваны ў Хажоўскі, а цэнтр — у Хажова. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Хоўхлаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Хоўхлаўскага сельсавета]] (13 населеных пунктаў: [[Абухаўшчына (Хажоўскі сельсавет)|Абухаўшчына]], [[Броды (Маладзечанскі раён)|Броды]], [[Бярозаўцы]], [[Віткоўшчына]], [[Задварцы]], [[Кукава (Маладзечанскі раён)|Кукава]], [[Лучанскія]], [[Мацукоўшчына (вёска)|Мацукоўшчына]], [[Пекары (Хажоўскі сельсавет)|Пекары]], [[Сухапараўшчына]], [[Хоўхлава]], [[Чахі (Маладзечанскі раён)|Чахі]], [[Шараі (Маладзечанскі раён)|Шараі]]) і частка [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]] (4 населеныя пункты: [[Адамавічы (Маладзечанскі раён)|Адамавічы]], [[Гаравіны]], [[Мыслевічы]], [[Рагазы]])<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=31 сакавіка 2016}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (14 населеных пунктаў) — 1376 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=23 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,4 % — [[беларусы]], 4,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (31 населены пункт) — 2375 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=23 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Хажоўскі сельсавет}} {{Маладзечанскі раён}} [[Катэгорыя:Хажоўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1965 годзе]] 9z79ru6gipe4nds87kvhcknpu6a7eut Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён) 0 598201 5142630 4802566 2026-05-17T11:19:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142630 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ходараўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ходараўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лідскі раён]] |Уключае = 25 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ходараўцы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1203 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Хо́дараўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лідскі раён|Лідскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Ходараўцы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Ходаравецкі сельсавет''' у складзе [[Жалудоцкі раён|Жалудоцкага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 17 красавіка 1962 года ў складзе [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], з 25 снежня 1962 года ў складзе Лідскага раёна. 20 верасня 2002 года перайменаваны ў Ходараўскі сельсавет<ref>[http://www.kaznachey.com/doc/eA6TDUQ5BD5 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 20 сентября 2002 г. № 98 О решении вопросов административно-территориального устройства Лидского района]</ref>. 18 кастрычніка 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Голдаўскі сельсавет|Голдаўскага сельсавета]] (10 населеных пунктаў: аграгарадок [[Голдава]], вёскі [[Бабры (Лідскі раён)|Бабры]], [[Вялікае Сяло (Ходараўскі сельсавет)|Вялікае Сяло]], [[Зіновічы (Лідскі раён)|Зіновічы]], [[Ігнаткаўцы]], [[Леснікі (Лідскі раён)|Леснікі]], [[Малышы (Лідскі раён)|Малышы]], [[Семашкі]], [[Хадзюкі]], [[Цвербуты]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0060911&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 18 октября 2013 г. № 259 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Лидского района Гродненской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (15 населеных пунктаў) — 855 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=14 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 74,4 % — [[беларусы]], 22,5 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 1,4 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]], 0,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (25 населеных пунктаў) — 1203 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=14 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)}} {{Лідскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Ходараўскі (да 2002 года Ходаравецкі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Жалудоцкі раён|child|загаловак=Ходаравецкі сельсавет у [[Жалудоцкі раён|Жалудоцкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Шчучынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ходаравецкі сельсавет у [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] (1962)}} |спіс3 = {{Лідскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ходараўскі (да 2002 года Ходаравецкі) сельсавет у [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] (з 1962)}} }} [[Катэгорыя:Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Жалудоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Шчучынскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] nxdn3aejenw625nseb8g9p7xff8gvy9 Фарынаўскі сельсавет 0 610768 5142465 4640023 2026-05-16T18:03:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142465 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Фарынаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Полацкі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Фарынава]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[16 кастрычніка]] [[1989]] |Скасаванне = [[7 чэрвеня]] [[1968]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2972 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = https://polotsk.vitebsk-region.gov.by/ru/vlast/rukovodstvo/menu-selsoveti/farinovskij-selsovet |Заўвагі = }} '''Фары́наўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Полацкі раён|Полацкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Цэнтр — вёска [[Фарынава]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Ліцвінаўскі сельсавет''' у складзе [[Ветрынскі раён|Ветрынскага раёна]] [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Ліцвінава (Полацкі раён)|Ліцвінава]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Ветрынскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Полацкага раёна БССР, з 12 лютага 1935 года ў складзе адноўленага Ветрынскага раёна БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Руднянскі сельсавет (Ветрынскі раён)|Руднянскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 25 снежня 1959 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Рудня (Фарынаўскі сельсавет)|Рудня]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 25 снежня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 4.</ref>. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе Полацкага раёна. 20 мая 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Заскарскі сельсавет|Заскарскага сельсавета]], цэнтр сельсавета перанесены ў пасёлак чыгуначнай станцыі Фарынава, сельсавет перайменаваны ў Фарынаўскі<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. 30 верасня 1964 года ў склад горада [[Наваполацк]]а ўключаны вёскі [[Беланова]], [[Меруголава]], [[Новікава (Полацкі раён)|Новікава]], [[Новы Двор (Полацкі раён)|Новы Двор]], [[Паштары]], [[Праварышча]], [[Рулёўка]] і хутар [[Шапілаўка]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб уключэнні некаторых населеных пунктаў Полацкага раёна Віцебскай вобласці ў мяжу горада Новаполацка ад 30 верасня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 29 (1069).</ref>, 17 красавіка 1968 года — вёска [[Шніткі (Полацкі раён)|Шніткі]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб уключэнні вёскі Шніткі ў мяжу горада Наваполацка ад 17 красавіка 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 12 (1206).</ref>. 7 чэрвеня 1968 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Рудня, сельсавет перайменаваны ў [[Руднянскі сельсавет (Полацкі раён)|Руднянскі]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 20 (1214).</ref>. 16 кастрычніка 1989 года цэнтр Руднянскага сельсавета перанесены ў вёску Фарынава, сельсавет перайменаваны ў Фарынаўскі<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 кастрычніка 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 35 (1985).</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3524 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 87,8 % — [[беларусы]], 9,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,5 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2972 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Населеныя пункты == Фарынаўскі сельсавет уключае 17 населеных пунктаў: * [[Валеўкі]] * [[Вераб’і (Фарынаўскі сельсавет)|Вераб’і]] * [[Вішнёва]] * [[Дубоўка (Полацкі раён)|Дубоўка]] * [[Казлоўка (Полацкі раён)|Казлоўка]] * [[Каўтуны]] * [[Кур’яны]] * [[Кутняны]] * [[Латышкі (Полацкі раён)|Латышкі]] * [[Лясіны (Полацкі раён)|Лясіны]] * [[Машэлева]] * [[Мяругі]] * [[Рабышы]] * [[Равякі (Полацкі раён)|Равякі]] * [[Рагачы (Полацкі раён)|Рагачы]] * [[Рудня (Фарынаўскі сельсавет)|Рудня]] * [[Фарынава]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Фарынаўскі сельсавет}} {{Полацкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Фарынаўскі (да 1960 года Ліцвінаўскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Ветрынскі раён|child|загаловак=Ліцвінаўскі сельсавет у [[Ветрынскі раён|Ветрынскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Полацкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ліцвінаўскі сельсавет у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] (1931—1935)}} |спіс3 = {{Ветрынскі раён|child|загаловак=Ліцвінаўскі сельсавет у [[Ветрынскі раён|Ветрынскім раёне]] (1935—1960)}} |спіс4 = {{Полацкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Фарынаўскі (да 1960 года Ліцвінаўскі) сельсавет у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] (1960—1968, з 1989)}} }} [[Катэгорыя:Фарынаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ветрынскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1989 годзе]] pfsjo6u1c4npxs0fne128zpobcffr83 Хаўрус балгарскіх нацыянальных легіёнаў 0 617404 5142597 5028931 2026-05-17T09:33:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142597 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |эмблема=Sbnl.svg |шырыня=300px |назва=Хаўрус балгарскіх нацыянальных легіёнаў |арыгінал={{lang-bg|Съюз на Българските национални легиони}} |іншыя назвы=Задзіночанне легіянераў |лідары=[[Хрыста Лукаў]], [[Нікола Жэкаў]], [[Іван Дочаў]], [[Дзімітр Велчаў]], [[Хрыста Стацеў]], [[Георгій Папрыкаў]] |штаб-кватэра=[[Сафія]], [[Балгарыя]] |рэгіён={{Сцяг Балгарыі}} [[Трэцяе Балгарскае царства|Балгарыя]] |нацыянальнасць=[[балгары]] |сфарміравана=[[3 красавіка]] [[1932]] года |расфармавана=[[1944]] год (забароненая) |саюзнікі=[[Народны сацыяльны рух]] |ідэалогія=[[Вялікая Балгарыя|балгарскі нацыяналізм]], [[фашызм]], [[антыкамунізм]], антылібералізм |праціўнікі=[[Балгарская камуністычная партыя]], [[лібералізм|ліберальныя]] арганізацыі, суполка «Звяно» |рэлігія=[[Балгарская праваслаўная царква]]}} '''Хаўрус балгарскіх нацыянальных легіёнаў''' ({{Lang-bg|Съюз на Българските Национални Легиони (СБНЛ)}}, {{Lang-bg|ХСБЛ}}), гэтаксама ''Задзіночанне легіянераў'' — балгарская [[Ультраправыя|ультраправая]] ваенізаваная арганізацыя. Дзейнічала ў 1932—1943 гадах. Трымалася ідэалогіі [[Трэці шлях (у фашызме)|Трэцяга шляху]], падобнай да [[Італьянскі фашызм|італьянскага фашызму]] і нямецкага [[нацыянал-сацыялізм]]у. Стаяла на пазіцыях крайняга [[нацыяналізм]]у, [[антыкамунізм]]у і антылібералізму, была [[Правыя (палітыка)|правай]] апазіцыяй манархічнаму рэжыму. Вылучалася [[папулізм]]ам і схільнасцю да [[Прамое дзеянне (тэорыя)|прамога дзеяння]]. Забаронены пасля запанавання [[Балгарская камуністычная партыя|БКП]]. Захаваў уплыў на [[Балгарскі нацыянальны фронт|балгарскай антыкамуністычнай эміграцыі]]. Пасля 1989 года адноўлены ў Балгарыі. == Стварэнне арганізацыі == Пачатак 1930-х гадоў быў вылучаны ў Балгарыі структурнай кансалідацыяй [[Ультраправыя|крайне правых]] сіл. Гэты працэс ішоў перш за ўсё ў афіцэрстве, гарадскім сярэднім класе і нацыяналістычным студэнцтве. Актывісты натхняліся прыкладамі італьянскай [[Нацыянальная фашысцкая партыя|фашысцкай партыі]] і нямецкай [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]]. Яны імкнуліся падштурхнуць [[Барыс III|цара Барыса III]] да больш паслядоўнага прафашысцкага курсу. Масавай крайне правай партыяй стаў у 1932 годзе [[Народны сацыяльны рух]] (''НСР'') «чорнага прафесара» [[Цанков, Аляксандраў|Аляксандра Цанкава]]. Больш радыкальныя сілы, якія адмаўлялі партыйнасць як [[Лібералізм|ліберальную]] з’яву, стварылі Хаўрус балгарскіх нацыянальных легіёнаў (''ХБНЛ''). Ініцыятарам стварэння Легіёнаў выступіў палкоўнік Хрыста Лукаў, даволі папулярны ветэран [[Балканскія войны|Балканскіх]] і [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] войн. У кіраўніцтва легіёнаў увайшоў таксама генерал [[Нікола Жэкаў]], які стаў ганаровым старшынёй. Моладзевую легіянерскую арганізацыю ўзначаліў актывіст [[Нацыяналізм|нацыяналістычнага]] студэнцтва [[Дочев, Іван|Іван Дочаў]]<ref>DOCHEV, Ivan Dimitrov // Philip Rees. Biographical Dictionary of the Extreme Right since 1890. New York, Simon & Schuster, 1990. p. 96.</ref>. У студзені 1932 года адбыўся ўстаноўчы з’езд, на якім быў падпісаны устаноўчы пратакол і пачалася праца над уставам арганізацыі. Прыняцце ўстава адбылося 5 траўня 1932 г. у [[Русэ]]. 26 жніўня 1932 г. рух быў афіцыйна зарэгістраваны ў Міністэрстве ўнутраных спраў Балгарыі. 7 лістапада 1933 г. у [[Сафія|Сафіі]] адбылася канферэнцыя Хаўрусу балгарскіх нацыянальных легіёнаў. == Ідэалогія і метады == Балгарскія Легіёны з самага пачала капіявалі на нацыянальнай глебе ідэалогію, метадалогію і сімволіку [[Італьянскі фашызм|італьянскага фашызму]] і [[Трэці рэйх|нямецкага]] [[нацыянал-сацыялізм]]у. Ідэолаг арганізацыі [[Велчев, Димитр|Дзімітр Велчаў]] у праграмным артыкуле 1939 года, у якім спасылаўся на [[Хрыста Боцеў|Хрыста Боцева]], гаворыў аб неабходнасці злучэння нацыянальнай і сацыяльнай ідэі — на [[Антыкамунізм|антыкамуністычнай]] і [[Антыкапіталізм|антикапиталистической]] аснове:<blockquote> Нацыяналістычныя погляды сталі атрыбутам прывілеяваных класаў, якія, як кансерватыўныя элементы, арганічна выступалі супраць любой сацыяльна-рэвалюцыйнай каманды. Працоўны народ адчуваў, што павінны змагацца супраць гэтага буржуазна-капіталістычнага нацыяналізму і бачыў ў інтэрнацыянальным марксізме адзіны спосаб дасягнення сацыялістычнага ідэалу. Так барацьба за чалавечыя ўмовы жыцця прымала антынацыянальны характар. Сацыяльны прынцып і нацыянальная ідэя станавіліся варожымі адзін аднаму… Але тут здарыўся цуд: кровапраліцце і пажар сусветнай вайны катавалі, зводзілі з розуму, але таксама гартавалі і ачышчалі. З навальнічных аблокаў прыйшоў адзіны ідэал сацыялізму і нацыяналізму! .. Сутнасць у тым, каб звязаць сацыяльную і нацыянальную ідэю, зноў знайсці грандыёзны сінтэз, у якім хаваюцца надзвычайныя магчымасці.<ref>[http://nacionalensvetogled.wordpress.com/2009/07/26/национализъм-и-социализъм-неразделн Д-р Димитър Вълчев, СБНЛ, март 1939 г. Национализъм и социализъм — неразделни елементи на новото политическо съзнание]</ref> </blockquote>Сучасны балгарскі гісторык [[Поппетров, Мікалай|Мікалай Папетраў]] указвае на арганічнае сваяцтва легіянерскага руху з [[фашызм]]ам і [[Нацыянал-сацыялізм|нацызмам]]:<blockquote> З першых крокаў легіянерская арганізацыя паказвала свой антыкамунізм, непрыманне лібералізму, масонства, інтэрнацыяналізму і пацыфізму. У самых ранніх выступленнях была показаная сімпатыя да італьянскага фашызму і нацыянал-сацыялізму, запазычыліся канцэптуальныя пазіцыі, сімвалы, слоганы і тэрміны. Трэці з’езд (1933 г.) прыняў арыентацыю на аднапартыйную палітычную мадэль… Было спагаданне новаму парадку — нацыянал-сацыялізму, узмацняўся антысемітызм, паступова умацоўвалася мэтанакіраваная апазіцыя рэжыму… Суполка найвышэйшых афіцэраў падтрымлівала ідэі правага радыкалізму і таталітарызму.<ref>Поппетров, Н. (съставител) (2009). Социално наляво, национализмът — напред. Програмни и организационни документи на български авторитаристки националистически формации. София: ИК «Гутенберг», ISBN 9789546170606.</ref> </blockquote>У той жа час самі легіянеры адмаўялі тоеснасць сваёй арганізацыі з італьянскім ці нямецкім адпаведнікамі і падкрэслівалі «балгарскую нацыянальную самабытнасць» руху.<ref>[http://www.mesoeurasia.org/archives/3968 Иван Дочев: Русе, 05 май 1932 година] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725125803/http://www.mesoeurasia.org/archives/3968 |date=25 ліпеня 2014 }}</ref> Важкай рысай, якая вылучае Легіёны ад іншых крайне правых арганізацый, з’яўляецца дэманстратыўны [[папулізм]], арыентацыя на масавасць, сацыяльная рыторыка і метады [[Прамое дзеянне (тэорыя)|прамога дзеяння]] аж да вулічнага гвалту. Адзначалася, што кадравы актыў Легіёнаў набіраўся у тым жа асяроддзі, што ў [[Балгарская камуністычная партыя|камуністаў]] і [[Балгарская рабочая социал-дэмакратычная партыя|сацыялістаў]]<ref>[http://www.elbetica.org/istoriq_novi/nacionalizym.html Г. Цвятков. Младежките националистически организации в България /1934-1944/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923234907/http://www.elbetica.org/istoriq_novi/nacionalizym.html|date=2015-09-23}}</ref>. Ад гэтак жа папуліісцкага НСР Легіёны адрозніваліся дэклараванай беспартыйнасцю, прынцыповай адмовай ад парламенцкіх форм палітычнай дзейнасці. Дадзеныя аб колькасці арганізацыі розныя. Некаторыя сучасныя гісторыкі кажуць аб 50, 150 і нават аб 200 тысячах сяброў, але гэтыя лічбы выклікаюць сумненні. Пастаянны актыў складаў каля 15 тысяч чалавекаў, часамі дасягняючы 35 тысяч.<ref>[http://kultura.bg/web/%D0%BB%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%88-%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE-%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D0%BA/ Николай Поппетров. ЛУКОВМАРШ КАТО РИМЕЙК]</ref> [[Файл:Smnl.svg|міні|Сімволіка Легіянераў з свастыкай]] Сімвалам Легіёнаў з’яўляўся [[леў]] над стралой-маланкай у крузе колераў [[Сцяг Балгарыі|балгарскага нацыянальнага сцяга]] з абрэвіятурай «''СБНЛ»''. Калі-нікалі маланку замяняла [[свастыка]]. == Палітычная практыка == Першапачаткова Легіёны падтрымлівалі Барыса III, асабліва ў супрацьстаянні з суполкай «Звяно» [[Георгіяў, Кимон|Кімона Геаргіева]]. (Палітыка «Звяна» характарызавалася [[Таталітарызм|таталітарнымі]] тэндэнцыямі падобнымі да фашызму і нацызму, аднак адрознівалася [[Элитаризм|элітарызмам]], непрымальным для ультраправых папулістаў.) Актывіст Легіёнаў і найбліжэйшы паплечнік Дочава [[Паприков, Георгій|Георгій Папрыкаў]] у лістападзе 1934 г. арганізаваў маладзёвую дэманстрацыю ў падтрымку цара. У лістападзе 1935 года генерал Хрыста Лукаў атрымаў пасаду вайсковага міністра Балгарыі.<ref>LUKOV, Hristo Nikolov // Philip Rees. Biographical Dictionary of the Extreme Right since 1890. New York, Simon & Schuster, 1990. p. 242.</ref> Аднак з 1936 г. Легіёны паступова перайшлі ў правую апазіцыю манархічнаму рэжыму. Аб’ектыўным хаўруснікам Легіёнаў, нягледзячы на канкурэнтныя трэнні, быў НСР. Некаторыя кіраўнікі і актывісты —, напрыклад, [[Статев, Христо|Хрыста Стацеў]] — былі ў абедзвюх арганізацыях, хоць радавыя сябры часта адносілі адзін да аднаго варожа. Мяркуецца, што ў 1935—1936 гадах Лукаў і Цанков рыхтавалі дзяржаўны пераварот і ўстанаўленне фашысцкага рэжыму. Аднак гэты план быў сарваны Барысам III.<ref>{{Cite web |url=http://solidarizm.ru/txt/cankov.shtml |title=Игорь Илька. Русский, вглядись в братушек! |access-date=6 кастрычніка 2019 |archive-date=19 кастрычніка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141019101022/http://solidarizm.ru/txt/cankov.shtml |url-status=dead }}</ref> У 1938 годзе Барыс III адправіў генерала Лукава ў адстаўку з пасады вайсковага міністра. Тады жа ў ХБНЛ адбыўся раскол: радыкальнае крыло Дочава-Папрыкава отделилось ад легіянерскага кіраўніцтва і развіло самастойную апазіцыйную актыўнасць з выражанымі сацыяльнымі акцэнтамі<ref>{{Cite web|url=http://www.bgemigration.org/store/archives/ivan-dochev/ivan-dochev.html#|title=Д-р Иван Димитров Дочев|accessdate=2015-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141209142438/http://www.bgemigration.org/store/archives/ivan-dochev/ivan-dochev.html#|archivedate=2014-12-09}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.vestnikataka.com/?module=displaystory&story_id=24789&edition_id=385&format=html |title=«Папата» не харесва легионерите на «Фюрера» |access-date=6 кастрычніка 2019 |archive-date=9 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309015644/http://vestnikataka.com/?edition_id=385&format=html&module=displaystory&story_id=24789 |url-status=dead }}</ref> == Урадавыя меры барацьбы з Легіянерамі == 26 верасня 1939 года ўрад [[Георгій Кёсеіванаў|Георгія Кёсеіванава]] выдаў пастанову, якое рэзка ўзмацніла ціск на недзяржаўныя ваенізаваныя арганізацыі. Сябры Хаўрусу балгарскіх нацыянальных легіёнаў і арганізацыі «[[Хаўрус ратнікаў за прагрэс Балгарыі]]» падлягалі звальненню з чыноўных пасад, выключэнню з навучальных устаноў, нясенню працоўнай павіннасці.<ref name="Michael Bar-Zohar 1998">Michael Bar-Zohar, Beyond Hitler’s Grasp: The Heroic Rescue of Bulgaria’s Jews, Adams Media Corporation, 1998.</ref> У гэтым адбілася імкненне ўладаў узяць пад кантроль палітычнае жыццё, не пакідаючы месца для грамадскіх ініцыятыў. Аднак фармальнай нагодай з’явілася супрацьзаконная [[Расізм|расісцкая акцыя]], зробленая ратнікамі 20 верасня 1939 года «балгарская [[Крыштальная ноч]]», — пагром [[Габрэі|габрэйскіх]] крам у [[Сафія|Сафіі]].<ref name="Michael Bar-Zohar 1998"/> == Вайна і эміграцыя == Найбольшы маштаб дзейнасць Легіёнаў прыняла ў першай палове 1940-х гадоў, калі Балгарыя далучылася да «[[Краіны Восі|гітлераўскай Восі]]».<ref>Stanley G. Payne, ''A History of Fascism: 1914—1945'', London: Routledge, 2001, p. 429.</ref> Нягледзячы на тое, што Балгарыя не ўдзельнічала ў вайне супраць [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], у Легіёнах вялося вербаванне добраахвотнікаў на [[Вялікая Айчынная вайна|Усходні фронт]]. Легіянеры аказвалі моцны ўціск на цара і ўрад, дамагаліся больш паслядоўнага пранямецкага курсу. Аднак забойства генерала Лукава [[Баявыя групы БКП|баевікамі БКП]] моцна знядужыла пазіцыі ХБНЛ (існавала нават версія, быццам ліквідацыя Лукава была калі не па ўказанню, то са згоды ўлад). Пасля згубы Лукава ўплыў Легіёнаў рэзка пайшоў на спад. Пасля запанавання БКП у 1944 годзе арганізацыя была забаронена, актыўныя сябры эмігравалі альбо зазнавалі рэпрэсіі. Легіянерская традыцыя культывавалася ў [[Балгарскі нацыянальны фронт|Балгарскім нацыянальным фронце]] (''БНФ''), які ўзначалілі ў эміграцыі Дочаў, Папрыкаў, Стацеў і Велчаў.<ref>[http://bgemigration.org/store/funds/bnf-borba.html Български национален фронт и сп. «Борба»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141218044308/http://bgemigration.org/store/funds/bnf-borba.html|date=2014-12-18}}</ref> == У сучаснай Балгарыі == Пасля падзення рэжыму БКП у 1989—1990 гадах Саюз балгарскіх нацыянальных легіёнаў быў адноўлены ў Балгарыі. Вялікую ролю ў гэтым сыграў Іван Дочев, які вярнуўся на радзіму, і дзеячы «Саюзу репрэсаваных у Балгарыі пасля 9 верасня 1944 года» на чале з Пятром Няшэвым. Мела таксама значэнне членства ў Легіёнах [[Минев, Илия|Іліі Мінева]] — самага цвёрдага, знакамітага і паслядоўнага з балгарскіх дысідэнтаў-правозащитников.<ref>[http://ebox.nbu.bg/comunism/view_lesson.php?id=222 Стоян ВЪЛЕВ. КНИГА ЗА ИЛИЯ МИНЕВ И УБИЙЦИТЕ МУ — ВЧЕРАШНИ И ДНЕШНИ]</ref> Найболей моцны ўплыў ХБНЛ праявіўся ў арганізацыі «[[Балгарскі дэмакратычны форум]]»(''БДФ''), якая стала складанай часткай кааліцыі «[[Саюз дэмакратычных сіл]]». БДФ стаіць на пазіцыях правай [[нацыянал-дэмакратыя|нацыянал-дэмакратыі]]<ref>[http://www.omda.bg/page.php?IDMenu=387&IDArticle=1264 Български демократичен форум /БДФ/]</ref>, але дэкларуе працяг легіянерскай традыцыі.<ref>[http://www.omda.bg/page.php?IDMenu=387&IDArticle=253 Български демократически форум (В. Златаров)]</ref> Друкарскі орган БДФ атрымаў назву «''Прелом»''<ref>[http://www.bdforum.bg/prelom/ Вестник «Прелом»]</ref> — тое жа, што ў свой час выданне Легіёнаў — і публікаваў тэксты Івана Дочава. Адноўлены ХНБЛ не мае у Балгарыі сур’ёзны палітычны ўплыў, але з’яўляецца значнай структурай. Поруч з БНФ і іншымі ультраправыми арганізацыямі, легіянеры выступаюць як радыкальная апазіцыя балгарскай палітычнай эліце. Яны выступаюць з крайне нацыяналістычнымі, ксенафобскімі лозунгамі, але пры гэтым звяртаюць увагу да сацыяльнай тэматыцы, заклікаюць да паўстання супраць пануючых «неакамуністаў» і спецслужбаў. У выступленнях Дочава 1990-х — пачатку 2000-х паўтаріліся адаптаваныя да новых умоў нацыянальна-сацыяльныя ўстаноўкі ХНБЛ.<ref>[http://www.bdforum.bg/prelom/national-conscience/106-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BE%D1%82-%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%BE%D1%87%D0%B5%D0%B2-%D0%BB%D0%B5/ 106 години от рождението на Иван Дочев — легенда за национално мъжество]</ref> Галоўным накіраваннем дзейнасці Легіёнаў з’яўляецца штогадовае з 2003 публічнае мерапрыемства памяці генерала Лукава — лютаўскі «''Лукаўмарш»''<ref>{{Cite web|url=http://news.rambler.ru/12880850/#|title=Болгарские неонацисты провели Луков марш с факелами|accessdate=2013-02-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120429161227/http://news.rambler.ru/12880850/#|archivedate=2012-04-29}}</ref><ref>[http://www.mediapool.bg/provezhdaneto-na-lukovmarsh-v-sabota-v-sofiya-pod-vapros-news216790.html Провеждането на «Луковмарш» в събота в София под въпрос]</ref>, які кансалідуе балгарскіх ультраправых.<ref>[http://bgns.net/%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%BB%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%88/ Декларация в подкрепа на Луковмарш]</ref> == Гл. таксама == * [[Хаўрус ратнікаў за прагрэс Балгарыі]] == Заўвагі == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Ваенізаваныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Антыкамуністычныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Ультраправыя]] [[Катэгорыя:Нацыяналістычныя арганізацыі]] qvzjr192ab46yc46x6mz416a0iv224r Фаіза Джама Махамед 0 634783 5142472 4621098 2026-05-16T18:24:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142472 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Фаіза Джам Махамед''' ({{Lang-ar|فايزة محمد}}; {{Н}} [[1958]]) — [[самалі]]йская праваабаронца, рэгіянальны дырэктар арганізацыі «Роўнасць цяпер» ({{Lang-en|Equality Now}}) у [[Афрыка|Афрыцы]]. Яна прыклала шмат намаганняў, каб агітаваць за пратакол Мапуту і супраць калечання жаночых палавых органаў. == Біяграфія == Фаіза Джама Махамед нарадзілася ў 1958 годзе і атрымала ступень магістра дзелавога адміністравання ва Універсітэце штата Каліфорнія ў Фрэсна. У 1998 годзе яна таксама атрымала дыплом па правах чалавека Інстытута сацыяльных даследаванняў (ІСД) у [[Гаага|Гаазе]]. У 2004 годзе Фаіза Джама Махамед публікавала рэдакцыйныя артыкулы на партале ''Pambazuka News'', у якіх даводзіла, што важна прытрымлівацца прынцыпаў Афрыканскага пратакола аб правах жанчын<ref>African Leaders Must Act Now to Ratify the Protocol on the Rights of Women, ''Pambazuka News'', 162, 24 June 2004. Reprinted in {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hgflUDoN01QC&pg=PA101|title=African Voices on Development and Social Justice: Editorials from Pambazuka News 2004|year=2005|editor-last=Firoze Manji|publisher=Fahamu/Pambazuka|pages=101–103|isbn=978-9987-417-35-3}}</ref><ref>Putting an End to Female Genital Mutilation: The African Protocol on the Rights of Women, ''Pambazuka News'', 173, 9 September 2004. Reprinted in {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hgflUDoN01QC&pg=PA101|title=African Voices on Development and Social Justice: Editorials from Pambazuka News 2004|year=2005|editor-last=Firoze Manji|publisher=Fahamu/Pambazuka|pages=114–5|isbn=978-9987-417-35-3}}</ref>. Яна таксама напісала шэраг артыкулаў для ''[[The Guardian]]''<ref>[https://www.theguardian.com/global-development/poverty-matters/2014/apr/21/kenya-courage-lead-africa-womens-rights Does Kenya have the courage to lead on women’s rights in Africa], ''[[The Guardian]]'', 21 April 2014. Accessed 10 March 2020.</ref>. == Выбраныя працы == * African Union Protocol on the Rights of Women in Africa: the SOAWR Campaign (Пратакол Афрыканскага саюза пра правы жанчын у Афрыцы) in Roselynn Musa, Faiza Jama Mohammed and Firoze Manji (eds.) ''Breathing life into the African Union protocol on women’s rights in Africa'', с. 14-18. * (ed. with Brenda Kombo and Rainatou Sow) [http://www.soawr.org/images/JourneytoEquality.pdf Journey to Equality: 10 Years of the Protocol on the Rights of Women in Africa] (Падарожжа ў роўнасць: 10 гадоў Пратаколу аб правах жанчын у Афрыцы), Equality Now, 2013. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210321142137/https://www.soawr.org/images/JourneytoEquality.pdf |date=21 сакавіка 2021 }} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.makeeverywomancount.org/index.php/community/our-monthly-interview/1116-africa-our-interview-of-the-month-with-faiza-jama-mohamed Our July Interview with Faiza Jama Mohamed], interview with Make Every Woman Count, July 2011 * [https://blogs.lse.ac.uk/vaw/2017/01/26/in-visibility-faiza-mohamed/ In Visibility: Faiza Jama Mohamed], interview with [[Лонданская школа эканомікі і палітычных навук|London School of Economics]], 2017 * [https://www.equalitynow.org/faiza_jama_mohamed Профіль Фаізы Джамы Махамед на сайце Equality Now] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191024043158/https://www.equalitynow.org/faiza_jama_mohamed |date=24 кастрычніка 2019 }} {{Ref-en}} * [https://news.trust.org/profile/?id=003D000001FFByJIAX Профіль Фаізы Джамы Махамед на сайце Thomson Reuters Foundation News] {{Ref-en}} {{DEFAULTSORT:Махамед Фаіза Джама}} [[Катэгорыя:Праваабаронцы]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Самалі]] dgtosisp0de599y75odoh12ttphbjso Холстаўскі сельсавет 0 636116 5142636 4630828 2026-05-17T11:42:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142636 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Холстаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Быхаўскі раён]] |Уключае = 29 населеных пунктаў |Сталіца = [[Мокрае (Быхаўскі раён)|Мокрае]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[4 чэрвеня]] [[1965]] |Скасаванне = [[11 красавіка]] [[1960]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2496 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = https://bykhov.gov.by/vlast/sel-isp/itemlist/category/367-holst |Заўвагі = }} '''Хо́лстаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Быхаўскі раён|Быхаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Мокрае (Быхаўскі раён)|Мокрае]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Мокраўскі (Макранскі) сельсавет''' у складзе Быхаўскага раёна [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]] з цэнтрам у вёсцы [[Мокрае (Быхаўскі раён)|Мокрае]]<ref>Мокрае // {{Крыніцы/ГВБ|5-1}} С. № 276</ref>. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Быхаўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 11 красавіка 1960 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага [[Ямніцкі сельсавет|Ямніцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. 4 чэрвеня 1965 года Мокраўскі сельсавет утвораны зноў у складзе 18 населеных пунктаў ([[Зарэчча (Быхаўскі раён)|Зарэчча]], [[Лапша]], [[Людкоў]], [[Мазкі (Быхаўскі раён)|Мазкі]], [[Малінаўка (Холстаўскі сельсавет)|Малінаўка]], [[Мокрае (Быхаўскі раён)|Мокрае]], [[Падклённе (Быхаўскі раён)|Падклённе]], [[Падлессе (Холстаўскі сельсавет)|Падлессе]], пасёлак РТМС, пасёлак цагельнага завода, [[Пянюгі]], [[Сапяжынка]], [[Сушчоў]], [[Сядзібка]], [[Сядзіч]], [[Трасцівец]], [[Холстава (Быхаўскі раён)|Холстава]] і [[Хутар (Быхаўскі раён)|Хутар]]), якія ўваходзілі ў склад Ямніцкага сельсавета, з цэнтрам у вёсцы Мокрае<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (1105).</ref>. 18 сакавіка 1966 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Холстава (Быхаўскі раён)|Холстава]]<ref>Холстава // {{Крыніцы/ГВБ|5-1}} С. № 315</ref>, сельсавет перайменаваны ў Холстаўскі<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 сакавіка 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 16 (1136).</ref>. 23 снежня 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Гарадзецкі сельсавет (Быхаўскі раён)|Гарадзецкага сельсавета]] (6 населеных пунктаў: [[Брасавінка]], [[Гарадзец (Быхаўскі раён)|Гарадзец]], [[Замошша (Быхаўскі раён)|Замошша]], [[Лубянка (Быхаўскі раён)|Лубянка]], [[Рэзкі]], [[Сяліба (Быхаўскі раён)|Сяліба]])<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151124111409/http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39%28003-014%29.pdf|date=24 лістапада 2015}}</ref>, 20 лістапада 2013 года — тэрыторыя скасаванага [[Баркалабаўскі сельсавет|Баркалабаўскага сельсавета]] (10 населеных пунктаў: аграгарадок [[Баркалабава]], вёскі [[Бароўка (Быхаўскі раён)|Бароўка]], [[Барсукі (Холстаўскі сельсавет)|Барсукі]], [[Дальняе Ляда]], [[Залахвенне]], [[Касічы (Быхаўскі раён)|Касічы]], [[Ліпаўка (Холстаўскі сельсавет)|Ліпаўка]], [[Рэкта (Быхаўскі раён)|Рэкта]], [[Сарочына (Быхаўскі раён)|Сарочына]] і [[Хадуцічы]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 г. № 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. 17 ліпеня 2016 года цэнтр сельсавета быў перанесены з вёскі Холстава ў аграгарадок Мокрае<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3961&p0=D916m0077620&p1=1|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 20 июня 2016 г. №22-9 О переносе административного центра Холстовского сельсовета Быховского района]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (13 населеных пунктаў) — 1782 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,4 % — [[беларусы]], 3,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (29 населеных пунктаў) — 2496 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=25 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Былыя населеныя пункты == У канцы 1930-х гг. на тэрыторыі сучаснага Холстаўскага сельсавета існавалі пасёлкі Востраў, Забавы, Чычылаўка. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|120400}} {{Холстаўскі сельсавет}} {{Быхаўскі раён}} [[Катэгорыя:Холстаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1960 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1965 годзе]] ozse2cmg6vl2qv8nio9jg3uy1y9h5l5 Хайбулінскі раён 0 640397 5142545 3605336 2026-05-17T05:09:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142545 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Ха́йбулінскі раён''' ({{lang-ru|Хайбуллинский район}}; {{lang-ba|Хәйбулла районы}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўдні [[Башкартастан]]а ў [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйным цэнтрам з’яўляецца сяло [[Ак’яр (Хайбулінскі раён)|Ак’яр]]. == Геаграфія == Хайбулінскі раён мяжуе з [[Зіянчурынскі раён|Зіянчурынскім]], [[Зілаірскі раён|Зілаірскім]] і [[Баймацкі раён|Баймацкім]] раёнамі, а таксама з [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай вобласцю]]. Плошча раёна складае 3911,66 км². == Гісторыя == Хайбулінскі раён быў утвораны 20 жніўня 1930 года ў адпаведнасці з пастановай [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]]. == Насельніцтва == Насельніцтва раёна станам на 2017 год складала 31112 чалавекі. Паводле [[Усерасійскі перапіс насельніцтва (2010)|перапісу 2010 года]] большасць складаюць [[башкіры]] (77,6 %), далей ідуць [[рускія]] (17,8 %). {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.haibulla.ru/ Сайт раённай адміністрацыі]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} {{Башкартастан}} [[Катэгорыя:Раёны Башкартастана]] r9gz8q2wg3062r4xug5d4bg8vemljny Хлыстоўка (прыпыначны пункт) 0 641103 5142624 5073090 2026-05-17T11:01:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142624 wikitext text/x-wiki {{Чыгуначная станцыя | Тып = прыпыначны пункт | Назва = Хлыстоўка | Лінія = | Чыгунка = Расійская чыгунка | Аддзяленне = Маскоўская чыгунка | Краіна = Расія | Выява = | Шырыня выявы = | Подпіс = | lat_dir = | lat_deg = 54.6925 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 31.1884 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Станцыя = | Дата адкрыцця = | Дата зачынення = | Праектная назва = | Ранейшыя назвы = 478 км | Праекты пераназвання = | Ужыванне = | Класнасць = | Архітэктары = | Інжынеры канструктары = | Поўная колькасць платформаў = 2 | Поўная колькасць шляхоў = 2 | Тып платформы = бакавыя | Форма платформы = | Даўжыня платформы = | Шырыня платформы = | Год электрыфікацыі = 1979 | Род току = | Будаўнічая арганізацыя = | Выхад да = | Размяшчэнне = | Перасадка на станцыі = | Перасадка на = | Адлегласць = | Адлегласць2 = | Адлегласць да = | Адлегласць2 да = | Тарыфная зона = | Сотавая сувязь = | Код станцыі = | Код Экспрэс-3 = | Наменклатура = | Катэгорыя на Вікісховішчы = | Для раскладу = }}{{Вязьма — Красное}} '''Хлыстоўка''' ({{lang-ru|Хлыстовка}}, ранейшняя назва: 478 км) — чыгуначная платформа Маскоўскай чыгункі на лініі Масква — Брэст, паміж прыпыначнымі пунктамі [[481 км (прыпыначны пункт, Смаленская вобласць)|481 км]] і [[471 км (прыпыначны пункт)|Бадуны]]. Размешчана паміж вёскамі [[Хлыстоўка (Краснінскі раён)|Хлыстоўка]] і [[Бялеі]] [[Краснінскі раён (Смаленская вобласць)|Краснінскага раёна]]. Платформа скарочана і прыгодна для першых двух вагонаў цягніка. На прыпыначным пункце, станам на красавік 2020 года, робяць прыпынак прыгарадныя цягнікі паведамленнем [[Смаленск (станцыя)|Смаленск]] — [[Красное (станцыя)|Красное]] і [[Красное (станцыя)|Красное]] — [[Смаленск (станцыя)|Смаленск]] тры разы на дзень. == Гісторыя == Прыпыначны пункт знаходзіўся на 478 км, а дакладней на 477,7 км ля вёскі [[Выжымакі]]. Прыкладна ў 2006 годзе прыпыначны пункт перанесены на цяперашняе месца, на ўсход, бліжэй да пераезду паміж вёскамі [[Хлыстоўка (Краснінскі раён)|Хлыстоўка]] і [[Бялеі]]. У лістападзе 2024 года прыпыначны пункт пераназваны ў '''Хлыстоўка'''.<ref>{{Cite web|lang=руская|url=https://mzd.rzd.ru/ru/3731/page/2452802?id=309203|title=Более 50 остановочных пунктов и платформ переименовали на МЖД|url-status=dead}}</ref> == Літаратура == * Железнодорожные станции СССР. Справочник. — М.: Транспорт, 1981 == Спасылкі == * {{Railwayz.info|photolines/station/6356}} == Зноскі == <references /> {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=[[Вязьма (станцыя)|Вязьма]] — [[Красное (станцыя)|Красное]]|before= [[Бадуны (прыпыначны пункт)|Бадуны]]|after=[[481 км (прыпыначны пункт, Смаленская вобласць)|481 км]]}} {{end box}} [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Смаленскай вобласці]] irshnbfi6kndrmceb3ga0qyu0apc2ii ФК Першы Рэгіён Кавярдзякі 0 649457 5142388 5015949 2026-05-16T13:32:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142388 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Першы Рэгіён |Лагатып = |ПоўнаяНазва = |Мянушкі = |Горад = [[Кавярдзякі]], [[Беларусь]] |Заснаваны = |Стадыён = |Умяшчальнасць = |Прэзідэнт = |Трэнер = [[Кiрыл Кудзей]] |Чэмпіянат = [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другая ліга]] |Сезон = [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] |Месца = 18 месца |Сайт = }} '''«Першы Рэгіён»''' — беларускі [[футбольны клуб]] з вёскі [[Кавярдзякі]] [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. У 2020 годзе выступаў у [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе чэмпіянату Беларусі]]<ref>{{Cite web |url=https://championship.abff.by/by/teams/147 |title=ПЕРШЫ РЭГIЕН |access-date=2 ліпеня 2020 |archive-date=3 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200703195326/https://championship.abff.by/by/teams/147 |url-status=dead }}</ref>. У кастрычніку 2021 года зняўся з розыгрышу Другой лігі ў знак пратэсту супраць арышту баскетбалісткі [[Алена Леўчанка|Алены Леўчанка]]<ref>{{Cite web |url=https://www.liveresult.ru/news/78594 |title=Белорусский клуб снялся с чемпионата по политическим мотивам |access-date=13 снежня 2021 |archive-date=13 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213160543/https://www.liveresult.ru/news/78594 |url-status=dead }}</ref>, у астатніх матчах камандзе былі прысуджаны тэхнічныя паражэнні з лікам 0:3. == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=55|Сезон !Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі ![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | rowspan="2" | 2020 ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Другая — Група A]] (Д3) || '''9''' || 20 || 4 || 2 || 14 || 17–78 || '''14''' || rowspan="2" | [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/32 фіналу]] || |- | style="background:#A3E9FF"| Матчы за 17 месца || '''18''' || 2 || 0 || 0 || 2 || 0–6 || || |- |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://football.by/stat/belarus/2020_2a/teams/1286/ Першы Рэгіён (Ковердяки)] {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Першы Рэгіён]] [[Катэгорыя:ФК Першы Рэгіён Кавярдзякі| ]] 57k8udz4hvmba0edrorc0g2fi5235j0 Удзельнік:DBatura/Чарнавік 2 653452 5142365 5142002 2026-05-16T12:34:02Z DBatura 73587 5142365 wikitext text/x-wiki Суднаходства праз [[Армузскі праліў]], які з’яўляецца важным марскім калідорам для сусветнага гандлю энерганосьбітамі (каля 25% сусветнага гандлю нафтай і 20% сусветнага звадкаванага прыроднага газу), [[28 лютага]] [[2026]] года быў заблакаваны [[Іран]]ам, у адказ на ўдары [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|амерыкана-ізраільскія ўдары]] і [[забойства Алі Хаменеі|гібель]] [[Алі Хаменеі]]. Да падзей праз праліў праходзіла (СПГ). Іранскія папярэджанні і наступныя напады на судны заахвоцілі Суднаходныя кампаніі прыпыніць аперацыі ў праліве<ref name="How US">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |publisher=Al Jazeera |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name=":12">{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |work=Reuters |date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Гэта прывяло да рэзкага зніжэння марскога транзіту: [[танкер]]ны трафік спачатку ўпаў прыкладна на 70% , а больш за 150 судоў усталі на якар за межамі праліва, каб пазбегнуць рызык<ref name="NYT2.28.26">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz|work=[[The New York Times]]|first1=Christiaan|last1=Triebert|first2=Alexander|last2=Cardia|date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02|name-list-style=and}}</ref><ref name=TheGuardian3.2.26>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |work=[[The Guardian]]|date=2026-03-02 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага трафік упаў амаль да нуля. 27 сакавіка [[Корпус вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] абвясціў аб закрыцці праліва для любых судоў, якія ідуць у парты ЗША, Ізраіля і іх саюзнікаў і назад<ref name="AFP-03272026"/>. [[Міжнародная марская арганізацыя]] паведаміла 21 красавіка, што каля 20 000 маракоў і 2000 судоў апынуліся заблакаваныя ў [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] з-за закрыцця праліва<ref name="AJ-21042026" />. Па словах Маджыда Рафізадэ, Іран парушае [[Канвенцыя ААН па марскім праве|Канвенцыю ААН па марскім праве]], якую ён не ратыфікаваў<ref name="UNCLOS1">{{cite journal |last1=Asim Rafiq |first1=Muhammad |last2=Riaz |first2=Kanwal |last3=Chandia |first3=M. Abu Bakar |title=The Strait of Hormuz and the Law of the Sea: The Strait of Hormuz Between Sovereignty, Diplomacy, and International Maritime Law |url=https://rsisinternational.org/journals/ijriss/Digital-Library/volume-9-issue-7/3176-3184.pdf |journal=International Journal of Research and Innovation in Social Science |access-date=2026-04-10 |doi=10.47772/IJRISS.2025.907000258 |date=2025-08-12 |pages=3176–3184 }}</ref><ref name="UNCLOS2">{{Cite web |date=2019-07-25 |title=Iran's blatant violations of international maritime laws |url=https://www.arabnews.com/node/1530731 |access-date=2026-03-18 |website=Arab News |lang=en}}</ref>. На фоне боязі з нагоды працяглага дэфіцыту паставак цэны на нафту выраслі хутчэй, чым падчас любога іншага канфлікту ў найноўшай гісторыі<ref name= "AC-03182026"/>; 8 сакавіка 2026 года цэны на нафту [[Brent|маркі Brent]] упершыню за чатыры гады перавысілі 100 долараў ЗША за барэль, дасягнуўшы піка ў 126 за барэль<ref name=TheGuardian3.2.26/><ref name=Reuters3.1.26>{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |work=Reuters |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name="surges">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |publisher=CNN |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02 |archive-date=2026-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live }}</ref><ref name="CNBC-03082026"/>. Самы вялікі штомесячны рост коштаў нафты за ўсю гісторыю адбыўся ў сакавіку 2026 года<ref name="CNBC-14042026">{{Cite web |first1=Mike |last1=Sheen |first2=Lee Ying |last2=Shan |title=Oil falls as IEA predicts 'demand destruction will spread' and hopes for fresh Iran talks grow |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14 |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2026/04/14/oil-wti-brent-as-markets-hormuz-blockade-vance-trump.html }}</ref>. Закрыццё праліва стала найбуйнейшым парушэннем сусветнага энергазабеспячэння з часоў энергетычнага крызісу 1970-х гадоў<ref name="Guardian-03112026"/>, а таксама найбуйнейшым у гісторыі сусветнага нафтавага рынку<ref name="Atlantic-13032026"/>. Іншыя таварныя рынкі, якія пацярпелі ад перабояў у пастаўках і павышэння коштаў у выніку крызісу, уключаюць алюміній<ref>{{Cite web |first=Mark |last=Burton |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=2026-03-15 |access-date=2026-03-21 |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ }}</ref>, угнаенні<ref name="AC-27032026"/> і гелій<ref name="Axios-07042026"/><ref>{{Cite web |first=Naomi |last=Buchanan |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |date=2026-03-21 |access-date=2026-03-21 |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 }}</ref>. 9 сакавіка прэзідэнт ЗША Дональд Трамп ілжыва заявіў<ref>{{cite web |title=Has the US ‘destroyed 100% of Iran’s military capability’? Fact-checking President Donald Trump |url=https://www.politifact.com/article/2026/mar/17/iran-war-us-destroyed-military-capability/ |website=[[PolitiFact]] |date=2026-03-17}}</ref>, што іранская армія знішчана і праліў адкрыты, сказаўшы, што ЗША могуць захапіць кантроль над ім у Ірана<ref name="CBSNews3.16.26">{{cite web|last=Jiang|first=Weijia|date=2026-03-09|title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz|work=CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/|access-date=2026-03-27}}</ref>. 15 сакавіка ён заклікаў чальцоў [[НАТА]] і [[Кітай]] дапамагчы адкрыць праліў<ref name="TheGuardian3.16.26">{{cite news |title=Trump draws backlash for comment on Iran war: 'Maybe we shouldn't even be there' |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/16/trump-backlash-iran-war |work=[[The Guardian]] |date=2026-03-16}}</ref>. В конце марта и начале апреля Трамп неоднократно угрожал уничтожить иранскую инфраструктуру, если Иран не откроет пролив<ref>{{cite news |title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404101914/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=2026-04-04}}</ref>. 8 красавіка было дасягнута [[Ісламабадскае пагадненне|пагадненне аб часовым спыненні агню]] паміж Іранам і ЗША, якое павінна было ўключаць адкрыццё праліва. Аднак Іран пачаў кантраляваць рух праз праліў і спаганяць мыты сумай больш за 1 мільён долараў з кожнага судна<ref>{{Cite web |last1=Seligman |first1=Lara |last2=Ward |first2=Alexander |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=2026-04-09 |title=Trump Allies, U.S. Officials Fear Iran Victory Lap Is Premature |url=https://www.wsj.com/politics/national-security/trump-allies-u-s-officials-fear-iran-victory-lap-is-premature-96f8e810 |access-date=2026-04-09 |website=The Wall Street Journal |lang=en-US}}</ref>. Пасля правалу перамоваў [[ВМС ЗША]] з 13 красавіка сталі блакаваць судны іранцаў<ref>{{Cite web |date=2026-04-12 |title=Trump says U.S. will blockade Strait of Hormuz and intercept ships that paid tolls to Iran |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412155849/https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-date=2026-04-12 |access-date=2026-04-12 |website=CBS News |lang=en-US}}</ref><ref>[https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/4457255/us-to-blockade-ships-entering-or-exiting-iranian-ports/ "U.S. to Blockade Ships Entering or Exiting Iranian Ports"], press release, April 12, 2026, U. S. Central Command. Accessed Apr. 14, 2026.</ref>. Сітуацыя газетай ''[[The Guardian]]'' была названа «двойной блакадай»<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423180303/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |archive-date=2026-04-23}}</ref>. 17 красавіка, у сувязі з пагадненнем аб спыненні агню паміж Ізраілем і Ліванам, афіцыйны Тэгеран абвясціў, што Армузскі праліў будзе адкрыты для камерцыйнага суднаходства падчас перамір’я. Аднак амерыканскі блок працягнуў блакаду<ref>{{#invoke:Cite|web|date=18 April 2026 |title=Iran declares Strait of Hormuz 'completely open'; Trump says U.S. blockade 'will remain in full force' until peace deal|url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-israel-lebanon-ceasefire-trump-iran-talks-hormuz-summit-rcna332294 |access-date=25 April 2026 |website=NBC News}}</ref>, і Іран у выніку зноў увёў абмежаванні<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417152829/https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|archive-date=2026-04-17}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418164421/https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|archive-date=2026-04-18}}</ref><ref>{{#invoke:Cite|web|date=18 April 2026 |title=Iran Shuts Hormuz Again, Accuses US Of Violating Deal To Reopen It|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-strait-of-hormuz-amid-middle-east-war-accuses-us-of-violating-deal-to-reopen-it-11375203 |access-date=25 April 2026 |website=NDTV}}</ref>. 4 мая Трамп абвясціў аб пачатку аперацыі «Project Freedom» па суправаджэнні вайскоўцамі гандлёвых судоў з Персідскага заліва<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-05-04 |title=Donald Trump sends warships to break Iran’s strait of Hormuz blockade |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/shipping-bosses-nervous-trump-plan-to-guide-vessels-strait-of-hormuz-iran |access-date=2026-05-07 |work=The Guardian |lang=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Sabah |first4=Zaid |last5=Habib |first5=Heba |last6=Kupemba |first6=Danai Nesta |title=Iran war updates: Trump announces plan to escort ships in Hormuz Strait |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/3/iran-war-live-trump-says-reviewing-14-point-plan-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-05-07 |website=Al Jazeera |lang=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-03 |title=Trump says the U.S. will 'guide' stranded ships from the Strait of Hormuz |url=https://www.npr.org/2026/05/03/nx-s1-5809536/trump-strait-hormuz |access-date=2026-05-07 |work=NPR |lang=en |agency=The Associated Press }}</ref><ref>{{Cite web |title=U.A.E. says Iran has resumed attacks as U.S. moves to reopen Strait of Hormuz |url=https://www.cbc.ca/news/world/strait-hormuz-ships-us-iran-9.7186404}}</ref>. Іранскія вайскоўцы папярэдзілі, што гэта будзе парушэннем рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |date=2026-05-04 |title=Live updates |url=https://edition.cnn.com/2026/05/04/world/live-news/iran-war-hormuz-trump |access-date=2026-05-04 |website=CNN }}</ref>. 6 мая Трамп прыпыніў «Project Freedom» праз «значны прагрэс» у кірунку магчымага пагаднення<ref>{{cite web |title=Iran war live: Trump says Hormuz operation paused amid US, Tehran talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/6/iran-war-live-trump-says-hormuz-operation-paused-amid-us-tehran-talks |website= Al Jazeera |access-date=2026-05-06 |date=2026-05-06}}</ref>. 1ls3ybxmb9ogu9c566koqcr1heo6fo1 5142368 5142365 2026-05-16T12:34:45Z DBatura 73587 5142368 wikitext text/x-wiki Суднаходства праз [[Армузскі праліў]], які з’яўляецца важным марскім калідорам для сусветнага гандлю энерганосьбітамі (каля 25% сусветнага гандлю нафтай і 20% сусветнага звадкаванага прыроднага газу), [[28 лютага]] [[2026]] года быў заблакаваны [[Іран]]ам, у адказ на ўдары [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|амерыкана-ізраільскія ўдары]] і [[забойства Алі Хаменеі|гібель]] [[Алі Хаменеі]]. Да падзей праз праліў праходзіла (СПГ). Іранскія папярэджанні і наступныя напады на судны заахвоцілі Суднаходныя кампаніі прыпыніць аперацыі ў праліве<ref name="How US">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |publisher=Al Jazeera |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name=":12">{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |work=Reuters |date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Гэта прывяло да рэзкага зніжэння марскога транзіту: [[танкер]]ны трафік спачатку ўпаў прыкладна на 70% , а больш за 150 судоў усталі на якар за межамі праліва, каб пазбегнуць рызык<ref name="NYT2.28.26">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz|work=[[The New York Times]]|first1=Christiaan|last1=Triebert|first2=Alexander|last2=Cardia|date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02|name-list-style=and}}</ref><ref name=TheGuardian3.2.26>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |work=[[The Guardian]]|date=2026-03-02 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага трафік упаў амаль да нуля. 27 сакавіка [[Корпус вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] абвясціў аб закрыцці праліва для любых судоў, якія ідуць у парты ЗША, Ізраіля і іх саюзнікаў і назад<ref name="AFP-03272026"/>. [[Міжнародная марская арганізацыя]] паведаміла 21 красавіка, што каля 20 000 маракоў і 2000 судоў апынуліся заблакаваныя ў [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] з-за закрыцця праліва<ref name="AJ-21042026" />. Па словах Маджыда Рафізадэ, Іран парушае [[Канвенцыя ААН па марскім праве|Канвенцыю ААН па марскім праве]], якую ён не ратыфікаваў<ref name="UNCLOS1">{{cite journal |last1=Asim Rafiq |first1=Muhammad |last2=Riaz |first2=Kanwal |last3=Chandia |first3=M. Abu Bakar |title=The Strait of Hormuz and the Law of the Sea: The Strait of Hormuz Between Sovereignty, Diplomacy, and International Maritime Law |url=https://rsisinternational.org/journals/ijriss/Digital-Library/volume-9-issue-7/3176-3184.pdf |journal=International Journal of Research and Innovation in Social Science |access-date=2026-04-10 |doi=10.47772/IJRISS.2025.907000258 |date=2025-08-12 |pages=3176–3184 }}</ref><ref name="UNCLOS2">{{Cite web |date=2019-07-25 |title=Iran's blatant violations of international maritime laws |url=https://www.arabnews.com/node/1530731 |access-date=2026-03-18 |website=Arab News |lang=en}}</ref>. На фоне боязі з нагоды працяглага дэфіцыту паставак цэны на нафту выраслі хутчэй, чым падчас любога іншага канфлікту ў найноўшай гісторыі<ref name= "AC-03182026"/>; 8 сакавіка 2026 года цэны на нафту [[Brent|маркі Brent]] упершыню за чатыры гады перавысілі 100 долараў ЗША за барэль, дасягнуўшы піка ў 126 за барэль<ref name=TheGuardian3.2.26/><ref name=Reuters3.1.26>{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |work=Reuters |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name="surges">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |publisher=CNN |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02 |archive-date=2026-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live }}</ref><ref name="CNBC-03082026"/>. Самы вялікі штомесячны рост коштаў нафты за ўсю гісторыю адбыўся ў сакавіку 2026 года<ref name="CNBC-14042026">{{Cite web |first1=Mike |last1=Sheen |first2=Lee Ying |last2=Shan |title=Oil falls as IEA predicts 'demand destruction will spread' and hopes for fresh Iran talks grow |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14 |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2026/04/14/oil-wti-brent-as-markets-hormuz-blockade-vance-trump.html }}</ref>. Закрыццё праліва стала найбуйнейшым парушэннем сусветнага энергазабеспячэння з часоў энергетычнага крызісу 1970-х гадоў<ref name="Guardian-03112026"/>, а таксама найбуйнейшым у гісторыі сусветнага нафтавага рынку<ref name="Atlantic-13032026"/>. Іншыя таварныя рынкі, якія пацярпелі ад перабояў у пастаўках і павышэння коштаў у выніку крызісу, уключаюць алюміній<ref>{{Cite web |first=Mark |last=Burton |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=2026-03-15 |access-date=2026-03-21 |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ }}</ref>, угнаенні<ref name="AC-27032026"/> і гелій<ref name="Axios-07042026"/><ref>{{Cite web |first=Naomi |last=Buchanan |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |date=2026-03-21 |access-date=2026-03-21 |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 }}</ref>. 9 сакавіка прэзідэнт ЗША Дональд Трамп ілжыва заявіў<ref>{{cite web |title=Has the US ‘destroyed 100% of Iran’s military capability’? Fact-checking President Donald Trump |url=https://www.politifact.com/article/2026/mar/17/iran-war-us-destroyed-military-capability/ |website=[[PolitiFact]] |date=2026-03-17}}</ref>, што іранская армія знішчана і праліў адкрыты, сказаўшы, што ЗША могуць захапіць кантроль над ім у Ірана<ref name="CBSNews3.16.26">{{cite web|last=Jiang|first=Weijia|date=2026-03-09|title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz|work=CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/|access-date=2026-03-27}}</ref>. 15 сакавіка ён заклікаў чальцоў [[НАТА]] і [[Кітай]] дапамагчы адкрыць праліў<ref name="TheGuardian3.16.26">{{cite news |title=Trump draws backlash for comment on Iran war: 'Maybe we shouldn't even be there' |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/16/trump-backlash-iran-war |work=[[The Guardian]] |date=2026-03-16}}</ref>. В конце марта и начале апреля Трамп неоднократно угрожал уничтожить иранскую инфраструктуру, если Иран не откроет пролив<ref>{{cite news |title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404101914/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=2026-04-04}}</ref>. 8 красавіка было дасягнута [[Ісламабадскае пагадненне|пагадненне аб часовым спыненні агню]] паміж Іранам і ЗША, якое павінна было ўключаць адкрыццё праліва. Аднак Іран пачаў кантраляваць рух праз праліў і спаганяць мыты сумай больш за 1 мільён долараў з кожнага судна<ref>{{Cite web |last1=Seligman |first1=Lara |last2=Ward |first2=Alexander |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=2026-04-09 |title=Trump Allies, U.S. Officials Fear Iran Victory Lap Is Premature |url=https://www.wsj.com/politics/national-security/trump-allies-u-s-officials-fear-iran-victory-lap-is-premature-96f8e810 |access-date=2026-04-09 |website=The Wall Street Journal |lang=en-US}}</ref>. Пасля правалу перамоваў [[ВМС ЗША]] з 13 красавіка сталі блакаваць судны іранцаў<ref>{{Cite web |date=2026-04-12 |title=Trump says U.S. will blockade Strait of Hormuz and intercept ships that paid tolls to Iran |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412155849/https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-date=2026-04-12 |access-date=2026-04-12 |website=CBS News |lang=en-US}}</ref><ref>[https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/4457255/us-to-blockade-ships-entering-or-exiting-iranian-ports/ "U.S. to Blockade Ships Entering or Exiting Iranian Ports"], press release, April 12, 2026, U. S. Central Command. Accessed Apr. 14, 2026.</ref>. Сітуацыя газетай ''[[The Guardian]]'' была названа «двойной блакадай»<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423180303/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |archive-date=2026-04-23}}</ref>. 17 красавіка, у сувязі з пагадненнем аб спыненні агню паміж Ізраілем і Ліванам, афіцыйны Тэгеран абвясціў, што Армузскі праліў будзе адкрыты для камерцыйнага суднаходства падчас перамір’я. Аднак амерыканскі блок працягнуў блакаду<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran declares Strait of Hormuz 'completely open'; Trump says U.S. blockade 'will remain in full force' until peace deal|url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-israel-lebanon-ceasefire-trump-iran-talks-hormuz-summit-rcna332294 |access-date=25 April 2026 |website=NBC News}}</ref>, і Іран у выніку зноў увёў абмежаванні<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417152829/https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|archive-date=2026-04-17}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418164421/https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|archive-date=2026-04-18}}</ref><ref>{{#invoke:Cite|web|date=18 April 2026 |title=Iran Shuts Hormuz Again, Accuses US Of Violating Deal To Reopen It|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-strait-of-hormuz-amid-middle-east-war-accuses-us-of-violating-deal-to-reopen-it-11375203 |access-date=25 April 2026 |website=NDTV}}</ref>. 4 мая Трамп абвясціў аб пачатку аперацыі «Project Freedom» па суправаджэнні вайскоўцамі гандлёвых судоў з Персідскага заліва<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-05-04 |title=Donald Trump sends warships to break Iran’s strait of Hormuz blockade |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/shipping-bosses-nervous-trump-plan-to-guide-vessels-strait-of-hormuz-iran |access-date=2026-05-07 |work=The Guardian |lang=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Sabah |first4=Zaid |last5=Habib |first5=Heba |last6=Kupemba |first6=Danai Nesta |title=Iran war updates: Trump announces plan to escort ships in Hormuz Strait |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/3/iran-war-live-trump-says-reviewing-14-point-plan-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-05-07 |website=Al Jazeera |lang=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-03 |title=Trump says the U.S. will 'guide' stranded ships from the Strait of Hormuz |url=https://www.npr.org/2026/05/03/nx-s1-5809536/trump-strait-hormuz |access-date=2026-05-07 |work=NPR |lang=en |agency=The Associated Press }}</ref><ref>{{Cite web |title=U.A.E. says Iran has resumed attacks as U.S. moves to reopen Strait of Hormuz |url=https://www.cbc.ca/news/world/strait-hormuz-ships-us-iran-9.7186404}}</ref>. Іранскія вайскоўцы папярэдзілі, што гэта будзе парушэннем рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |date=2026-05-04 |title=Live updates |url=https://edition.cnn.com/2026/05/04/world/live-news/iran-war-hormuz-trump |access-date=2026-05-04 |website=CNN }}</ref>. 6 мая Трамп прыпыніў «Project Freedom» праз «значны прагрэс» у кірунку магчымага пагаднення<ref>{{cite web |title=Iran war live: Trump says Hormuz operation paused amid US, Tehran talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/6/iran-war-live-trump-says-hormuz-operation-paused-amid-us-tehran-talks |website= Al Jazeera |access-date=2026-05-06 |date=2026-05-06}}</ref>. 28owza6lumy8ywu7dlgurx0irgkkzre 5142369 5142368 2026-05-16T12:36:08Z DBatura 73587 5142369 wikitext text/x-wiki Суднаходства праз [[Армузскі праліў]], які з’яўляецца важным марскім калідорам для сусветнага гандлю энерганосьбітамі (каля 25% сусветнага гандлю нафтай і 20% сусветнага звадкаванага прыроднага газу), [[28 лютага]] [[2026]] года быў заблакаваны [[Іран]]ам, у адказ на ўдары [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|амерыкана-ізраільскія ўдары]] і [[забойства Алі Хаменеі|гібель]] [[Алі Хаменеі]]. Да падзей праз праліў праходзіла (СПГ). Іранскія папярэджанні і наступныя напады на судны заахвоцілі Суднаходныя кампаніі прыпыніць аперацыі ў праліве<ref name="How US">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |publisher=Al Jazeera |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name=":12">{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |work=Reuters |date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Гэта прывяло да рэзкага зніжэння марскога транзіту: [[танкер]]ны трафік спачатку ўпаў прыкладна на 70% , а больш за 150 судоў усталі на якар за межамі праліва, каб пазбегнуць рызык<ref name="NYT2.28.26">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz|work=[[The New York Times]]|first1=Christiaan|last1=Triebert|first2=Alexander|last2=Cardia|date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02|name-list-style=and}}</ref><ref name=TheGuardian3.2.26>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |work=[[The Guardian]]|date=2026-03-02 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага трафік упаў амаль да нуля. 27 сакавіка [[Корпус вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] абвясціў аб закрыцці праліва для любых судоў, якія ідуць у парты ЗША, Ізраіля і іх саюзнікаў і назад. [[Міжнародная марская арганізацыя]] паведаміла 21 красавіка, што каля 20 000 маракоў і 2000 судоў апынуліся заблакаваныя ў [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] з-за закрыцця праліва<ref name="AJ-21042026" />. Па словах Маджыда Рафізадэ, Іран парушае [[Канвенцыя ААН па марскім праве|Канвенцыю ААН па марскім праве]], якую ён не ратыфікаваў<ref name="UNCLOS1">{{cite journal |last1=Asim Rafiq |first1=Muhammad |last2=Riaz |first2=Kanwal |last3=Chandia |first3=M. Abu Bakar |title=The Strait of Hormuz and the Law of the Sea: The Strait of Hormuz Between Sovereignty, Diplomacy, and International Maritime Law |url=https://rsisinternational.org/journals/ijriss/Digital-Library/volume-9-issue-7/3176-3184.pdf |journal=International Journal of Research and Innovation in Social Science |access-date=2026-04-10 |doi=10.47772/IJRISS.2025.907000258 |date=2025-08-12 |pages=3176–3184 }}</ref><ref name="UNCLOS2">{{Cite web |date=2019-07-25 |title=Iran's blatant violations of international maritime laws |url=https://www.arabnews.com/node/1530731 |access-date=2026-03-18 |website=Arab News |lang=en}}</ref>. На фоне боязі з нагоды працяглага дэфіцыту паставак цэны на нафту выраслі хутчэй, чым падчас любога іншага канфлікту ў найноўшай гісторыі<ref name= "AC-03182026"/>; 8 сакавіка 2026 года цэны на нафту [[Brent|маркі Brent]] упершыню за чатыры гады перавысілі 100 долараў ЗША за барэль, дасягнуўшы піка ў 126 за барэль<ref name=TheGuardian3.2.26/><ref name=Reuters3.1.26>{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |work=Reuters |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name="surges">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |publisher=CNN |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02 |archive-date=2026-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live }}</ref><ref name="CNBC-03082026"/>. Самы вялікі штомесячны рост коштаў нафты за ўсю гісторыю адбыўся ў сакавіку 2026 года<ref name="CNBC-14042026">{{Cite web |first1=Mike |last1=Sheen |first2=Lee Ying |last2=Shan |title=Oil falls as IEA predicts 'demand destruction will spread' and hopes for fresh Iran talks grow |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14 |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2026/04/14/oil-wti-brent-as-markets-hormuz-blockade-vance-trump.html }}</ref>. Закрыццё праліва стала найбуйнейшым парушэннем сусветнага энергазабеспячэння з часоў энергетычнага крызісу 1970-х гадоў<ref name="Guardian-03112026"/>, а таксама найбуйнейшым у гісторыі сусветнага нафтавага рынку<ref name="Atlantic-13032026"/>. Іншыя таварныя рынкі, якія пацярпелі ад перабояў у пастаўках і павышэння коштаў у выніку крызісу, уключаюць алюміній<ref>{{Cite web |first=Mark |last=Burton |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=2026-03-15 |access-date=2026-03-21 |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ }}</ref>, угнаенні<ref name="AC-27032026"/> і гелій<ref name="Axios-07042026"/><ref>{{Cite web |first=Naomi |last=Buchanan |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |date=2026-03-21 |access-date=2026-03-21 |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 }}</ref>. 9 сакавіка прэзідэнт ЗША Дональд Трамп ілжыва заявіў<ref>{{cite web |title=Has the US ‘destroyed 100% of Iran’s military capability’? Fact-checking President Donald Trump |url=https://www.politifact.com/article/2026/mar/17/iran-war-us-destroyed-military-capability/ |website=[[PolitiFact]] |date=2026-03-17}}</ref>, што іранская армія знішчана і праліў адкрыты, сказаўшы, што ЗША могуць захапіць кантроль над ім у Ірана<ref name="CBSNews3.16.26">{{cite web|last=Jiang|first=Weijia|date=2026-03-09|title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz|work=CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/|access-date=2026-03-27}}</ref>. 15 сакавіка ён заклікаў чальцоў [[НАТА]] і [[Кітай]] дапамагчы адкрыць праліў<ref name="TheGuardian3.16.26">{{cite news |title=Trump draws backlash for comment on Iran war: 'Maybe we shouldn't even be there' |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/16/trump-backlash-iran-war |work=[[The Guardian]] |date=2026-03-16}}</ref>. В конце марта и начале апреля Трамп неоднократно угрожал уничтожить иранскую инфраструктуру, если Иран не откроет пролив<ref>{{cite news |title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404101914/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=2026-04-04}}</ref>. 8 красавіка было дасягнута [[Ісламабадскае пагадненне|пагадненне аб часовым спыненні агню]] паміж Іранам і ЗША, якое павінна было ўключаць адкрыццё праліва. Аднак Іран пачаў кантраляваць рух праз праліў і спаганяць мыты сумай больш за 1 мільён долараў з кожнага судна<ref>{{Cite web |last1=Seligman |first1=Lara |last2=Ward |first2=Alexander |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=2026-04-09 |title=Trump Allies, U.S. Officials Fear Iran Victory Lap Is Premature |url=https://www.wsj.com/politics/national-security/trump-allies-u-s-officials-fear-iran-victory-lap-is-premature-96f8e810 |access-date=2026-04-09 |website=The Wall Street Journal |lang=en-US}}</ref>. Пасля правалу перамоваў [[ВМС ЗША]] з 13 красавіка сталі блакаваць судны іранцаў<ref>{{Cite web |date=2026-04-12 |title=Trump says U.S. will blockade Strait of Hormuz and intercept ships that paid tolls to Iran |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412155849/https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-date=2026-04-12 |access-date=2026-04-12 |website=CBS News |lang=en-US}}</ref><ref>[https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/4457255/us-to-blockade-ships-entering-or-exiting-iranian-ports/ "U.S. to Blockade Ships Entering or Exiting Iranian Ports"], press release, April 12, 2026, U. S. Central Command. Accessed Apr. 14, 2026.</ref>. Сітуацыя газетай ''[[The Guardian]]'' была названа «двойной блакадай»<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423180303/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |archive-date=2026-04-23}}</ref>. 17 красавіка, у сувязі з пагадненнем аб спыненні агню паміж Ізраілем і Ліванам, афіцыйны Тэгеран абвясціў, што Армузскі праліў будзе адкрыты для камерцыйнага суднаходства падчас перамір’я. Аднак амерыканскі блок працягнуў блакаду<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran declares Strait of Hormuz 'completely open'; Trump says U.S. blockade 'will remain in full force' until peace deal|url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-israel-lebanon-ceasefire-trump-iran-talks-hormuz-summit-rcna332294 |access-date=25 April 2026 |website=NBC News}}</ref>, і Іран у выніку зноў увёў абмежаванні<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417152829/https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|archive-date=2026-04-17}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418164421/https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|archive-date=2026-04-18}}</ref><ref>{{#invoke:Cite|web|date=18 April 2026 |title=Iran Shuts Hormuz Again, Accuses US Of Violating Deal To Reopen It|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-strait-of-hormuz-amid-middle-east-war-accuses-us-of-violating-deal-to-reopen-it-11375203 |access-date=25 April 2026 |website=NDTV}}</ref>. 4 мая Трамп абвясціў аб пачатку аперацыі «Project Freedom» па суправаджэнні вайскоўцамі гандлёвых судоў з Персідскага заліва<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-05-04 |title=Donald Trump sends warships to break Iran’s strait of Hormuz blockade |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/shipping-bosses-nervous-trump-plan-to-guide-vessels-strait-of-hormuz-iran |access-date=2026-05-07 |work=The Guardian |lang=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Sabah |first4=Zaid |last5=Habib |first5=Heba |last6=Kupemba |first6=Danai Nesta |title=Iran war updates: Trump announces plan to escort ships in Hormuz Strait |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/3/iran-war-live-trump-says-reviewing-14-point-plan-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-05-07 |website=Al Jazeera |lang=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-03 |title=Trump says the U.S. will 'guide' stranded ships from the Strait of Hormuz |url=https://www.npr.org/2026/05/03/nx-s1-5809536/trump-strait-hormuz |access-date=2026-05-07 |work=NPR |lang=en |agency=The Associated Press }}</ref><ref>{{Cite web |title=U.A.E. says Iran has resumed attacks as U.S. moves to reopen Strait of Hormuz |url=https://www.cbc.ca/news/world/strait-hormuz-ships-us-iran-9.7186404}}</ref>. Іранскія вайскоўцы папярэдзілі, што гэта будзе парушэннем рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |date=2026-05-04 |title=Live updates |url=https://edition.cnn.com/2026/05/04/world/live-news/iran-war-hormuz-trump |access-date=2026-05-04 |website=CNN }}</ref>. 6 мая Трамп прыпыніў «Project Freedom» праз «значны прагрэс» у кірунку магчымага пагаднення<ref>{{cite web |title=Iran war live: Trump says Hormuz operation paused amid US, Tehran talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/6/iran-war-live-trump-says-hormuz-operation-paused-amid-us-tehran-talks |website= Al Jazeera |access-date=2026-05-06 |date=2026-05-06}}</ref>. j8264zphwp8gtuvvnv4u1xz44srb6v1 5142371 5142369 2026-05-16T12:36:51Z DBatura 73587 5142371 wikitext text/x-wiki Суднаходства праз [[Армузскі праліў]], які з’яўляецца важным марскім калідорам для сусветнага гандлю энерганосьбітамі (каля 25% сусветнага гандлю нафтай і 20% сусветнага звадкаванага прыроднага газу), [[28 лютага]] [[2026]] года быў заблакаваны [[Іран]]ам, у адказ на ўдары [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|амерыкана-ізраільскія ўдары]] і [[забойства Алі Хаменеі|гібель]] [[Алі Хаменеі]]. Да падзей праз праліў праходзіла (СПГ). Іранскія папярэджанні і наступныя напады на судны заахвоцілі Суднаходныя кампаніі прыпыніць аперацыі ў праліве<ref name="How US">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |publisher=Al Jazeera |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name=":12">{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |work=Reuters |date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Гэта прывяло да рэзкага зніжэння марскога транзіту: [[танкер]]ны трафік спачатку ўпаў прыкладна на 70% , а больш за 150 судоў усталі на якар за межамі праліва, каб пазбегнуць рызык<ref name="NYT2.28.26">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz|work=[[The New York Times]]|first1=Christiaan|last1=Triebert|first2=Alexander|last2=Cardia|date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02|name-list-style=and}}</ref><ref name=TheGuardian3.2.26>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |work=[[The Guardian]]|date=2026-03-02 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага трафік упаў амаль да нуля. 27 сакавіка [[Корпус вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] абвясціў аб закрыцці праліва для любых судоў, якія ідуць у парты ЗША, Ізраіля і іх саюзнікаў і назад. [[Міжнародная марская арганізацыя]] паведаміла 21 красавіка, што каля 20 000 маракоў і 2000 судоў апынуліся заблакаваныя ў [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] з-за закрыцця праліва<ref name="AJ-21042026" />. Па словах Маджыда Рафізадэ, Іран парушае [[Канвенцыя ААН па марскім праве|Канвенцыю ААН па марскім праве]], якую ён не ратыфікаваў<ref name="UNCLOS1">{{cite journal |last1=Asim Rafiq |first1=Muhammad |last2=Riaz |first2=Kanwal |last3=Chandia |first3=M. Abu Bakar |title=The Strait of Hormuz and the Law of the Sea: The Strait of Hormuz Between Sovereignty, Diplomacy, and International Maritime Law |url=https://rsisinternational.org/journals/ijriss/Digital-Library/volume-9-issue-7/3176-3184.pdf |journal=International Journal of Research and Innovation in Social Science |access-date=2026-04-10 |doi=10.47772/IJRISS.2025.907000258 |date=2025-08-12 |pages=3176–3184 }}</ref><ref name="UNCLOS2">{{Cite web |date=2019-07-25 |title=Iran's blatant violations of international maritime laws |url=https://www.arabnews.com/node/1530731 |access-date=2026-03-18 |website=Arab News |lang=en}}</ref>. На фоне боязі з нагоды працяглага дэфіцыту паставак цэны на нафту выраслі хутчэй, чым падчас любога іншага канфлікту ў найноўшай гісторыі<ref name= "AC-03182026"/>; 8 сакавіка 2026 года цэны на нафту [[Brent|маркі Brent]] упершыню за чатыры гады перавысілі 100 долараў ЗША за барэль, дасягнуўшы піка ў 126 за барэль<ref name=TheGuardian3.2.26/><ref name=Reuters3.1.26>{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |work=Reuters |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name="surges">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |publisher=CNN |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02 |archive-date=2026-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live }}</ref><ref name="CNBC-03082026"/>. Самы вялікі штомесячны рост коштаў нафты за ўсю гісторыю адбыўся ў сакавіку 2026 года<ref name="CNBC-14042026">{{Cite web |first1=Mike |last1=Sheen |first2=Lee Ying |last2=Shan |title=Oil falls as IEA predicts 'demand destruction will spread' and hopes for fresh Iran talks grow |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14 |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2026/04/14/oil-wti-brent-as-markets-hormuz-blockade-vance-trump.html }}</ref>. Закрыццё праліва стала найбуйнейшым парушэннем сусветнага энергазабеспячэння з часоў энергетычнага крызісу 1970-х гадоў<ref name="Guardian-03112026"/>, а таксама найбуйнейшым у гісторыі сусветнага нафтавага рынку<ref name="Atlantic-13032026"/>. Іншыя таварныя рынкі, якія пацярпелі ад перабояў у пастаўках і павышэння коштаў у выніку крызісу, уключаюць алюміній<ref>{{Cite web |first=Mark |last=Burton |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=2026-03-15 |access-date=2026-03-21 |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ }}</ref>, угнаенні<ref name="AC-27032026"/> і гелій<ref name="Axios-07042026"/><ref>{{Cite web |first=Naomi |last=Buchanan |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |date=2026-03-21 |access-date=2026-03-21 |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 }}</ref>. 9 сакавіка прэзідэнт ЗША Дональд Трамп ілжыва заявіў<ref>{{cite web |title=Has the US ‘destroyed 100% of Iran’s military capability’? Fact-checking President Donald Trump |url=https://www.politifact.com/article/2026/mar/17/iran-war-us-destroyed-military-capability/ |website=[[PolitiFact]] |date=2026-03-17}}</ref>, што іранская армія знішчана і праліў адкрыты, сказаўшы, што ЗША могуць захапіць кантроль над ім у Ірана<ref name="CBSNews3.16.26">{{cite web|last=Jiang|first=Weijia|date=2026-03-09|title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz|work=CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/|access-date=2026-03-27}}</ref>. 15 сакавіка ён заклікаў чальцоў [[НАТА]] і [[Кітай]] дапамагчы адкрыць праліў<ref name="TheGuardian3.16.26">{{cite news |title=Trump draws backlash for comment on Iran war: 'Maybe we shouldn't even be there' |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/16/trump-backlash-iran-war |work=[[The Guardian]] |date=2026-03-16}}</ref>. В конце марта и начале апреля Трамп неоднократно угрожал уничтожить иранскую инфраструктуру, если Иран не откроет пролив<ref>{{cite news |title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404101914/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=2026-04-04}}</ref>. 8 красавіка было дасягнута [[Ісламабадскае пагадненне|пагадненне аб часовым спыненні агню]] паміж Іранам і ЗША, якое павінна было ўключаць адкрыццё праліва. Аднак Іран пачаў кантраляваць рух праз праліў і спаганяць мыты сумай больш за 1 мільён долараў з кожнага судна<ref>{{Cite web |last1=Seligman |first1=Lara |last2=Ward |first2=Alexander |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=2026-04-09 |title=Trump Allies, U.S. Officials Fear Iran Victory Lap Is Premature |url=https://www.wsj.com/politics/national-security/trump-allies-u-s-officials-fear-iran-victory-lap-is-premature-96f8e810 |access-date=2026-04-09 |website=The Wall Street Journal |lang=en-US}}</ref>. Пасля правалу перамоваў [[ВМС ЗША]] з 13 красавіка сталі блакаваць судны іранцаў<ref>{{Cite web |date=2026-04-12 |title=Trump says U.S. will blockade Strait of Hormuz and intercept ships that paid tolls to Iran |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412155849/https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-date=2026-04-12 |access-date=2026-04-12 |website=CBS News |lang=en-US}}</ref><ref>[https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/4457255/us-to-blockade-ships-entering-or-exiting-iranian-ports/ "U.S. to Blockade Ships Entering or Exiting Iranian Ports"], press release, April 12, 2026, U. S. Central Command. Accessed Apr. 14, 2026.</ref>. Сітуацыя газетай ''[[The Guardian]]'' была названа «двойной блакадай»<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423180303/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |archive-date=2026-04-23}}</ref>. 17 красавіка, у сувязі з пагадненнем аб спыненні агню паміж Ізраілем і Ліванам, афіцыйны Тэгеран абвясціў, што Армузскі праліў будзе адкрыты для камерцыйнага суднаходства падчас перамір’я. Аднак амерыканскі блок працягнуў блакаду<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran declares Strait of Hormuz 'completely open'; Trump says U.S. blockade 'will remain in full force' until peace deal|url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-israel-lebanon-ceasefire-trump-iran-talks-hormuz-summit-rcna332294 |access-date=25 April 2026 |website=NBC News}}</ref>, і Іран у выніку зноў увёў абмежаванні<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417152829/https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|archive-date=2026-04-17}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418164421/https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|archive-date=2026-04-18}}</ref><ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran Shuts Hormuz Again, Accuses US Of Violating Deal To Reopen It|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-strait-of-hormuz-amid-middle-east-war-accuses-us-of-violating-deal-to-reopen-it-11375203 |access-date=25 April 2026 |website=NDTV}}</ref>. 4 мая Трамп абвясціў аб пачатку аперацыі «Project Freedom» па суправаджэнні вайскоўцамі гандлёвых судоў з Персідскага заліва<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-05-04 |title=Donald Trump sends warships to break Iran’s strait of Hormuz blockade |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/shipping-bosses-nervous-trump-plan-to-guide-vessels-strait-of-hormuz-iran |access-date=2026-05-07 |work=The Guardian |lang=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Sabah |first4=Zaid |last5=Habib |first5=Heba |last6=Kupemba |first6=Danai Nesta |title=Iran war updates: Trump announces plan to escort ships in Hormuz Strait |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/3/iran-war-live-trump-says-reviewing-14-point-plan-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-05-07 |website=Al Jazeera |lang=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-03 |title=Trump says the U.S. will 'guide' stranded ships from the Strait of Hormuz |url=https://www.npr.org/2026/05/03/nx-s1-5809536/trump-strait-hormuz |access-date=2026-05-07 |work=NPR |lang=en |agency=The Associated Press }}</ref><ref>{{Cite web |title=U.A.E. says Iran has resumed attacks as U.S. moves to reopen Strait of Hormuz |url=https://www.cbc.ca/news/world/strait-hormuz-ships-us-iran-9.7186404}}</ref>. Іранскія вайскоўцы папярэдзілі, што гэта будзе парушэннем рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |date=2026-05-04 |title=Live updates |url=https://edition.cnn.com/2026/05/04/world/live-news/iran-war-hormuz-trump |access-date=2026-05-04 |website=CNN }}</ref>. 6 мая Трамп прыпыніў «Project Freedom» праз «значны прагрэс» у кірунку магчымага пагаднення<ref>{{cite web |title=Iran war live: Trump says Hormuz operation paused amid US, Tehran talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/6/iran-war-live-trump-says-hormuz-operation-paused-amid-us-tehran-talks |website= Al Jazeera |access-date=2026-05-06 |date=2026-05-06}}</ref>. lbxxfkqkp4s3p2n5x5nav4iwjobmy85 5142372 5142371 2026-05-16T12:38:50Z DBatura 73587 5142372 wikitext text/x-wiki Суднаходства праз [[Армузскі праліў]], які з’яўляецца важным марскім калідорам для сусветнага гандлю энерганосьбітамі (каля 25% сусветнага гандлю нафтай і 20% сусветнага звадкаванага прыроднага газу), [[28 лютага]] [[2026]] года быў заблакаваны [[Іран]]ам, у адказ на ўдары [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|амерыкана-ізраільскія ўдары]] і [[забойства Алі Хаменеі|гібель]] [[Алі Хаменеі]]. Да падзей праз праліў праходзіла (СПГ). Іранскія папярэджанні і наступныя напады на судны заахвоцілі Суднаходныя кампаніі прыпыніць аперацыі ў праліве<ref name="How US">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |publisher=Al Jazeera |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name=":12">{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |work=Reuters |date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Гэта прывяло да рэзкага зніжэння марскога транзіту: [[танкер]]ны трафік спачатку ўпаў прыкладна на 70% , а больш за 150 судоў усталі на якар за межамі праліва, каб пазбегнуць рызык<ref name="NYT2.28.26">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz|work=[[The New York Times]]|first1=Christiaan|last1=Triebert|first2=Alexander|last2=Cardia|date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02|name-list-style=and}}</ref><ref name=TheGuardian3.2.26>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |work=[[The Guardian]]|date=2026-03-02 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага трафік упаў амаль да нуля. 27 сакавіка [[Корпус вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] абвясціў аб закрыцці праліва для любых судоў, якія ідуць у парты ЗША, Ізраіля і іх саюзнікаў і назад. [[Міжнародная марская арганізацыя]] паведаміла 21 красавіка, што каля 20 000 маракоў і 2000 судоў апынуліся заблакаваныя ў [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] з-за закрыцця праліва. Па словах Маджыда Рафізадэ, Іран парушае [[Канвенцыя ААН па марскім праве|Канвенцыю ААН па марскім праве]], якую ён не ратыфікаваў<ref name="UNCLOS1">{{cite journal |last1=Asim Rafiq |first1=Muhammad |last2=Riaz |first2=Kanwal |last3=Chandia |first3=M. Abu Bakar |title=The Strait of Hormuz and the Law of the Sea: The Strait of Hormuz Between Sovereignty, Diplomacy, and International Maritime Law |url=https://rsisinternational.org/journals/ijriss/Digital-Library/volume-9-issue-7/3176-3184.pdf |journal=International Journal of Research and Innovation in Social Science |access-date=2026-04-10 |doi=10.47772/IJRISS.2025.907000258 |date=2025-08-12 |pages=3176–3184 }}</ref><ref name="UNCLOS2">{{Cite web |date=2019-07-25 |title=Iran's blatant violations of international maritime laws |url=https://www.arabnews.com/node/1530731 |access-date=2026-03-18 |website=Arab News |lang=en}}</ref>. На фоне боязі з нагоды працяглага дэфіцыту паставак цэны на нафту выраслі хутчэй, чым падчас любога іншага канфлікту ў найноўшай гісторыі; 8 сакавіка 2026 года цэны на нафту [[Brent|маркі Brent]] упершыню за чатыры гады перавысілі 100 долараў ЗША за барэль, дасягнуўшы піка ў 126 за барэль<ref name=TheGuardian3.2.26/><ref name=Reuters3.1.26>{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |work=Reuters |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name="surges">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |publisher=CNN |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02 |archive-date=2026-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live }}</ref>. Самы вялікі штомесячны рост коштаў нафты за ўсю гісторыю адбыўся ў сакавіку 2026 года<ref name="CNBC-14042026">{{Cite web |first1=Mike |last1=Sheen |first2=Lee Ying |last2=Shan |title=Oil falls as IEA predicts 'demand destruction will spread' and hopes for fresh Iran talks grow |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14 |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2026/04/14/oil-wti-brent-as-markets-hormuz-blockade-vance-trump.html }}</ref>. Закрыццё праліва стала найбуйнейшым парушэннем сусветнага энергазабеспячэння з часоў энергетычнага крызісу 1970-х гадоў, а таксама найбуйнейшым у гісторыі сусветнага нафтавага рынку. Іншыя таварныя рынкі, якія пацярпелі ад перабояў у пастаўках і павышэння коштаў у выніку крызісу, уключаюць алюміній<ref>{{Cite web |first=Mark |last=Burton |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=2026-03-15 |access-date=2026-03-21 |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ }}</ref>, угнаенні і гелій<ref>{{Cite web |first=Naomi |last=Buchanan |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |date=2026-03-21 |access-date=2026-03-21 |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 }}</ref>. 9 сакавіка прэзідэнт ЗША Дональд Трамп ілжыва заявіў<ref>{{cite web |title=Has the US ‘destroyed 100% of Iran’s military capability’? Fact-checking President Donald Trump |url=https://www.politifact.com/article/2026/mar/17/iran-war-us-destroyed-military-capability/ |website=[[PolitiFact]] |date=2026-03-17}}</ref>, што іранская армія знішчана і праліў адкрыты, сказаўшы, што ЗША могуць захапіць кантроль над ім у Ірана<ref name="CBSNews3.16.26">{{cite web|last=Jiang|first=Weijia|date=2026-03-09|title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz|work=CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/|access-date=2026-03-27}}</ref>. 15 сакавіка ён заклікаў чальцоў [[НАТА]] і [[Кітай]] дапамагчы адкрыць праліў<ref name="TheGuardian3.16.26">{{cite news |title=Trump draws backlash for comment on Iran war: 'Maybe we shouldn't even be there' |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/16/trump-backlash-iran-war |work=[[The Guardian]] |date=2026-03-16}}</ref>. В конце марта и начале апреля Трамп неоднократно угрожал уничтожить иранскую инфраструктуру, если Иран не откроет пролив<ref>{{cite news |title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404101914/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=2026-04-04}}</ref>. 8 красавіка было дасягнута [[Ісламабадскае пагадненне|пагадненне аб часовым спыненні агню]] паміж Іранам і ЗША, якое павінна было ўключаць адкрыццё праліва. Аднак Іран пачаў кантраляваць рух праз праліў і спаганяць мыты сумай больш за 1 мільён долараў з кожнага судна<ref>{{Cite web |last1=Seligman |first1=Lara |last2=Ward |first2=Alexander |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=2026-04-09 |title=Trump Allies, U.S. Officials Fear Iran Victory Lap Is Premature |url=https://www.wsj.com/politics/national-security/trump-allies-u-s-officials-fear-iran-victory-lap-is-premature-96f8e810 |access-date=2026-04-09 |website=The Wall Street Journal |lang=en-US}}</ref>. Пасля правалу перамоваў [[ВМС ЗША]] з 13 красавіка сталі блакаваць судны іранцаў<ref>{{Cite web |date=2026-04-12 |title=Trump says U.S. will blockade Strait of Hormuz and intercept ships that paid tolls to Iran |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412155849/https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-date=2026-04-12 |access-date=2026-04-12 |website=CBS News |lang=en-US}}</ref><ref>[https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/4457255/us-to-blockade-ships-entering-or-exiting-iranian-ports/ "U.S. to Blockade Ships Entering or Exiting Iranian Ports"], press release, April 12, 2026, U. S. Central Command. Accessed Apr. 14, 2026.</ref>. Сітуацыя газетай ''[[The Guardian]]'' была названа «двойной блакадай»<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423180303/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |archive-date=2026-04-23}}</ref>. 17 красавіка, у сувязі з пагадненнем аб спыненні агню паміж Ізраілем і Ліванам, афіцыйны Тэгеран абвясціў, што Армузскі праліў будзе адкрыты для камерцыйнага суднаходства падчас перамір’я. Аднак амерыканскі блок працягнуў блакаду<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran declares Strait of Hormuz 'completely open'; Trump says U.S. blockade 'will remain in full force' until peace deal|url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-israel-lebanon-ceasefire-trump-iran-talks-hormuz-summit-rcna332294 |access-date=25 April 2026 |website=NBC News}}</ref>, і Іран у выніку зноў увёў абмежаванні<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417152829/https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|archive-date=2026-04-17}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418164421/https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|archive-date=2026-04-18}}</ref><ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran Shuts Hormuz Again, Accuses US Of Violating Deal To Reopen It|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-strait-of-hormuz-amid-middle-east-war-accuses-us-of-violating-deal-to-reopen-it-11375203 |access-date=25 April 2026 |website=NDTV}}</ref>. 4 мая Трамп абвясціў аб пачатку аперацыі «Project Freedom» па суправаджэнні вайскоўцамі гандлёвых судоў з Персідскага заліва<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-05-04 |title=Donald Trump sends warships to break Iran’s strait of Hormuz blockade |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/shipping-bosses-nervous-trump-plan-to-guide-vessels-strait-of-hormuz-iran |access-date=2026-05-07 |work=The Guardian |lang=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Sabah |first4=Zaid |last5=Habib |first5=Heba |last6=Kupemba |first6=Danai Nesta |title=Iran war updates: Trump announces plan to escort ships in Hormuz Strait |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/3/iran-war-live-trump-says-reviewing-14-point-plan-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-05-07 |website=Al Jazeera |lang=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-03 |title=Trump says the U.S. will 'guide' stranded ships from the Strait of Hormuz |url=https://www.npr.org/2026/05/03/nx-s1-5809536/trump-strait-hormuz |access-date=2026-05-07 |work=NPR |lang=en |agency=The Associated Press }}</ref><ref>{{Cite web |title=U.A.E. says Iran has resumed attacks as U.S. moves to reopen Strait of Hormuz |url=https://www.cbc.ca/news/world/strait-hormuz-ships-us-iran-9.7186404}}</ref>. Іранскія вайскоўцы папярэдзілі, што гэта будзе парушэннем рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |date=2026-05-04 |title=Live updates |url=https://edition.cnn.com/2026/05/04/world/live-news/iran-war-hormuz-trump |access-date=2026-05-04 |website=CNN }}</ref>. 6 мая Трамп прыпыніў «Project Freedom» праз «значны прагрэс» у кірунку магчымага пагаднення<ref>{{cite web |title=Iran war live: Trump says Hormuz operation paused amid US, Tehran talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/6/iran-war-live-trump-says-hormuz-operation-paused-amid-us-tehran-talks |website= Al Jazeera |access-date=2026-05-06 |date=2026-05-06}}</ref>. m09cgczeqwuye3hud49dg7904iuq8gt Вядомыя асобы Брэста 0 660319 5142547 5076948 2026-05-17T05:41:44Z Паўлюк Шапецька 37440 /* К */ 5142547 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Brest, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Брэста]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Брэст]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Lew Alimaw.jpg|thumb|175px|[[Леў Барысавіч Алімаў|Леў Алімаў]]]] [[Файл:Edhar Alachnovič.2020.2.jpg|thumb|175px|[[Эдгар Станіслававіч Аляхновіч|Эдгар Аляхновіч]]]] [[Файл:Nina Andrycz.jpg|thumb|175px|[[Ніна Андрыч]]]] [[Файл:Jacob Balgley self-portrait.jpg|thumb|175px|[[Якаў Балглей]]]] [[Файл:Menachem Begin, Andrews AFB, 1978.JPG|thumb|175px|[[Менахем Бегін]]]] [[Файл:Belskaya O I.jpg|thumb|175px|[[Вольга Іванаўна Бельская|Вольга Бельская]]]] [[Файл:Aliaksandr Buikevich 2015 WCh SMS-EQ t150054.jpg|thumb|175px|[[Аляксандр Мікалаевіч Буйкевіч|Аляксандр Буйкевіч]]]] [[Файл:Станіслава Умец.jpg|thumb|175px|[[Станіслава Умец]]]] [[Файл:Josef Gingold, 1982.jpg|thumb|175px|[[Джозеф Гінгальд]]]] [[Файл:Stamp of Belarus. Karvat V. N.jpg|thumb|175px|[[Уладзімір Мікалаевіч Карват|Уладзімір Карват]]]] [[Файл:Andrey Kudinenko 2012 AD film director Belarus.JPG|thumb|175px|[[Андрэй Анатолевіч Кудзіненка|Андрэй Кудзіненка]]]] [[Файл:Iryna Kulesha 2012.jpg|thumb|175px|[[Ірына Міхайлаўна Кулеша|Ірына Кулеша]]]] [[Файл:Vladislav Kurasov I’m Insane.jpg|thumb|175px|[[Уладзіслаў Віктаравіч Курасаў|Уладзіслаў Курасаў]]]] == А == * [[Ірына Сцяпанаўна Абельская]] (нар. 1965) — [[Беларусь|беларуская]] [[педыятр]] і [[эндакрынолаг]]. Маці малодшага сына [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] [[Мікалай Лукашэнка|Мікалая]]. [[Доктар медыцынскіх навук]]. * [[Ігар Іванавіч Абрамаў]] (нар. 1954) — беларускі спецыяліст у галіне мікра- і нанаэлектронікі. Доктар фізіка-матэматычных навук (1994), прафесар (1999). * [[Мікалай Рыгоравіч Алексяюк]] (нар. 1950) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Леў Барысавіч Алімаў]] (нар. 1945) — беларускі [[мастак]]-графік, кніжны ілюстратар. * [[Аляксандр Аляксандравіч Алонцаў]] (1967—2013) — беларускі мастак. * [[Эдгар Станіслававіч Аляхновіч]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Аляксей Анатольевіч Андраюк]] (нар. 1959) — дырэктар прыватнага ўнітарнага вытворчага прадпрыемства «Студио А-3», старшыня абласной арганізацыі грамадскага аб’яднання [[Беларускі саюз архітэктараў]], акадэмік грамадскай арганізацыі «[[Беларуская акадэмія архітэктуры]]» * [[Ніна Андрыч]] (1912—2014) — польская [[актрыса]]. Актрысу называлі «Вялікая Дама польскага тэатра» з-за яе доўгай і паспяховай кар’еры. * [[Яраслаў Паўлавіч Арашкевіч]] (нар. 2000) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Віктар Васілевіч Арсеньеў]] (нар. 1950) — беларускі і расійскі [[архітэктар]]. * [[Сяргей Віталевіч Арцёменка]] (нар. 1962) — беларускі географ. * [[Дзмітрый Аляксандравіч Аснін]] (нар. 1984) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. == Б == * [[Якаў Балглей]] (1891—1934) — французскі [[мастак]] Парыжскай школы і гравёр, выхадзец з Беларусі. * {{нп5|Бернхард Барон||en|Bernhard Baron}} * [[Канстанцін Ігаравіч Барычэўскі]] (нар. 1990) — беларускі [[лёгкаатлет]]. * [[Менахем Бегін]] (1913—1992) — палітычны дзеяч [[Ізраіль|Ізраіля]]. * [[Вольга Іванаўна Бельская]] (нар. 1979) — беларуская [[мастачка]]. * {{нп5|Няхем’я Бен-Аўрахам||he|נחמיה בן אברהם}} * [[Аляксей Сяргеевіч Благавешчанскі]] (1909—1994) — [[Герой Савецкага Саюза]] ([[14 лістапада]] [[1938]]), [[генерал-лейтэнант]] авіяцыі (1943) * [[Віктар Іванавіч Боўш]] (1930—2005) — філосаф, палітолаг, правазнавец, доктар філасофскіх навук. * {{нп5|Машэ Брайнхендлер||he|משה בריינהנדלר}} * [[Уладзімір Сямёнавіч Брандгендлер]] (1901—1941)<ref>https://centrasia.org/person2.php?st=1172596948</ref> * {{нп5|Барух Брухін||he|ברוך ברוכין}} * [[Вячаслаў Станіслававіч Брыль]] (нар. 1967) — беларускі дыпламат. * [[Аляксандр Мікалаевіч Буйкевіч]] (нар. 1984) — беларускі фехтавальшчык на [[шпага]]х. * [[Юрый Аляксандравіч Булай]] (нар. 1925) — беларускі інжынер-будаўнік. == В == * [[Віктар Аляксандравіч Вабішчэвіч]] (нар. 1989) — [[беларусь|беларускі]] [[плывец]]. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]]. * [[Раман Мікалаевіч Васілюк]] (нар. 1978) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Марына Віктараўна Васько]] (нар. 1975) — беларускі педагог, дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] 7 склікання. * [[Ісаак Саламонавіч Венгяроўскі]] (1897—1967) — савецкі хірург. Доктар медыцынскіх навук, прафесар<ref>{{Cite web |url=https://wiki.ssmu.ru/index.php?title=%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title=Архіўная копія |access-date=13 лютага 2023 |archive-date=13 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213174103/https://wiki.ssmu.ru/index.php?title=%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |url-status=dead }}</ref>. * [[Людміла Анатолеўна Волкава]] (нар. 1947) — беларуская музыказнаўца. * [[Гарык Вяпшкоўскі]] (1985—2020) — беларускі акцёр, рэжысёр, сцэнарыст, аператар, мантажор. * [[Валянцін Рыгоравіч Вячорка]] (нар. 1961) — старшыня [[БНФ Адраджэньне|БНФ «Адраджэньне»]] і [[партыя БНФ|партыі БНФ]] (1999—2007), філолаг, выкладчык, журналіст, [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень Беларусі]]. == Г == * [[Віталь Віктаравіч Гайдучык]] (нар. 1989) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Наталля Герасімюк]] (нар. 1967) — беларуская журналістка. * [[Джозеф Гінгальд]] (1909—1995) — [[ЗША|амерыканскі]] [[скрыпка|скрыпач]] і музычны педагог. * [[Ларыса Дзмітрыеўна Глазырына]] (нар. 1942) — беларускі педагог, доктар педагагічных навук (1993), [[прафесар]] (1995), сапраўдны член Міжнароднай акадэміі навук вышэйшай школы (2000). * [[Апалін Паўлавіч Гофмайстэр]] (1825—1890) — дзеяч польскага і беларускага рэвалюцыйнага руху, адзін з кіраўнікоў нацыянальна-вызвольнага [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. * [[Якаў Пінхусавіч Громер]] (1879—1933) — вучоны ў галіне аналітычнай матэматыкі і [[рэлятывісцкая фізіка|рэлятывісцкай фізікі]]. [[Доктар філасофскіх навук]] (1912). [[Прафесар]]. == Д == * {{нп5|Гершон Давінбойм||he|גרשון דובינבוים}} * [[Аляксандр Уладзіміравіч Дземідовіч]] (нар. 1989) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Вадзім Уладзіміравіч Дземідовіч]] (нар. 1985) — беларускі футбаліст. * [[Аляксандр Ігаравіч Дзямешка]] (нар. 1986) — беларускі футбаліст. * [[Антон Мікалаевіч Дзямкоў]] (нар. 1995) — беларускі футбаліст. * [[Меер Герш Драхле]] (1888—1941) — яўрэйскі літаратар, журналіст, паэт. * [[Андрэй Дынько]] (нар. 1974) — галоўны рэдактар часопіса «[[Наша гісторыя]]», рэдактар выдання «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]». * [[Чарлз Дэхарак]] (1894—1985) — амерыканскі кампазітар, піяніст<ref>https://case.edu/ech/articles/d/deharrack-charles-peretz</ref>. == З == * [[Ёгансан Ісакавіч Зільберфарб]] (1903—1968) — савецкі гісторык<ref>https://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php?subaction=showfull&id=1479392368&archive=&start_from=&ucat=&</ref>. * [[Зігмунд Казіміравіч Зіновіч]] (нар. 1937) — беларускі хімік, спецыяліст у галіне хіміі вымокамалекулярных злучэнняў. * {{нп5|Бенджамін Зоненберг||en|Benjamin Sonnenberg}}. == І == * [[Пётр Рафаілавіч Ібшман]] (1898—1942) — савецкі педагог, арганізатар у сістэме архіўнай службы, партыйны дзеяч, удзельнік бальшавіцкага падполля. * [[Пётр Іванавіч Івашуцін]] (1909—2002) — кіраўнік органаў дзяржаўнай бяспекі і ваеннай разведкі СССР. [[Генерал арміі]] ([[1971]]), [[Герой Савецкага Саюза]] ([[1985]]). == К == * [[Максім Сяргеевіч Кавальчук]] (нар. 2000) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Сяргей Пятровіч Кавальчук]] (нар. 1973) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер. * [[Сяргей Міхайлавіч Кавалюк]] (нар. 1980) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Юрый Васілевіч Казіятка]] (нар. 1964) — беларускі [[журналіст]] і тэлевядучы. * [[Алена Дзмітрыеўна Казлова]] (нар. 1973) — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. * [[Ганна Казюпа]] (нар. 1995) — беларуская футбалістка * [[Іна Каліта]] (нар. 1969) — беларуская і чэшская [[Лінгвістыка|лінгвістка]], [[Славістыка|славістка]], [[Доктар філасофіі]], [[кандыдат філалагічных навук]]. * [[Галіна Аляксандраўна Калоева]] (нар. 1948) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Васіль Васілевіч Кандрасюк]] (1954—2013) — беларускі [[кампазітар]], лаўрэат [[За духоўнае адраджэнне|прэміі Прэзідэнта РБ «За духоўнае адраджэнне»]] (2005). * [[Барыс Віктаравіч Канявега]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Юрый Віктаравіч Каралюк]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Андрэй Ігаравіч Карасёў]] (нар. 1991) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Уладзімір Мікалаевіч Карват]] (1958—1996) — беларускі ваенны лётчык першага класа, [[падпалкоўнік]], начальнік паветрана-агнявой падрыхтоўкі 61-й авіябазы, дыслацыраванай у горадзе [[Баранавічы]]. * [[Ігар Яўгенавіч Карнялюк]] (нар. 1962) — [[СССР|савецкі]] і [[Расія|расійскі]] кампазітар, спявак і музыкант. * [[Кацярына Карпук]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. * [[Юрый Карпук]] (нар. 1968) — беларускі гандбаліст, трэнер. * [[Галіна Каршакевіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]]. * [[Аляксандр Яўгенавіч Катовіч]] (нар. 1955) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Юлія Юр'еўна Карплюк]] (нар. 1998) — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала ў [[Жаночая зборная Беларусі па футболе U-17|WU-17]] і [[Жаночая зборная Беларусі па футболе U-19|WU-19]]. * [[Вера Мікалаеўна Касцючык]] (нар. 2000) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]]. * [[Аляксандр Васільевіч Катрушаў]] (нар. 1953) — гігіеніст. Доктар медыцынскіх навук, прафесар<ref>https://esu.com.ua/article-11101</ref> * [[Ала Віктараўна Квяткоўская]] (нар. 1956) — беларускі [[археолаг]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (1994). * [[Валерый Георгіевіч Кескевіч]] (1951—2016) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Алена Мікалаеўна Кіевіч]] (нар. 1987) — [[беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]]ка. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]]. * [[Валерый Віктаравіч Кірылаў]] (нар. 1946) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Яўген Юр’евіч Клапоцкі]] (нар. 1993) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[абаронца (футбол)|абаронца]]. * [[Якаў Ісакавіч Клейнбок]] (1908—1961) — савецкі вучоны ў галіне ветэрынарыі. Доктар вет. навук, прафесар. Член-кар. АН КазССР (1954). Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі КазССР (1945). * [[Сяргей Іванавіч Клімнюк]] (нар. 1952) — мікрабіёлаг. Доктар медыцынскіх навук, прафесар<ref>https://esu.com.ua/article-8389</ref> * [[Раман Ігаравіч Козел]] (нар. 1997) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Аляксей Конах]] (нар. 1987) — беларускі [[Бадмінтон|бадмінтаніст]]. * {{нп5|Гары Коп||en|Harry Kopp}} * [[Андрэй Анатолевіч Кудзіненка]] (нар. 1971) — беларускі [[кінарэжысёр]]. * [[Міхаіл Міхайлавіч Куіш]] (нар. 1956) — [[Беларусь|беларускі]] настаўнік і дзяржаўны дзеяч. * [[Арцём Фёдаравіч Кулак]] (нар. 1996) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Ірына Міхайлаўна Кулеша]] (нар. 1986) — беларуская [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлетка]]. * [[Уладзіслаў Віктаравіч Курасаў]] (нар. 1995) — украінскі спявак беларускага паходжання. * [[Валянцін Куран]] (нар. 1998) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Генрых Аляксандравіч Курнатоўскі]] (1809—1889) — педагог, рэлігійны дзеяч. == Л == * [[Алена Васілеўна Лазюк]] (нар. 1990) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]]. * [[Ірына Барысаўна Лаўроўская]] (нар. 1951) — беларуская [[архітэктар]]ка, [[гісторык]], [[грамадская дзяячка]], [[Выкладчык|выкладчыца]]. * [[Анатоль Міхайлавіч Лебедзеў]] * [[Алена Якаўлеўна Лебенбаўм]] * [[Ян Лебенштэйн]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Лукашук]] * [[Марына Лучанок]] (нар. 1978) — беларуская футбалістка. * [[Уладзімір Мікалаевіч Любімаў]] (1855—1902) — оперны спявак<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/74877/Любимов</ref>. * {{нп5|Лея Люблін||fr|Lea Lublin}} * {{нп5|Люсьен Люблін||en|Lucien Lublin}} * [[Ізраіль Майсеевіч Ляплеўскі]] * [[Алег Васілевіч Ляшук]] * [[Віктар Аляксандравіч Ляхар]] (нар. 1965) — беларускі гісторык, мастак, геральдыст. == М == * [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Мазалеўскі]] * [[Ілля Паўлавіч Мазурук]] * [[Джозеф Марголіс]] (1899—1982) — амерыканскі пісьменнік<ref>http://desturmobed.blogspot.com/2011/11/joseph-margolies.html?m=1</ref>. * [[Уладзіслаў Уладзіміравіч Марозаў]] * [[Улас Захаравіч Мартынюк]] (1896—1980, [[Львоў]]) — гігіеніст. Доктар медыцынскіх навук, прафесар. Заслужаны дзеяч навукі Украіны<ref>https://esu.com.ua/article-63913</ref> * [[Аляксандр Юр’евіч Мацюхевіч]] * [[Вольга Уладзіміраўна Мельнік]] * [[Данііл Дзмітрыевіч Мірошнікаў]] * [[Іван Раманавіч Міхасюк]] (нар. 1935) — эканаміст. Доктар эканамічных навук, прафесар<ref>https://esu.com.ua/article-65016</ref> * [[Валянцін (Мішчук)]] * [[Дзмітрый Вадзімавіч Мулькевіч]] * [[Аляксандр Віктаравіч Мысаў]] * [[Ніна Барысаўна Мячкоўская]] (нар. 1946) — беларускі мовазнавец, спецыяліст у галіне тэарэтычнага і славянскага мовазнаўства. Доктар філалагічных навук (1986), прафесар (1987). == Н == * [[Уладзімір Мікалаевіч Навіцкі]] * [[Віктар Мікалаевіч Навумчык]] * [[Валянціна Сямёнаўна Назарук]] * [[Леанід Міхайлавіч Нерадзюк]] * [[Юлія Віктараўна Несцярэнка]] * [[Віктар Дзмітрыевіч Нікіцін]] * [[Таццяна Віктараўна Нічышына]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Нячаеў]] == П == * [[Павел Іванавіч Пампуха]] * [[Вольга Мікалаеўна Папко]] * [[Людміла Уладзіміраўна Паўлава]] * [[Пётр (Карпусюк)]] * [[Ганна Піліпенка]] (нар. 1988) — беларуская [[футбаліст]]ка. * [[Ягор Аляксеевіч Піцык]] * [[Дзмітрый Анатолевіч Платніцкі]] * [[Мікалай Мікалаевіч Пракаповіч]] * [[Кірыл Аляксандравіч Прамудраў]] * [[Аляксандр Уладзіміравіч Прохараў]] * [[Сяргей Прылуцкі]] * [[Марына Пушкар]] (нар. 2001) — беларуская футбалістка. == Р == * [[Міхаіл Уладзіміравіч Рабіновіч]] * [[Андрэй Аляксандравіч Разін]] * [[Вячаслаў Разумовіч]] * [[Людміла Васілеўна Разянкова]] * [[Ігар Георгіевіч Ратнікаў]] * [[Сяргей Барысавіч Рэпкін]] (нар. 1979) — беларускі эканаміст, спартыўны трэнер (гандбол). Кандыдат эканамічных навук (2017), дацэнт (2011). == С == * [[Казімір Нестар Сапега]] * [[Святлана Пятроўна Сахарава]] * [[Якаў Рыгоравіч Селіх]] (1892—1967) — савецкі журналіст<ref>https://jewsencyclopedia.com/index.php/СЕЛИХ_Яков_Григорьевич</ref>. * [[Дзмітрый Яўгенавіч Сібілёў]] * [[Мікалай Яўгенавіч Сігневіч]] * [[Таццяна Іванаўна Сініца]] (нар. 1976) — беларускі псіхолаг, педагог. * [[Арына Сітнікава]] (нар. 2001) — беларуская [[футбол|футбалістка]]. * [[Андрэй Фёдаравіч Смаль]] * [[Барыс Іванавіч Стасевіч]] * [[Валерый Уладзіміравіч Страмук]] * [[Анатоль Анатолевіч Сувораў]] * [[Уладзімір Якаўлевіч Сулкоўскі]] (1950—2013) — беларускі мастак. * [[Марына Суравец]] (нар. 1990) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. * [[Барыс Суравы]] * [[Вольга Васілеўна Сцепусь]] (нар. 1983) — беларускі трэнер, дэпутатка. * [[Дзмітрый Сямёнавіч Сцялецкі]] * [[Павел Іванавіч Сядзько]] * [[Сяргей Якаўлевіч Сянчыла]] (1904—1973) — савецкі военачальнік, генерал-маёр. == Т == * [[Ганна Васільеўна Татарынава]] (нар. 1978) — беларускі [[футбол|футбалістка]]. * [[Павел Юр’евіч Татарнікаў]] * [[Віталь Валер’евіч Трубіла]] * [[Ігар Алегавіч Тыманюк]] * [[Пётр Тышкевіч (ваявода менскі)]] * [[Ян Яўстах Тышкевіч]] * [[Леанід Барысавіч Тышко]] * [[Ганна Тупікіна]] (нар. 1992) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]]. == У == * [[Мікалай Мікалаевіч Уласюк (1957—2024)|Мікалай Мікалаевіч Уласюк]] (1957—2024) — беларускі архітэктар-рэстаўратар, краязнавец. * [[Мікалай Мікалаевіч Уласюк]] (нар. 1980) — беларускі архітэктар. * [[Станіслава Умец]] (нар. 1991) — беларуская пісьменніца == Ф == * [[Афанасій Філіповіч]] * {{нп5|Ізідар Фрыд||en|Isadore Freed}} == Х == * [[Канстанцін Мікалаевіч Харытанюк]] (нар. 1982) — беларускі юрыст, суддзя. * [[Наталка Харытанюк]] * [[Віктар Мікалаевіч Хвалюк]] * [[Дзмітрый Андрэевіч Хлебасолаў]] == Ц == * [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч]] * [[Іван Іванавіч Цвікевіч]] == Ч == * [[Уладзімір Мікалаевіч Чайкоўскі]] * [[Віталь Міхайлавіч Чарапенька]] * [[Алесь Мікалаевіч Чаркашын]] * [[Любоў Віктараўна Чаркашына]] == Ш == * [[Андрэй Сяргеевіч Шамрук]] * [[Андрэй Ігаравіч Шаракоў]] * [[Уладзімір Львовіч Шарашэўскі]] (1863—1943) — мастак<ref>{{Cite web |url=https://artrz.ru/places/1804816908/1805107442.html |title=Архіўная копія |access-date=13 лютага 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230213181557/https://artrz.ru/places/1804816908/1805107442.html |archivedate=13 лютага 2023 |url-status=dead }}</ref>. * [[Ганна Вадзімаўна Шарэвіч]] * [[Ігар Іванавіч Шаўчук]] * {{нп5|Сара Швебер||en|Sara Szweber}}. * [[Надзея Маркаўна Шнаркевіч]] * [[Уладзіслаў Вадзімавіч Шубовіч]] (нар. 2000) — беларускі футбаліст. * [[Вячаслаў Віталевіч Шумак]] * [[Анастасія Арцёмаўна Шупянёва]] (нар. 1999) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]]. * [[Генадзь Валер’евіч Шутаў]] * [[Макс Шчур]] == Э == * [[Яакаў Нахум Эпштэйн]] == Ю == * [[Андрэй Сяргеевіч Юрынок]] == Я == * [[Якаў Ківавіч Яглом]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Брэста| ]] 91yi9xga2y52c4ed52gnpmhe8hke2v0 Хобненскі сельсавет 0 660534 5142628 4719754 2026-05-17T11:13:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142628 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хобненскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Калінкавіцкі раён]] |Уключае = 3 населеныя пункты |Сталіца = [[Хобнае]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = [[1 снежня]] [[2009]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 321 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Хо́бненскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Хобнае]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення]] [[БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Юравіцкі раён|Юравіцкага раёна]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]]. 10 лістапада 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага [[Муціжарскі сельсавет|Муціжарскага сельсавета]]. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года ў складзе Юравіцкага раёна БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе [[Васілевіцкі раён|Васілевіцкага раёна]] [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. З 16 верасня 1959 года ў складзе Калінкавіцкага раёна. 1 снежня 2009 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Вялікааўцюкоўскі сельсавет|Вялікааўцюкоўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-309/2009-309(003-022).pdf&oldDocPage=3 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 281 Об изменении административно-территориального устройства Калинковичского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210831131650/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-309%2F2009-309%28003-022%29.pdf&oldDocPage=3|date=31 жніўня 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 321 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 98,1 % — [[беларусы]], 0,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 3 населеныя пункты: вёскі [[Дзеравішча]], [[Муціжар]] і [[Хобнае]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Калінкавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Калінкавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Юравіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Хойніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Васілевіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2009 годзе]] tbwgciy2z3dn81jj6kn39hygvlj15s1 Хлапаманія 0 666681 5142617 5115113 2026-05-17T10:48:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142617 wikitext text/x-wiki '''Хлапама́нія''', або '''хлапама́нства''' (ад {{lang-pl|chłop}} — «селянін», «мужык») — грамадска-культурны рух маладых прадстаўнікоў [[Шляхта|шляхецкага саслоўя]] і [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] сярэдзіны XIX стагоддзя ў [[Царства Польскае|Польшчы]], [[Правабярэжная Украіна|Правабярэжнай Украіне]], [[Паўночна-Заходні край|Беларусі і Літве]]. Прадстаўнікі руху свядома адмаўляліся ад сацыяльнай і культурнай салідарнасці са сваім уласным саслоўем і імкнуліся аб’яднацца з мясцовым [[сялянства]]м<ref name="Shydlouski">{{cite web|url=https://kamunikat.org/download.php?item=18915-1.pdf&pubref=18915|title=Культура прывілеяванага саслоўя Беларусі: 1795—1864 гг.|author=[[Сяргей Алегавіч Шыдлоўскі|Шыдлоўскі С. А.]]|publisher=Беларуская навука|date=2011|pages=101|lang=be}}</ref>. Тэрмін першапачаткова з’явіўся ў польскамоўным перыядычным друку як саркастычная і нават зневажальная назва, адкуль пазней быў запазычаны і расійскімі выданнямі{{sfn|БЭ|2003|с=29}}. З’ява была найбольш пашырана ў 1850—1860-я гады. == Характарыстыка і сімвалы == [[Файл:Kastuś Kalinoŭski. Кастусь Каліноўскі (G. Bonoldi, 1862-63).jpg|міні|[[Кастусь Каліноўскі]] ў світцы]] У шырокім гістарычным кантэксце хлапаманія не была ўнікальным феноменам выключна тэрыторыі былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Сацыяльныя з’явы, аналагічныя хлапаманству, былі тыповымі для працэсу фарміравання нацый сярод народаў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]. Прадстаўнікі вышэйшых слаёў грамадства, якія звярталіся да сялянскай культуры як да крыніцы нацыянальнай ідэнтычнасці, дзейнічалі сярод [[Венгры|венграў]], [[Чэхі|чэхаў]], [[Славенцы|славенцаў]] і іншых народаў, якія перажывалі этап нацыянальнага адраджэння{{sfn|БЭ|2003|с=29}}. Адным з галоўных візуальных сімвалаў руху стала сялянская вопратка з шэрага сукна — [[Світка|світкі]]. У прыватнасці, у такую вопратку былі апранутыя арганізатары ўрачыстага пахавання паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] ў [[Вільня|Вільні]] ў верасні 1862 года. Даследчык [[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]] лічыць нашэнне сялянскіх світак патрыятычнай традыцыяй XIX стагоддзя, аналагічнай нашэнню [[Вышыванка|вышыванак]] у XXI стагоддзі, і адзначае масавасць гэтай з’явы ў часе [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]<ref name="Ablameyka">{{cite web|url=http://kamunikat.org/download.php?item=54243-1.pdf&pubref=54243|title=Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі|author=[[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Абламейка С. П.]]|publisher=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода|date=2020|pages=38-41|lang=be}}</ref>. == Хлапаманства ва Украіне == На тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] хлапаманія набыла выразныя арганізацыйныя формы. У пачатку 1860-х гадоў прадстаўнікі мясцовай інтэлігенцыі і шляхецкага саслоўя (такія дзеячы, як [[Уладзімір Баніфацевіч Антановіч|У.&nbsp;Б.&nbsp;Антановіч]], [[Фадзей Раманавіч Рыльскі|Ф.&nbsp;Р.&nbsp;Рыльскі]], [[Павел Ігнатавіч Жыцецкі|П.&nbsp;І.&nbsp;Жыцецкі]] і іншыя) стварылі ўласныя гурткі, якія атрымалі назву грамад. Гэтыя арганізацыі актыўна дзейнічалі ў [[Кіеў|Кіеве]], [[Чарнігаў|Чарнігаве]], [[Палтава|Палтаве]], [[Харкаў|Харкаве]] і іншых гарадах, займаючыся вывучэннем украінскай мовы, фальклору і асветай сялянства. Аднак развіццё ўкраінскага хлапаманства было гвалтоўна спынена: у сувязі з жорсткімі ўрадавымі рэпрэсіямі ў 1863 годзе грамады былі вымушаныя спыніць сваю дзейнасць{{sfn|БЭ|2003|с=29}}. == Хлапаманства на Беларусі == {{Асноўны артыкул|Хлапаманства на Беларусі}} На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] хлапаманія выявілася ў глыбокім вывучэнні беларускай мовы і фальклору (напрыклад, збор этнаграфічных матэрыялаў князем [[Канстанцін Радзівіл (1793—1869)|К. Радзівілам]]{{sfn|Церашковіч|2004|с=80}}), а таксама ў дэманстратыўным з’яўленні шляхты ў вясковым асяроддзі. Прадстаўнікі эліты пачалі актыўна ўжываць беларускую мову, складаць на ёй лісты да сялян і нават літургічныя спевы. Гісторык [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|М.&nbsp;В.&nbsp;Каяловіч]] лічыў, што ў Беларусі гэты рух першапачаткова насіў пераважна дэмагагічны характар і праяўляўся ў агітацыі сялян у бок згоды з панамі. Разам з тым ён адзначаў, што ў руху існавала і выразная плынь, якая выступала супраць [[Паланізацыя|паланізацыі]] беларусаў і лічыла, што «гісторыя выпрацавала для беларусаў асобую нацыянальнасць»{{sfn|Коялович|1884|с=387-388}}{{sfn|Церашковіч|2004|с=79-80}}. Своеасаблівым вынікам эвалюцыі гэтага руху стала тое, што адной з мянушак лідара паўстання 1863—1864 гадоў [[Кастусь Каліноўскі|К. Каліноўскага]] была менавіта мянушка «Хлапаман»<ref name="Herasimchyk">{{cite web|url=https://symbal.by/wp-content/uploads/2019/10/kalinoyski_legend.pdf|title=Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда|author=Герасімчык В. У.|publisher=ЮрСаПрынт|date=2018|pages=67|lang=be|url-status=dead}}</ref>. Хлапаманскі рух ахапіў розныя слаі грамадства: паводле сведчанняў публіцыста [[Вайніслаў Казімір Лада-Заблоцкі|В. Савіча-Заблоцкага]], ім захапіліся каля паўсотні чалавек (пераважна графы, князі, дзеці генералаў і камергераў), сярод якіх былі як каталікі, так і праваслаўныя. Найбуйнейшай арганізацыйнай праявай гэтага руху стала дзейнасць асветніцкага гуртка беларускіх хлапаманаў «[[Крывіцкі вязок]]», які існаваў у [[Санкт-Пецярбург]]у ў 1868—1870 гадах. Адгалоскі хлапаманства захоўваліся і ў пачатку XX стагоддзя: у 1910-я гады менавіта як працяг гэтай традыцыі расцэньвалася фінансавая і маральная падтрымка беларускага нацыянальнага руху з боку арыстакраткі і мецэнаткі [[Магдалена Іванаўна Радзівіл|М.&nbsp;І.&nbsp;Радзівіл]]{{sfn|БЭ|2003|с=29}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=17|старонкі=29|аўтар=[[Павел Усеваладавіч Церашковіч|П. У. Церашковіч]]|ref=БЭ}} * {{Крыніцы/ЭГБ|том=1|старонкі=471|аўтар=[[Павел Усеваладавіч Церашковіч|Церашковіч П. У.]]|артыкул=Беларусы}} * {{кніга |аўтар=[[Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В.]] |загаловак=Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы |месца=Минск |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] |год=2004 |старонак=223 |спасылка=https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf |ref=Церашковіч}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Коялович М. О.]] |загаловак=Чтения по истории Западной России |месца=Спб. |год=1884 |ref=Коялович}} * Суспільно-політичний рух на Украіні в 1863—1864 рр.:[Матеріали і док.]. — Київ, 1964. [[Катэгорыя:Беларускі нацыянальны рух]] [[Катэгорыя:Украінскі нацыянальны рух]] [[Катэгорыя:Грамадскія рухі ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Культуралогія]] b0e3ov0r08nl7acete14kpdhc4g65es Размовы з удзельнікам:MocnyDuham 3 667017 5142473 5141340 2026-05-16T18:28:56Z Emilia Noah 155537 /* Пра любоў: Іра */ новы падраздзел 5142473 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:45, 3 студзеня 2021 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:18, 1 верасня 2023 (+03) :Добры дзень! Хацеў набраць 100 правак і сам напісаць датычна гэтага. Можа адразу лепш пайсці на даглядчыка? Я б тады свае неправераныя праўкі праверыў бы. Але канешне, я не супраць сцяга. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 верасня 2023 (+03) :: {{зроблена}}, плёну і здабыткаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:18, 1 верасня 2023 (+03) :::Дзякуй вялікі! Make be.wiki Great Again! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:29, 1 верасня 2023 (+03) ==Даследванне супольнасці== Прывітанне, Ладжу даслеванне з мэтай вывучэння магчымых кропак развіцця беларускай Вікімедыя супольнасці, як у Беларусі, так і па-за межамі. Прашу [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z прыняць удзел] у даследванні! Само даслежванне ананімнае і вынікі складаюцца на маім сэрверы. Вынікі даследвання могуць быць расшараны прыватна пры запаўненні поля кантакт, на які можна будзе даслаць гэтыя вынікі, а таксама пры ўважлівым запаўненні адказаў на прапанаваныя [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z ў анкеце пытанні]. Гэта даследванне можа адбывацца некалькімі спосабамі. # мы правядзем размову анлайн і даследчык запаўняе вашы адповяды, # ці можна запаўніць [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z гэту анкету] наўпрост. Запаўненне анкеты можа заняць 20-30 хвілін часу. Калі ласка, прысвяціце гэты час з максімальнай канцэнтраванасцю. Я адказны за даследванне карыстач [[User:Mr. Zabej|Mr. Zabej]], таму калі зацікаўлены ў дзейнасным боку супольнасці, [https://www.facebook.com/mikhail.volczak пішыце мне]. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 19:51, 7 жніўня 2024 (+03) == Электронные обращения для перехода сайтов на свободные лицензии == Добрый вечер, коллега! Извиняюсь, что пишу на русском языке, но это касается крайне важной темы. У меня к вам есть серьёзное предложение - начать перевод государственных сайтов на лицензии типа Creative Commons, поскольку Беларусь значительно запоздала с их внедрением, несмотря на потребности общества. С августа 2021 года неоднократно пытался уговорить ваших коллег рассмотреть вопрос о переводе президентского сайта на CC для начала тех или иных шагов. При этом в феврале того же года произошёл редизайн сайта, в котором медиаархив ведётся с 1994 года - многие фотографии и видеозаписи опубликованы впервые и представляют высокую историческую ценность, поскольку здесь в большинстве своём ключевые события в истории современной Беларуси. --[[Удзельнік:MasterRus21thCentury|MasterRus21thCentury]] ([[Размовы з удзельнікам:MasterRus21thCentury|размовы]]) 18:08, 22 лютага 2025 (+03) == Запрашэнне ў дыскорд == Вітаю! Нажаль не магу зайсці ў новы дыскорд па спасылцы з [[Вікіпедыя:Форум#Дыскорд|абмеркавання на форуме]]. Ці можна неяк атрымаць новае запрашэнне? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 11:21, 23 красавіка 2025 (+03) : Дзіўна, бо ў мяне працуе. Вось новая спасылка для вас: https://discord.gg/q6d7u39s [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 красавіка 2025 (+03) ::Падаецца, праблема была на маім баку, урэшце зайшоў. Дзякуй! [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:06, 23 красавіка 2025 (+03) == Peisatai == Вітаю! На старонцы [[ВП:запыты да адміністратараў]] абмяркоўваюцца ўласныя даследванні гэтага ўдзельніка, магчыма, вам будзе гэта цікава.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 18 мая 2025 (+03) : Добры дзень! Дзякуй за паведамленне. Бачу там шмат тэксту і вялікае абмеркаванне. Трошкі пазней адкажу ў тэму, калі будуць сілы гэта ўсё праглядзець. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:58, 19 мая 2025 (+03) ::Вітаю! не магу разабрацца, як зьвязваць артыкул з іншымі мовамі. [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 16:31, 19 лістапада 2025 (+03) ::: Добры дзень! Справа ў інструментах ёсць опцыі "Элемент Вікіданых" і "Звязаць з іншымі раздзеламі" (ці нешта накшталт гэтага). Можна праз ніх. Дайце спасылку на артыкул - усё зробім :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:36, 19 лістапада 2025 (+03) ::::Дзякуй! Але старонка на тарашкевіцы https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%86%D0%97%D0%90 [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 17:06, 19 лістапада 2025 (+03) ::::: Справа ёсць кнопка "Дадаць міжмоўныя спасылкі". Вось там трэба знайсці аналагічны артыкул на іншай мове і пазначыць яго. Паспрабуйце. Калі не атрымаецца - я сам зраблю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:17, 19 лістапада 2025 (+03) ::::::Дзякуй, вельмі добрая парада: хвіля - і ўсё зроблена! ::::::чаму ня пішуцца такой зразумелай мовай інструкцыі? я паўгадзіны тыркаўся і нічога не знайшоў. там увогуле пішуць, што нейкай кансоль зьлева )) ::::::і яшчэ: а як з кім-небудзь перапісвацца? я вось залез у чужую размову, бо не зразумеў, як можна каму-небудзь напісаць прыватна. [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 20:56, 19 лістапада 2025 (+03) ::::::: Трэба напісаць, канешне. Гэта ўсё не лёгка для чалавека, які толькі пачынае нешта рабіць у Вікі. Звычайна новую тэму для размовы трэба рабіць у самым нізе старонкі і пачынаць яе з "<nowiki>== Назва тэмы ==</nowiki>". Я вам раю ўключыць [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions/ru гэты гаджэт], ён вельмі спрошчвае задачу камунікацыі ў рамках Вікіпедыі. Прыватна ў Вікі размаўляць не атрымаецца, але вы можаце далучыцца да нашага [[Вікіпедыя:Discord|Discord-сервера]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:27, 20 лістапада 2025 (+03) == Датычна у:Нел_Вес == Вітаю. Здаецца, Нел Вес згубіў доступ да свайго ўліковага запісу і цяпер працуе як Livandiay. Унёсак у асноўным пазітыўны, але ёсць схільнасць да выдалення спасылак на нейкія_не_такія_СМІ, часам з заменай іх на такія_як_трэба_СМІ. Таксама перыядычна ўстаўляе для паселішч {{ш|lang-ru}}, дзе яно не трэба. Пісаў Нел Вес'у пра гэта на старонку размоў удзельніка. З беларускай мовай, як разумею, ва ўдзельніка праблемы, то-бок ведае на вельмі базавым узроўні. Магчыма, далі на працы заданне напаўняць вікі спасылкамі на pravo.by, belta і падобнае, а таксама звесткамі пра брацкія магілы часоў 2СВ, і ён яго выконвае. А можа то памкненне ад душы, хто ведае. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:16, 30 верасня 2025 (+03) : Ну-с, нейкія карысныя праўкі я ад яго бачыў. Прастаўляе шаблоны на неадназначнасці, спасылкі вікіфікуе, звесткі ў ВД пераносіць. Пакуль я сачыў за рувікі, ён там спрабаваў пісаць нейкія артыкулы пра вёскі, няхай і з праблематычным афармленнем. Таму мне здаецца, што ўсёж не заданне гэта, а памкненне. Дарэчы з апошняга, што я правяраў - не бачыў выдалення спасылак. Але можа гэта вы ўжо перад маёй праверкай адхілілі. Амаль дабілі з вамі Pending Changes, яшчэ трошки засталося :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:44, 30 верасня 2025 (+03) == Абарона старонак == Вітаю. Пастаўце, калі ласка, абарону старонкі [[Францыск Скарына]] для незарэгістраваных удзельнікаў. Старонка папулярная і мае статус. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Добры дзень! Маеце рацыю, зрабіў! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:20, 30 верасня 2025 (+03) ::[[Ефрасіння Полацкая]] таксама варта абараніць. Статусны артыкул, ананімныя толькі вандальныя праўкі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:06, 21 кастрычніка 2025 (+03) ::: {{Done}}. Артыкул са статусам. Абараніў да аўтапацверджаных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:09, 21 кастрычніка 2025 (+03) == Моцны духам, як я доўга цябе шукала)) дапамажы, умаляю == Вітаю! Браце, дапамажы разабрацца, як тут што працуе, бо я ўзялася за справу ўпершыню і пакуль ідзе прам не агонь. Я некалькі разоў намагалася паправіць артыкул пра Беларускую Раду культуры, бо ён жэстачайшэ састарэў. Мае праўкі не прыняў нейкі чалавек, маўляў, я раблю вітрыну, а не артыкул. Але я арыентавалася на артыкулы кшталту Мемарыяла і ПЭНа, не пісала "якая класная кантора, усім бы так" і гд. Мой тэкст стрыманы і па факту. Умаляю, скажы, як жыць ці хаця б як абнавіць артыкул [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 14:53, 2 кастрычніка 2025 (+03) : Добры дзень! Давайце падумаем, як мы можам палепшыць артыкул. Зараз вашы праўкі не выконваюць правіла аб [[Вікіпедыя:Правяральнасць|правяральнасці]] зместу артыкула. Калі коратка: чытач павінен мець магчымасць пераканацца ў тым, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў [[ВП:АК|аўтарытэтных крыніцах]]. Напрыклад, паглядзіце як гэта правіла выконваецца [[Беларускі Гаюн|тут]]. : Калі вы хочаце апісаць ініцыятывы арганізацыі – вам патрэбна ўзяць іх опіс з незалежных ад вас СМІ, або іншых [[ВП:АК|АК]]. Цяпер вы іх апісваеце без крыніц, што разам з вашай адназначнай афіліяванасцю з арганізацыяй выглядае як простая рэклама новых ініцыятыў. : Таксама звярніце ўвагу на тое, што нават з энцыклапедычнай значнасцю вашай арганізацыі, не заўсёды ўсе вашы дзеянні з'яўляюцца такімі. Умоўна і груба кажучы, калі заўтра Рада правядзе сустрэчу з людзьмі на кубачак гарбаты абмеркаваць беларускую культуру, то гэты факт наўрад ці будзе апісаны ў Вікіпедыі. : Я вам вельму прачытаць вось гэтыя правілы перад тым, як зноў дадаць інфармацыю ў артыкул: [[ВП:НПГ]], [[ВП:СНК]], [[ВП:АЎТА]], [[ВП:ПРАВ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:45, 2 кастрычніка 2025 (+03) ::Шчыры дзякуй за адказ. Я паспрабую сёння яшчэ раз. Я прачытала ўсе правілы, дзякуй, што звярнулі маю ўвагу на іх яшчэ раз (вельмі дасяжна напісаныя, дарэчы, дзякуй). Але ёсць такая штука, калі, напрыклад, інфармацыя ёсць толькі на нашым сайце. Напрыклад, статут ці Дарожная мапа. Ці нават склад кіраўніцтва рады. Людзі проста ёсць на сваіх пачадах і на нашым сайце -- таму тут я ў тупіку. [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 10:23, 3 кастрычніка 2025 (+03) :::і я разумею, што пра кававанне ў Вікі не пішуць, у мяне і не было такой мэты. Але апісаць флагманскія праекты арганізацыі, мяркую, варта, таму што яны даюць уяўленне, што канкрэтна мы робім. Ці Вы пра каву не да гэтага пісалі?)) [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 10:35, 3 кастрычніка 2025 (+03) ::: Нажаль правілы дзейнічаюць так, што калі інфармацыя ёсць толькі на вашым сайце, то яна хутчэй за ўсё не з'яўляецца «[[вікіпедыя:Значнасць|значнай]]» для Вікіпедыі. Лепш пазбягаць дабаўлення гэтых звестак да артыкула. Кава была толькі прыкладам, можа не самым удалым. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:38, 6 кастрычніка 2025 (+03) == Ордэн «Заслужаны даглядчык» == {| style="background:#FDFFE7; border: solid 1px #C2C2C2; width: 88%; padding: 2px;" |rowspan="2" valign="middle" width=110px | [[Файл:Premium Reviewer Barnstar Hires.png|100px|center|link=ВП:Догляд|Ордэн «Заслужаны даглядчык»]] |style="font-size: large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Вікіпедыя:Ордэны/Заслужаны даглядчык|Ордэн «Заслужаны даглядчык»]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid #C2C2C2;" | За самы значны ўнёсак у разбіранне завалаў састарэлых старонак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:26, 6 кастрычніка 2025 (+03) |} : Дзякуй вялікі! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:48, 6 кастрычніка 2025 (+03) == Падзяка за ўдзел у праекце [[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдзень істотных артыкулаў 2025]] == {| style="{{float left}} width:430px; background-color: White; border: 3px solid Blue; text-align: center;" | rowspan=2 | [[Файл:Círculos_Concéntricos.svg|50px|]] | height=20px style="border-bottom: 1px solid #000; font-size:8pt;" | <big><font color="blue">'''Падзяка ад праекта</font></big><br>«[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень|Вікітыдзень]]»''' |- |align="left" style="font-size:9pt;padding:4pt;line-height:1.25em"|<small>'''За ўдзел у рамках''' <font color="Blue"><big>[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдня істотных артыкулаў 2025]]</big></font>. -- [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:52, 20 кастрычніка 2025 (+03) |}<br /><br /><br /><br /><br /> : Дзякуй! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:53, 20 кастрычніка 2025 (+03) == СВО == Не война а СВО запомни [[Удзельнік:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|Беларусі і Расійскай Федэрацыі]] ([[Размовы з удзельнікам:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|размовы]]) 18:43, 29 снежня 2025 (+03) : Мы пішам артыкулы ў адпаведнасці з [[ВП:АК]]. Сусветная акадэмічная супольнасць прыйшла да кансэнсусу датычна ваенных дзеянняў на тэрыторыі Украіны. Пра альтэрнатыўныя назвы гэтай вайны можна напісаць у артыкуле, калі ў вас ёсць такое жаданне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:54, 29 снежня 2025 (+03) ::На Окрестина скоро пропишут тебе как надо [[Удзельнік:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|Беларусі і Расійскай Федэрацыі]] ([[Размовы з удзельнікам:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|размовы]]) 18:56, 29 снежня 2025 (+03) ::: Поспехаў! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:57, 29 снежня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:52, 7 лютага 2026 (+03) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 21:30, 28 красавіка 2026 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Вандалізм == Артыкул [[Федэральная служба бяспекі Расіі]] трэба абараніць ад ананімых правак. Адказваць мне не трэба. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:41, 29 красавіка 2026 (+03) : Абараніў на месяц. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:20, 29 красавіка 2026 (+03) == Артыкул Янкі (Докшыцкі раён) == Добры дзень! Узнікла спрэчнае пытанне на конь раздзелаў "Назва" у артыкулах [[Янкі]] і [[Вольберавічы]]. На сённяшні дзень, мае месца без кампрамісная вайна правак за гэтыя раздзелы гэтых артыкулаў. Peisatai піша тэксты якія мяжуюць з уласнымі даследаваннямі, абмяжоўваючыся лінгвістычным інструментарыям пры напісанні тэкстаў па тапаніміцы (ігнаруючы гісторыю таго ці іншага населенага пункта). Мая прапанова: ініцыятар такіх правак вядзе цікавую дзейнасць, але яго праўкі патрабуюць рэдагавання (напрыклад, каб звязаць іх з артыкулам Балцкая [[Балцкая канцэпцыя|канцэпцыя]]). Артыкулы ж па населеным пунктам з славянскімі назвамі лепей пераглядзець зноў. Пісаць мільён разоў аргументы на карысць славянскай версіі не маю сэнсу. Вы іх бачылі і чыталі. Ці можам мы знайсці паразуменне па гэтай праблеме? З павагай [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:18, 9 мая 2026 (+03) :У артыкуле Янкі раблю адкат. Прабачце, але тут відавочна, што пытанне разгледжана павярхоўна. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:19, 9 мая 2026 (+03) : Тэма старая. Сёння падвёў вынік. Калі ласка азнаёмцеся: [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]]. Таксама я раю вам не рабіць адкаты без каментароў. Таксама заўсёды лепш заводзіць абмеркаванне, калі ёсць непаразуменне і спачатку даходзіць да кансэнсуса. Спадзяюся вынік вырашыць праблему. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:14, 10 мая 2026 (+03) :: Клас, ''пытанне разгледжана павярхоўна'', таму ён адкат робіць. [[Удзельнік:MocnyDuham]], ён там [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AF%D0%BD%D0%BA%D1%96&diff=5138329&oldid=5138228 каментар даў], дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:48, 10 мая 2026 (+03) :::Удзельнік @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] абмяжоўваецца выключна лінгвістыкай. Гл. раздзел [[Размовы:Вольберавічы]]. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:15, 11 мая 2026 (+03) ::::Сумневы выклікаюць такія тэксты. Пакідаюць шмат пытанняў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:16, 11 мая 2026 (+03) ::У раздзеле "Размовы" да артыкула [[Вольберавічы]] былі сфармуляваны пазіцыі абодвух бакоў. Кампрамісным варыянтам з'яўляецца стварэнне раздзела "Цікавы факт". ::Я азнаёміўся [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]] - адчуванне, што @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] - абыякава. Я ня ведаю як вырашыць гэта пытанне. Кампрамісны варыянт быў мной прапанаваны і запісаны ў артыкуле сёння (11 мая 2026 г.) [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:10, 11 мая 2026 (+03) :::Падтрымліваю свежую ідэю калегі [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] пра раздзел "Цікавы факт" замест раздзела "Назва" (калі апошні не запоўнены Жучкевічам). Прозвішчам-адпаведнікам там якраз месца. Да часу, калі будуць адпаведныя публікацыі, дзе будзе ясней і пэўней пастулявана пра сувязь прозвішча+тапонім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:59, 11 мая 2026 (+03) ::::Шчыра рады, што мы вырашылі гэта пытанне не нашкодзіўшы агульнай справе) [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 12:48, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дзякуй, што прыйшлі да паразумення. Я не разумею, як гэты цікавы факт звязаны з вёскай, але калі вы паглыбіліся ў тэму і ў вас кансэнсус - няхай так і будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:26, 11 мая 2026 (+03) Час Х мінуў, праўка [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&diff=5140028&oldid=5139949 зроблена сёння]. Так што сцірайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:51, 11 мая 2026 (+03) == Дэананімізацыя == Добры вечар! Прашу звярнуць увагу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E&diff=prev&oldid=5141084 на гэтую праўку]. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 13 мая 2026 (+03) : Інфармацыя з адкрытых крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:01, 13 мая 2026 (+03) : Не зусім дэананімізацыя, бо так пішуць СМІ. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:06, 13 мая 2026 (+03) :: А сам удзельнік гэта прызнае? Альбо ён сам не жадаючы быў дэананімізаваны з боку СМІ? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:20, 13 мая 2026 (+03) ::: Ета не наш удзельнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:39, 13 мая 2026 (+03) == [[Пра любоў: Іра]] == Добры дзень! Прашу аднавіць гэтую старонку ў маёй асабістай прасторы для капіравання зыходнага коду. Я ствараю артыкул пра фільм у іншамоўным раздзеле. Потым я пакіну {{Tl|Хутка выдаліць}} і можна будзе старонку выдаліць. Дзякуй! [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 21:28, 16 мая 2026 (+03) g0vqoe1t9imqzcxu87v8os9jxbwtvku Факультэт гуманітарных ведаў і камунікацый ВДУ імя П. М. Машэрава 0 667061 5142402 5015967 2026-05-16T15:13:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142402 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = факультэт гуманітарных ведаў і камунікацый ВДУ імя П. М. Машэрава | арыгінал = | вну = | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = | закрыты = | дэкан = [[Сяргей Уладзіміравіч Нікалаенка]] | размяшчэнне = | адрас = 210038, г. [[Віцебск]], [[Маскоўскі праспект (Віцебск)|Маскоўскі праспект]], 33 | каардынаты = | сайт = https://fgk.vsu.by/ }} '''Факультэт гуманітарных ведаў і камунікацый ВДУ імя П. М. Машэрава''' — адзін з факультэтаў [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава]]. == Апісанне == Факультэт гуманітарыстыкі і моўных камунікацый створаны ў пачатку 2020/2021 навучальнага года ў выніку аб’яднання [[Філалагічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|філалагічнага]] і [[Гістарычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|гістарычнага]] факультэтаў. З 27 верасня 2024 года носіць цяперашнюю назву<ref>{{Cite web|url=https://vsu.by/be/university-2/fakultety/2966-fakultet-gumanitarystyki-i-mounyh-kamunikacyj.html|title=Факультэт гуманітарных ведаў і камунікацый - Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П.М. Машэрава - Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П.М. Машэрава|website=vsu.by|access-date=2025-07-20|archive-date=6 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806212106/https://vsu.by/be/university-2/fakultety/2966-fakultet-gumanitarystyki-i-mounyh-kamunikacyj.html|url-status=dead}}</ref>. На факультэце гуманітарыстыкі і моўных камунікацый функцыянуюць: * Цэнтр кітайскай мовы і кітайскай культуры; * Цэнтр французскай мовы імя Рэнэ Дэкарта; * Цэнтр славянскіх моў і культур; * Цэнтр лінгвадыдактычных практык; * Навукова-асветніцкі цэнтр «Спадчына віцебскай зямлі»; == Кафедры == * кафедра беларускага мовазнаўства * кафедра германскай філалогіі * кафедра літаратуры * кафедра сусветных моў * кафедра агульнага і рускага мовазнаўства * кафедра гісторыі і культурнай спадчыны * кафедра філасофіі і сацыяльных навук == Спецыяльнасці == '''Дзённая форма атрымання адукацыі:''' * [[Руская мова]] і [[Руская літаратура|літаратура]]. Замежная мова ([[Англійская мова|англійская]]). * Руская мова і літаратура. Замежная мова ([[Кітайская мова|кітайская]]). * Рамана-германская філалогія. * Лінгвістычнае забеспячэнне міжкультурных камунікацый (знешнеэканамічныя сувязі). * Гісторыя і грамадазнаўчыя дысцыпліны. * Беларуская філалогія (літаратурна-рэдакцыйная дзейнасць). '''Завочная форма атрымання адукацыі''' * Музейная справа і ахова гісторыка-культурнай спадчыны (культурная спадчына і турызм). == Дэканы == * [[Сяргей Уладзіміравіч Нікалаенка]] {{зноскі}} {{ВДУ імя П. М. Машэрава}} [[Катэгорыя:Факультэты ВДУ імя П. М. Машэрава|Гуманітарыстыкі і моўных камунікацый]] [[Катэгорыя:Філалагічныя факультэты|ВДУ імя П. М. Машэрава]] [[Катэгорыя:Гістарычныя факультэты|ВДУ імя П. М. Машэрава]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:2020 год у Віцебску]] m0ysrlpz13aeale8ucabhcnlpqq5169 Хальчанскі сельсавет 0 679658 5142560 4705065 2026-05-17T06:43:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142560 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Хальчанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Веткаўскі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2463 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://www.vetka.gomel-region.by/ru/halch-ru/ |Заўвагі = }} '''Ха́льчанскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Веткаўскага раёна [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Веткаўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Старасельскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Старасельскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Веткаўскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 8 населеных пунктаў<ref name="АТД">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|78}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2584 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 91,0 % — [[беларусы]], 7,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2463 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 сакавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Хальчанскі сельсавет}} {{Веткаўскі раён}} [[Катэгорыя:Хальчанскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Гомельскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] 1bmw31k05rvr17g69hfi1x2cul5kcmr Прапойскае паўстанне 0 680393 5142458 4813705 2026-05-16T17:40:25Z Berlininanutshell 164853 5142458 wikitext text/x-wiki {{Бітва|Год=1919 — 1921|Месца=[[Слаўгарад|Прапойск]] і ваколіцы|Канфлікт=Прапойскае паўстанне|Частка=[[Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)]]|Бок2={{Сцяг|Расія|1918}} [[РСФСР]]|Выява={{На карце |Беларусь |width = 300 |float = center |caption = |label='''Прапойскае паўстанне''' |label_size=86 |alt = physical |position=left |bg=white |lat_deg=53 | lat_min= 26 |lon_deg=30 | lon_min= 59 |mark=Battle_icon_active_(crossed_swords).svg |marksize=18 }}|Вынік=Паўстанцы разбітыя|Бок1={{Сцяг БНР}} Паўстанцы}} '''Прапойскае паўстанне''', таксама вядомае як '''Слаўгарадскае паўстанне''' — антыбальшавіцкае паўстанне, якое ахапіла большую частку тэрыторыі [[Слаўгарадскі раён|Прапойскага раёну]]. == Перадумовы == Асноўнай прычынай паўстання быў пратэст супраць палітыкі [[Ваенны камунізм|ваеннага камунізму]] і гвалтоўных рэквізіцый харчавання, а таксама нацыянальны ўціск. У пачатку 1919 г. рашэннем бальшавіцкіх уладаў [[Віцебская губерня|Віцебская]], [[Смаленская губерня|Смаленская]], [[Магілёўская губерня|Магілёўская губэрні]] былі вылучаныя з [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і далучаныя да [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]. На гэтай тэрыторыі з боку мясцовага партыйнага і савецкага кіраўніцтва панавалі антыбеларускія настроі. == Хада паўстання == Паўстанне ахапіла тэрыторыю Прапойскага местачковага, Васькаўскага, Ржаўскага, Кульшыцкага, Іванішчавіцкага, Чэрнякоўскага, Гайшынскага, Гіжэнскага сельсаветаў. Паўстанне мела свой штаб, які знаходзіўся ў вёсцы [[Жалезінка (Слаўгарадскі раён)|Жалезенцы]] Іванішчавіцкага сельсавета. Паводле савецкіх архіўных дакументаў, паўстанцы «''убівалі чырвонаармейцаў, адбіралі абмундзіраванне і снараджэнне''», але не наносілі ніякай шкоды мірнаму насельніцтву. Кіраваў паўстаннем, паводле адной версіі, [[Аляксандр Цімафеевіч Вазіла|Аляксандр Вазіла]], рэвалюцыянер з 1908 года, паэт. Выступленні працягваліся да 1921 года, а ў Чэрняхоўскім, Іванішчавіцкім сельскіх саветах да 1929 года. == Спасылкі == * {{Артыкул|загаловак=Прапойскае антысавецкае паўстаньне|год=26.5.2017|спасылка=https://www.radabnr.org/prapojsk-1919/|выданне=Сайт [[Рада БНР|Рады БНР]]|мова=be}} {{Грамадзянская вайна і інтэрвенцыя ў Беларусі}} {{Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)}} [[Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слаўгарада]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1919 года]] [[Катэгорыя:Беларускі антысавецкі супраціў]] [[Катэгорыя:1919 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Беларусі]] hwiy3eo45tldonwktququh5nu7e1uml Фэнрыр 0 683357 5142524 5016042 2026-05-17T00:50:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142524 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж}} [[Файл:Tyr_and_Fenrir-John_Bauer.jpg|міні|Фэнрыр адгрызае руку Цюру]] '''Фэнрыр''' ({{lang-on|Fenrir, Fenrisúlfr, Hróðvitnir}}) — у [[Германа-скандынаўская міфалогія|германа-скандынаўскай міфалогіі]] велізарны воўк, дзіця [[Локі]] і [[Ётуны|волаткі]] [[Ангрбода|Ангрбоды]]<ref>{{кніга|загаловак=Большой энциклопедический словарь|адказны=Под ред. А. М. Прохорова|месца=СПб.|выдавецтва=Норинт|год=1998|старонак=1456|isbn=5-85270-160-2, ISBN 5-7711-0004-8|тыраж=15000}}</ref>. Вораг багоў Фэнрыр (Жудасны воўк) быў другім з дзяцей Локі. Першапачаткова багі палічылі яго недастаткова небяспечным і дазволілі жыць у [[Асгард]]зе. Воўк вырас сярод [[Асы|асаў]] і стаў настолькі вялікі і жудасны, што карміць яго адважваўся толькі [[Цюр]], бог вайсковай адвагі. Каб засцерагчы сябе, асы вырашылі скаваць Фэнрыра ланцугом, але магутны воўк лёгка рваў самыя моцныя ланцугі (Ледзінг і Дромі). Нарэшце асам хітрасцю ўсё ж удалося скаваць Фэнрыра чароўным ланцугом Глейпнір, якую [[Гном|двэргі]] зрабілі з шуму каціных крокаў, жаночай барады, каранёў гор, мядзведжых жыл (у старажытнасці сухажыллям прыпісвалі ўласцівасці нерваў), рыбінага дыхання і птушынай сліны. Усяго гэтага больш няма ў свеце. Глейпнір была тонкая і мяккая, як шоўк. Але, каб воўк дазволіў надзець на сябе гэты ланцуг, Цюру прыйшлося ўкласці руку яму ў пашчу ў знак адсутнасці злых намераў. Калі Фэнрыр не змог вызваліцца, ён адкусіў руку Цюра. Асы прыкавалі Фэнрыра да скалы глыбока пад зямлёй і ўваткнулі [[меч]] паміж яго сківіцамі. {{Пачатак цытаты}}«Тады асы засунулі яму ў пашчу меч: тронкі ўперліся ў ніжнюю сківіцу, а вастрыё — у паднябенне. Гэта не дае Воўку сашчапіць пашчу. Ён вусцішна вые, і цячэ з ягонай пашчы сліна ракою, што завецца Ван. І будзе ляжаць там Воўк да Рагнароку». {{Канец цытаты}} У дзень [[Рагнарок]]а, згодна з прадраканнем Вёльвы, Фэнрыр разарве свае кайданы (паводле «[[Старэйшая Эда|Старэйшай Эды]]»). У фінале бітвы Фэнрыр заб’е [[Одзін]]а, а за свайго бацьку адпомсціць Відар — старажытнаскандынаўскі бог помсты і бязмоўя, сын Одзіна і волаткі Грыд. Нягледзячы на гэта прароцтва, асы не забілі Фэнрыра, таму што «так шанавалі багі сваё свяцілішча і свой прытулак, што не хацелі апаганьваць іх крывёю ваўка». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-pesni-pra-bago/ Эда. Песні пра багоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221022211040/https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-pesni-pra-bago/ |date=22 кастрычніка 2022 }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Галіяфы, 2021. * [https://tn.by/product/eda-piesni-pra-hierojau/ Эда. Песні пра герояў]{{Недаступная спасылка}} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Тэхналогія, 2022. * [https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-snory-sturlusana/ Эда Сноры Стурлусана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211003140845/http://halijafy.by/krama/eda-snory-sturlusana/ |date=3 кастрычніка 2021 }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Галіяфы, 2021. * [https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/shchelkunchik_i_myshinyy_korol-0-42210300_1703822640/ Эда. Забытыя песні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250324190203/https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/shchelkunchik_i_myshinyy_korol-0-42210300_1703822640/ |date=24 сакавіка 2025 }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Тэхналогія, 2023. {{ВС}} [[Катэгорыя:Германа-скандынаўская міфалогія]] [[Катэгорыя:Артыкулы са сцвярджэннямі без крыніц больш 14 дзён]] ql5fgf1reyhjih4d8jbmh5hdcnzrga9 Фёдар Іларыёнавіч Мачалаў 0 687130 5142527 4842637 2026-05-17T01:16:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142527 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мачалаў}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Фёдар Іларыёнавіч Мачалаў |арыгінал імя = {{lang-ru|Фёдор Илларионович Мочалов}} |перыяд жыцця = |месца нараджэння = |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |прыналежнасць = [[СССР]] |гады службы = [[1939]]—[[1941]] |званне = [[капітан]] |род войскаў = [[авіяцыя]] |камандаваў = |частка = [[33-і знішчальны авіяцыйны полк]]<br>[[5-ы гвардзейскі знішчальны авіяцыйны полк]] |бітвы = |узнагароды = |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Фё́дар Іларыё́навіч Мача́лаў''' ([[1915]], в. Лозы [[Курская вобласць|Курскай вобласці]], [[Расійская імперыя]] — [[29 снежня]] [[1941]], каля [[Таржок|Таржка]] [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласці]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — савецкі [[пілот]]-знішчальнік, удзельнік баёў на тэрыторыі [[БССР|Беларусі]] ў гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[1915]] годзе ў вёсцы Лозы Сожнаўскага раёна [[Курская вобласць|Курскай вобласці]]<ref name="allaces4097">{{Спасылка | url = http://www.allaces.ru/p/people.php?id=00000014097| загаловак = Федор Илларионович Мочалов| назва праекта = Личный состав| выдавец = Авиаторы Второй мировой| дата = 28 лістапада 2011 | мова = ru}}</ref> (паводле іншых звестак у вёсцы Верхнія Лозы [[Белгародская вобласць|Белгародскай вобласці]]<ref name="imjony">{{Кніга|частка = Мочалов Фёдор Илларионович (1911 — январь 1942)|загаловак = Их именами названы…: Энцикл. справочник|месца = {{Мн.}}|выдавецтва = [[Беларуская савецкая энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелСЭ]]|год = 1987|старонкі = 435|тыраж = 30 000}}</ref>). Скончыў [[Адэская ваенная авіяцыйная школа|адэскае вучылішча лётчыкаў]] ([[1939]]). [[22 чэрвеня]] [[1941]] года, у першы дзень [[Вялікая Айчынная вайна|нямецкага ўварвання ў Беларусь]], намеснік камандзіра [[Эскадрылля|эскадрыллі]] [[33-і знішчальны авіяцыйны полк|33-га авіяцыйнага палка]] Фёдар Мачалаў адным з першых збіў варожы самалёт-разведчык<ref name="lavejkin">{{Спасылка| аўтар = [[Аляксандр Лавейкін|А. И. Лавейкин]].| url = http://www.airforce.ru/history/ww2/laveykin/laveykin.htm| загаловак = Воспоминания участника Великой Отечественной Войны Героя Советского Союза генерал-майора авиации Лавейкина Ивана Павловича| назва праекта = История| выдавец = ВВС России| дата = 28 лістапада 2011| мова = ru| access-date = 15 верасня 2021| archive-date = 6 ліпеня 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20130706231117/http://www.airforce.ru/history/ww2/laveykin/laveykin.htm| url-status = dead}}</ref>. Са жніўня 1941 — [[капітан]], камандзір звяна ў складзе [[129-ы знішчальны авіяцыйны полк|129-га знішчальнага авіяцыйнага палка]] (пазней пераўтвораны ў [[5-ы гвардзейскі знішчальны авіяцыйны полк]]<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 18 жніўня 2009| url = http://www.allaces.ru/cgi-bin/s2.cgi/sssr/struct/p/iap129.dat| загаловак = 129-й истребительный авиационный полк -> 5-й гвардейский истребительный авиационный Берлинский Краснознаменный ордена Богдана Хмельницкого полк| выдавец = Авиаторы Второй мировой| дата = 28 лістапада 2011 | мова = ru}}</ref>). У выніку штурмавых дзеянняў з удзелам Мачалава было знішчана 15 самалётаў, 7 цыстэрнаў з палівам, 10 агнявых пунктаў, 12 аўтамашын з грузам і 700 вайскоўцаў. Загінуў [[29 снежня]]<ref name="allaces4097"/> (або [[26 снежня]]<ref name="imjony"/>) 1941 у раёне [[Таржок|Таржка]] пры спробе пасадзіць [[ЛаГГ-3]], у якога спыніўся матор<ref name="lavejkin"/>. Пахаваны ў вёсцы Залазіна [[Новакарэльскі раён|Новакарэльскага раёна]] [[Калінінская вобласць|Калінінскай вобласці]], перазахаваны ў братэрскую магілу ля вёскі [[Талмачы]] [[Ліхаслаўльскі раён|Ліхаслаўльскага раёна]] [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласці]]<ref>{{Кніга|частка = [http://history.tver.ru/book/tom11/Razdel2/lihos11_2.htm Лихославльский район. Cписок воинов, погибших, умерших от ран (болезней) и захороненных на территории Тверской области, на которых отсутствуют сведения о призыве, месте рождения и проживании родственников]|загаловак = Книга памяти Лихославльского района|спасылка = http://history.tver.ru/book/tom11/index.html|том = 11|archive-date = 15 верасня 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210915125053/http://history.tver.ru/book/tom11/index.html}}</ref>. Указам № 102 ад [[28 сакавіка]] [[1942]] узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] (пасмяротна). == Памяць == Імя Фёдара Мачалава носіць [[Вуліца Мачалава (Пружаны)|вуліца]] ў [[Пружана]]х [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], дзе ён служыў на пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|частка = Мочалов Фёдор Илларионович (1911 — январь 1942)|загаловак = Их именами названы…: Энцикл. справочник|месца = {{Мн.}}|выдавецтва = [[Беларуская савецкая энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелСЭ]]|год = 1987|старонкі = 435|тыраж = 30 000}} * {{Крыніцы/Памяць/Пружанскі раён||150—151}} == Спасылкі == * [http://www.allaces.ru/p/people.php?id=00000014097 Фёдар Мачалаў на праекце «Авіятары Другой сусветнай»]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мачалаў Фёдар Іларыёнавіч}} [[Катэгорыя:Лётчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Ваенныя СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Капітаны]] [[Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Курскай вобласці]] 1t7j7v17i20kjw2exr3o8x9tf598upk Ігар Мікалаевіч Кулікоў 0 697059 5142509 5116199 2026-05-16T21:06:33Z Dzejka 157132 /* Бібліяграфія */ дапаўненне 5142509 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кулікоў}} {{пісьменнік}} '''Ігар Мікалаевіч Кулікоў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[паэт]] і [[перакладчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 студзеня 1988 года ў [[Мінск]]у. Скончыў [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Рамана-германская філалогія (англійскае аддзяленне)» (2010). Працаваў выкладчыкам англійскай мовы ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]], праводзіў прыватныя заняткі па санскрыце (2014—2021). == Творчасць == Паэт і перакладчык <ref>[https://journals.umcs.pl/sb/article/viewFile/900/1854 McMillin, Arnold. The belarusian language in the twenty-first century as reflected in the verse of young poets. Studia Białorutenistyczne. Lublin : UMCS, 2015. Vol. 9. Pp. 203-213. http://dx.doi.org/10.17951/sb.2024.18.95-119]</ref>, <ref>[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193146/1/37-41.pdf Panfilava, Anastasiya. Language experiment in Belarusian philosophical poetry. Journal of the Belarusian State University. Philology. 2017. No. 3. Pp. 37-41.]</ref>, <ref>[https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-doi-10_17951_sb_2017_11_195/c/5693-4858.pdf McMillin, Arnold. The Heritage of Janka Bryĺ: Lyrical Miniatures by Young Belarusian Writers. Studia Białorutenistyczne. 2017. No 11. Pp. 195-208. https://doi.org/10.17951/sb.2017.11.195.]</ref>, <ref>[https://albaruthenica.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/210/2024/02/AA_23_full-063-072.pdf McMillin, Arnold. The Fate of the Belarusian Literary Language over Half a Century. Acta Albaruthenica. 2023. Vol. 23. Pp. 63-72. https://doi.org/10.31338/2720-698Xaa.23.3.]</ref>, <ref>[https://czasopisma.uwm.edu.pl/index.php/pw/article/view/9717 McMillin, Arnold. Three Generations of Belarusian Historical Fiction in Prose and Verse: Inspiration and Iconoclasm. Przegląd Wschodnioeuropejski. 2023. Vol. 14 (2). Pp. 285-301. https://doi.org/10.31648/pw.9717]</ref>. Друкаваўся ў часопісах «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]» і «[[ARCHE Пачатак|ARCHE]]». Аўтар сямі зборнікаў паэзіі: «Паварот на мора» (Мінск, 2011) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=uFSVBgAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Паварот на мора»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Свамова» (Мінск, 2013) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=-tytDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Свамова» (2-е выданне)|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Сівер-гара» (Мінск, 2015) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=CVJQCwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Сівер-гара» (1-е выданне)|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref> <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=YveJEAAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Сівер-гара» (2-е выданне)|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Валадар загадак» (Мінск, 2017) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=-HEmDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Валадар загадак»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Храм ракі» (Мінск, 2019) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=5KGhDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Храм ракі»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Вецер нішто і рэха цьмы» (Мінск, 2021) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=7mVOEAAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Вецер нішто і рэха цьмы»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Нетутэйшая далечыня» ([[Варшава]], 2025). Перакладае з [[Англійская мова|англійскай]] і [[санскрыт]]у на [[беларуская мова|беларускую]]. Сярод перакладаў з англійскай мовы — «Ліст Нігла» (Мінск, 2009) і трылогія «[[Валадар Пярсцёнкаў]]» (Варшава, 2023—2024) [[Джон Толкін|Джона Р. Р. Толкіна]], «Чытво» (Мінск, 2018) [[Чарльз Букоўскі|Чарлза Букоўскі]], «Выбраныя вершы» [[Роберт Фрост|Роберта Фроста]] (Мінск, 2023), «Сэр Гавейн і Зялёны Рыцар» (Варшава, 2025) невядомага аўтара XIV стагоддзя, «[[Дзюна (раман)|Дзюна]]» [[Фрэнк Герберт|Фрэнка Герберта]] (Варшава, 2025), са стараанглійскай — «Стараангельская паэзія» (Мінск, 2019) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=S2WeDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Стараангельская паэзія»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>. У перакладзе з санскрыту — «[[Рыґведа]]. Кола І» (Мінск, 2016) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=Nbd7DQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Рыґведа: кола першае»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Калідаса. Воблачны вястун» (Мінск, 2017) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=LXcrDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Калідаса: Воблачны вястун»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Аповед пра Шакунталу» (Мінск, 2018) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=nv9hDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Аповед пра Шакунталу»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Бгартрыгары. Выбраныя вершы» (Мінск, 2019) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=RdlwEAAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Брартрыгары: выбраныя вершы»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Магабгарата: выбраныя аповеды» (Мінск, 2022) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=x3dkEAAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Магабгарата: выбраныя аповеды»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>. Плануе зрабіць поўны паэтычны пераклад [[Рамаяна|Рамаяны]], асноўнага канона [[упанішады|ўпанішадаў]], зборніка твораў [[Калідаса|Калідасы]] і інш. == Прызнанне і ўзнагароды == * Лаўрэат [[Прэмія імя Карласа Шэрмана|літаратурнай прэміі імя Карласа Шэрмана]] ў намінацыі «Паэзія» (2009) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://penbelarus.org/konkurs.html| title = Конкурс імя Карласа Шэрмана|publisher =penbelarus.org| accessdate = 2025-12-12}} </ref>. * Дыпламант [[Дэбют (літаратурная прэмія)|прэміі «Дэбют» імя Максіма Багдановіча]] (2011) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://penbelarus.org/kulikou.html| title = Ігар Кулікоў|publisher =penbelarus.org| accessdate = 2025-12-12}} </ref>. * Лаўрэат прэміі «Дэбют» імя Максіма Багдановіча ў намінацыі «Спецпрэмія» за кнігу «Рыгведа. Кола І» (2018) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://penbelarus.org/debut.html| title = Дэбют |publisher =penbelarus.org| accessdate = 2025-12-12 }}</ref>. * Лаўрэат літаратурнай прэміі імя Карласа Шэрмана ў намінацыі «Пераклад паэзіі» (2022) за кнігу «Стараангельская паэзія» <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://kamunikat.org/abveshchanyya-lawreaty-premii-shermana| title = Абвешчаныя лаўрэаты прэміі Шэрмана|publisher =kamunikat.org| accessdate = 2025-12-12}} </ref>. == Бібліяграфія == ;Зборнікі паэзіі * Паварот на мора. Мінск, 2011, 2017. 94 с. ISBN 978-985-7165-29-2 * Свамова. Мінск : Медысонт, 2013. 92 с. ISBN 978-985-6982-92-0 * Сівер-гара. Мінск : Медысонт, 2015. 70 с. ISBN 978-985-7085-95-8 * Валадар загадак. Мінск : Медысонт, 2017. 100 с. ISBN 978-985-7136-58-2 * Храм ракі. Мінск : [[Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч|А. М. Янушкевіч]], 2019. 158 с. ISBN 978-985-7210-23-7 * Вецер нішто і рэха цьмы. Мінск : А. М. Янушкевіч, 2021. 136 с. ISBN 978-985-7210-95-4 * Нетутэйшая далечыня. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2025. 170 c. ISBN 978-83-68202-37-3 * Горад N : Варшава : А. М. Янушкевіч, 2026, 164 с ISBN 9788368202519<ref>[https://bellit.info/roznaje/vyjshau-novy-zbornik-mounykh-zdymkau-paeta-ihara-kulikova.html Выйшаў новы зборнік «моўных здымкаў» паэта Ігара Кулікова]</ref> ;Пераклады * Дж. Р. Р. Толкін. Ліст Ніґла. Пераклад з англійскае мовы / І. М. Кулікоў // ARCHE. Мінск, 2009. № 10 (85). C.105-120. * Антон Кротаў. Практыка вольных падарожжаў. Пераклад з расійскае мовы. Масква, 2009, 2016. 84 с. * Рыґведа. Кола І. Пераклад з санскрыту. Мінск : Медысонт, 2016. 592 с. ISBN 978-985-7136-16-2 * Калідаса. Воблачны вястун. Пераклад з санскрыту. Мінск : [[Зміцер Колас]], 2017. 92 с. ISBN 978-985-7164-55-4 * Аповед пра Шакунталу. Пераклад з санскрыту. Мінск : А. М. Янушкевіч, 2018. 218 с. ISBN 978-985-7165-72-8 * Чарлз Букоўскі. Чытво. Пераклад з англійскай мовы. Мінск : [[Логвінаў]], 2018. 484 с. ISBN 978-609-8213-39-3 * Бгартрыгары. Выбраныя вершы. Пераклад з санскрыту. Мінск : Зміцер Колас, 2019. 80 с. ISBN 978-985-23-0034-6 * Стараангельская паэзія. Пераклад са старанглійскай. Мінск : А. М. Янушкевіч, 2019. 178 с. ISBN 978-985-7210-183 * Магабгарата : выбраныя аповеды / Пераклад з санскрыту Ігара Кулікова. Мінск : A. М. Янушкевіч, 2022. 484 с. ISBN 978-985-7283-09-5 * Роберт Фрост. Выбраныя вершы. Пераклад з англійскай мовы. Мінск: Энцыклапедыкс, 2023. 110 с. ISBN 978-985-7247-70-7 * Дж. Р. Р. Толкін. Валадар пярсцёнкаў. Брацтва Пярсцёнка. Пераклад з англійскай мовы. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2023. 574 с. ISBN 978-83-969297-6-1 * Дж. Р. Р. Толкін. Валадар Пярсцёнкаў. Дзве Вежы. Пераклад з англійскай мовы. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2024. 494 c. ISBN 978-83-68202-07-6 * Дж. Р. Р. Толкін. Валадар Пярсцёнкаў. Вяртанне Караля. Пераклад з англійскай мовы. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2024. 596 c. ISBN 978-83-68202-19-9 * Сэр Гавейн і Зялёны Рыцар. Пераклад з англійскай мовы. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2025. 232 c. ISBN 978-83-68202-29-8 * Фрэнк Герберт. Дзюна. Пераклад з англійскай мовы. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2025. 750 c. ISBN 978-83-68202-33-5 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bellit.info/tag/ihar-kulikou Ігар Кулікоў: Навіны на сайце bellit.info] * [http://prajdzisvet.org/persons/k/igar-kulikou.html Ігар Кулікоў: Даведка на сайце інтэрнэт-часопіса] [[ПрайдзіСвет]] * [https://lit-bel.org/friends/k/Kulko-gar-Mkalaevch-7628/ Кулікоў Ігар Мікалаевіч: Профіль на сайце lit-bel.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211225080720/https://lit-bel.org/friends/k/Kulko-gar-Mkalaevch-7628/ |date=25 снежня 2021 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=iWSdT5Znd6U Ігар Кулікоў. Zoom-прэзентацыя кнігі «Магабгарата. Выбраныя аповеды»] * [https://www.svaboda.org/a/29433421.html Чытач Кулікоў: Аддаю перавагу вялікім творам] * [https://www.youtube.com/watch?v=VpsWPz4wiug Творчая кухня з Ігарам Куліковым] * [https://www.youtube.com/watch?v=j3qguJYh2Xw «Пятроўшчына-Іншыня». Гутарка з паэтам Ігарам Куліковым] * [https://kamunikat.org/chamu-khobity-zhyvuts-u-belaruskikh-vyoskakh-a-elfy-gavorats-starabelaruskay-perakladchyk-valadara-pyarstsyonkaw-adkazvaye-na-wse-pytanni Чаму хобіты жывуць у беларускіх вёсках, а эльфы гавораць старабеларускай. Перакладчык «Валадара Пярсцёнкаў» адказвае на ўсе пытанні] * [https://www.youtube.com/watch?v=_yNdvxmFBVI «Мова як герой эпасу: Толкін у беларускіх перакладах»] {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кулікоў Ігар Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з санскрыту]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Джона Рональда Руэла Толкіна]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з ісландскай мовы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Карласа Шэрмана]] krw6b2kgeuk6rjjuw3e1ja4o2fpgk1l 5142535 5142509 2026-05-17T03:02:40Z DobryBrat 5701 стыль, пунктуацыя 5142535 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кулікоў}} {{пісьменнік}} '''Ігар Мікалаевіч Кулікоў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[паэт]] і [[перакладчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 студзеня 1988 года ў [[Мінск]]у. Скончыў [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Рамана-германская філалогія (англійскае аддзяленне)» (2010). Працаваў выкладчыкам англійскай мовы ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]], праводзіў прыватныя заняткі па санскрыце (2014—2021). == Творчасць == Паэт і перакладчык <ref>[https://journals.umcs.pl/sb/article/viewFile/900/1854 McMillin, Arnold. The belarusian language in the twenty-first century as reflected in the verse of young poets. Studia Białorutenistyczne. Lublin : UMCS, 2015. Vol. 9. Pp. 203—213. http://dx.doi.org/10.17951/sb.2024.18.95-119]</ref>, <ref>[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193146/1/37-41.pdf Panfilava, Anastasiya. Language experiment in Belarusian philosophical poetry. Journal of the Belarusian State University. Philology. 2017. No. 3. Pp. 37-41.]</ref>, <ref>[https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-doi-10_17951_sb_2017_11_195/c/5693-4858.pdf McMillin, Arnold. The Heritage of Janka Bryĺ: Lyrical Miniatures by Young Belarusian Writers. Studia Białorutenistyczne. 2017. No 11. Pp. 195—208. https://doi.org/10.17951/sb.2017.11.195.]</ref>, <ref>[https://albaruthenica.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/210/2024/02/AA_23_full-063-072.pdf McMillin, Arnold. The Fate of the Belarusian Literary Language over Half a Century. Acta Albaruthenica. 2023. Vol. 23. Pp. 63-72. https://doi.org/10.31338/2720-698Xaa.23.3.]</ref>, <ref>[https://czasopisma.uwm.edu.pl/index.php/pw/article/view/9717 McMillin, Arnold. Three Generations of Belarusian Historical Fiction in Prose and Verse: Inspiration and Iconoclasm. Przegląd Wschodnioeuropejski. 2023. Vol. 14 (2). Pp. 285—301. https://doi.org/10.31648/pw.9717]</ref>. Друкаваўся ў часопісах «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]» і «[[ARCHE Пачатак|ARCHE]]». Аўтар сямі зборнікаў паэзіі: «Паварот на мора» (Мінск, 2011) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=uFSVBgAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Паварот на мора»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Свамова» (Мінск, 2013) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=-tytDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Свамова» (2-е выданне)|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Сівер-гара» (Мінск, 2015) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=CVJQCwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Сівер-гара» (1-е выданне)|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref> <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=YveJEAAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Сівер-гара» (2-е выданне)|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Валадар загадак» (Мінск, 2017) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=-HEmDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Валадар загадак»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Храм ракі» (Мінск, 2019) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=5KGhDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Храм ракі»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Вецер нішто і рэха цьмы» (Мінск, 2021) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=7mVOEAAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Вецер нішто і рэха цьмы»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Нетутэйшая далечыня» ([[Варшава]], 2025). Перакладае з [[Англійская мова|англійскай]] і [[санскрыт]]у на [[беларуская мова|беларускую]]. Сярод перакладаў з англійскай мовы — «Ліст Нігла» (Мінск, 2009) і трылогія «[[Валадар Пярсцёнкаў]]» (Варшава, 2023—2024) [[Джон Толкін|Джона Р. Р. Толкіна]], «Чытво» (Мінск, 2018) [[Чарльз Букоўскі|Чарлза Букоўскі]], «Выбраныя вершы» [[Роберт Фрост|Роберта Фроста]] (Мінск, 2023), «Сэр Гавейн і Зялёны Рыцар» (Варшава, 2025) невядомага аўтара XIV стагоддзя, «[[Дзюна (раман)|Дзюна]]» [[Фрэнк Герберт|Фрэнка Герберта]] (Варшава, 2025), са стараанглійскай — «Стараангельская паэзія» (Мінск, 2019) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=S2WeDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Стараангельская паэзія»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>. У перакладзе з санскрыту — «[[Рыґведа]]. Кола І» (Мінск, 2016) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=Nbd7DQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Рыґведа: кола першае»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Калідаса. Воблачны вястун» (Мінск, 2017) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=LXcrDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Калідаса: Воблачны вястун»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Аповед пра Шакунталу» (Мінск, 2018) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=nv9hDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Аповед пра Шакунталу»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Бгартрыгары. Выбраныя вершы» (Мінск, 2019) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=RdlwEAAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Брартрыгары: выбраныя вершы»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>, «Магабгарата: выбраныя аповеды» (Мінск, 2022) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://books.google.by/books?id=x3dkEAAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| title =«Магабгарата: выбраныя аповеды»|publisher =books.google.by| accessdate = 2025-12-13 }}</ref>. Плануе зрабіць поўны паэтычны пераклад [[Рамаяна|Рамаяны]], асноўнага канона [[упанішады|ўпанішадаў]], зборніка твораў [[Калідаса|Калідасы]]. == Прызнанне і ўзнагароды == * Лаўрэат [[Прэмія імя Карласа Шэрмана|літаратурнай прэміі імя Карласа Шэрмана]] ў намінацыі «Паэзія» (2009) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://penbelarus.org/konkurs.html| title = Конкурс імя Карласа Шэрмана|publisher =penbelarus.org| accessdate = 2025-12-12}} </ref>. * Дыпламант [[Дэбют (літаратурная прэмія)|прэміі «Дэбют» імя Максіма Багдановіча]] (2011) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://penbelarus.org/kulikou.html| title = Ігар Кулікоў|publisher =penbelarus.org| accessdate = 2025-12-12}} </ref>. * Лаўрэат прэміі «Дэбют» імя Максіма Багдановіча ў намінацыі «Спецпрэмія» за кнігу «Рыгведа. Кола І» (2018) <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://penbelarus.org/debut.html| title = Дэбют |publisher =penbelarus.org| accessdate = 2025-12-12 }}</ref>. * Лаўрэат літаратурнай прэміі імя Карласа Шэрмана ў намінацыі «Пераклад паэзіі» (2022) за кнігу «Стараангельская паэзія» <ref>{{cite web| author =| date =2025| url = https://kamunikat.org/abveshchanyya-lawreaty-premii-shermana| title = Абвешчаныя лаўрэаты прэміі Шэрмана|publisher =kamunikat.org| accessdate = 2025-12-12}} </ref>. == Бібліяграфія == ;Зборнікі паэзіі * Паварот на мора. Мінск, 2011, 2017. 94 с. ISBN 978-985-7165-29-2 * Свамова. Мінск : Медысонт, 2013. 92 с. ISBN 978-985-6982-92-0 * Сівер-гара. Мінск : Медысонт, 2015. 70 с. ISBN 978-985-7085-95-8 * Валадар загадак. Мінск : Медысонт, 2017. 100 с. ISBN 978-985-7136-58-2 * Храм ракі. Мінск : [[Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч|А. М. Янушкевіч]], 2019. 158 с. ISBN 978-985-7210-23-7 * Вецер нішто і рэха цьмы. Мінск : А. М. Янушкевіч, 2021. 136 с. ISBN 978-985-7210-95-4 * Нетутэйшая далечыня. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2025. 170 c. ISBN 978-83-68202-37-3 * Горад N : Варшава : А. М. Янушкевіч, 2026, 164 с ISBN 9788368202519<ref>[https://bellit.info/roznaje/vyjshau-novy-zbornik-mounykh-zdymkau-paeta-ihara-kulikova.html Выйшаў новы зборнік «моўных здымкаў» паэта Ігара Кулікова]</ref> ;Пераклады * Дж. Р. Р. Толкін. Ліст Ніґла. Пераклад з англійскае мовы / І. М. Кулікоў // ARCHE. Мінск, 2009. № 10 (85). C. 105—120. * Антон Кротаў. Практыка вольных падарожжаў. Пераклад з расійскае мовы. Масква, 2009, 2016. 84 с. * Рыґведа. Кола І. Пераклад з санскрыту. Мінск : Медысонт, 2016. 592 с. ISBN 978-985-7136-16-2 * Калідаса. Воблачны вястун. Пераклад з санскрыту. Мінск : [[Зміцер Колас]], 2017. 92 с. ISBN 978-985-7164-55-4 * Аповед пра Шакунталу. Пераклад з санскрыту. Мінск : А. М. Янушкевіч, 2018. 218 с. ISBN 978-985-7165-72-8 * Чарлз Букоўскі. Чытво. Пераклад з англійскай мовы. Мінск : [[Логвінаў]], 2018. 484 с. ISBN 978-609-8213-39-3 * Бгартрыгары. Выбраныя вершы. Пераклад з санскрыту. Мінск : Зміцер Колас, 2019. 80 с. ISBN 978-985-23-0034-6 * Стараангельская паэзія. Пераклад са старанглійскай. Мінск : А. М. Янушкевіч, 2019. 178 с. ISBN 978-985-7210-183 * Магабгарата : выбраныя аповеды / Пераклад з санскрыту Ігара Кулікова. Мінск : A. М. Янушкевіч, 2022. 484 с. ISBN 978-985-7283-09-5 * Роберт Фрост. Выбраныя вершы. Пераклад з англійскай мовы. Мінск: Энцыклапедыкс, 2023. 110 с. ISBN 978-985-7247-70-7 * Дж. Р. Р. Толкін. Валадар пярсцёнкаў. Брацтва Пярсцёнка. Пераклад з англійскай мовы. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2023. 574 с. ISBN 978-83-969297-6-1 * Дж. Р. Р. Толкін. Валадар Пярсцёнкаў. Дзве Вежы. Пераклад з англійскай мовы. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2024. 494 c. ISBN 978-83-68202-07-6 * Дж. Р. Р. Толкін. Валадар Пярсцёнкаў. Вяртанне Караля. Пераклад з англійскай мовы. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2024. 596 c. ISBN 978-83-68202-19-9 * Сэр Гавейн і Зялёны Рыцар. Пераклад з англійскай мовы. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2025. 232 c. ISBN 978-83-68202-29-8 * Фрэнк Герберт. Дзюна. Пераклад з англійскай мовы. Варшава : А. М. Янушкевіч, 2025. 750 c. ISBN 978-83-68202-33-5 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bellit.info/tag/ihar-kulikou Ігар Кулікоў: Навіны на сайце bellit.info] * [http://prajdzisvet.org/persons/k/igar-kulikou.html Ігар Кулікоў: Даведка на сайце інтэрнэт-часопіса] [[ПрайдзіСвет]] * [https://lit-bel.org/friends/k/Kulko-gar-Mkalaevch-7628/ Кулікоў Ігар Мікалаевіч: Профіль на сайце lit-bel.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211225080720/https://lit-bel.org/friends/k/Kulko-gar-Mkalaevch-7628/ |date=25 снежня 2021 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=iWSdT5Znd6U Ігар Кулікоў. Zoom-прэзентацыя кнігі «Магабгарата. Выбраныя аповеды»] * [https://www.svaboda.org/a/29433421.html Чытач Кулікоў: Аддаю перавагу вялікім творам] * [https://www.youtube.com/watch?v=VpsWPz4wiug Творчая кухня з Ігарам Куліковым] * [https://www.youtube.com/watch?v=j3qguJYh2Xw «Пятроўшчына-Іншыня». Гутарка з паэтам Ігарам Куліковым] * [https://kamunikat.org/chamu-khobity-zhyvuts-u-belaruskikh-vyoskakh-a-elfy-gavorats-starabelaruskay-perakladchyk-valadara-pyarstsyonkaw-adkazvaye-na-wse-pytanni Чаму хобіты жывуць у беларускіх вёсках, а эльфы гавораць старабеларускай. Перакладчык «Валадара Пярсцёнкаў» адказвае на ўсе пытанні] * [https://www.youtube.com/watch?v=_yNdvxmFBVI «Мова як герой эпасу: Толкін у беларускіх перакладах»] {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кулікоў Ігар Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з санскрыту]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Джона Рональда Руэла Толкіна]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з ісландскай мовы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Карласа Шэрмана]] cvbfb9k5pomo1ssoryc58t41j4aina2 Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён) 0 697082 5142460 5141836 2026-05-16T17:44:00Z Modallwmbw 165843 5142460 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Тулаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебскі раён]] |Уключае = 6 населеных пунктаў |Сталіца = [[Тулава (Віцебскі раён)|Тулава]] |Датаўтварэння = [[27 снежня]] [[1990]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2407 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://vitebsk.vitebsk-region.gov.by/ru/tulovskiy-selsovet |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Тулаўскі сельсавет}} '''Ту́лаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Тулава (Віцебскі раён)|Тулава]]. == Гісторыя == Утвораны 27 снежня 1990 года ў складзе Віцебскага раёна Віцебскай вобласці [[БССР]] з часткі [[Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Бабініцкага сельсавета]]. У 2011 годзе скасавана вёска [[Селівоўшчына]] (увайшла ў склад [[Віцебск]]а)<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 года № 94 «Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района»}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2162 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 85,4 % — [[беларусы]], 12,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2407 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)}} {{Віцебскі раён}} [[Катэгорыя:Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1990 годзе]] n31m92ag234xw1g1wgtdwy2wf1wwvfm Ноўкінскі сельсавет 0 698849 5142456 5137051 2026-05-16T17:31:12Z Modallwmbw 165843 5142456 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ноўкінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебскі раён]] |Уключае = 37 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ноўка (Віцебскі раён)|Ноўка]] |Датаўтварэння = [[22 снежня]] [[1960]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 4899 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://vitebsk.vitebsk-region.gov.by/ru/novkinskiy-selsovet |Заўвагі = }} '''Но́ўкінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Ноўка (Віцебскі раён)|Ноўка]]. == Гісторыя == Утвораны 22 снежня 1960 года ў складзе Віцебскага раёна Віцебскай вобласці [[БССР]] шляхам аб’яднання скасаваных [[Рудакоўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Рудакоўскага]] і [[Русакоўскі сельсавет|Русакоўскага]] сельсаветаў<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 снежня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 4 (924).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 45 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|43}}</ref>. У 2011 годзе скасавана вёска [[Баронікі]] (увайшла ў склад [[Віцебск]]а)<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 года № 94 «Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района»}}</ref><ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-8/2011-8(008-010).pdf&oldDocPage=1 Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 г. № 18 О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (38 населеных пунктаў) — 5265 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 88,4 % — [[беларусы]], 9,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (37 населеных пунктаў) — 4899 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С. Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ноўкінскі сельсавет}} {{Віцебскі раён}} [[Катэгорыя:Ноўкінскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1960 годзе]] odkw0for39z8j9zqmqb2suhre4802yq Эліна Міхайлаўна Світоліна 0 701434 5142518 4945006 2026-05-16T22:02:46Z LieFromMe 168248 WTA titles 5142518 wikitext text/x-wiki {{Тэнісіст | імя_гульца = Эліна Світоліна | выява = Elina Svitolina (2023 DC Open) 12.jpg | месца_пражывання = [[Монтэ-Карла]], [[Манака]] | рост = 174 | вага = 58 | пачатак_кар’еры = [[:Катэгорыя:2010 год у тэнісе|2010]] | рабочая_рука = правая | бэкхенд = двуручны | трэнер = [[Раман Слёйтэр]] | адзіночных_тытулаў = 20 [[WTA]], 7 [[Цыкл жаночых турніраў ITF|ITF]] | найвышэйшая_адзіночная_пазіцыя = 3 (11 верасня 2017) | вынікі_па_Аўстраліі = 1/4 фіналу (2018, 2019) | вынікі_па_Францыі = 1/4 фіналу (2015, 2017, 2020, 2023) | вынікі_па_Уімблдане = 1/2 фіналу (2019, 2023) | вынікі_па_ЗША = 1/2 фіналу (2019) | парных_тытулаў = 2 [[WTA]], 2 [[Цыкл жаночых турніраў ITF|ITF]] | найвышэйшая_парная_пазіцыя = 108 (4 мая 2015) | вынікі_па_Аўстраліі_2 = 1-ы раўнд (2014, 2016) | вынікі_па_Францыі_2 = 2-і раўнд (2014) | вынікі_па_Уімблдане_2 = 2-і раўнд (2016) | вынікі_па_ЗША_2 = 2-і раўнд (2014) | медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Бронза|[[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Токіа 2020]]|[[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 — жаночы адзіночны турнір|адзіночны разрад]]}} | апошняе_абнаўленне = 29 мая 2023 года Дзяржаўныя ўзнагароды {{{!}} style="background: transparent" align="center" {{!}} {{Ордэн За заслугі II ступені (Украіна)}}{{!!}}{{Ордэн За заслугі III ступені (Украіна)}}{{!!}}{{Ордэн княгіні Вольгі III ступені}} {{!}}} }} '''Элі́на Міха́йлаўна Світо́ліна''' ({{lang-uk|Еліна Михайлівна Світоліна}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Украіна|украінская]] [[тэніс]]істка; бронзавая прызёрка [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпійскіх гульняў 2020 года ў Токіа]] ў [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 — жаночы адзіночны турнір|адзіночным разрадзе]]; пераможца 19 турніраў [[WTA]] (з іх 17 у адзіночным разрадзе); пераможца аднаго Выніковага турніру ў адзіночным разрадзе ([[Фінал тура WTA 2018|Фінал тура WTA-2018]]); былая трэцяя ракетка свету ў адзіночным разрадзе. У юніёрах — пераможца аднаго юніёрскага турніру Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2010|Адкрыты чэмпіянат Францыі-2010]]); фіналістка аднаго юніёрскага турніру Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе ([[Уімблданскі турнір 2012|Уімблдан-2012]]); фіналістка аднаго юніёрскага турніру Вялікага шлема ў парным разрадзе ([[Уімблданскі турнір 2010|Уімблдан-2010]]); былая першая ракетка свету ў юніёрскім рэйтынгу. == Агульная інфармацыя == Нарадзілася ў сям’і Алены і Міхаіла Світоліных; мае старэйшага брата Юліяна. Бацькоў у нейкі момант зацікавіла ідэя зрабіць з сына прафесійнага тэнісіста, а ўжо паралельна ў гэты від спорту была ўцягнута і дачка. Світоліна ў тэнісе з пяці гадоў. Улюбёнае пакрыццё — хард і грунт. 16 ліпеня 2021 года ажанілася з вядомым французскім тэнісістам [[Гаэль Манфіс|Гаэлем Манфісам]], з якім сустракалася з 2019 года<ref>{{cite web|title=Монфис: теперь я буду болеть за свою девушку|url=https://www.championat.com/tennis/news-3842091-monfis-teper-ja-budu-bolet-za-svoju-devushku.html|publisher=//www.championat.com|date=2019-09-05|access-date=2019-09-05|archive-date=2019-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905135908/https://www.championat.com/tennis/news-3842091-monfis-teper-ja-budu-bolet-za-svoju-devushku.html|url-status=live}}</ref>, а 15 кастрычніка 2022 года ў пары нарадзілася дачка — Скай. == Спартыўная кар’ера == === Пачатак кар’еры === [[Файл:Elina Svitolina-2010-07-06.jpg|thumb|Right|200px|Світоліна на юніёрскім Адкрытым чэмпіянаце ЗША 2010 года]] У 2010 годзе на юніёрскім этапе кар’еры выйграла [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Францыі]]. У тым жа годзе выйшла ў парны фінал юніёрскага розыгрышу [[Уімблданскі турнір 2010|Уімблданскага турніру]] сумесна з расіянкай [[Ірына Паўлаўна Храмачова|Ірынай Храмачовай]]. У жніўні 2011 года ў Турцыі выйграла першы ў кар’еры тытул на турнірах [[Цыкл жаночых турніраў ITF|цыклу ITF]]. У кастрычніку перамагла на турніры ITF у Нігерыі з прызавым фондам 25 000 [[Долар ЗША|долараў]]. У сакавіку 2012 года перамагла на 25-тысячніку ў Тунісе. У красавіку таго ж года згуляла першыя матчы за [[Зборная Украіны па тэнісе ў Кубку Федэрацыі|зборную Украіны]] ў адборачным раўндзе [[Кубак Федэрацыі па тэнісе|Кубка Федэрацыі]]. У супрацьстаянні з [[Зборная ЗША па тэнісе ў Кубку Федэрацыі|камандай ЗША]] Світоліна згуляла два адзіночных матчы, у тым ліку і супраць знакамітай [[Серэна Уільямс|Серэны Уільямс]], але не здолела дапамагчы зборнай, прайграўшы абедзве сустрэчы. У ліпені 17-гадовая спартсменка выйшла ў фінал юніёрскага Уімблданскага турніру, дзе прайграла [[Эжэні Бушар]]. У канцы таго ж месяца Світоліна дэбютуе ў [[WTA|WTA-туры]], згуляўшы на турніры ў [[Кубак Баку па тэнісе|Баку]]. У жніўні адбыўся яе дэбют і на дарослым [[Турніры Вялікага шлема|турніры серыі Вялікага шлема]]. Эліна здолела прайсці кваліфікацыйны адбор на [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]]. У першым раўндзе яе суперніцай стала [[Ана Іванавіч]], якой украінская тэнісістка прайграла ў двух сэтах. У верасні Світоліна выйграла 50-тысячнік ITF у [[Тэлаві]], абыйграўшы ў фінале суайчынніцу [[Леся Віктараўна Цурэнка|Лесю Цурэнка]]. У лістападзе ёй удалося выйграць трафей на турніры серыі [[WTA 125K series|WTA 125]] у [[QNet Open|Пуне]]. У студзені 2013 года згуляла на першым [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе|Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі]], дзе ў першым матчы прайграла тагачаснай пятай ракетцы свету [[Анжаліка Кербер|Анжаліцы Кербер]] з лікам 2-6, 4-6. Пасля Аўстраліі Эліна здолела зрабіць пераможны дубль на 75-тысячніку ITF у [[Vanessa Phillips Women's Tournament|Эйлаце]], выйграўшы адзіночныя і парныя спаборніцтвы. У лютым Світоліна ўпершыню паднялася ў першую сотню сусветнага жаночага рэйтынгу. На Адкрытым чэмпіянаце Францыі яна прайшла ў другі раўнд, абыйграўшы на старце № 36 у свеце [[Раміна Апрандзі|Раміну Апрандзі]]. На Уімблданскім турніры Эліна ў першым раўндзе прайграе францужанцы [[Марыён Барталі]], якая стала чэмпіёнкай таго розыгрышу. У ліпені яна вышла ў паўфінал на турніры ў [[Gastein Ladies|Бадгастайне]], а праз тыдзень на турніры ў Баку заваявала свой першы тытул WTA. У фінале Світоліна перайграла [[Шахар Пеер]] — 6-4, 6-4 і перамясцілася ў рэйтынгу ў топ-50. Пасля гэтай перамогі Эліна выйграла 75-тысячнік ITF у [[Viccourt Cup|Данецку]]. На Адкрытым чэмпіянаце ЗША яна ў першым раўндзе абыйграла сеяную [[Дамініка Цыбулкава|Дамініку Цыбулкаву]], але ў другім раўндзе прайграе [[Крысціна Макхейл|Крысціне Макхейл]]. Па выніках сезона яна заняла 40-е месца ў рэйтынгу. === 2014—2015 (1/4 фіналу на Ралан Гарос і топ-20) === [[Файл:Elina Svitolina & Olga Savchuk (16295909519).jpg|thumb|left|240px|Світоліна (справа) з [[Вольга Мікалаеўна Саўчук|Вольгай Саўчук]] (на фота стаіць спіной) у матчы Кубка Федэрацыі 2015 года]] На Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі 2014 года здолела перамагчы [[Святлана Аляксандраўна Кузняцова|Святлану Кузняцову]] і [[Алівія Рагоўска|Алівію Рагоўска]] і ўпершыню выйшла ў трэці раўнд, дзе саступіла [[Слаан Стывенс]]. На турніры ў [[Open GDF Suez|Парыжы]] ўкраінская тэнісістка выйшла ў 1/4 фіналу. У сакавіку яна прайшла ў чацвёрты раўнд на турніры серыі [[Прэм’ер-турніры WTA|Premier Mandatory]] ў [[Miami Masters|Маямі]]. У маі на турніры ў [[Nürnberger Versicherungscup|Нюрнбергу]] Эліна выйшла ў паўфінал. На кортах Ралан Гарос яе вынікам стаў выхад у другі раўнд і пройгрыш там Ане Іванавіч. У чэрвені яна праходзіць у стадыю 1/4 фіналу ў [[Чэмпіянат Расмалена на травяных кортах|Хертагенбасе]], а на Уімблдане выбывае ўжо ў першым раўндзе. У ліпені 2014 года на турніры ў [[Кубак Стамбула па тэнісе|Стамбуле]] выйшла ў чвэрцьфінал, а ў парным розыгрышы здолела выйграць тытул, выступаючы ў дуэце з [[Місакі Доі]]. Праз тыдзень яна змагла абараніць чэмпіёнскі тытул на турніры ў Баку, дзе ў фінале гэтым разам абыйграла [[Бояна Яваноўскі|Бояну Яваноўскі]] — 6-1, 7-6(2). У жніўні ў матчы другога раўнда прэм’ер-турніру ў [[Cincinnati Masters|Цынцынаці]] Світоліна перайграла № 4 у свеце [[Петра Квітава|Петру Квітаву]] (6-2, 7-6(2)), а ў выніку выйшла ў чвэрцьфінал, дзе ізноў саступіла Іванавіч. На Адкрытым чэмпіянаце ЗША яе ўжо ў першым раўндзе абыйграе [[Палона Херцаг]]. У верасні Эліна здолела выйсці ў паўфінал турніру ва [[Адкрыты чэмпіянат Уханя па тэнісе|Ухані]] і абыйграць для гэтага ў 1/4 фіналу № 8 у свеце Анжаліку Кербер. У кастрычніку яна згуляла яшчэ ў адным паўфінале на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Осакі па тэнісе|Осацы]]. Па выніках сезона 2014 года Світоліна заняла ўжо 29-ю пазіцыю ў жаночым рэйтынгу. На старце сезона 2015 года Світоліна выйшла ў паўфінал на турніры ў [[Міжнародны тэнісны турнір у Брысбене|Брысбене]], здолеўшы абыйграць тэнісістку з топ-10 Анжаліку Кербер, але прайграўшы затым другой ракетцы свету [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыі Шарапавай]]. На Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі яна прайшла ў трэці раўнд, дзе ў суперніцы Эліне выпала лідарка сусветнага тэніса Серэна Уільямс. Яна змагла ўзяць адзін сэт у амерыканкі, але прайграла з агульным лікам 6-4, 2-6, 0-6. У сакавіку на прэстыжным турніры ў [[Indian Wells Masters|Індыян-Уэлсе]] Світоліна прайшла ў чацвёрты раўнд. Перайшоўшы ў красавіку на грунт, яна спачатку выйшла ў паўфінал на турніры ў [[Copa Colsanitas|Багаце]], а затым выйграла тытул на турніры ў [[Гран-пры Лалы Мер’ем|Маракешы]]. Ён стаў для яе трэцім на асноўных спаборніцтвах асацыяцыі і заваявала яго Світоліна, абыйграўшы ў фінале [[Цімея Бабаш|Цімею Бабаш]] — 7-5, 7-6(3). Добрага для сябе рэзультату Эліна дасягнула на Адкрытым чэмпіянаце Францыі. Падчас турніру яна здолела абыйграць: [[Яніна Вікмаер|Яніну Вікмаер]], [[Юлія Антонаўна Пуцінцава|Юлію Пуцінцаву]], [[Аніка Бек|Аніку Бек]] і [[Алізэ Карнэ]]. У выніку Світоліна ўпершыню выйшла ў чвэрцьфінал Вялікага шлема, дзе шлях далей ёй заступіла сербка Ана Іванавіч. Гэты рэзультат дазволіў украінскай спартсменцы ўвайсці ў топ-20. На Уімблданскім турніры 2015 года Эліна прайграла ў другім раўндзе. Напрыканцы ліпеня яна змагла заваяваць парны прыз турніру ў Стамбуле, раздзяліўшы перамогу са сваёй партнёркай [[Дар’я Аляксееўна Гаўрылава|Дар’яй Гаўрылавай]]. На пачатку жніўня Світоліна выйшла ў 1/2 фіналу на турніры ў [[Bank of the West Classic|Станфардзе]]. На турніры ў Цынцынаці ў яе атрымалася выйграць у чвэрцьфінале ў шостай ракеткі свету [[Луцыя Шафаржава|Луцыі Шафаржавай]], але ў паўфінале Эліна ізноў прайграла Серэне Уільямс. Адкрыты чэмпіянат ЗША завяршыўся для яе на стадыі трэцяга раўнда, дзе яна пацярпела паражэнне ад № 13 у свеце [[Кацярына Валер’еўна Макарава|Кацярыны Макаравай]]. Напрыканцы сезона Світоліна прыняла ўдзел у турніры пад назвай [[Трафей эліты WTA]] і змагла на ім выйсці ў паўфінал. Па выніках сезона яна зберагла месца ў першай дваццатцы, заняўшы 19-ю пазіцыю. === 2016—2017 (тры тытулы серыі Прэм’ер 5 і № 3 у свеце) === [[Файл:Elina Svitolina (25166714364).jpg|thumb|right|240px|Світоліна на турніры ў Індыян-Уэлсе 2016 года]] Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі 2016 года завяршыўся на стадыі другога раўнда. У лютым на турніры ў [[Тэнісны чэмпіянат Дубая|Дубаі]] яна здолела абыйграць пятую ў свеце [[Гарбінье Мугуруса|Гарбінье Мугурусу]] і прайсці па выніку ў паўфінал. На пачатку сакавіка Эліна заваявала чэмпіёнскі тытул на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Малайзіі па тэнісе сярод жанчын|Куала-Лумпуры]], выйграўшы для гэтага ў фінале ў Эжэні Бушар — 6-7(5), 6-4, 7-5. На Прэм’ер-турніры ў Маямі ўкраінка трапіла ў чацвёрты раўнд, дзе прайграла расіянцы Кацярыне Макаравай. На Адкрытым чэмпіянаце Францыі ў маі Світоліна спынілася ў кроку ад 1/4 фіналу, прайграўшы на стадыі чацвёртага раўнда лідару сусветнай класіфікацыі Серэне Уільямс. На Уімблдане яна выбыла ў другім раўндзе, прайграўшы [[Яраслава Вячаславаўна Шведава|Яраславе Шведавай]]. У жніўні Эліна прыняла ўдзел у першых для сябе [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2016|Алімпійскіх гульнях]], якія праходзілі ў [[Рыа-дэ-Жанэйра]]. У адзіночным разрадзе яна правяла серыю добрых матчаў, перамогшы [[Андрэа Петкавіч|Андрэу Петкавіч]], [[Хезер Уотсан]], а таксама ў трэцім раўндзе сенсацыйна абыйграўшы першую ракетку свету Серэну Уільямс (6-4, 6-3). Развіць поспех Світоліна не змагла і ў чвэрцьфінале прайграла Петры Квітавай з разгромным лікам 2-6, 0-6. У парным разрадзе ў альянсе з [[Вольга Мікалаеўна Саўчук|Вольгай Саўчук]] яна прайграла ў першым жа раўндзе. У жніўні 2016 года Світоліна выйшла ў фінал на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Канектыкута па тэнісе|Нью-Хейвене]], дзе ў барацьбе за тытул прайграла [[Агнешка Радваньская|Агнешцы Радваньскай]] — 1-6, 6-7(3). На Адкрытым чэмпіянаце ЗША ўкраінская тэнісістка завяршыла барацьбу ў трэцім раўндзе. Найлепшым дасягненнем верасня для яе стаў выхад у паўфінал у [[Toray Pan Pacific Open|Токіа]]. Яшчэ двойчы ў 1/2 фіналу Світоліна згуляла ў кастрычніку на турнірах у [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па тэнісе|Пекіне]] і [[Кубак Крамля|Маскве]]. На турніры ў Кітаі яна да таго ж у трэцім раўндзе абыйграла дзеючую № 1 Анжаліку Кербер — 6-3, 7-5. Напрыканцы сезона Світолінай удалося выйсці ў фінал на турніры Трафей эліты WTA. У кроку ад перамогі яе спыніла чэшка Петра Квітава (4-6, 2-6). Эліна на працягу ўсіх сваіх сямі сезонаў, у якіх яна выступала на прафесійным узроўні, паступальна паляпшала свой рэйтынг па выніках года. Не стаў выключэннем і 2016 год, у якім яна заняла выніковае 14-е месца. [[Файл:Svitolina WM17 (25) (36050661441).jpg|thumb|left|200px|Світоліна на Уімблданскім турніры 2017 года]] У студзені 2017 года Світоліна, дзякуючы перамозе ў 1/4 фіналу турніру ў Брысбене над першай ракеткай свету немкай Анжалікай Кербер (6-4, 3-6, 6-3) і выхаду ў паўфінал, паднялася ў рэйтынгу WTA на 13-ю пазіцыю. На аўстралійскім чэмпіянаце яна прайшла ў трэці раўнд, дзе прайграла расіянцы [[Анастасія Сяргееўна Паўлючэнкава|Анастасіі Паўлючэнкавай]]. Дзякуючы адмове ад матчаў дзвюх пар у міксце, дуэт Світолінай і [[Крыс Гучонэ]] здолеў выйсці ў паўфінал. Пасля выступленняў у Аўстраліі Світоліна змагла заваяваць свой пяты адзіночны тытул WTA. Адбылося гэта на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Тайваня па тэнісе|Тайбэі]], дзе ў вырашальнай сустрэчы Эліна перамагла [[Пэн Шуай]] з лікам 6-3, 6-2. У лютым 2017 года Світоліна выйграла першы ў кар’еры турнір катэгорыі WTA Прэм’ер 5. Першая ракетка Украіны ў паўфінале турніру ў Дубаі выбіла № 2 у свеце Анжаліку Кербер у другі раз у сезоне, а ў фінале здабыла перамогу над датчанкай [[Караліна Вазняцкі|Каралінай Вазняцкі]] з лікам 6:4, 6:2. Трыумф у Дубаі прынёс Світолінай 900 рэйтынгавых ачкоў і дзясятае месца ў абноўленай версіі сусветнага рэйтынгу WTA, першае трапленне ў топ-10 адзіночнага рэйтынгу ў гісторыі жаночага тэніса Украіны. У сакавіку на турніры ў Індыян-Уэлсе Світоліна ў чацвёртым коле прайграла іспанцы Гарбінье Мугурусе — 6:7, 6:1, 0:6. Пасля турніру ў Індыян-Уэлсе Эліна Світоліна займала трэцяе месца ў Чэмпіёнскай гонцы WTA. На турніры ў Маямі ўжо ў другім раўндзе Эліна церпіць паражэнне ад амерыканкі [[Бетані Матэк-Сандс|Бетані Матэк]] — 5:7, 4:6. У сярэдзіне красавіка Світоліна выступіла за зборную Украіны супраць [[Зборная Германіі па тэнісе ў Кубку Федэрацыі|Германіі]]. Світоліна прайграла ў трох сэтах першы матч [[Юлія Гёргес|Юліі Гёргес]], а ў другім упэўнена перамагла першую ракетку свету Анжаліку Кербер — 6:4, 6:2. Пасля гульні за зборную яна адправілася на грунтовы турнір у [[Кубак Стамбула па тэнісе|Стамбул]] і заваявала тытул. У фінале яна абыйграла бельгійку [[Элізэ Мертэнс]] з лікам 6:2, 6:4. Пасля зрыву на Прэм’ер-турніры вышэйшай катэгорыі ў [[Mutua Madrid Open|Мадрыдзе]] (пройгрыш украінкі ўжо ў першым раўндзе [[Чжэн Сайсай]]), Світоліна трыумфальна выступіла на турніры серыі Прэм’ер 5 у [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе|Рыме]]. Яна паслядоўна абыйграла Алізэ Карнэ з Францыі, немку [[Мона Бартэль|Мону Бартэль]] і лідарку Чэмпіёнскай гонкі [[Караліна Плішкава|Караліну Плішкаву]]. У паўфінале іспанка Гарбінье Мугуруса адмовілася працягваць матч ужо ў першым сэце, а ў фінале ўкраінка здабыла перамогу над пераможцай Мадрыдскага турніру [[Сімона Халеп|Сімонай Халеп]] з Румыніі — 4:6, 7:5, 6:1. Гэта другі буйны трыумф Эліны Світолінай у сезоне (пасля Дубая). Эліна набрала 900 рэйтынг-ачкоў і амаль паўмільёна прызавых у еўра. 22 мая 2017 года Світоліна стала лідаркай Чэмпіёнскай гонкі, апярэдзіўшы Караліну Плішкаву і [[Яхана Конта|Яхану Конту]], а ў рэйтынгу WTA яна стала шостай у свеце. На Адкрытым чэмпіянаце Францыі Світоліна ў другі раз у кар’еры выйшла ў чвэрцьфінал, у якім Сімона Халеп перамагла яе, узяўшы рэванш за паражэнне ў Рыме. На Уімблданскім турніры 2017 года Світоліна ўпершыню дайграла да чацвёртага раўнда, у якім прайграла [[Алена Яўгенаўна Астапенка|Алене Астапенка]]. У жніўні Світоліна выйграла трэці тытул серыі Прэм’ер 5 у сезоне. Яна стала пераможцай турніру ў [[Адкрыты чэмпіянат Канады па тэнісе|Таронта]]. На шляху да тытула яна абыйграла адразу чатырох тэнісістак з топ-10: [[Вінус Уільямс]], Гарбінью Мугурусу, Сімону Халеп і ў фінале Караліну Вазняцкі. Агулам Эліна перамагла ў пяці фіналах WTA з пяці ў 2017 годзе. 14 жніўня пасля трыумфу ў Таронта Эліна Світоліна ізноў стала лідаркай Чэмпіёнскай гонкі, перамясціўшыся ў адзін крок з пятага месца. Рэйтынг WTA Світолінай на 14 жніўня стаў чацвёртым у свеце. На Адкрытым чэмпіянаце ЗША ўкраінская тэнісістка дайграла да чацвёртага раўнда і пасля турніру з 11 верасня паднялася на найвышэйшую ў сваёй кар’еры — трэцюю пазіцыю ў рэйтынгу WTA. 25 верасня Эліна Світоліна ўпершыню ў кар’еры і ў гісторыі ўкраінскага жаночага тэніса кваліфікавалася на [[Фінал тура WTA|Выніковы турнір WTA]] ў [[Сінгапур]]ы<ref>{{Cite web|url=http://www.tennisnews.com.ua/2017/09/wta-finals-svitolina-qual.html|title=Элина Свитолина квалифицировалась на Итоговый Турнир WTA в Сингапуре.|publisher=www.tennisnews.com.ua|accessdate=2017-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170926190849/http://www.tennisnews.com.ua/2017/09/wta-finals-svitolina-qual.html|archivedate=2017-09-26|url-status=dead}}</ref>. У кастрычніку на турніры вышэйшай катэгорыі ў Пекіне Світоліна выйшла ў чвэрцьфінал. На Выніковым турніры яна не змагла выйсці з групы, здабыўшы перамогу над Халеп, але прайграўшы Вазняцкі і [[Каралін Гарсія|Гарсіі]]. Па выніках сезона яна заняла 6-е месца ў рэйтынгу. === 2018—2019 (перамога на Выніковым турніры і два паўфіналы Вялікага шлема) === [[Файл:Svitolina RG18 (86) (42260263064).jpg|thumb|200px|Світоліна на [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Ралан Гарос 2018 года]]]] Сезон 2018 года Світоліна пачала з перамогі. 6 студзеня яна выйграла Прэм’ер-турнір у Брысбене. У фінале Эліна абыйграла [[Аляксандра Аляксандраўна Сасновіч|Аляксандру Сасновіч]] з Беларусі з лікам 6:2, 6:1. Тытул стаў дзясятым на турнірах WTA ў яе кар’еры. 8 студзеня рэйтынг WTA ўкраінскай тэнісісткі падняўся з шостага месца да чацвёртага ў свеце. На [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2018 у жаночым адзіночным разрадзе|Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі]] Эліна ўпершыню прайшла ў чвэрцьфінал, дзе прайграла Элізэ Мертэнс з Бельгіі. 29 студзеня Світоліна ізноў стала трэцяй ракеткай свету і пратрымалася на гэтай пазіцыі тры тыдні. У лютым на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Катара па тэнісе сярод жанчын|Досе]] ў трэцім коле Світоліна прайграла будучай пераможцы гэтага турніру Петры Квітавай (4:6, 5:7). На наступным для сябе [[Тэнісны чэмпіянат Дубая 2018 сярод жанчын|турніры ў Дубаі]] Эліна заваявала свой другі тытул у сезоне. У паўфінале ў двух сэтах была пераможана немка Кербер з топ-10. У фінальным матчы Світоліна абыйграла [[Дар’я Сяргееўна Касаткіна|Дар’ю Касаткіну]] з Расіі — 6:4, 6:0. Яе прызавыя склалі больш за паўмільёна долараў ЗША. Эліна страціла рэйтынгавыя ачкі праз паніжэнне статусу турніру ў Дубаі да Прэм’ера і апусцілася ў рэйтынгу WTA на чацвёртае месца ў свеце, прапусціўшы Мугурусу з Іспаніі. У сакавіку 2018 года на турніры ў Маямі Світоліна змагла выйсці ў чвэрцьфінал. Грунтовую частку сезона яна пачала ў красавіку з чвэрцьфіналу ў [[Porsche Tennis Grand Prix|Штутгарце]]. 20 мая Эліна абараніла тытул у Рыме. У фінале гэтага турніру Світоліна прайграла толькі чатыры геймы першай ракетцы свету [[Сімона Халеп|Сімоне Халеп]] — 6:0, 6:4. Яна перамагла ўжо ў восьмым фінале запар<ref>{{Cite news|title=Свитолина разгромила Халеп и защитила титул в Риме|url=https://www.sports.ru/tennis/1063336669.html|work=Sports.ru|accessdate=2018-05-20|language=ru|archivedate=2018-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180521191416/https://www.sports.ru/tennis/1063336669.html}}</ref>. На Адкрытым чэмпіянаце Францыі дайшла толькі да трэцяга раўнда, дзе саступіла [[Міхаэла Бузарнеску|Міхаэле Бузарнеску]] з лікам 3:6, 5:7. 11 чэрвеня 2018 года па выніках грунтовай часткі турніраў Эліна апусцілася на пятае месца ў свеце паводле рэйтынгу WTA. На траве яна згуляла толькі два турніры (чвэрцьфінал у [[Birmingham Classic|Бірмінгеме]] і пройгрыш у першым раўндзе Уімблдану). У жніўні на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Канады па тэнісе|Таронта]] Світоліна змагла дайграць да паўфіналу, у якім саступіла Слаан Стывенс. На наступным прадстаўнічым турніры ў Цынцынаці яна дабралася да чвэрцьфіналу. Адкрыты чэмпіянат ЗША завяршыўся для Світолінай у чацвёртым раўндзе паражэннем ад [[Анастасія Севастава|Анастасіі Севаставай]]. У канцоўцы сезона Світоліна ў другі раз у кар’еры згуляла на галоўным выніковым турніры — [[Фінал тура WTA 2018|Фінал тура WTA]]. Яна надзвычайна добра правяла турнір найлепшых тэнісістак сезона, выйграўшы ўсё пяць матчаў. У сваёй групе ўкраінская тэнісістка абыйграла Квітаву, Плішкаву і Вазняцкі і выйшла ў паўфінал з першага месца. Тут Эліна абыйграла ўжо [[Кікі Бертэнс]] з Нідэрландаў. 28 кастрычніка ў фінале Выніковага турніру ў Сінгапуры Світоліна абыйграла Слаан Стывенс з лікам 3:6, 6:2, 6:2<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3785007 Украинка Элина Свитолина выиграла итоговый турнир WTA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028175506/https://www.kommersant.ru/doc/3785007 |date=28 кастрычніка 2018 }}, 28.10.2018</ref>. Яна стала першай прадстаўніцай Украіны, якой удалося выйграць гэты турнір. З сёмага месца ў рэйтынгу Світоліна паднялася на чацвёртае па выніках 2018 года. [[Файл:Elina Svitolina (49745028971).jpg|thumb|left|240px|Світоліна на [[Уімблданскі турнір|Уімблдане]] 2019 года]] 2019 год Світолина пачала з паражэння ў першым раўндзе на турніры ў Брысбене беларусцы Аляксандры Сасновіч. На Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі яна дайшла да чвэрцьфіналу другі год запар, дзе саступіла ў двух сэтах чэмпіёнцы таго турніру [[Наомі Осака|Наомі Осацы]]. У лютым на турніры ў Досе (Катар) Эліна выйшла ў паўфінал, дзе саступіла румынцы Сімоне Халеп — 3:6, 6:3, 4:6. 18 лютага яна паднялася на 6 месца ў свеце ў рэйтынгу WTA. Элина згуляла на турніры ў Дубаі, дзе абараняла мінулагодні тытул, але гэтым разам дайшла да паўфіналу, у якім прайграла [[Белінда Бенчыч|Беліндзе Бенчыч]] — 2:6, 6:3, 6:7(3). У сакавіку на прэстыжным турніры ў Індыян-Уэлсе яна дайшла да паўфіналу, дзе прайграла будучай чэмпіёнцы [[Б’янка Андрэеску|Б’янцы Андрэеску]] ў трох сэтах. Пасля паражэння ў першым для сябе матчы турніру ў Маямі Світоліна зрабіла перапынак у выступленнях да мая і вярнулася на корт на турніры ў Мадрыдзе. У матчы першага раўнда [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2019|Адкрытага чэмпіянату Францыі]] Эліна Світоліна выйграла ў Вінус Уільямс са ЗША з лікам 6:3, 6:3. У трэцім раўндзе яна пакінула турнір, прайграўшы з такім жа лікам іспанцы Гарбінье Мугурусе. На [[Уімблданскі турнір|Уімблдане]] Світоліна ў першым раўндзе абыйграла [[Дар’я Аляксееўна Гаўрылава|Дар’ю Гаўрылаву]] (7:5, 6:0). У другім раўндзе яна прайшла расіянку [[Маргарыта Мелікаўна Гаспаран|Маргарыту Гаспаран]]. Далей у трэцім раўндзе перамагла грачанку [[Марыя Сакары|Марыю Сакары]], у чацвёртым харватку [[Петра Марціч|Петру Марціч]], а ў 1/4 фіналу чэшку [[Караліна Мухава|Караліну Мухаву]]. У першым у кар’еры паўфінале Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе Світоліна згуляла супраць Сімоны Халеп і прайграла ёй з лікам 1:6, 3:6. У жніўні 2019 года на турнірах серыі Прэм’ер 5 у Таронта і ў Цынцынаці Світоліна прайграла ў чвэрцьфінале і трэцім раўндзе адпаведна. Абодва матчы яна прайграла [[Сафія Кенін|Сафіі Кенін]]. На [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2019 у жаночым адзіночным разрадзе|Адкрытым чэмпіянаце ЗША]] Эліна дайшла, як і на Уімблдане, да паўфіналу. Яна на шляху перайграла [[Уітні Осігвэ]], Вінус Уільямс, [[Даяна Аляксандраўна Ястрэмская|Даяну Ястрэмскую]], [[Мэдысан Кіз]] і Яхану Конту. У 1/2 фіналу Світоліна прайграла амерыканцы [[Серэна Уільямс|Серэне Уільямс]] з лікам 3:6, 1:6<ref>{{Cite web|url=https://ru.tsn.ua/prosport/svitolina-ustupila-serene-uilyams-v-polufinale-us-open-1406607.html|title=Свитолина проиграла Уильямс в полуфинале US Open 2019|accessdate=2019-09-17|archivedate=2019-09-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190915095441/https://ru.tsn.ua/prosport/svitolina-ustupila-serene-uilyams-v-polufinale-us-open-1406607.html|url-status=live}}</ref>. Рэзультат у Нью-Ёрку дазволіў украінскай спартсменцы вярнуцца на трэцяе месца сусветнага рэйтынгу. Увосень на азіяцкіх Прэм’ер-турнірах ва Ухані і Пекіне(???). На Выніковы турнір Світоліна прыехала ў статусе мінулагадовай пераможцы. У сваёй групе яна выйграла ўсе тры матчы: у Плішкавай, Халеп і Кенін. У паўфінале яна прайшла Белінду Бенчыч і другі год запар згуляла ў фінале. Гэтым разам украінская тэнісістка не здолела выйграць тытул, саступіўшы [[Эшлі Барці]] — 4:6, 3:6. Выніковай пазіцыяй у рэйтынгу 2019 года стала шостае месца. === 2020—2022 (вяртанне ў топ-5 і бронза на Алімпіядзе) === [[Файл:Australian Open 2020 (49836756493).jpg|thumb|left|240px|Світоліна на [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе|Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі 2020 года]]]] Сезон 2020 года Эліна пачала з паражэння ў першым раўндзе турніру ў Брысбене ад [[Даніэль Колінз]] са ЗША. Напрыканцы студзеня ў трэцім раўндзе Адкрытага чэмпіянату Аўстраліі Світоліна не змагла перайграць іспанку Гарбінье Мугурусу. У лютым на турнірах у Дубаі і Досе яна прайграла ў стартавых матчах [[Джэніфер Брэдзі]] і [[Аманда Анісімава|Амандзе Анісімавай]]. 8 сакавіка Світоліна стала пераможцай турніру ў [[Адкрыты чэмпіянат Мантэрэя па тэнісе|Мантэрэі]]. У фінале яна абыйграла [[Марыя Баўзкова|Марыю Баўзкову]] з Чэхіі — 7:5, 4:6, 6:4. 17 ліпеня 2020 года Світоліна выйграла выставачны міні-турнір у Берліне. Стартаваўшы ў паўфінале, яна [https://btu.org.ua/main/27523-bett1-aces-svitolina-vyigrala-v-matche-s-sevastovoj-i-vyshla-v-final.html абыйграла] Анастасію Севаставу 7:6, 6:3 (матч праходзіў на травяным корце), а ў фінале [https://btu.org.ua/main/27545-bett1-aces-svitolina-vyigrala-v-finale-protiv-kvitovoj.html нанесла паражэнне] Петры Квітавай 3:6, 6:1, 10-5 (гэты паядынак прайшоў на хардзе, паколькі праз дождж яго не ўдалося правесці на траве). У сярэдзіне верасня на [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе 2020|Адкрытым чэмпіянаце Італіі]] дайшла да чвэрцьфіналу, дзе прайграла [[Маркета Вандроўшава|Маркеце Вандроўшавай]] (3:6, 0:6). З меркаванняў бяспекі падчас пандэміі Світоліна прапусціла Адкрыты чэмпіянат ЗША і працягнула выступленні з верасня на турніры ў Рыме, дзе дайграла да чвэрцьфіналу. Затым, напрыканцы верасня, яна выйграла [[Міжнародны тэнісны турнір у Страсбуры 2020|турнір у Страсбуры]], адолеўшы ў фінале [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алену Рыбакіну]] (6:4, 1:6, 6:2). У кастрычніку на [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2020|Адкрытым чэмпіянаце Францыі]] Світоліна дайшла да чвэрцьфіналу, саступіўшы ў двух сэтах 131-ай ракетцы свету, аргенцінцы [[Надзя Падароска|Надзе Падаросцы]] (2:6, 4:6). Першы турнір 2021 года Світоліна згуляла ў студзені ў [[Адкрыты чэмпіянат Абу-Дабі па тэнісе|Абу-Дабі]] і выйшла ў чвэрцьфінал. Затым да чвэрцьфіналу яна дайшла таксама на турніры ў Мельбурне, дзе прайграла бельгійцы Мертэнс<ref>{{Citeweb|title=Камбэк не удался. Свитолина во второй раз проиграла Мертенс в Мельбурне|url=https://sport.ua/news/523299-kambek-ne-udalsya-svitolina-vo-vtoroy-raz-proigrala-mertens-v-melburne|website=Sport.ua|accessdate=2021-02-05|language=ru|archivedate=2021-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205115428/https://sport.ua/news/523299-kambek-ne-udalsya-svitolina-vo-vtoroy-raz-proigrala-mertens-v-melburne|url-status=live}}</ref>. На Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі Світоліна ў чацвёртым раўндзе прайграла амерыканцы [[Джэсіка Пегула|Джэсіцы Пегуле]]. У сакавіку на турніры WTA 1000 ў Маямі ёй удалося прайсці ў паўфінал. [[Файл:Ukraine at the 2020 Summer Olympics016.jpg|thumb|250px|Світоліна з бронзавым медалём на [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года ў Токіа]]]] У грунтовай частцы сезона 2021 года найлепшымі рэзультатамі Світолінай сталі выхад у паўфінал у Штутгарце ў красавіку і ў чвэрцьфінал у Рыме ў маі. На Ралан Гарос яна прайграла ў трэцім раўндзе. На Уімблдане Эліна прайграла ўжо на стадыі другога раўнда. Улетку яна згуляла на [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2020|Алімпійскіх гульнях]], што праходзілі ў [[Токіа]]. Світоліна здолела заваяваць бронзавы медаль. Яна выйграла на Алімпійскім турніры чатыры матчы запар (у [[Лаура Зігемунд|Лауры Зігемунд]], [[Айла Тамлянавіч|Айлы Тамлянавіч]], Марыі Сакары і [[Каміла Джорджы|Камілы Джорджы]]). За выхад у фінал яна змагалася з чэшкай [[Маркета Вандроўшава|Маркетай Вандроўшавай]] і прайграла з лікам 3:6, 1:6. У матчы за бронзавы медаль Світоліна здолела перайграць Алену Рыбакіну — 1:6, 7:6(5), 6:4. Гэты матч адзначыўся шматлікімі спробамі Алены Рыбакінай падаць на матч у другім сэце, але ўсе яны былі адбітыя Світолінай, якая прадэманстравала вынослівасць і дасведчанасць, хоць і была слабейшай за суперніцу. Таксама трэці сэт пачынаўся з лідзіравання Рыбакінай, аднак Світоліна здолела адыграць чатыры геймы запар. Напрыканцы жніўня Світоліна выйграла свой чарговы тытул. Яна стала чэмпіёнкай на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Чыкага па тэнісе|Чыкага]], нанесшы паражэнне ў фінальным матчы францужанцы Алізэ Карнэ — 7:5, 6:4. На Адкрытым чэмпіянаце ЗША Світоліна выйграла чатыры матчы (у тым ліку ў Дар’і Касаткінай і Сімоны Халеп) і выйшла ў чвэрцьфінал, у якім прайграла фіналістцы таго турніру [[Лэйла Фернандэс|Лэйле Фернандэс]]. Восенню 2021 года Світоліна выйшла ў чвэрцьфінал турніру ў Чыкага. На турніры ў Індыян-Уэлсе, які праходзіў у тым сезоне ў кастрычніку, яна выбыла на стадыі чацвёртага раўнда. У 2022 годзе ў рэйтынгу WTA (Жаночай тэніснай асацыяцыі) Эліна Світолина заняла 37 месца і страціла званне першай ракеткі Украіны, яе апярэдзіла, заняўшы 35 месца, [[Ангеліна Сяргееўна Калініна|Ангеліна Калініна]]<ref>{{артыкул|загаловак= Світоліну позбавили звання першої ракетки України|спасылка=https://sport.unian.ua/othersports/svitolinu-pozbavili-zvannya-pershoji-raketki-ukrajini-novyny-sportu-11856276.html?_gl=1*dxvq8h*_ga*NjM2ODYwODE5LjE2MzgwNDQwODM.*_ga_JLSK4Y8K67*MTY1NDUyMDcyNS4yMzIuMC4xNjU0NTIwNzI1LjYw*_ga_DENC12J6P3*MTY1NDUyMDcyNS44NC4wLjE2NTQ1MjA3MjUuNjA.|выданне=Unian.ua|год=2022}}</ref>. Гэта адбылося ў тым ліку і праз сыход у дэкрэт Эліны, якая на пачатку сезона знаходзілася на чацвёртым месяцы цяжарнасці. Вяртанне Світолінай з дэкрэту было адзначана перамогай у тэнісным турніры ў [[Страсбур]]ы [[27 мая]] [[2023]] года над [[Ганна Блінкава|Ганнай Блінкавай]]. На Адкрытым чэмпіянаце Францыі ў чэрвені Эліна дайшла да 1/4 фіналу, дзе саступіла [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арыне Сабаленка]] ў двух сэтах з лікам 6:3, 6:4. На Уімблданскім турніры ў ліпені Эліна дабілася значнага поспеху, перамогшы спачатку ў трох сэтах беларуску [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыю Азаранка]] з лікам 2:6, 6:4, 7:6(9), а затым першую ракетку свету [[Іга Свёнтак|Ігу Свёнтак]] з лікам 7:5, 6:7(5), 6:2. У паўфінале Уімблдану Світоліна прайграла [[Маркета Вандроўшава|Маркеце Вандроўшавай]] з лікам 6:3, 6:3. У выніку Світоліна вярнулася ў топ-30, заняўшы 27-ю пазіцыю і зноў стаўшы першай ракеткай Украіны. На Адкрытым чэмпіянаце ЗША Эліна дайшла да трэцяга раўнда, дзе саступіла трэцяй ракетцы свету [[Джэсіка Пегула|Джэсіцы Пегуле]] ў трох сэтах 4:6, 6:4, 2:6<ref>{{Cite web|title=Світоліна вилетіла з US Open 2023, поступившись 3-й ракетці в трьох сетах|url=https://sport.ua/uk/news/640614-svitolina-viletila-z-us-open-2023-postupivshis-3-y-rakettsi-v-tryoh-setah|website=Спорт.ua|accessdate=2023-09-03|language=uk}}</ref>. == Выніковае месца ў рэйтынгу WTA паводле гадоў == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- bgcolor="#eeeeee" |'''Год''' |!width=80px| <small>'''Адзіночны<br>рэйтынг'''</small> |!width=80px| <small>'''Парны<br>рэйтынг'''</small> |- |[[Тур WTA 2022|2022]] | 236 | |- |[[Тур WTA 2021|2021]] | 15 | 729 |- |[[Тур WTA 2020|2020]] | 5 | 628 |- |[[Тур WTA 2019|2019]] | 6 | 1 156 |- |[[Тур WTA 2018|2018]] | '''4''' | 1 035 |- | [[Тур WTA 2017|2017]] | 6 | 435 |- | [[Тур WTA 2016|2016]] | 14 | 236 |- | [[Тур WTA 2015|2015]] | 19 | 159 |- | [[Тур WTA 2014|2014]] | 29 | '''132''' |- | [[Тур WTA 2013|2013]] | 40 | 261 |- | [[Тур WTA 2012|2012]] | 156 | 485 |- | [[Тур WTA 2011|2011]] | 269 | 422 |- | [[Тур WTA 2010|2010]] | 498 | 443 |- |} <small>Паводле звестак з афіцыйнага сайта [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]]</small><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/players/player/316738/title/elina-svitolina%20%20%20|title=Elina Svitolina|author=admin|date=2018-07-16|publisher=WTA Tennis|lang=en|accessdate=2019-02-26|archivedate=2019-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190326064051/https://www.wtatennis.com/players/player/316738/title/elina-svitolina%20%20%20|url-status=live}}</ref><small>.</small> {{-}} == Выступленні на турнірах == {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў адзіночным разрадзе |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы Выніковых турніраў [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]] ў адзіночным разрадзе (3) === ==== Перамогі (1) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Год''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="moccasin" | 1. | [[Фінал тура WTA 2018 — адзіночны турнір|2018]] | [[Фінал тура WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|ЗША}} [[Слаан Стывенс]] | 3-6 6-2 6-2 |- |} ==== Паражэнні (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Год''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="moccasin" | 1. | [[Трафей эліты WTA 2016 — адзіночны турнір|2016]] | [[Трафей эліты WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Чэхія}} [[Петра Квітава]] | 4-6 2-6 |-bgcolor="moccasin" | 2. | [[Фінал тура WTA 2019 — адзіночны турнір|2019]] | [[Фінал тура WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] | 4-6 3-6 |- |} === Фіналы турніраў [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]] ў адзіночным разрадзе (20) === ==== Перамогі (17) ==== {| class="wikitable" |- !Легенда: |- |align="center" bgcolor="#FFFF99"| [[Турніры Вялікага шлема]] (0)* |- |align="center" bgcolor="gold"| [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях|Алімпіяда]] (0) |- |align="center" bgcolor="#FF6666"| [[Выніковы турнір WTA]] (1) |- |align="center" bgcolor="#FF6666"| [[Трафей эліты WTA]] (0) |- |align="center" bgcolor="#0099CC"| Premier Mandatory / WTA 1000 Mandatory (0) |- |align="center" bgcolor="#c0d077"| Premier 5 / WTA 1000 (4) |- |align="center" bgcolor="#BF94E4"| Premier / WTA 500 (2) |- |align="center" bgcolor="#50C878"| [[Міжнародныя турніры WTA|International]] / WTA 250 (10+2) |- |} {| class="wikitable" |- ! Тытулы па<br>пакрыццях!! Тытулы па месцы<br>правядзення<br>матчаў турніру |- | align="center"| Хард (11+2)* | align="center" rowspan="2"| Зал (2) |- | align="center"| Грунт (6) |- | align="center"| Трава (0) | align="center" rowspan="2"| Адкрытае паветра (15+2) |- | align="center"| Дыван (0) |} <small>* колькасць перамог у адзіночным разрадзе + колькасць перамог у парным разрадзе.</small> {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 28 ліпеня 2013 | [[Кубак Баку па тэнісе 2013|Баку, Азербайджан]] | Хард | {{Сцяг|Ізраіль}} [[Шахар Пеер]] | 6-4 6-4 |-bgcolor="#50C878" | 2. | 27 ліпеня 2014 | [[Кубак Баку па тэнісе 2014|Баку, Азербайджан]] <small>(2)</small> | Хард | {{Сцяг|Сербія}} [[Бояна Яваноўскі]] | 6-1 7-6(2) |-bgcolor="#50C878" | 3. | 2 мая 2015 | [[Гран-пры Лалы Мер’ем 2015|Маракеш, Марока]] | Грунт | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Цімея Бабаш]] | 7-5 7-6(3) |-bgcolor="#50C878" | 4. | 6 сакавіка 2016 | [[Адкрыты чэмпіянат Малайзіі па тэнісе сярод жанчын 2016|Куала-Лумпур, Малайзія]] | Хард | {{Сцяг|Канада}} [[Эжэні Бушар]] | 6-7(5) 6-4 7-5 |-bgcolor="#50C878" | 5. | 5 лютага 2017 | [[Адкрыты чэмпіянат Тайваня па тэнісе сярод жанчын 2017|Тайбэй, Тайвань]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Кітай}} [[Пэн Шуай]] | 6-3 6-2 |-bgcolor="#c0d077" | 6. | 25 лютага 2017 | [[Тэнісны чэмпіянат Дубая 2017 у жаночым адзіночным разрадзе|Дубай, ААЭ]] | Хард | {{Сцяг|Данія}} [[Караліна Вазняцкі]] | 6-4 6-2 |-bgcolor="#50C878" | 7. | 30 красавіка 2017 | [[Кубак Стамбула па тэнісе 2017|Стамбул, Турцыя]] | Грунт | {{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] | 6-2 6-4 |-bgcolor="#c0d077" | 8. | 21 мая 2017 | [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе 2017 у жаночым адзіночным разрадзе|Рым, Італія]] | Грунт | {{Сцяг|Румынія}} [[Сімона Халеп]] | 4-6 7-5 6-1 |-bgcolor="#c0d077" | 9. | 13 жніўня 2017 | [[Адкрыты чэмпіянат Канады па тэнісе|Таронта, Канада]] | Хард | {{Сцяг|Данія}} [[Караліна Вазняцкі]] | 6-4 6-0 |-bgcolor="#BF94E4" | 10. | 6 студзеня 2018 | [[Міжнародны тэнісны турнір у Брысбене 2018|Брысбен, Аўстралія]] | Хард | {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандра Аляксандраўна Сасновіч|Аляксандра Сасновіч]] | 6-2 6-1 |-bgcolor="#BF94E4" | 11. | 24 лютага 2018 | [[Тэнісны чэмпіянат Дубая 2018|Дубай, ААЭ]] <small>(2)</small> | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Дар’я Сяргееўна Касаткіна|Дар’я Касаткіна]] | 6-4 6-0 |-bgcolor="#c0d077" | 12. | 20 мая 2018 | [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе 2018 у жаночым адзіночным разрадзе|Рым, Італія]] <small>(2)</small> | Грунт | {{Сцяг|Румынія}} [[Сімона Халеп]] | 6-0 6-4 |-bgcolor="#FF6666" | 13. | 28 кастрычніка 2018 | [[Фінал тура WTA 2018 — адзіночны турнір|Фінал тура WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|ЗША}} [[Слаан Стывенс]] | 3-6 6-2 6-2 |-bgcolor="#50C878" | 14. | 8 сакавіка 2020 | [[Адкрыты чэмпіянат Мантэрэя па тэнісе|Мантэрэй, Мексіка]] | Хард | {{Сцяг|Чэхія}} [[Марыя Баўзкова]] | 7-5 4-6 6-4 |-bgcolor="#50C878" | 15. | 26 верасня 2020 | [[Міжнародны тэнісны турнір у Страсбуры 2020|Страсбур, Францыя]] | Грунт | {{Сцяг|Казахстан}} [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алена Рыбакіна]] | 6-4 1-6 6-2 |-bgcolor="#50C878" | 16. | 28 жніўня 2021 | [[Адкрыты чэмпіянат Чыкага па тэнісе|Чыкага, ЗША]] | Хард | {{Сцяг|Францыя}} [[Алізэ Карнэ]] | 7-5 6-4 |-bgcolor="#50C878" | 17. | 27 мая 2023 | [[Міжнародны тэнісны турнір у Страсбуры|Страсбур, Францыя]] <small>(2)</small> | Грунт | {{Сцяг|Расія}} [[Ганна Блінкава]]<ref name="Нейтральны статус">Расійская тэнісістка гуляла на турніры ў нейтральным статусе, у перыяд забароны выступленняў пад сцягам Расіі.</ref> | 6-2 6-3 |- |} ==== Паражэнні (3) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#BF94E4" | 1. | 27 жніўня 2016 | [[Адкрыты чэмпіянат Канектыкута па тэнісе|Нью-Хейвен, ЗША]] | Хард | {{Сцяг|Польшча}} [[Агнешка Радваньская]] | 1-6 6-7(3) |-bgcolor="#FF6666" | 2. | 6 лістапада 2016 | [[Трафей эліты WTA 2016 — адзіночны турнір|Трафей эліты WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Чэхія}} [[Петра Квітава]] | 4-6 2-6 |-bgcolor="#FF6666" | 3. | 3 лістапада 2019 | [[Фінал тура WTA 2019 — адзіночны турнір|Фінал тура WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] | 4-6 3-6 |- |} === Фіналы турніраў [[WTA 125K series|WTA 125]] і [[Міжнародная федэрацыя тэніса|ITF]] у адзіночным разрадзе (9) === ==== Перамогі (7) ==== {| class="wikitable" |- !Легенда: |- |align="center" | [[WTA 125K series|WTA 125]] (1)* |- |bgcolor="#ffcccc"| 100.000 [[Долар ЗША|USD]] (0) |- |bgcolor="#ccccff"| 75.000 [[Долар ЗША|USD]] (2+1) |- |bgcolor="#CCFFCC"| 50.000 [[Долар ЗША|USD]] (1) |- |bgcolor="#50C878"| 25.000 [[Долар ЗША|USD]] (2+1) |- |bgcolor="#ffffcc"| 10.000 [[Долар ЗША|USD]] (1) |- |} {| class="wikitable" |- ! Тытулы па<br>пакрыццях!! Тытулы па месцы<br>правядзення<br>матчаў турніру |- | align="center"| Хард (5+1)* | align="center" rowspan="2"| Зал (0) |- | align="center"| Грунт (2+1) |- | align="center"| Трава (0) | align="center" rowspan="2"| Адкрытае паветра (7+2) |- | align="center"| Дыван (0) |} <small>* колькасць перамог у адзіночным разрадзе + колькасць перамог у парным разрадзе.</small> {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#ffffcc" | 1. | 21 жніўня 2011 | [[Стамбул]], [[Турцыя]] | Хард | {{Сцяг|Славакія}} [[Аня Прыслан]] | 6-2 6-7(5) 6-0 |-bgcolor="#50C878" | 2. | 22 кастрычніка 2011 | [[Лагас]], [[Нігерыя]] | Хард | {{Сцяг|Харватыя}} [[Дона Векіч]] | 6-4 6-3 |-bgcolor="#50C878" | 3. | 24 сакавіка 2012 | [[Ла-Марса]], [[Туніс]] | Грунт | {{Сцяг|Балгарыя}} [[Ізабела Шынікава]] | 7-6(4) 7-6(5) |-bgcolor="#CCFFCC" | 4. | 30 верасня 2012 | [[Тэлаві]], [[Грузія]] | Грунт | {{Сцяг|Украіна}} [[Леся Віктараўна Цурэнка|Леся Цурэнка]] | 6-1 6-2 |- | 5. | 11 лістапада 2012 | [[Royal Indian Open 2012|Пуна, Індыя]] | Хард | {{Сцяг|Японія}} [[Кіміка Датэ-Крум]] | 6-2 6-3 |-bgcolor="#ccccff" | 6. | 3 лютага 2013 | [[Vanessa Phillips Women's Tournament 2013|Эйлат, Ізраіль]] | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Марта Сіроткіна]] | 6-3 3-6 7-5 |-bgcolor="#ccccff" | 7. | 3 жніўня 2013 | [[Viccourt Cup 2013|Данецк, Украіна]] | Хард | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Цімея Бабаш]] | 3-6 6-2 7-6(9) |- |} ==== Паражэнні (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 22 мая 2010 | [[Харкаў]], [[Украіна]] | Грунт | {{Сцяг|Украіна}} [[Людміла Кічанок]] | 2-6 6-4 1-6 |-bgcolor="#CCFFCC" | 2. | 30 снежня 2011 | [[Цюмень]], [[Расія]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Расія}} [[Юлія Антонаўна Пуцінцава|Юлія Пуцінцава]] | 2-6 4-6 |- |} {{канец схаванага блока}} {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў парным разрадзе |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы турніраў [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]] ў парным разрадзе (2) === ==== Перамогі (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 20 ліпеня 2014 | [[Кубак Стамбула па тэнісе 2014|Стамбул, Турцыя]] | Хард | {{Сцяг|Японія}} [[Місакі Доі]] | {{Сцяг|Грузія}} [[Аксана Калашнікава]]<br>{{Сцяг|Польшча}} [[Паула Каня]] | 6-4 6-0 |-bgcolor="#50C878" | 2. | 26 ліпеня 2015 | [[Кубак Стамбула па тэнісе 2015|Стамбул, Турцыя]] <small>(2)</small> | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Дар’я Гаўрылава]] | {{Сцяг|Турцыя}} [[Чагла Бююкакчай]]<br>{{Сцяг|Сербія}} [[Алена Янкавіч]] | 5-7 6-1 [10-4] |- |} === Фіналы турніраў [[WTA 125K series|WTA 125]] і [[Міжнародная федэрацыя тэніса|ITF]] у парным разрадзе (6) === ==== Перамогі (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 24 ліпеня 2010 | [[Харкаў]], [[Украіна]] | Грунт | {{Сцяг|Украіна}} [[Кацярына Казлова]] | {{Сцяг|Украіна}} [[Валянціна Івахненка]]<br>{{Сцяг|Украіна}} [[Алёна Сотнікава]] | 6-3 7-5 |-bgcolor="#ccccff" | 2. | 3 лютага 2013 | [[Vanessa Phillips Women's Tournament 2013|Эйлат, Ізраіль]] | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Ала Кудраўцава]] | {{Сцяг|Італія}} [[Карына Дэнтоні]]<br>{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандра Аляксандраўна Сасновіч|Аляксандра Сасновіч]] | 6-1 6-3 |- |} ==== Паражэнні (4) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#ffffcc" | 1. | 30 мая 2009 | [[Харкаў]], [[Украіна]] | Грунт | {{Сцяг|Украіна}} [[Кацярына Казлова]] | {{Сцяг|Украіна}} [[Кацярына Аўдзіенка]]<br>{{Сцяг|Расія}} [[Марыя Жаркова]] | 7-6(3) 3-6 [9-11] |-bgcolor="#50C878" | 2. | 9 мая 2010 | [[Харкаў]], [[Украіна]] | Хард | {{Сцяг|Украіна}} [[Кацярына Казлова]] | {{Сцяг|Украіна}} [[Надзея Кічанок]]<br>{{Сцяг|Украіна}} [[Людміла Кічанок]] | 4-6 2-6 |-bgcolor="#50C878" | 3. | 23 красавіка 2011 | [[Тэсендэрла]], [[Бельгія]] | Грунт (зал) | {{Сцяг|Украіна}} [[Марына Занеўская]] | {{Сцяг|Германія}} [[Ганна-Лена Гронефельд]]<br>{{Сцяг|Германія}} [[Таццяна Малек]] | 5-7 3-6 |-bgcolor="#50C878" | 4. | 29 кастрычніка 2011 | [[Лагас]], [[Нігерыя]] | Хард | {{Сцяг|Чарнагорыя}} [[Данка Ковініч]] | {{Сцяг|Аўстрыя}} [[Мелані Клафнер]]<br>{{Сцяг|Румынія}} [[Агнеш Сатмары]] | 0-6 7-6(1) [5-10] |- |} {{канец схаванага блока}} {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў камандных турнірах |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы камандных турніраў (1) === ==== Паражэнні (1) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Год''' |'''Турнір''' |'''Каманда''' |'''Супернік у фінале''' |'''Лік''' |- | 1. | [[Кубак Хопмана 2016|2016]] | [[Кубак Хопмана]] | '''{{UKR}}''' <br><small>Эліна Світоліна, [[Аляксандр Аляксандравіч Далгаполаў|Аляксандр Далгаполаў]]</small> | {{AUS}} <br><small>[[Дар’я Аляксееўна Гаўрылава|Дар’я Гаўрылава]], [[Нік Кір’яс]]</small> | '''0-2'''<br> |- |} {{канец схаванага блока}} == Гісторыя выступленняў на турнірах == ''Станам на 18 кастрычніка 2021 года'' ''Для таго, каб прадухіліць блытаніну і падвойванне ліку, інфармацыя ў гэтай табліцы карэктуецца толькі па сканчэнні ўдзелу там дадзенага гульца.'' {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Адзіночныя турніры |Рамка = |Фон_загалоўка =}} {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Турнір !! [[Тур WTA 2011|2011]] !! [[Тур WTA 2012|2012]] !! [[Тур WTA 2013|2013]] !! [[Тур WTA 2014|2014]] !! [[Тур WTA 2015|2015]] !! [[Тур WTA 2016|2016]] !! [[Тур WTA 2017|2017]] !! [[Тур WTA 2018|2018]] !! [[Тур WTA 2019|2019]] !! [[Тур WTA 2020|2020]] !! [[Тур WTA 2021|2021]] !! Вынік !! В/П за<br>кар’еру |- | colspan="14" | '''Турніры Вялікага шлема''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2013|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2014|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2015|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2016|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2017|3Р]] |align="center" style="background:#ffebcd"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2018|1/4]] |align="center" style="background:#ffebcd"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2019|1/4]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2020|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2021|4Р]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 9''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|20-9 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Францыі]] |align="center"|К |align="center"|К |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2013|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2014|2Р]] |align="center" style="background:#ffebcd"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2015|1/4]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2016|4Р]] |align="center" style="background:#ffebcd;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2017|1/4]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2018|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2019|3Р]] |align="center" style="background:#ffebcd;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2020|1/4]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2021|3Р]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 9''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|22-9 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Уімблданскі турнір]] |align="center"|- |align="center"|К |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2013|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2014|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2015|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2016|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2017|4Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2018|1Р]] |align="center" style="background:yellow;"|[[Уімблданскі турнір 2019|1/2]] |align="center" style="color:#cccccc;"|<small>НП</small> |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2021|2Р]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 8''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|11-8 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]] |align="center"|- |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2012|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2013|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2014|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2015|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2016|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2017|4Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2018|4Р]] |align="center" style="background:yellow;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2019|1/2]] |align="center"|- |align="center" style="background:#ffebcd;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2021|1/4]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 9''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|20-9 |- |style="background:#EFEFEF;"|Вынік |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 1 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 2 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 35''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"| |- bgcolor="#efefef" |В/П у сезоне |align="center"|0-0 |align="center"|0-1 |align="center"|2-4 |align="center"|3-4 |align="center"|9-4 |align="center"|7-4 |align="center"|12-4 |align="center"|9-4 |align="center"|15-4 |align="center"|6-2 |align="center"|10-4 |align="center"| |align="center"|'''73-35''' |- | colspan="14" | '''Алімпійскія гульні''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Тэніс на Алімпійскіх гульнях|Летняя Алімпіяда]] |align="center" colspan="1" style="color:#cccccc;"|<small>НП</small> |align="center"|- |align="center" colspan="3" style="color:#cccccc;"|<small>Не праводзіўся</small> |align="center" style="background:#ffebcd;"|[[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 — жаночы адзіночны турнір|1/4]] |align="center" colspan="4" style="color:#cccccc;"|<small>Не праводзіўся</small> |align="center" bgcolor=cc9966|[[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 — жаночы адзіночны турнір|III]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 2''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|8-2 |- | colspan="14" | '''Выніковы турнір года''' |- |style="background:#EFEFEF;"|[[Фінал тура WTA]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Фінал тура WTA 2017 — адзіночны турнір|Група]] |align="center" style="background:#00ff00;"|'''[[Фінал тура WTA 2018 — адзіночны турнір|П]]''' |align="center" style="background:#D8BFD8;"| [[Фінал тура WTA 2019 — адзіночны турнір|Ф]] |align="center" style="color:#cccccc;"|<small>НП</small> |align="center"| |style="background:#EFEFEF;" align="center"|'''1 / 3''' |style="background:#EFEFEF;" align="center"|10-3 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Турнір чэмпіёнак WTA|Турнір чэмпіёнак]] / [[Трафей эліты WTA|Трафей эліты]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Турнір чэмпіёнак WTA 2013|Група]] |align="center"|- |align="center" style="background:yellow;"|[[Трафей эліты WTA 2015 — адзіночны турнір|1/2]] |align="center" style="background:#D8BFD8;"| [[Трафей эліты WTA 2016 — адзіночны турнір|Ф]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center" colspan="2" style="color:#cccccc;"|<small>Не праводзіўся</small> |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 3''' |align="center" style="background:#EFEFEF;" |5-4 |- |} <small>'''К''' — пройгрыш у кваліфікацыйным турніры.</small> {{канец схаванага блока}} == Узнагароды == * [[Ордэн «За заслугі» (Украіна)|Ордэн «За заслугі»]] ІІ ступені ([[21 жніўня]] [[2020]] года)<ref>{{Cite web |url=https://www.president.gov.ua/documents/3352020-34805 |title=Указ Президента України від 21 серпня 2020 року № 335/2020 «Про відзначення державними нагородами України з нагоди Дня незалежності України» |accessdate=2020-08-24 |archivedate=2021-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415052406/https://www.president.gov.ua/documents/3352020-34805 |url-status=live }}</ref> * [[Ордэн «За заслугі» (Украіна)|Ордэн «За заслугі»]] ІІІ ступені ([[28 чэрвеня]] [[2017]] года)<ref>{{Cite web |url=http://www.president.gov.ua/documents/1682017-22090 |title=Указ Президент України від 28 червня 2017 року № 168/2017 «Про відзначення державними нагородами України з нагоди Дня Конституції України» |accessdate=2017-06-28 |archivedate=2017-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171211003139/http://www.president.gov.ua/documents/1682017-22090 |url-status=live }}</ref> * Ордэн «[[Ордэн княгіні Вольгі]]» III ступені ([[16 жніўня]] [[2021]] года)<ref>{{Cite web |url=https://www.president.gov.ua/documents/3612021-39693 |title=Указ Президента України від 16 серпня 2021 № 361/2021 «Про відзначення державними нагородами України спортсменів — учасників літніх Олімпійських ігор та їх тренерів» |accessdate=2021-08-17 |archivedate=2021-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210817182339/https://www.president.gov.ua/documents/3612021-39693 |url-status=live }}</ref> * [[Ганаровы грамадзянін Харкава]] ([[24 чэрвеня]] [[2020]] года)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.city.kharkov.ua/ru/news/viznacheno-novikh-pochesnikh-gromadyan-mista-44909.html|title=Определены новые Почетные граждане города|website=Официальный сайт Харьковского городского совета, городского головы, исполнительного комитета|accessdate=2021-11-25|archivedate=2021-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211125080613/https://city.kharkov.ua/ru/news/viznacheno-novikh-pochesnikh-gromadyan-mista-44909.html|url-status=live}}</ref> == Галерэя == <center> <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="6"> File:Elina Svitolina (7105792783).jpg|У 2012 годзе File:Elina Svitolina (6959719576).jpg|У 2012 годзе File:Svitolina WMQ13-002.jpg|Кваліфікацыя на [[Уімблданскі турнір 2013|Уімблдан 2013]] File:Elina Svitolina (15152339008).jpg|У 2014 годзе File:Elina Svitolina (18845271920).jpg|У 2015 годзе File:Elina Svitolina & Olga Savchuk (16295909519).jpg|Разам з [[Вольга Мікалаеўна Саўчук|Вольгай Саўчук]] на [[Кубак Федэрацыі|Кубку Федэрацыі]] 2015 File:Elina Svitolina (16812666486).jpg|На [[BNP Paribas Open]] 2015 File:Elina Svitolina (19146815453).jpg|На [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2015|Адкрытым чэмпіянаце Францыі-2015]] File:Elina_Svitolina_(19319357939).jpg|На [[Уімблданскі турнір 2015|Уімблдане-2015]] File:Svitolina BM16 (8) (27672426272).jpg|На [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2016|Адкрытым чэмпіянаце Францыі-2016]] File:Svitolina US16 (34) (29235409644).jpg|На [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2016|Адкрытым чэмпіянаце ЗША-2016]] File:Elina Svitolina (33063538520).jpg|На [[BNP Paribas Open|Indian Wells Open]] 2017 </gallery> </center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя|Тэма=Эліна Світоліна}} * Эліна Світоліна — [https://www.youtube.com/watch?v=JY25ju_nvx0 пра жыццё ў каранціне, расставанне з Багдацісам і віртуальны тэніс (ВІДЭА)] * [https://btu.org.ua/igroki/female/3653-elina-svitolina-elina-svitolina.html Профіль на сайце Вялікі тэніс Украіны] * [http://svitolina.com/ru/index.html Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200731064721/http://svitolina.com/ru/index.html |date=31 ліпеня 2020 }}{{ref-en}}{{ref-ru}} * {{Профіль WTA}} * {{Профіль ITF}} * {{Профіль удзельніцы Кубка Федэрацыі}} * [http://www.sapronov-tennis.org/?p=players&id=145 Профіль на Тэнісным партале Украіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220311044024/http://www.sapronov-tennis.org/?p=players&id=145 |date=11 сакавіка 2022 }} * [http://www.wtatennis.com/getting-to-know/article/3013139 Інтэрв’ю сайту WTA]{{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Світоліна Эліна Міхайлаўна}} [[Катэгорыя:Тэнісісткі Украіны]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 года]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 года]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Францыі па тэнісе ў адзіночным разрадзе сярод дзяўчат]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе ў парным разрадзе сярод дзяўчат]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Харкава]] d4p6a6786bn8kaksbw2eq1aiytlmc6z 5142534 5142518 2026-05-17T03:00:23Z DobryBrat 5701 пунктуацыя, вікіфікацыя 5142534 wikitext text/x-wiki {{Тэнісіст | імя_гульца = Эліна Світоліна | выява = Elina Svitolina (2023 DC Open) 12.jpg | месца_пражывання = [[Монтэ-Карла]], [[Манака]] | рост = 174 | вага = 58 | пачатак_кар’еры = [[:Катэгорыя:2010 год у тэнісе|2010]] | рабочая_рука = правая | бэкхенд = двуручны | трэнер = [[Раман Слёйтэр]] | адзіночных_тытулаў = 20 [[WTA]], 7 [[Цыкл жаночых турніраў ITF|ITF]] | найвышэйшая_адзіночная_пазіцыя = 3 (11 верасня 2017) | вынікі_па_Аўстраліі = 1/4 фіналу (2018, 2019) | вынікі_па_Францыі = 1/4 фіналу (2015, 2017, 2020, 2023) | вынікі_па_Уімблдане = 1/2 фіналу (2019, 2023) | вынікі_па_ЗША = 1/2 фіналу (2019) | парных_тытулаў = 2 [[WTA]], 2 [[Цыкл жаночых турніраў ITF|ITF]] | найвышэйшая_парная_пазіцыя = 108 (4 мая 2015) | вынікі_па_Аўстраліі_2 = 1-ы раўнд (2014, 2016) | вынікі_па_Францыі_2 = 2-і раўнд (2014) | вынікі_па_Уімблдане_2 = 2-і раўнд (2016) | вынікі_па_ЗША_2 = 2-і раўнд (2014) | медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Бронза|[[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Токіа 2020]]|[[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 — жаночы адзіночны турнір|адзіночны разрад]]}} | апошняе_абнаўленне = 29 мая 2023 года Дзяржаўныя ўзнагароды {{{!}} style="background: transparent" align="center" {{!}} {{Ордэн За заслугі II ступені (Украіна)}}{{!!}}{{Ордэн За заслугі III ступені (Украіна)}}{{!!}}{{Ордэн княгіні Вольгі III ступені}} {{!}}} }} '''Элі́на Міха́йлаўна Світо́ліна''' ({{lang-uk|Еліна Михайлівна Світоліна}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Украіна|украінская]] [[тэніс]]істка; бронзавая прызёрка [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпійскіх гульняў 2020 года ў Токіа]] ў [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 — жаночы адзіночны турнір|адзіночным разрадзе]]; пераможца 19 турніраў [[WTA]] (з іх 17 у адзіночным разрадзе); пераможца аднаго Выніковага турніру ў адзіночным разрадзе ([[Фінал тура WTA 2018|Фінал тура WTA-2018]]); былая трэцяя ракетка свету ў адзіночным разрадзе. У юніёрах — пераможца аднаго юніёрскага турніру Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2010|Адкрыты чэмпіянат Францыі-2010]]); фіналістка аднаго юніёрскага турніру Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе ([[Уімблданскі турнір 2012|Уімблдан-2012]]); фіналістка аднаго юніёрскага турніру Вялікага шлема ў парным разрадзе ([[Уімблданскі турнір 2010|Уімблдан-2010]]); былая першая ракетка свету ў юніёрскім рэйтынгу. == Агульная інфармацыя == Нарадзілася ў сям’і Алены і Міхаіла Світоліных; мае старэйшага брата Юліяна. Бацькоў у нейкі момант зацікавіла ідэя зрабіць з сына прафесійнага тэнісіста, а ўжо паралельна ў гэты від спорту была ўцягнута і дачка. Світоліна ў тэнісе з пяці гадоў. Улюбёнае пакрыццё — хард і грунт. 16 ліпеня 2021 года ажанілася з вядомым французскім тэнісістам [[Гаэль Манфіс|Гаэлем Манфісам]], з якім сустракалася з 2019 года<ref>{{cite web|title=Монфис: теперь я буду болеть за свою девушку|url=https://www.championat.com/tennis/news-3842091-monfis-teper-ja-budu-bolet-za-svoju-devushku.html|publisher=//www.championat.com|date=2019-09-05|access-date=2019-09-05|archive-date=2019-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905135908/https://www.championat.com/tennis/news-3842091-monfis-teper-ja-budu-bolet-za-svoju-devushku.html|url-status=live}}</ref>, а 15 кастрычніка 2022 года ў пары нарадзілася дачка Скай. == Спартыўная кар’ера == === Пачатак кар’еры === [[Файл:Elina Svitolina-2010-07-06.jpg|thumb|Right|200px|Світоліна на юніёрскім Адкрытым чэмпіянаце ЗША 2010 года]] У 2010 годзе на юніёрскім этапе кар’еры выйграла [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Францыі]]. У тым жа годзе выйшла ў парны фінал юніёрскага розыгрышу [[Уімблданскі турнір 2010|Уімблданскага турніру]] сумесна з расіянкай [[Ірына Паўлаўна Храмачова|Ірынай Храмачовай]]. У жніўні 2011 года ў Турцыі выйграла першы ў кар’еры тытул на турнірах [[Цыкл жаночых турніраў ITF|цыклу ITF]]. У кастрычніку перамагла на турніры ITF у Нігерыі з прызавым фондам 25 000 [[Долар ЗША|долараў]]. У сакавіку 2012 года перамагла на 25-тысячніку ў Тунісе. У красавіку таго ж года згуляла першыя матчы за [[Зборная Украіны па тэнісе ў Кубку Федэрацыі|зборную Украіны]] ў адборачным раўндзе [[Кубак Федэрацыі па тэнісе|Кубка Федэрацыі]]. У супрацьстаянні з [[Зборная ЗША па тэнісе ў Кубку Федэрацыі|камандай ЗША]] Світоліна згуляла два адзіночных матчы, у тым ліку і супраць знакамітай [[Серэна Уільямс|Серэны Уільямс]], але не здолела дапамагчы зборнай, прайграўшы абедзве сустрэчы. У ліпені 17-гадовая спартсменка выйшла ў фінал юніёрскага Уімблданскага турніру, дзе прайграла [[Эжэні Бушар]]. У канцы таго ж месяца Світоліна дэбютуе ў [[WTA|WTA-туры]], згуляўшы на турніры ў [[Кубак Баку па тэнісе|Баку]]. У жніўні адбыўся яе дэбют і на дарослым [[Турніры Вялікага шлема|турніры серыі Вялікага шлема]]. Эліна здолела прайсці кваліфікацыйны адбор на [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]]. У першым раўндзе яе суперніцай стала [[Ана Іванавіч]], якой украінская тэнісістка прайграла ў двух сэтах. У верасні Світоліна выйграла 50-тысячнік ITF у [[Тэлаві]], абыйграўшы ў фінале суайчынніцу [[Леся Віктараўна Цурэнка|Лесю Цурэнка]]. У лістападзе ёй удалося выйграць трафей на турніры серыі [[WTA 125K series|WTA 125]] у [[QNet Open|Пуне]]. У студзені 2013 года згуляла на першым [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе|Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі]], дзе ў першым матчы прайграла тагачаснай пятай ракетцы свету [[Анжаліка Кербер|Анжаліцы Кербер]] з лікам 2-6, 4-6. Пасля Аўстраліі Эліна здолела зрабіць пераможны дубль на 75-тысячніку ITF у [[Vanessa Phillips Women's Tournament|Эйлаце]], выйграўшы адзіночныя і парныя спаборніцтвы. У лютым Світоліна ўпершыню паднялася ў першую сотню сусветнага жаночага рэйтынгу. На Адкрытым чэмпіянаце Францыі яна прайшла ў другі раўнд, абыйграўшы на старце № 36 у свеце [[Раміна Апрандзі|Раміну Апрандзі]]. На Уімблданскім турніры Эліна ў першым раўндзе прайграе францужанцы [[Марыён Барталі]], якая стала чэмпіёнкай таго розыгрышу. У ліпені яна вышла ў паўфінал на турніры ў [[Gastein Ladies|Бадгастайне]], а праз тыдзень на турніры ў Баку заваявала свой першы тытул WTA. У фінале Світоліна перайграла [[Шахар Пеер]] — 6-4, 6-4 і перамясцілася ў рэйтынгу ў топ-50. Пасля гэтай перамогі Эліна выйграла 75-тысячнік ITF у [[Viccourt Cup|Данецку]]. На Адкрытым чэмпіянаце ЗША яна ў першым раўндзе абыйграла сеяную [[Дамініка Цыбулкава|Дамініку Цыбулкаву]], але ў другім раўндзе прайграе [[Крысціна Макхейл|Крысціне Макхейл]]. Па выніках сезона яна заняла 40-е месца ў рэйтынгу. === 2014—2015 (1/4 фіналу на Ралан Гарос і топ-20) === [[Файл:Elina Svitolina & Olga Savchuk (16295909519).jpg|thumb|left|240px|Світоліна (справа) з [[Вольга Мікалаеўна Саўчук|Вольгай Саўчук]] (на фота стаіць спіной) у матчы Кубка Федэрацыі 2015 года]] На Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі 2014 года здолела перамагчы [[Святлана Аляксандраўна Кузняцова|Святлану Кузняцову]] і [[Алівія Рагоўска|Алівію Рагоўска]] і ўпершыню выйшла ў трэці раўнд, дзе саступіла [[Слаан Стывенс]]. На турніры ў [[Open GDF Suez|Парыжы]] ўкраінская тэнісістка выйшла ў 1/4 фіналу. У сакавіку яна прайшла ў чацвёрты раўнд на турніры серыі [[Прэм’ер-турніры WTA|Premier Mandatory]] ў [[Miami Masters|Маямі]]. У маі на турніры ў [[Nürnberger Versicherungscup|Нюрнбергу]] Эліна выйшла ў паўфінал. На кортах Ралан Гарос яе вынікам стаў выхад у другі раўнд і пройгрыш там Ане Іванавіч. У чэрвені яна праходзіць у стадыю 1/4 фіналу ў [[Чэмпіянат Расмалена на травяных кортах|Хертагенбасе]], а на Уімблдане выбывае ўжо ў першым раўндзе. У ліпені 2014 года на турніры ў [[Кубак Стамбула па тэнісе|Стамбуле]] выйшла ў чвэрцьфінал, а ў парным розыгрышы здолела выйграць тытул, выступаючы ў дуэце з [[Місакі Доі]]. Праз тыдзень яна змагла абараніць чэмпіёнскі тытул на турніры ў Баку, дзе ў фінале гэтым разам абыйграла [[Бояна Яваноўскі|Бояну Яваноўскі]] — 6-1, 7-6(2). У жніўні ў матчы другога раўнда прэм’ер-турніру ў [[Cincinnati Masters|Цынцынаці]] Світоліна перайграла № 4 у свеце [[Петра Квітава|Петру Квітаву]] (6-2, 7-6(2)), а ў выніку выйшла ў чвэрцьфінал, дзе ізноў саступіла Іванавіч. На Адкрытым чэмпіянаце ЗША яе ўжо ў першым раўндзе абыйграе [[Палона Херцаг]]. У верасні Эліна здолела выйсці ў паўфінал турніру ва [[Адкрыты чэмпіянат Уханя па тэнісе|Ухані]] і абыйграць для гэтага ў 1/4 фіналу № 8 у свеце Анжаліку Кербер. У кастрычніку яна згуляла яшчэ ў адным паўфінале на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Осакі па тэнісе|Осацы]]. Па выніках сезона 2014 года Світоліна заняла ўжо 29-ю пазіцыю ў жаночым рэйтынгу. На старце сезона 2015 года Світоліна выйшла ў паўфінал на турніры ў [[Міжнародны тэнісны турнір у Брысбене|Брысбене]], здолеўшы абыйграць тэнісістку з топ-10 Анжаліку Кербер, але прайграўшы затым другой ракетцы свету [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыі Шарапавай]]. На Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі яна прайшла ў трэці раўнд, дзе ў суперніцы Эліне выпала лідарка сусветнага тэніса Серэна Уільямс. Яна змагла ўзяць адзін сэт у амерыканкі, але прайграла з агульным лікам 6-4, 2-6, 0-6. У сакавіку на прэстыжным турніры ў [[Indian Wells Masters|Індыян-Уэлсе]] Світоліна прайшла ў чацвёрты раўнд. Перайшоўшы ў красавіку на грунт, яна спачатку выйшла ў паўфінал на турніры ў [[Copa Colsanitas|Багаце]], а затым выйграла тытул на турніры ў [[Гран-пры Лалы Мер’ем|Маракешы]]. Ён стаў для яе трэцім на асноўных спаборніцтвах асацыяцыі і заваявала яго Світоліна, абыйграўшы ў фінале [[Цімея Бабаш|Цімею Бабаш]] — 7-5, 7-6(3). Добрага для сябе рэзультату Эліна дасягнула на Адкрытым чэмпіянаце Францыі. Падчас турніру яна здолела абыйграць: [[Яніна Вікмаер|Яніну Вікмаер]], [[Юлія Антонаўна Пуцінцава|Юлію Пуцінцаву]], [[Аніка Бек|Аніку Бек]] і [[Алізэ Карнэ]]. У выніку Світоліна ўпершыню выйшла ў чвэрцьфінал Вялікага шлема, дзе шлях далей ёй заступіла сербка Ана Іванавіч. Гэты рэзультат дазволіў украінскай спартсменцы ўвайсці ў топ-20. На Уімблданскім турніры 2015 года Эліна прайграла ў другім раўндзе. Напрыканцы ліпеня яна змагла заваяваць парны прыз турніру ў Стамбуле, раздзяліўшы перамогу са сваёй партнёркай [[Дар’я Аляксееўна Гаўрылава|Дар’яй Гаўрылавай]]. На пачатку жніўня Світоліна выйшла ў 1/2 фіналу на турніры ў [[Bank of the West Classic|Станфардзе]]. На турніры ў Цынцынаці ў яе атрымалася выйграць у чвэрцьфінале ў шостай ракеткі свету [[Луцыя Шафаржава|Луцыі Шафаржавай]], але ў паўфінале Эліна ізноў прайграла Серэне Уільямс. Адкрыты чэмпіянат ЗША завяршыўся для яе на стадыі трэцяга раўнда, дзе яна пацярпела паражэнне ад № 13 у свеце [[Кацярына Валер’еўна Макарава|Кацярыны Макаравай]]. Напрыканцы сезона Світоліна прыняла ўдзел у турніры пад назвай [[Трафей эліты WTA]] і змагла на ім выйсці ў паўфінал. Па выніках сезона яна зберагла месца ў першай дваццатцы, заняўшы 19-ю пазіцыю. === 2016—2017 (тры тытулы серыі Прэм’ер 5 і № 3 у свеце) === [[Файл:Elina Svitolina (25166714364).jpg|thumb|right|240px|Світоліна на турніры ў Індыян-Уэлсе 2016 года]] Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі 2016 года завяршыўся на стадыі другога раўнда. У лютым на турніры ў [[Тэнісны чэмпіянат Дубая|Дубаі]] яна здолела абыйграць пятую ў свеце [[Гарбінье Мугуруса|Гарбінье Мугурусу]] і прайсці па выніку ў паўфінал. На пачатку сакавіка Эліна заваявала чэмпіёнскі тытул на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Малайзіі па тэнісе сярод жанчын|Куала-Лумпуры]], выйграўшы для гэтага ў фінале ў Эжэні Бушар — 6-7(5), 6-4, 7-5. На Прэм’ер-турніры ў Маямі ўкраінка трапіла ў чацвёрты раўнд, дзе прайграла расіянцы Кацярыне Макаравай. На Адкрытым чэмпіянаце Францыі ў маі Світоліна спынілася ў кроку ад 1/4 фіналу, прайграўшы на стадыі чацвёртага раўнда лідару сусветнай класіфікацыі Серэне Уільямс. На Уімблдане яна выбыла ў другім раўндзе, прайграўшы [[Яраслава Вячаславаўна Шведава|Яраславе Шведавай]]. У жніўні Эліна прыняла ўдзел у першых для сябе [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2016|Алімпійскіх гульнях]], якія праходзілі ў [[Рыа-дэ-Жанэйра]]. У адзіночным разрадзе яна правяла серыю добрых матчаў, перамогшы [[Андрэа Петкавіч|Андрэу Петкавіч]], [[Хезер Уотсан]], а таксама ў трэцім раўндзе сенсацыйна абыйграўшы першую ракетку свету Серэну Уільямс (6-4, 6-3). Развіць поспех Світоліна не змагла і ў чвэрцьфінале прайграла Петры Квітавай з разгромным лікам 2-6, 0-6. У парным разрадзе ў альянсе з [[Вольга Мікалаеўна Саўчук|Вольгай Саўчук]] яна прайграла ў першым жа раўндзе. У жніўні 2016 года Світоліна выйшла ў фінал на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Канектыкута па тэнісе|Нью-Хейвене]], дзе ў барацьбе за тытул прайграла [[Агнешка Радваньская|Агнешцы Радваньскай]] — 1-6, 6-7(3). На Адкрытым чэмпіянаце ЗША ўкраінская тэнісістка завяршыла барацьбу ў трэцім раўндзе. Найлепшым дасягненнем верасня для яе стаў выхад у паўфінал у [[Toray Pan Pacific Open|Токіа]]. Яшчэ двойчы ў 1/2 фіналу Світоліна згуляла ў кастрычніку на турнірах у [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па тэнісе|Пекіне]] і [[Кубак Крамля|Маскве]]. На турніры ў Кітаі яна да таго ж у трэцім раўндзе абыйграла дзеючую № 1 Анжаліку Кербер — 6-3, 7-5. Напрыканцы сезона Світолінай удалося выйсці ў фінал на турніры Трафей эліты WTA. У кроку ад перамогі яе спыніла чэшка Петра Квітава (4-6, 2-6). Эліна на працягу ўсіх сваіх сямі сезонаў, у якіх яна выступала на прафесійным узроўні, паступальна паляпшала свой рэйтынг па выніках года. Не стаў выключэннем і 2016 год, у якім яна заняла выніковае 14-е месца. [[Файл:Svitolina WM17 (25) (36050661441).jpg|thumb|left|200px|Світоліна на Уімблданскім турніры 2017 года]] У студзені 2017 года Світоліна, дзякуючы перамозе ў 1/4 фіналу турніру ў Брысбене над першай ракеткай свету немкай Анжалікай Кербер (6-4, 3-6, 6-3) і выхаду ў паўфінал, паднялася ў рэйтынгу WTA на 13-ю пазіцыю. На аўстралійскім чэмпіянаце яна прайшла ў трэці раўнд, дзе прайграла расіянцы [[Анастасія Сяргееўна Паўлючэнкава|Анастасіі Паўлючэнкавай]]. Дзякуючы адмове ад матчаў дзвюх пар у міксце, дуэт Світолінай і [[Крыс Гучонэ]] здолеў выйсці ў паўфінал. Пасля выступленняў у Аўстраліі Світоліна змагла заваяваць свой пяты адзіночны тытул WTA. Адбылося гэта на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Тайваня па тэнісе|Тайбэі]], дзе ў вырашальнай сустрэчы Эліна перамагла [[Пэн Шуай]] з лікам 6-3, 6-2. У лютым 2017 года Світоліна выйграла першы ў кар’еры турнір катэгорыі WTA Прэм’ер 5. Першая ракетка Украіны ў паўфінале турніру ў Дубаі выбіла № 2 у свеце Анжаліку Кербер у другі раз у сезоне, а ў фінале здабыла перамогу над датчанкай [[Караліна Вазняцкі|Каралінай Вазняцкі]] з лікам 6:4, 6:2. Трыумф у Дубаі прынёс Світолінай 900 рэйтынгавых ачкоў і дзясятае месца ў абноўленай версіі сусветнага рэйтынгу WTA, першае трапленне ў топ-10 адзіночнага рэйтынгу ў гісторыі жаночага тэніса Украіны. У сакавіку на турніры ў Індыян-Уэлсе Світоліна ў чацвёртым коле прайграла іспанцы Гарбінье Мугурусе — 6:7, 6:1, 0:6. Пасля турніру ў Індыян-Уэлсе Эліна Світоліна займала трэцяе месца ў Чэмпіёнскай гонцы WTA. На турніры ў Маямі ўжо ў другім раўндзе Эліна церпіць паражэнне ад амерыканкі [[Бетані Матэк-Сандс|Бетані Матэк]] — 5:7, 4:6. У сярэдзіне красавіка Світоліна выступіла за зборную Украіны супраць [[Зборная Германіі па тэнісе ў Кубку Федэрацыі|Германіі]]. Світоліна прайграла ў трох сэтах першы матч [[Юлія Гёргес|Юліі Гёргес]], а ў другім упэўнена перамагла першую ракетку свету Анжаліку Кербер — 6:4, 6:2. Пасля гульні за зборную яна адправілася на грунтовы турнір у [[Кубак Стамбула па тэнісе|Стамбул]] і заваявала тытул. У фінале яна абыйграла бельгійку [[Элізэ Мертэнс]] з лікам 6:2, 6:4. Пасля зрыву на Прэм’ер-турніры вышэйшай катэгорыі ў [[Mutua Madrid Open|Мадрыдзе]] (пройгрыш украінкі ўжо ў першым раўндзе [[Чжэн Сайсай]]), Світоліна трыумфальна выступіла на турніры серыі Прэм’ер 5 у [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе|Рыме]]. Яна паслядоўна абыйграла Алізэ Карнэ з Францыі, немку [[Мона Бартэль|Мону Бартэль]] і лідарку Чэмпіёнскай гонкі [[Караліна Плішкава|Караліну Плішкаву]]. У паўфінале іспанка Гарбінье Мугуруса адмовілася працягваць матч ужо ў першым сэце, а ў фінале ўкраінка здабыла перамогу над пераможцай Мадрыдскага турніру [[Сімона Халеп|Сімонай Халеп]] з Румыніі — 4:6, 7:5, 6:1. Гэта другі буйны трыумф Эліны Світолінай у сезоне (пасля Дубая). Эліна набрала 900 рэйтынг-ачкоў і амаль паўмільёна прызавых у еўра. 22 мая 2017 года Світоліна стала лідаркай Чэмпіёнскай гонкі, апярэдзіўшы Караліну Плішкаву і [[Яхана Конта|Яхану Конту]], а ў рэйтынгу WTA яна стала шостай у свеце. На Адкрытым чэмпіянаце Францыі Світоліна ў другі раз у кар’еры выйшла ў чвэрцьфінал, у якім Сімона Халеп перамагла яе, узяўшы рэванш за паражэнне ў Рыме. На Уімблданскім турніры 2017 года Світоліна ўпершыню дайграла да чацвёртага раўнда, у якім прайграла [[Алена Яўгенаўна Астапенка|Алене Астапенка]]. У жніўні Світоліна выйграла трэці тытул серыі Прэм’ер 5 у сезоне. Яна стала пераможцай турніру ў [[Адкрыты чэмпіянат Канады па тэнісе|Таронта]]. На шляху да тытула яна абыйграла адразу чатырох тэнісістак з топ-10: [[Вінус Уільямс]], Гарбінью Мугурусу, Сімону Халеп і ў фінале Караліну Вазняцкі. Агулам Эліна перамагла ў пяці фіналах WTA з пяці ў 2017 годзе. 14 жніўня пасля трыумфу ў Таронта Эліна Світоліна ізноў стала лідаркай Чэмпіёнскай гонкі, перамясціўшыся ў адзін крок з пятага месца. Рэйтынг WTA Світолінай на 14 жніўня стаў чацвёртым у свеце. На Адкрытым чэмпіянаце ЗША ўкраінская тэнісістка дайграла да чацвёртага раўнда і пасля турніру з 11 верасня паднялася на найвышэйшую ў сваёй кар’еры — трэцюю пазіцыю ў рэйтынгу WTA. 25 верасня Эліна Світоліна ўпершыню ў кар’еры і ў гісторыі ўкраінскага жаночага тэніса кваліфікавалася на [[Фінал тура WTA|Выніковы турнір WTA]] ў [[Сінгапур]]ы<ref>{{Cite web|url=http://www.tennisnews.com.ua/2017/09/wta-finals-svitolina-qual.html|title=Элина Свитолина квалифицировалась на Итоговый Турнир WTA в Сингапуре.|publisher=www.tennisnews.com.ua|accessdate=2017-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170926190849/http://www.tennisnews.com.ua/2017/09/wta-finals-svitolina-qual.html|archivedate=2017-09-26|url-status=dead}}</ref>. У кастрычніку на турніры вышэйшай катэгорыі ў Пекіне Світоліна выйшла ў чвэрцьфінал. На Выніковым турніры яна не змагла выйсці з групы, здабыўшы перамогу над Халеп, але прайграўшы Вазняцкі і [[Каралін Гарсія|Гарсіі]]. Па выніках сезона яна заняла 6-е месца ў рэйтынгу. === 2018—2019 (перамога на Выніковым турніры і два паўфіналы Вялікага шлема) === [[Файл:Svitolina RG18 (86) (42260263064).jpg|thumb|200px|Світоліна на [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Ралан Гарос 2018 года]]]] Сезон 2018 года Світоліна пачала з перамогі. 6 студзеня яна выйграла Прэм’ер-турнір у Брысбене. У фінале Эліна абыйграла [[Аляксандра Аляксандраўна Сасновіч|Аляксандру Сасновіч]] з Беларусі з лікам 6:2, 6:1. Тытул стаў дзясятым на турнірах WTA ў яе кар’еры. 8 студзеня рэйтынг WTA ўкраінскай тэнісісткі падняўся з шостага месца да чацвёртага ў свеце. На [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2018 у жаночым адзіночным разрадзе|Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі]] Эліна ўпершыню прайшла ў чвэрцьфінал, дзе прайграла Элізэ Мертэнс з Бельгіі. 29 студзеня Світоліна ізноў стала трэцяй ракеткай свету і пратрымалася на гэтай пазіцыі тры тыдні. У лютым на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Катара па тэнісе сярод жанчын|Досе]] ў трэцім коле Світоліна прайграла будучай пераможцы гэтага турніру Петры Квітавай (4:6, 5:7). На наступным для сябе [[Тэнісны чэмпіянат Дубая 2018 сярод жанчын|турніры ў Дубаі]] Эліна заваявала свой другі тытул у сезоне. У паўфінале ў двух сэтах была пераможана немка Кербер з топ-10. У фінальным матчы Світоліна абыйграла [[Дар’я Сяргееўна Касаткіна|Дар’ю Касаткіну]] з Расіі — 6:4, 6:0. Яе прызавыя склалі больш за паўмільёна долараў ЗША. Эліна страціла рэйтынгавыя ачкі праз паніжэнне статусу турніру ў Дубаі да Прэм’ера і апусцілася ў рэйтынгу WTA на чацвёртае месца ў свеце, прапусціўшы Мугурусу з Іспаніі. У сакавіку 2018 года на турніры ў Маямі Світоліна змагла выйсці ў чвэрцьфінал. Грунтовую частку сезона яна пачала ў красавіку з чвэрцьфіналу ў [[Porsche Tennis Grand Prix|Штутгарце]]. 20 мая Эліна абараніла тытул у Рыме. У фінале гэтага турніру Світоліна прайграла толькі чатыры геймы першай ракетцы свету [[Сімона Халеп|Сімоне Халеп]] — 6:0, 6:4. Яна перамагла ўжо ў восьмым фінале запар<ref>{{Cite news|title=Свитолина разгромила Халеп и защитила титул в Риме|url=https://www.sports.ru/tennis/1063336669.html|work=Sports.ru|accessdate=2018-05-20|language=ru|archivedate=2018-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180521191416/https://www.sports.ru/tennis/1063336669.html}}</ref>. На Адкрытым чэмпіянаце Францыі дайшла толькі да трэцяга раўнда, дзе саступіла [[Міхаэла Бузарнеску|Міхаэле Бузарнеску]] з лікам 3:6, 5:7. 11 чэрвеня 2018 года па выніках грунтовай часткі турніраў Эліна апусцілася на пятае месца ў свеце паводле рэйтынгу WTA. На траве яна згуляла толькі два турніры (чвэрцьфінал у [[Birmingham Classic|Бірмінгеме]] і пройгрыш у першым раўндзе Уімблдану). У жніўні на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Канады па тэнісе|Таронта]] Світоліна змагла дайграць да паўфіналу, у якім саступіла Слаан Стывенс. На наступным прадстаўнічым турніры ў Цынцынаці яна дабралася да чвэрцьфіналу. Адкрыты чэмпіянат ЗША завяршыўся для Світолінай у чацвёртым раўндзе паражэннем ад [[Анастасія Севастава|Анастасіі Севаставай]]. У канцоўцы сезона Світоліна ў другі раз у кар’еры згуляла на галоўным выніковым турніры — [[Фінал тура WTA 2018|Фінал тура WTA]]. Яна надзвычайна добра правяла турнір найлепшых тэнісістак сезона, выйграўшы ўсё пяць матчаў. У сваёй групе ўкраінская тэнісістка абыйграла Квітаву, Плішкаву і Вазняцкі і выйшла ў паўфінал з першага месца. Тут Эліна абыйграла ўжо [[Кікі Бертэнс]] з Нідэрландаў. 28 кастрычніка ў фінале Выніковага турніру ў Сінгапуры Світоліна абыйграла Слаан Стывенс з лікам 3:6, 6:2, 6:2<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3785007 Украинка Элина Свитолина выиграла итоговый турнир WTA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028175506/https://www.kommersant.ru/doc/3785007 |date=28 кастрычніка 2018 }}, 28.10.2018</ref>. Яна стала першай прадстаўніцай Украіны, якой удалося выйграць гэты турнір. З сёмага месца ў рэйтынгу Світоліна паднялася на чацвёртае па выніках 2018 года. [[Файл:Elina Svitolina (49745028971).jpg|thumb|left|240px|Світоліна на [[Уімблданскі турнір|Уімблдане]] 2019 года]] 2019 год Світолина пачала з паражэння ў першым раўндзе на турніры ў Брысбене беларусцы Аляксандры Сасновіч. На Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі яна дайшла да чвэрцьфіналу другі год запар, дзе саступіла ў двух сэтах чэмпіёнцы таго турніру [[Наомі Осака|Наомі Осацы]]. У лютым на турніры ў Досе (Катар) Эліна выйшла ў паўфінал, дзе саступіла румынцы Сімоне Халеп — 3:6, 6:3, 4:6. 18 лютага яна паднялася на 6 месца ў свеце ў рэйтынгу WTA. Элина згуляла на турніры ў Дубаі, дзе абараняла мінулагодні тытул, але гэтым разам дайшла да паўфіналу, у якім прайграла [[Белінда Бенчыч|Беліндзе Бенчыч]] — 2:6, 6:3, 6:7(3). У сакавіку на прэстыжным турніры ў Індыян-Уэлсе яна дайшла да паўфіналу, дзе прайграла будучай чэмпіёнцы [[Б’янка Андрэеску|Б’янцы Андрэеску]] ў трох сэтах. Пасля паражэння ў першым для сябе матчы турніру ў Маямі Світоліна зрабіла перапынак у выступленнях да мая і вярнулася на корт на турніры ў Мадрыдзе. У матчы першага раўнда [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2019|Адкрытага чэмпіянату Францыі]] Эліна Світоліна выйграла ў Вінус Уільямс са ЗША з лікам 6:3, 6:3. У трэцім раўндзе яна пакінула турнір, прайграўшы з такім жа лікам іспанцы Гарбінье Мугурусе. На [[Уімблданскі турнір|Уімблдане]] Світоліна ў першым раўндзе абыйграла [[Дар’я Аляксееўна Гаўрылава|Дар’ю Гаўрылаву]] (7:5, 6:0). У другім раўндзе яна прайшла расіянку [[Маргарыта Мелікаўна Гаспаран|Маргарыту Гаспаран]]. Далей у трэцім раўндзе перамагла грачанку [[Марыя Сакары|Марыю Сакары]], у чацвёртым харватку [[Петра Марціч|Петру Марціч]], а ў 1/4 фіналу чэшку [[Караліна Мухава|Караліну Мухаву]]. У першым у кар’еры паўфінале Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе Світоліна згуляла супраць Сімоны Халеп і прайграла ёй з лікам 1:6, 3:6. У жніўні 2019 года на турнірах серыі Прэм’ер 5 у Таронта і ў Цынцынаці Світоліна прайграла ў чвэрцьфінале і трэцім раўндзе адпаведна. Абодва матчы яна прайграла [[Сафія Кенін|Сафіі Кенін]]. На [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2019 у жаночым адзіночным разрадзе|Адкрытым чэмпіянаце ЗША]] Эліна дайшла, як і на Уімблдане, да паўфіналу. Яна на шляху перайграла [[Уітні Осігвэ]], Вінус Уільямс, [[Даяна Аляксандраўна Ястрэмская|Даяну Ястрэмскую]], [[Мэдысан Кіз]] і Яхану Конту. У 1/2 фіналу Світоліна прайграла амерыканцы [[Серэна Уільямс|Серэне Уільямс]] з лікам 3:6, 1:6<ref>{{Cite web|url=https://ru.tsn.ua/prosport/svitolina-ustupila-serene-uilyams-v-polufinale-us-open-1406607.html|title=Свитолина проиграла Уильямс в полуфинале US Open 2019|accessdate=2019-09-17|archivedate=2019-09-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190915095441/https://ru.tsn.ua/prosport/svitolina-ustupila-serene-uilyams-v-polufinale-us-open-1406607.html|url-status=live}}</ref>. Рэзультат у Нью-Ёрку дазволіў украінскай спартсменцы вярнуцца на трэцяе месца сусветнага рэйтынгу. Увосень на азіяцкіх Прэм’ер-турнірах ва Ухані і Пекіне(???). На Выніковы турнір Світоліна прыехала ў статусе мінулагадовай пераможцы. У сваёй групе яна выйграла ўсе тры матчы: у Плішкавай, Халеп і Кенін. У паўфінале яна прайшла Белінду Бенчыч і другі год запар згуляла ў фінале. Гэтым разам украінская тэнісістка не здолела выйграць тытул, саступіўшы [[Эшлі Барці]] — 4:6, 3:6. Выніковай пазіцыяй у рэйтынгу 2019 года стала шостае месца. === 2020—2022 (вяртанне ў топ-5 і бронза на Алімпіядзе) === [[Файл:Australian Open 2020 (49836756493).jpg|thumb|left|240px|Світоліна на [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе|Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі 2020 года]]]] Сезон 2020 года Эліна пачала з паражэння ў першым раўндзе турніру ў Брысбене ад [[Даніэль Колінз]] са ЗША. Напрыканцы студзеня ў трэцім раўндзе Адкрытага чэмпіянату Аўстраліі Світоліна не змагла перайграць іспанку Гарбінье Мугурусу. У лютым на турнірах у Дубаі і Досе яна прайграла ў стартавых матчах [[Джэніфер Брэдзі]] і [[Аманда Анісімава|Амандзе Анісімавай]]. 8 сакавіка Світоліна стала пераможцай турніру ў [[Адкрыты чэмпіянат Мантэрэя па тэнісе|Мантэрэі]]. У фінале яна абыйграла [[Марыя Баўзкова|Марыю Баўзкову]] з Чэхіі — 7:5, 4:6, 6:4. 17 ліпеня 2020 года Світоліна выйграла выставачны міні-турнір у Берліне. Стартаваўшы ў паўфінале, яна [https://btu.org.ua/main/27523-bett1-aces-svitolina-vyigrala-v-matche-s-sevastovoj-i-vyshla-v-final.html абыйграла] Анастасію Севаставу 7:6, 6:3 (матч праходзіў на травяным корце), а ў фінале [https://btu.org.ua/main/27545-bett1-aces-svitolina-vyigrala-v-finale-protiv-kvitovoj.html нанесла паражэнне] Петры Квітавай 3:6, 6:1, 10-5 (гэты паядынак прайшоў на хардзе, паколькі праз дождж яго не ўдалося правесці на траве). У сярэдзіне верасня на [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе 2020|Адкрытым чэмпіянаце Італіі]] дайшла да чвэрцьфіналу, дзе прайграла [[Маркета Вандроўшава|Маркеце Вандроўшавай]] (3:6, 0:6). З меркаванняў бяспекі падчас пандэміі Світоліна прапусціла Адкрыты чэмпіянат ЗША і працягнула выступленні з верасня на турніры ў Рыме, дзе дайграла да чвэрцьфіналу. Затым, напрыканцы верасня, яна выйграла [[Міжнародны тэнісны турнір у Страсбуры 2020|турнір у Страсбуры]], адолеўшы ў фінале [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алену Рыбакіну]] (6:4, 1:6, 6:2). У кастрычніку на [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2020|Адкрытым чэмпіянаце Францыі]] Світоліна дайшла да чвэрцьфіналу, саступіўшы ў двух сэтах 131-ай ракетцы свету, аргенцінцы [[Надзя Падароска|Надзе Падаросцы]] (2:6, 4:6). Першы турнір 2021 года Світоліна згуляла ў студзені ў [[Адкрыты чэмпіянат Абу-Дабі па тэнісе|Абу-Дабі]] і выйшла ў чвэрцьфінал. Затым да чвэрцьфіналу яна дайшла таксама на турніры ў Мельбурне, дзе прайграла бельгійцы Мертэнс<ref>{{Citeweb|title=Камбэк не удался. Свитолина во второй раз проиграла Мертенс в Мельбурне|url=https://sport.ua/news/523299-kambek-ne-udalsya-svitolina-vo-vtoroy-raz-proigrala-mertens-v-melburne|website=Sport.ua|accessdate=2021-02-05|language=ru|archivedate=2021-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205115428/https://sport.ua/news/523299-kambek-ne-udalsya-svitolina-vo-vtoroy-raz-proigrala-mertens-v-melburne|url-status=live}}</ref>. На Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі Світоліна ў чацвёртым раўндзе прайграла амерыканцы [[Джэсіка Пегула|Джэсіцы Пегуле]]. У сакавіку на турніры WTA 1000 ў Маямі ёй удалося прайсці ў паўфінал. [[Файл:Ukraine at the 2020 Summer Olympics016.jpg|thumb|250px|Світоліна з бронзавым медалём на [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года ў Токіа]]]] У грунтовай частцы сезона 2021 года найлепшымі рэзультатамі Світолінай сталі выхад у паўфінал у Штутгарце ў красавіку і ў чвэрцьфінал у Рыме ў маі. На Ралан Гарос яна прайграла ў трэцім раўндзе. На Уімблдане Эліна прайграла ўжо на стадыі другога раўнда. Улетку яна згуляла на [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2020|Алімпійскіх гульнях]], што праходзілі ў [[Токіа]]. Світоліна здолела заваяваць бронзавы медаль. Яна выйграла на Алімпійскім турніры чатыры матчы запар (у [[Лаура Зігемунд|Лауры Зігемунд]], [[Айла Тамлянавіч|Айлы Тамлянавіч]], Марыі Сакары і [[Каміла Джорджы|Камілы Джорджы]]). За выхад у фінал яна змагалася з чэшкай [[Маркета Вандроўшава|Маркетай Вандроўшавай]] і прайграла з лікам 3:6, 1:6. У матчы за бронзавы медаль Світоліна здолела перайграць Алену Рыбакіну — 1:6, 7:6(5), 6:4. Гэты матч адзначыўся шматлікімі спробамі Алены Рыбакінай падаць на матч у другім сэце, але ўсе яны былі адбітыя Світолінай, якая прадэманстравала вынослівасць і дасведчанасць, хоць і была слабейшай за суперніцу. Таксама трэці сэт пачынаўся з лідзіравання Рыбакінай, аднак Світоліна здолела адыграць чатыры геймы запар. Напрыканцы жніўня Світоліна выйграла свой чарговы тытул. Яна стала чэмпіёнкай на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Чыкага па тэнісе|Чыкага]], нанесшы паражэнне ў фінальным матчы францужанцы Алізэ Карнэ — 7:5, 6:4. На Адкрытым чэмпіянаце ЗША Світоліна выйграла чатыры матчы (у тым ліку ў Дар’і Касаткінай і Сімоны Халеп) і выйшла ў чвэрцьфінал, у якім прайграла фіналістцы таго турніру [[Лэйла Фернандэс|Лэйле Фернандэс]]. Восенню 2021 года Світоліна выйшла ў чвэрцьфінал турніру ў Чыкага. На турніры ў Індыян-Уэлсе, які праходзіў у тым сезоне ў кастрычніку, яна выбыла на стадыі чацвёртага раўнда. У 2022 годзе ў рэйтынгу WTA (Жаночай тэніснай асацыяцыі) Эліна Світолина заняла 37 месца і страціла званне першай ракеткі Украіны, яе апярэдзіла, заняўшы 35 месца, [[Ангеліна Сяргееўна Калініна|Ангеліна Калініна]]<ref>{{артыкул|загаловак= Світоліну позбавили звання першої ракетки України|спасылка=https://sport.unian.ua/othersports/svitolinu-pozbavili-zvannya-pershoji-raketki-ukrajini-novyny-sportu-11856276.html?_gl=1*dxvq8h*_ga*NjM2ODYwODE5LjE2MzgwNDQwODM.*_ga_JLSK4Y8K67*MTY1NDUyMDcyNS4yMzIuMC4xNjU0NTIwNzI1LjYw*_ga_DENC12J6P3*MTY1NDUyMDcyNS44NC4wLjE2NTQ1MjA3MjUuNjA.|выданне=Unian.ua|год=2022}}</ref>. Гэта адбылося ў тым ліку і праз сыход у дэкрэт Эліны, якая на пачатку сезона знаходзілася на чацвёртым месяцы цяжарнасці. Вяртанне Світолінай з дэкрэту было адзначана перамогай у тэнісным турніры ў [[Страсбур]]ы [[27 мая]] [[2023]] года над [[Ганна Блінкава|Ганнай Блінкавай]]. На Адкрытым чэмпіянаце Францыі ў чэрвені Эліна дайшла да 1/4 фіналу, дзе саступіла [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арыне Сабаленка]] ў двух сэтах з лікам 6:3, 6:4. На Уімблданскім турніры ў ліпені Эліна дабілася значнага поспеху, перамогшы спачатку ў трох сэтах беларуску [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыю Азаранка]] з лікам 2:6, 6:4, 7:6(9), а затым першую ракетку свету [[Іга Свёнтак|Ігу Свёнтак]] з лікам 7:5, 6:7(5), 6:2. У паўфінале Уімблдану Світоліна прайграла [[Маркета Вандроўшава|Маркеце Вандроўшавай]] з лікам 6:3, 6:3. У выніку Світоліна вярнулася ў топ-30, заняўшы 27-ю пазіцыю і зноў стаўшы першай ракеткай Украіны. На Адкрытым чэмпіянаце ЗША Эліна дайшла да трэцяга раўнда, дзе саступіла трэцяй ракетцы свету [[Джэсіка Пегула|Джэсіцы Пегуле]] ў трох сэтах 4:6, 6:4, 2:6<ref>{{Cite web|title=Світоліна вилетіла з US Open 2023, поступившись 3-й ракетці в трьох сетах|url=https://sport.ua/uk/news/640614-svitolina-viletila-z-us-open-2023-postupivshis-3-y-rakettsi-v-tryoh-setah|website=Спорт.ua|accessdate=2023-09-03|language=uk}}</ref>. == Выніковае месца ў рэйтынгу WTA паводле гадоў == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- bgcolor="#eeeeee" |'''Год''' |!width=80px| <small>'''Адзіночны<br />рэйтынг'''</small> |!width=80px| <small>'''Парны<br />рэйтынг'''</small> |- |[[Тур WTA 2022|2022]] | 236 | |- |[[Тур WTA 2021|2021]] | 15 | 729 |- |[[Тур WTA 2020|2020]] | 5 | 628 |- |[[Тур WTA 2019|2019]] | 6 | 1 156 |- |[[Тур WTA 2018|2018]] | '''4''' | 1 035 |- | [[Тур WTA 2017|2017]] | 6 | 435 |- | [[Тур WTA 2016|2016]] | 14 | 236 |- | [[Тур WTA 2015|2015]] | 19 | 159 |- | [[Тур WTA 2014|2014]] | 29 | '''132''' |- | [[Тур WTA 2013|2013]] | 40 | 261 |- | [[Тур WTA 2012|2012]] | 156 | 485 |- | [[Тур WTA 2011|2011]] | 269 | 422 |- | [[Тур WTA 2010|2010]] | 498 | 443 |- |} <small>Паводле звестак з афіцыйнага сайта [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]]</small><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/players/player/316738/title/elina-svitolina%20%20%20|title=Elina Svitolina|author=admin|date=2018-07-16|publisher=WTA Tennis|lang=en|accessdate=2019-02-26|archivedate=2019-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190326064051/https://www.wtatennis.com/players/player/316738/title/elina-svitolina%20%20%20|url-status=live}}</ref><small>.</small> {{-}} == Выступленні на турнірах == {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў адзіночным разрадзе |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы Выніковых турніраў [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]] ў адзіночным разрадзе (3) === ==== Перамогі (1) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Год''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="moccasin" | 1. | [[Фінал тура WTA 2018 — адзіночны турнір|2018]] | [[Фінал тура WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|ЗША}} [[Слаан Стывенс]] | 3-6 6-2 6-2 |- |} ==== Паражэнні (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Год''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="moccasin" | 1. | [[Трафей эліты WTA 2016 — адзіночны турнір|2016]] | [[Трафей эліты WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Чэхія}} [[Петра Квітава]] | 4-6 2-6 |-bgcolor="moccasin" | 2. | [[Фінал тура WTA 2019 — адзіночны турнір|2019]] | [[Фінал тура WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] | 4-6 3-6 |- |} === Фіналы турніраў [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]] ў адзіночным разрадзе (20) === ==== Перамогі (17) ==== {| class="wikitable" |- !Легенда: |- |align="center" bgcolor="#FFFF99"| [[Турніры Вялікага шлема]] (0)* |- |align="center" bgcolor="gold"| [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях|Алімпіяда]] (0) |- |align="center" bgcolor="#FF6666"| [[Выніковы турнір WTA]] (1) |- |align="center" bgcolor="#FF6666"| [[Трафей эліты WTA]] (0) |- |align="center" bgcolor="#0099CC"| Premier Mandatory / WTA 1000 Mandatory (0) |- |align="center" bgcolor="#c0d077"| Premier 5 / WTA 1000 (4) |- |align="center" bgcolor="#BF94E4"| Premier / WTA 500 (2) |- |align="center" bgcolor="#50C878"| [[Міжнародныя турніры WTA|International]] / WTA 250 (10+2) |- |} {| class="wikitable" |- ! Тытулы па<br />пакрыццях!! Тытулы па месцы<br />правядзення<br />матчаў турніру |- | align="center"| Хард (11+2)* | align="center" rowspan="2"| Зал (2) |- | align="center"| Грунт (6) |- | align="center"| Трава (0) | align="center" rowspan="2"| Адкрытае паветра (15+2) |- | align="center"| Дыван (0) |} <small>* колькасць перамог у адзіночным разрадзе + колькасць перамог у парным разрадзе.</small> {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 28 ліпеня 2013 | [[Кубак Баку па тэнісе 2013|Баку, Азербайджан]] | Хард | {{Сцяг|Ізраіль}} [[Шахар Пеер]] | 6-4 6-4 |-bgcolor="#50C878" | 2. | 27 ліпеня 2014 | [[Кубак Баку па тэнісе 2014|Баку, Азербайджан]] <small>(2)</small> | Хард | {{Сцяг|Сербія}} [[Бояна Яваноўскі]] | 6-1 7-6(2) |-bgcolor="#50C878" | 3. | 2 мая 2015 | [[Гран-пры Лалы Мер’ем 2015|Маракеш, Марока]] | Грунт | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Цімея Бабаш]] | 7-5 7-6(3) |-bgcolor="#50C878" | 4. | 6 сакавіка 2016 | [[Адкрыты чэмпіянат Малайзіі па тэнісе сярод жанчын 2016|Куала-Лумпур, Малайзія]] | Хард | {{Сцяг|Канада}} [[Эжэні Бушар]] | 6-7(5) 6-4 7-5 |-bgcolor="#50C878" | 5. | 5 лютага 2017 | [[Адкрыты чэмпіянат Тайваня па тэнісе сярод жанчын 2017|Тайбэй, Тайвань]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Кітай}} [[Пэн Шуай]] | 6-3 6-2 |-bgcolor="#c0d077" | 6. | 25 лютага 2017 | [[Тэнісны чэмпіянат Дубая 2017 у жаночым адзіночным разрадзе|Дубай, ААЭ]] | Хард | {{Сцяг|Данія}} [[Караліна Вазняцкі]] | 6-4 6-2 |-bgcolor="#50C878" | 7. | 30 красавіка 2017 | [[Кубак Стамбула па тэнісе 2017|Стамбул, Турцыя]] | Грунт | {{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] | 6-2 6-4 |-bgcolor="#c0d077" | 8. | 21 мая 2017 | [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе 2017 у жаночым адзіночным разрадзе|Рым, Італія]] | Грунт | {{Сцяг|Румынія}} [[Сімона Халеп]] | 4-6 7-5 6-1 |-bgcolor="#c0d077" | 9. | 13 жніўня 2017 | [[Адкрыты чэмпіянат Канады па тэнісе|Таронта, Канада]] | Хард | {{Сцяг|Данія}} [[Караліна Вазняцкі]] | 6-4 6-0 |-bgcolor="#BF94E4" | 10. | 6 студзеня 2018 | [[Міжнародны тэнісны турнір у Брысбене 2018|Брысбен, Аўстралія]] | Хард | {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандра Аляксандраўна Сасновіч|Аляксандра Сасновіч]] | 6-2 6-1 |-bgcolor="#BF94E4" | 11. | 24 лютага 2018 | [[Тэнісны чэмпіянат Дубая 2018|Дубай, ААЭ]] <small>(2)</small> | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Дар’я Сяргееўна Касаткіна|Дар’я Касаткіна]] | 6-4 6-0 |-bgcolor="#c0d077" | 12. | 20 мая 2018 | [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе 2018 у жаночым адзіночным разрадзе|Рым, Італія]] <small>(2)</small> | Грунт | {{Сцяг|Румынія}} [[Сімона Халеп]] | 6-0 6-4 |-bgcolor="#FF6666" | 13. | 28 кастрычніка 2018 | [[Фінал тура WTA 2018 — адзіночны турнір|Фінал тура WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|ЗША}} [[Слаан Стывенс]] | 3-6 6-2 6-2 |-bgcolor="#50C878" | 14. | 8 сакавіка 2020 | [[Адкрыты чэмпіянат Мантэрэя па тэнісе|Мантэрэй, Мексіка]] | Хард | {{Сцяг|Чэхія}} [[Марыя Баўзкова]] | 7-5 4-6 6-4 |-bgcolor="#50C878" | 15. | 26 верасня 2020 | [[Міжнародны тэнісны турнір у Страсбуры 2020|Страсбур, Францыя]] | Грунт | {{Сцяг|Казахстан}} [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алена Рыбакіна]] | 6-4 1-6 6-2 |-bgcolor="#50C878" | 16. | 28 жніўня 2021 | [[Адкрыты чэмпіянат Чыкага па тэнісе|Чыкага, ЗША]] | Хард | {{Сцяг|Францыя}} [[Алізэ Карнэ]] | 7-5 6-4 |-bgcolor="#50C878" | 17. | 27 мая 2023 | [[Міжнародны тэнісны турнір у Страсбуры|Страсбур, Францыя]] <small>(2)</small> | Грунт | {{Сцяг|Расія}} [[Ганна Блінкава]]<ref name="Нейтральны статус">Расійская тэнісістка гуляла на турніры ў нейтральным статусе, у перыяд забароны выступленняў пад сцягам Расіі.</ref> | 6-2 6-3 |- |} ==== Паражэнні (3) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#BF94E4" | 1. | 27 жніўня 2016 | [[Адкрыты чэмпіянат Канектыкута па тэнісе|Нью-Хейвен, ЗША]] | Хард | {{Сцяг|Польшча}} [[Агнешка Радваньская]] | 1-6 6-7(3) |-bgcolor="#FF6666" | 2. | 6 лістапада 2016 | [[Трафей эліты WTA 2016 — адзіночны турнір|Трафей эліты WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Чэхія}} [[Петра Квітава]] | 4-6 2-6 |-bgcolor="#FF6666" | 3. | 3 лістапада 2019 | [[Фінал тура WTA 2019 — адзіночны турнір|Фінал тура WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] | 4-6 3-6 |- |} === Фіналы турніраў [[WTA 125K series|WTA 125]] і [[Міжнародная федэрацыя тэніса|ITF]] у адзіночным разрадзе (9) === ==== Перамогі (7) ==== {| class="wikitable" |- !Легенда: |- |align="center" | [[WTA 125K series|WTA 125]] (1)* |- |bgcolor="#ffcccc"| 100.000 [[Долар ЗША|USD]] (0) |- |bgcolor="#ccccff"| 75.000 [[Долар ЗША|USD]] (2+1) |- |bgcolor="#CCFFCC"| 50.000 [[Долар ЗША|USD]] (1) |- |bgcolor="#50C878"| 25.000 [[Долар ЗША|USD]] (2+1) |- |bgcolor="#ffffcc"| 10.000 [[Долар ЗША|USD]] (1) |- |} {| class="wikitable" |- ! Тытулы па<br />пакрыццях!! Тытулы па месцы<br />правядзення<br />матчаў турніру |- | align="center"| Хард (5+1)* | align="center" rowspan="2"| Зал (0) |- | align="center"| Грунт (2+1) |- | align="center"| Трава (0) | align="center" rowspan="2"| Адкрытае паветра (7+2) |- | align="center"| Дыван (0) |} <small>* колькасць перамог у адзіночным разрадзе + колькасць перамог у парным разрадзе.</small> {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#ffffcc" | 1. | 21 жніўня 2011 | [[Стамбул]], [[Турцыя]] | Хард | {{Сцяг|Славакія}} [[Аня Прыслан]] | 6-2 6-7(5) 6-0 |-bgcolor="#50C878" | 2. | 22 кастрычніка 2011 | [[Лагас]], [[Нігерыя]] | Хард | {{Сцяг|Харватыя}} [[Дона Векіч]] | 6-4 6-3 |-bgcolor="#50C878" | 3. | 24 сакавіка 2012 | [[Ла-Марса]], [[Туніс]] | Грунт | {{Сцяг|Балгарыя}} [[Ізабела Шынікава]] | 7-6(4) 7-6(5) |-bgcolor="#CCFFCC" | 4. | 30 верасня 2012 | [[Тэлаві]], [[Грузія]] | Грунт | {{Сцяг|Украіна}} [[Леся Віктараўна Цурэнка|Леся Цурэнка]] | 6-1 6-2 |- | 5. | 11 лістапада 2012 | [[Royal Indian Open 2012|Пуна, Індыя]] | Хард | {{Сцяг|Японія}} [[Кіміка Датэ-Крум]] | 6-2 6-3 |-bgcolor="#ccccff" | 6. | 3 лютага 2013 | [[Vanessa Phillips Women's Tournament 2013|Эйлат, Ізраіль]] | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Марта Сіроткіна]] | 6-3 3-6 7-5 |-bgcolor="#ccccff" | 7. | 3 жніўня 2013 | [[Viccourt Cup 2013|Данецк, Украіна]] | Хард | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Цімея Бабаш]] | 3-6 6-2 7-6(9) |- |} ==== Паражэнні (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 22 мая 2010 | [[Харкаў]], [[Украіна]] | Грунт | {{Сцяг|Украіна}} [[Людміла Кічанок]] | 2-6 6-4 1-6 |-bgcolor="#CCFFCC" | 2. | 30 снежня 2011 | [[Цюмень]], [[Расія]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Расія}} [[Юлія Антонаўна Пуцінцава|Юлія Пуцінцава]] | 2-6 4-6 |- |} {{канец схаванага блока}} {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў парным разрадзе |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы турніраў [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]] ў парным разрадзе (2) === ==== Перамогі (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 20 ліпеня 2014 | [[Кубак Стамбула па тэнісе 2014|Стамбул, Турцыя]] | Хард | {{Сцяг|Японія}} [[Місакі Доі]] | {{Сцяг|Грузія}} [[Аксана Калашнікава]]<br />{{Сцяг|Польшча}} [[Паула Каня]] | 6-4 6-0 |-bgcolor="#50C878" | 2. | 26 ліпеня 2015 | [[Кубак Стамбула па тэнісе 2015|Стамбул, Турцыя]] <small>(2)</small> | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Дар’я Гаўрылава]] | {{Сцяг|Турцыя}} [[Чагла Бююкакчай]]<br />{{Сцяг|Сербія}} [[Алена Янкавіч]] | 5-7 6-1 [10-4] |- |} === Фіналы турніраў [[WTA 125K series|WTA 125]] і [[Міжнародная федэрацыя тэніса|ITF]] у парным разрадзе (6) === ==== Перамогі (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 24 ліпеня 2010 | [[Харкаў]], [[Украіна]] | Грунт | {{Сцяг|Украіна}} [[Кацярына Казлова]] | {{Сцяг|Украіна}} [[Валянціна Івахненка]]<br />{{Сцяг|Украіна}} [[Алёна Сотнікава]] | 6-3 7-5 |-bgcolor="#ccccff" | 2. | 3 лютага 2013 | [[Vanessa Phillips Women's Tournament 2013|Эйлат, Ізраіль]] | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Ала Кудраўцава]] | {{Сцяг|Італія}} [[Карына Дэнтоні]]<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандра Аляксандраўна Сасновіч|Аляксандра Сасновіч]] | 6-1 6-3 |- |} ==== Паражэнні (4) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#ffffcc" | 1. | 30 мая 2009 | [[Харкаў]], [[Украіна]] | Грунт | {{Сцяг|Украіна}} [[Кацярына Казлова]] | {{Сцяг|Украіна}} [[Кацярына Аўдзіенка]]<br />{{Сцяг|Расія}} [[Марыя Жаркова]] | 7-6(3) 3-6 [9-11] |-bgcolor="#50C878" | 2. | 9 мая 2010 | [[Харкаў]], [[Украіна]] | Хард | {{Сцяг|Украіна}} [[Кацярына Казлова]] | {{Сцяг|Украіна}} [[Надзея Кічанок]]<br />{{Сцяг|Украіна}} [[Людміла Кічанок]] | 4-6 2-6 |-bgcolor="#50C878" | 3. | 23 красавіка 2011 | [[Тэсендэрла]], [[Бельгія]] | Грунт (зал) | {{Сцяг|Украіна}} [[Марына Занеўская]] | {{Сцяг|Германія}} [[Ганна-Лена Гронефельд]]<br />{{Сцяг|Германія}} [[Таццяна Малек]] | 5-7 3-6 |-bgcolor="#50C878" | 4. | 29 кастрычніка 2011 | [[Лагас]], [[Нігерыя]] | Хард | {{Сцяг|Чарнагорыя}} [[Данка Ковініч]] | {{Сцяг|Аўстрыя}} [[Мелані Клафнер]]<br />{{Сцяг|Румынія}} [[Агнеш Сатмары]] | 0-6 7-6(1) [5-10] |- |} {{канец схаванага блока}} {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў камандных турнірах |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы камандных турніраў (1) === ==== Паражэнні (1) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Год''' |'''Турнір''' |'''Каманда''' |'''Супернік у фінале''' |'''Лік''' |- | 1. | [[Кубак Хопмана 2016|2016]] | [[Кубак Хопмана]] | '''{{UKR}}''' <br /><small>Эліна Світоліна, [[Аляксандр Аляксандравіч Далгаполаў|Аляксандр Далгаполаў]]</small> | {{AUS}} <br /><small>[[Дар’я Аляксееўна Гаўрылава|Дар’я Гаўрылава]], [[Нік Кір’яс]]</small> | '''0-2'''<br /> |- |} {{канец схаванага блока}} == Гісторыя выступленняў на турнірах == ''Станам на 18 кастрычніка 2021 года'' ''Для таго, каб прадухіліць блытаніну і падвойванне ліку, інфармацыя ў гэтай табліцы карэктуецца толькі па сканчэнні ўдзелу там дадзенага гульца.'' {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Адзіночныя турніры |Рамка = |Фон_загалоўка =}} {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Турнір !! [[Тур WTA 2011|2011]] !! [[Тур WTA 2012|2012]] !! [[Тур WTA 2013|2013]] !! [[Тур WTA 2014|2014]] !! [[Тур WTA 2015|2015]] !! [[Тур WTA 2016|2016]] !! [[Тур WTA 2017|2017]] !! [[Тур WTA 2018|2018]] !! [[Тур WTA 2019|2019]] !! [[Тур WTA 2020|2020]] !! [[Тур WTA 2021|2021]] !! Вынік !! В/П за<br />кар’еру |- | colspan="14" | '''Турніры Вялікага шлема''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2013|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2014|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2015|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2016|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2017|3Р]] |align="center" style="background:#ffebcd"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2018|1/4]] |align="center" style="background:#ffebcd"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2019|1/4]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2020|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2021|4Р]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 9''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|20-9 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Францыі]] |align="center"|К |align="center"|К |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2013|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2014|2Р]] |align="center" style="background:#ffebcd"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2015|1/4]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2016|4Р]] |align="center" style="background:#ffebcd;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2017|1/4]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2018|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2019|3Р]] |align="center" style="background:#ffebcd;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2020|1/4]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2021|3Р]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 9''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|22-9 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Уімблданскі турнір]] |align="center"|- |align="center"|К |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2013|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2014|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2015|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2016|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2017|4Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2018|1Р]] |align="center" style="background:yellow;"|[[Уімблданскі турнір 2019|1/2]] |align="center" style="color:#cccccc;"|<small>НП</small> |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2021|2Р]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 8''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|11-8 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]] |align="center"|- |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2012|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2013|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2014|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2015|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2016|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2017|4Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2018|4Р]] |align="center" style="background:yellow;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2019|1/2]] |align="center"|- |align="center" style="background:#ffebcd;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2021|1/4]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 9''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|20-9 |- |style="background:#EFEFEF;"|Вынік |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 1 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 2 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 35''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"| |- bgcolor="#efefef" |В/П у сезоне |align="center"|0-0 |align="center"|0-1 |align="center"|2-4 |align="center"|3-4 |align="center"|9-4 |align="center"|7-4 |align="center"|12-4 |align="center"|9-4 |align="center"|15-4 |align="center"|6-2 |align="center"|10-4 |align="center"| |align="center"|'''73-35''' |- | colspan="14" | '''Алімпійскія гульні''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Тэніс на Алімпійскіх гульнях|Летняя Алімпіяда]] |align="center" colspan="1" style="color:#cccccc;"|<small>НП</small> |align="center"|- |align="center" colspan="3" style="color:#cccccc;"|<small>Не праводзіўся</small> |align="center" style="background:#ffebcd;"|[[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 — жаночы адзіночны турнір|1/4]] |align="center" colspan="4" style="color:#cccccc;"|<small>Не праводзіўся</small> |align="center" bgcolor=cc9966|[[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 — жаночы адзіночны турнір|III]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 2''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|8-2 |- | colspan="14" | '''Выніковы турнір года''' |- |style="background:#EFEFEF;"|[[Фінал тура WTA]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Фінал тура WTA 2017 — адзіночны турнір|Група]] |align="center" style="background:#00ff00;"|'''[[Фінал тура WTA 2018 — адзіночны турнір|П]]''' |align="center" style="background:#D8BFD8;"| [[Фінал тура WTA 2019 — адзіночны турнір|Ф]] |align="center" style="color:#cccccc;"|<small>НП</small> |align="center"| |style="background:#EFEFEF;" align="center"|'''1 / 3''' |style="background:#EFEFEF;" align="center"|10-3 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Турнір чэмпіёнак WTA|Турнір чэмпіёнак]] / [[Трафей эліты WTA|Трафей эліты]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Турнір чэмпіёнак WTA 2013|Група]] |align="center"|- |align="center" style="background:yellow;"|[[Трафей эліты WTA 2015 — адзіночны турнір|1/2]] |align="center" style="background:#D8BFD8;"| [[Трафей эліты WTA 2016 — адзіночны турнір|Ф]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center" colspan="2" style="color:#cccccc;"|<small>Не праводзіўся</small> |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 3''' |align="center" style="background:#EFEFEF;" |5-4 |- |} <small>'''К''' — пройгрыш у кваліфікацыйным турніры.</small> {{канец схаванага блока}} == Узнагароды == * [[Ордэн «За заслугі» (Украіна)|Ордэн «За заслугі»]] ІІ ступені ([[21 жніўня]] [[2020]] года)<ref>{{Cite web |url=https://www.president.gov.ua/documents/3352020-34805 |title=Указ Президента України від 21 серпня 2020 року № 335/2020 «Про відзначення державними нагородами України з нагоди Дня незалежності України» |accessdate=2020-08-24 |archivedate=2021-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415052406/https://www.president.gov.ua/documents/3352020-34805 |url-status=live }}</ref> * [[Ордэн «За заслугі» (Украіна)|Ордэн «За заслугі»]] ІІІ ступені ([[28 чэрвеня]] [[2017]] года)<ref>{{Cite web |url=http://www.president.gov.ua/documents/1682017-22090 |title=Указ Президент України від 28 червня 2017 року № 168/2017 «Про відзначення державними нагородами України з нагоди Дня Конституції України» |accessdate=2017-06-28 |archivedate=2017-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171211003139/http://www.president.gov.ua/documents/1682017-22090 |url-status=live }}</ref> * Ордэн «[[Ордэн княгіні Вольгі]]» III ступені ([[16 жніўня]] [[2021]] года)<ref>{{Cite web |url=https://www.president.gov.ua/documents/3612021-39693 |title=Указ Президента України від 16 серпня 2021 № 361/2021 «Про відзначення державними нагородами України спортсменів — учасників літніх Олімпійських ігор та їх тренерів» |accessdate=2021-08-17 |archivedate=2021-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210817182339/https://www.president.gov.ua/documents/3612021-39693 |url-status=live }}</ref> * [[Ганаровы грамадзянін Харкава]] ([[24 чэрвеня]] [[2020]] года)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.city.kharkov.ua/ru/news/viznacheno-novikh-pochesnikh-gromadyan-mista-44909.html|title=Определены новые Почетные граждане города|website=Официальный сайт Харьковского городского совета, городского головы, исполнительного комитета|accessdate=2021-11-25|archivedate=2021-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211125080613/https://city.kharkov.ua/ru/news/viznacheno-novikh-pochesnikh-gromadyan-mista-44909.html|url-status=live}}</ref> == Галерэя == <center> <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="6"> File:Elina Svitolina (7105792783).jpg|У 2012 годзе File:Elina Svitolina (6959719576).jpg|У 2012 годзе File:Svitolina WMQ13-002.jpg|Кваліфікацыя на [[Уімблданскі турнір 2013|Уімблдан 2013]] File:Elina Svitolina (15152339008).jpg|У 2014 годзе File:Elina Svitolina (18845271920).jpg|У 2015 годзе File:Elina Svitolina & Olga Savchuk (16295909519).jpg|Разам з [[Вольга Мікалаеўна Саўчук|Вольгай Саўчук]] на [[Кубак Федэрацыі|Кубку Федэрацыі]] 2015 File:Elina Svitolina (16812666486).jpg|На [[BNP Paribas Open]] 2015 File:Elina Svitolina (19146815453).jpg|На [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2015|Адкрытым чэмпіянаце Францыі-2015]] File:Elina_Svitolina_(19319357939).jpg|На [[Уімблданскі турнір 2015|Уімблдане-2015]] File:Svitolina BM16 (8) (27672426272).jpg|На [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2016|Адкрытым чэмпіянаце Францыі-2016]] File:Svitolina US16 (34) (29235409644).jpg|На [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2016|Адкрытым чэмпіянаце ЗША-2016]] File:Elina Svitolina (33063538520).jpg|На [[BNP Paribas Open|Indian Wells Open]] 2017 </gallery> </center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя|Тэма=Эліна Світоліна}} * Эліна Світоліна — [https://www.youtube.com/watch?v=JY25ju_nvx0 пра жыццё ў каранціне, расставанне з Багдацісам і віртуальны тэніс (ВІДЭА)] * [https://btu.org.ua/igroki/female/3653-elina-svitolina-elina-svitolina.html Профіль на сайце Вялікі тэніс Украіны] * [http://svitolina.com/ru/index.html Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200731064721/http://svitolina.com/ru/index.html |date=31 ліпеня 2020 }}{{ref-en}}{{ref-ru}} * {{Профіль WTA}} * {{Профіль ITF}} * {{Профіль удзельніцы Кубка Федэрацыі}} * [http://www.sapronov-tennis.org/?p=players&id=145 Профіль на Тэнісным партале Украіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220311044024/http://www.sapronov-tennis.org/?p=players&id=145 |date=11 сакавіка 2022 }} * [http://www.wtatennis.com/getting-to-know/article/3013139 Інтэрв’ю сайту WTA]{{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Світоліна Эліна Міхайлаўна}} [[Катэгорыя:Тэнісісткі Украіны]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 года]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 года]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Францыі па тэнісе ў адзіночным разрадзе сярод дзяўчат]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе ў парным разрадзе сярод дзяўчат]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Харкава]] dceltznpjtdi8grzl7h2ymdw7de79m6 ГК Данскія Казакі — ПФУ 0 701904 5142601 4265840 2026-05-17T10:09:27Z JerzyKundrat 174 5142601 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = Данскія Казакі — ПФУ | выява = | поўная_назва = | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 1986 | расфарміраваны = | горад = [[Таганрог]], [[Расія]] | пляцоўка = СК ДБУ РА «СШОР № 13» | умяшчальнасць = 1000 | кіраўнік = Міхаіл Анатолевіч Цыбенка | пасада_кіраўніка = Прэзідэнт | трэнер = | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Расіі па гандболе|Чэмпіянат Расіі]] | сезон = 2021/2022 | месца = | сайт = https://hc-taganrog.ru/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = ff0000 |body1 = ff0000 |rightarm1 = ff0000 |shorts1 = ff0000 |pattern_la2 = |pattern_b2 = _whiteuppersnake |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = ffffff |body2 = ffffff |rightarm2 = ffffff |shorts2 = 000000 }} '''«Данскія Казакі — ПФУ»''' — расійскі [[гандбол]]ьны клуб. Заснаваны ў [[1986]] годзе. Выступае ў [[Чэмпіянат Расіі па гандболе|Чэмпіянаце Расіі па гандболе]]. У 2022 годзе выключаны з унутрырасійскіх спаборніцтваў. Пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], беларускія гандбалісты [[Максім Нясвадзьба]], [[Максім Драздоў]], [[Аляксей Шынкель]], [[Дзмітрый Датчук]] і ўкраінскі трэнер Сяргей Бябешка асудзілі ваенную агрэсію Расіі з дачыненні да Украіны і пакінулі клуб. == Папярэднія назвы == * «Таганрог-ПФУ» (да 2020) * «Данскія Казакі — ПФУ» (з 2020) == Дасягненні == * {{Зл}} '''Чэмпіён Расіі сярод каманд вышэйшай лігі (3)''': 2005/2006, 2012/2013, 2018/2019 * {{Бр}} Бронзавы прызёр Расіі сярод каманд вышэйшай лігі (2): 2009/2010, 2014/2015 == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! Заўвагі |- | 2018/19 || [[Вышэйшая ліга чэмпіяната Расіі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|'''1''' || |- | 2019/20 || [[Чэмпіянат Расіі па гандболе 2019/2020|Суперліга]] || bgcolor=Silver|'''9''' || |- | 2020/21 || [[Чэмпіянат Расіі па гандболе 2020/2021|Суперліга]] || bgcolor=Silver|'''9''' || |} == Спасылкі == * [https://hc-taganrog.ru/ Сайт клуба] [[Катэгорыя:ГК Данскія Казакі — ПФУ| ]] [[Катэгорыя:Гандбольныя клубы Расіі|Данскія Казакі — ПФУ]] 82xrch3vd4uqvkjs3c2p63egn8oh9wr Філатаўскі сельсавет 0 702023 5142536 4631179 2026-05-17T03:02:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142536 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Філатаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Круглянскі раён]] |Уключае = 30 населеных пунктаў |Сталіца = [[Філатава (Круглянскі раён)|Філатава]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1224 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://krugloe.gov.by/ru/fil_selisp-ru/ |Заўвагі = }} '''Філа́таўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Круглянскі раён|Круглянскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Філатава (Круглянскі раён)|Філатава]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Паўлавіцкі сельсавет''' у складзе Круглянскага раёна [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Паўлавічы (Круглянскі раён)|Паўлавічы]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Круглянскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе [[Талачынскі раён|Талачынскага раёна]] БССР. З 12 лютага 1935 года сельсавет у складзе адноўленага Круглянскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. З 16 верасня 1959 года ў складзе [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкага раёна]]. 11 красавіка 1960 года да сельсавета далучаны тэрыторыя скасаванага [[Кручанскі сельсавет|Кручанскага сельсавета]] і частка скасаванага [[Скуратоўскі сельсавет|Скуратоўскага сельсавета]] (11 населеных пунктаў: [[Баканава]], [[Варгуццева]], [[Вялікія Каскевічы]], [[Галошына]], [[Засенак]], [[Кіпячы (Круглянскі раён)|Кіпячы]], [[Саннікі (Круглянскі раён)|Саннікі]], [[Сідаркава]], [[Філатава (Круглянскі раён)|Філатава]], [[Хралішчава]] і [[Царэўск]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. 4 чэрвеня 1965 года ў склад адноўленага [[Кручанскі сельсавет|Кручанскага сельсавета]] перададзены 26 населеных пунктаў ([[Аладзенка]], [[Бярозка (Круглянскі раён)|Бярозка]], [[Вугляны (Круглянскі раён)|Вугляны]], [[Дарожкавічы (Круглянскі раён)|Дарожкавічы]], [[Дудакі]], [[Жукава (Круглянскі раён)|Жукава]], [[Кассё (круглянскі раён)|Кассё]], [[Катоўка (Круглянскі раён)|Катоўка]], [[Каўрыжына]], [[Круча (Круглянскі раён)|Круча]], [[Лужа (Круглянскі раён)|Лужа]], [[Любішча]], [[Малыя Вугляны]], [[Малыя Каскевічы]], [[Мікулінка]], [[Новае Палессе (Круглянскі раён)|Новае Палессе]], [[Паграбішча (Круглянскі раён)|Паграбішча]], [[Паляжаеўка]], [[Салаўёва (Круглянскі раён)|Салаўёва]], [[Стаі (Круглянскі раён)|Стаі]], [[Старое Палессе]], [[Татарка (Круглянскі раён)|Татарка]], [[Труханаўка]], [[Цімохаўка (Круглянскі раён)|Цімохаўка]], [[Шчыток]] і [[Янава (Круглянскі раён)|Янава]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (1105).</ref>. З 30 ліпеня 1966 года сельсавет у складзе адноўленага Круглянскага раёна. 27 снежня 1977 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Рубеж (Круглянскі раён)|Рубеж]], сельсавет перайменаваны ў '''Рубежскі сельсавет'''<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 снежня 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 9 (1563).</ref>. Да 1 студзеня 2005 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Філатава. 21 снежня 2011 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Кручанскі сельсавет|Кручанскага сельсавета]] (17 населеных пунктаў: [[Бярозка (Круглянскі раён)|Бярозка]], [[Вугляны (Круглянскі раён)|Вугляны]], [[Дарожкавічы (Круглянскі раён)|Дарожкавічы]], [[Дудакі]], [[Жукава (Круглянскі раён)|Жукава]], [[Каўрыжына]], [[Круча (Круглянскі раён)|Круча]], [[Любішча]], [[Малыя Вугляны]], [[Малыя Каскевічы]], [[Мікулінка]], [[Новае Палессе (Круглянскі раён)|Новае Палессе]], [[Паграбішча (Круглянскі раён)|Паграбішча]], [[Стаі (Круглянскі раён)|Стаі]], [[Старое Палессе]], [[Татарка (Круглянскі раён)|Татарка]] і [[Янава (Круглянскі раён)|Янава]]), сельсавет перайменаваны ў Філатаўскі<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 21 декабря 2011 г. № 13-9 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190414013031/http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf|date=14 красавіка 2019}}</ref>. 29 снежня 2020 года скасавана вёска [[Бярозка (Круглянскі раён)|Бярозка]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921m0106151&p1=1 Решение Круглянского районного Совета депутатов от 29 декабря 2020 г. № 29-9 Об упразднении сельских населенных пунктов Круглянского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220226124103/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921m0106151&p1=1|date=26 лютага 2022}}</ref>, 29 снежня 2022 года — вёска [[Татарка (Круглянскі раён)|Татарка]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923m0120503&p1=1 Решение Круглянского районного Совета депутатов от 29 декабря 2022 г. № 51-6 Об упразднении деревни Татарка Круглянского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (15 населеных пунктаў) — 1105 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,8 % — [[беларусы]], 3,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (32 населеныя пункты) — 1224 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Філатаўскі сельсавет}} {{Круглянскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Філатаўскі (да 1977 года Паўлавіцкі, да 2011 года Рубежскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Круглянскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Паўлавіцкі сельсавет у [[Круглянскі раён|Круглянскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Талачынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Паўлавіцкі сельсавет у [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] (1931—1935)}} |спіс3 = {{Круглянскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Паўлавіцкі сельсавет у [[Круглянскі раён|Круглянскім раёне]] (1935—1959)}} |спіс4 = {{Бялыніцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Паўлавіцкі сельсавет у [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкім раёне]] (1959—1966)}} |спіс5 = {{Круглянскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Філатаўскі (да 1977 года Паўлавіцкі, да 2011 года Рубежскі) сельсавет у [[Круглянскі раён|Круглянскім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Філатаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Талачынскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бялыніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] o00haipw3mq2zzmtdrevm87vaackq25 Беларусь і карабахскі канфлікт 0 705787 5142418 5074051 2026-05-16T15:58:10Z DBatura 73587 5142418 wikitext text/x-wiki {{Main|Карабахскі канфлікт}} [[File:Беларусь і ўдзельнікі карабахскага канфлікту.png|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#FF0000}} Арменія<br>{{color box|#1E90FF}} Азербайджан]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Карабахскі канфлікт]] з’яўляецца шматгадовым супрацьстаяннем паміж [[Арменія]]й і непрызнанай [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікай]] з аднаго боку, і [[Азербайджан]]ам з другога. Каменем перапоны стаў [[Нагорны Карабах]]. У гэтым пытанні [[Рэспубліка Беларусь]] выступаў выключна за мірнае ўрэгуляванне, але пры гэтым прызнавала спрэчны рэгіён за азербайджанцамі. Урад краіны імкнуўся балансаваць паміж варагуючымі бакамі. == Палітыка-дыпламатычны бок == === Афіцыйная пазіцыя ўрада === {{Гл. таксама|Знешняя палітыка Беларусі}} Ва [[знешняя палітыка|знешняй палітыцы]] Беларусь традыцыйна выступае за мірнае ўрэгуляванне любых канфліктаў палітыка-дыпламатычнымі сродкамі. Гэта ж тычыцца і армяна-азербайджанскага супрацьстаяння<ref name="шибковская"/>. З 1992-га Рэспубліка Беларусь з’яўляецца членам [[Мінская група АБСЕ|Мінскай групы АБСЕ]], адзінай актыўнай перамоўнай пляцоўкай па праблеме Нагорнага Карабаха<ref name="Филиппов"/>. У лістападзе 2009 года [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] досыць нечакана выступіў з шэрагам заяваў па пытанні Карабахскага крызісу, падкрэсліваючы зацікаўленасць сваёй краіны ўдзельнічаць у вырашэнні і іншых канфліктаў на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]<ref name="Филиппов">''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016.</ref>. У красавіку 2016 года на фоне чарговага [[узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2016)|абвастрэння ў рэгіёне]] прэс-сакратар [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|МЗС РБ]] Дзмітрый Мірончык заявіў<ref>''Вадим Шундалов.'' [https://www.sb.by/articles/v-mid-poyasnili-pozitsiyu-belarusi-po-nagorno-karabakhskomu-konfliktu.html В МИД пояснили позицию Беларуси по Нагорно-Карабахскому конфликту] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 4 апреля 2016.</ref>: {{Цытата|Ключавая пазіцыя, з якой зыходзіць беларускі бок, — гэта выразны заклік устрымлівацца ад прымянення сілы або пагрозы сілай у міжнародных адносінах, як гэта адлюстравана ў [[Статут ААН|Статуце ААН]] і іншых аўтарытэтных міжнародна-прававых дакументах. Мы ўпэўнены, што праблема Нагорнага Карабаха можа быць вырашана выключна мірным шляхам і толькі ў адпаведнасці з агульнапрызнанымі прынцыпамі і нормамі міжнароднага права.}} У гэты ж час кіраўнік дзяржавы даў даручэнні міністру абароны [[Андрэй Аляксеевіч Раўкоў|Андрэю Раўкову]] і міністру замежных спраў [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзіміру Макею]] правесці кансультацыі з іх армянскімі і азербайджанскімі калегамі. Больш за тое, прэзідэнт Беларусі правёў тэлефонныя перамовы з лідарам Азербайджана [[Ільхам Аліеў|Ільхамам Аліевым]] і лідарам Арменіі [[Серж Саргсян|Сержам Саргсянам]]<ref name="Филиппов"/>. Сваю пазіцыю дзяржава захавала і пры [[Другая Карабахская вайна|Другой Карабахскай вайне 2020 года]]<ref>[https://sputnik.by/20200928/MID-Belarusi-prizval-prekratit-boevye-deystviya-v-Nagornom-Karabakhe-1045778152.html МИД Беларуси призвал прекратить боевые действия в Нагорном Карабахе]</ref>,і пры [[Сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2023)|сутыкненнях 2023 года]]<ref>[https://news.zerkalo.io/economics/49303.html На «эскалацию обстановки» в Нагорном Карабахе отреагировали в МИД Беларуси]</ref>. Пасля падзення НКР афіцыйны Мінск быў наглядальнікам за працэсам разбраення нагорна-карабахскіх фарміраванняў: 23 верасня 2023 года ваенны аташэ Беларусі ў Азербайджане разам з калегамі з іншых краін прыбыў у [[Сцепанакерт]], каб азнаёміцца са становішчам<ref>[https://bel.sputnik.by/20230923/vaenny-atashe-belarus-pryby-u-nagorny-karabakh-1079690758.html Ваенны аташэ Беларусі прыбыў у Нагорны Карабах]</ref>. === Адносіны з удзельнікамі канфлікту === {{Гл. таксама|Беларуска-армянскія адносіны|Беларуска-азербайджанскія адносіны}} Дзяржава падтрымлівае цеснае палітычнае і эканамічнае супрацоўніцтва з абодвума бакамі канфлікту, балансуючы паміж пазіцыямі Арменіі і Азербайджана. Нягледзячы на вялікую для Беларусі эканамічную значнасць Азербайджана (як з пункту гледжання тавараабароту, так і з пункту гледжання сальда гандлёвага балансу), афіцыйны Мінск змог наладзіць цесныя адносіны з часткай армянскай палітычнай і дзелавой эліты, у прыватнасці, з бізнесменам і палітыкам [[Гагік Каляевіч Царукян|Гагікам Царукянам]]. Аднак з Арменіяй паўсталі некаторыя складанасці. Так, напрыклад, у красавіку 2016 года МЗС краіны запрасіў беларускага пасла ў [[Ерэван]]е для тлумачэнняў заявы дыпламатаў Беларусі аб падтрымцы тэрытарыяльнай цэласнасці Азербайджана. Армянскі бок падкрэсліў глыбокае здзіўленне пазіцыяй сваіх партнёраў<ref name="Филиппов"/>. ===== Крызіс у адносінах з Ерэванам ===== 16 мая 2024 года Аляксандр Лукашэнка наведаў з афіцыйным візітам Азербайджан. Пасля сустрэчы ў [[Баку]], ён з Ільхамам Аліевым адправіўся ў Нагорны Карабах, з якога да таго часу адбыўся поўны [[Выхад армян з Нагорнага Карабаха|выхад яго армянскага насельніцтва]]. У размове з прэзідэнтам Аліевым, Лукашэнка будучы саюзнікам Арменіі па [[АДКБ]] заявіў<ref>{{cite web|url=https://cis.minsk.by/news/27490/o_gosudarstvennom_vizite_prezidenta_belarusi_aleksandra_lukashenko_v_azerbajdzhan|title=О государственном визите Президента Беларуси Александра Лукашенко в Азербайджан|publisher=ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}} </ref>: {{цытата|Я яшчэ падумаў, успомніў нашу размову перад вайной, перад вашай вызваленчай вайной, калі мы па-філасофску разважалі за абедам удваіх. Тады мы зразумелі, што ў вайне перамагчы можна. Гэта важна. Вельмі важна ўтрымаць гэтую перамогу.}} Улічваючы, што лідар краіны-члена Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы фактычна прызнаецца ў абмеркаванні маючай адбыцца вайны супраць іншага ўдзельніка АДКБ (Арменіі) з яе ворагам Азербайджанам, інфармацыйнае выданне [[NEWS.am]] звярнулася ў сакратарыят АДКБ з мэтай высветліць пазіцыю генеральнага сакратара Арганізацыі. Адказ зводзіўся да таго, што заява лідара Беларусі была зроблена ў рамках двухбаковага дыялогу, і яна не можа быць прадметам ацэнкі Генеральнага сакратара<ref>{{cite web|url=https://news.am/rus/news/823988.html|title=В ОДКБ ответили на запрос Новости Армении – NEWS.am касательно заявлений Лукашенко во время визита в Азербайджан|publisher=News.am|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}} </ref>. 13 чэрвеня прэм’ер Арменіі [[Нікол Пашынян]] заявіў, што не паедзе ў Беларусь, пакуль яе прэзідэнтам з’ўляецца Аляксандр Лукашэнка, паколькі той падтрымаў Азербайджан і ўдзельнічаў у яго падрыхтоўцы да вайны за Нагорны Карабах у 2020 годзе. Згодна з ім не паедзе не толькі ён, але і іншыя афіцыйныя прадстаўнікі Арменіі. Таксама Пашынян запатрабаваў ад Прэзідэнта Беларусі «выбачэнняў і тлумачэнняў, якія былі б прымальныя для армянскага народа». Пасля гэтага Ерэван адклікаў свайго амбасадара Размінка Хумарана. У адказ Мінск для кансультацый адклікаў свайго пасла з Арменіі<ref>{{cite web|url=https://www.moscowtimes.ru/2024/06/13/pashinyan-obvinil-lukashenko-vpodgotovke-voini-protiv-armenii-iokazalsya-poseschat-belarus-a133883|title=Пашинян обвинил Лукашенко в подготовке войны против Армении и оказался посещать Беларусь|publisher=The Moscow Times|work=|date=2024-06-13|author=|accessdate=2024-06-13|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. === Значэнне падзей для Беларусі === Палітолаг Юрый Шаўцоў заяўляў, што мінскі працэс па Карабаху стаў важным этапам у гісторыі беларускай знешняй палітыкі, бо дзяржава ўпершыню паспрабавала сябе ў якасці міратворца<ref>''Юлия Демешко.'' [https://www.sb.by/articles/lyudyam-nuzhen-mir.html Проблему Нагорного Карабаха помогут решить взгляд со стороны и предложения Президента Беларуси] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 2 ноября 2022.</ref>. Як адзначалася ў артыкуле «Знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь і армяна-азербайджанскі канфлікт» за аўтарствам Дыяны Шыбкоўскай, аднаго з удзельнікаў рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі маладых аналітыкаў «Позва-2015» (праведзенай у верасні 2013), [[Паўднёвы Каўказ]] і [[Закаўказзе]] для Рэспублікі Беларусь з’яўляюцца звышважнымі ў эканамічным і палітычным плане. Падзеі тут могуць мець наступствы, якія выходзяць далёка за межы рэгіёну, і закранаць таксама беларускую бяспеку. Спецыфічнае геаграфічнае становішча робіць [[Каўказ]] перманентна патэнцыйнай зонай шырокага геапалітычнага канфлікту. Па гэтай прычыне для Беларусі неабходна стабільнасць і парадак у рэгіёне<ref name="шибковская">''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014.</ref>. Кандыдат палітычных навук Аляксандр Філіпаў звязваў неабходнасць міру на Каўказе з палітыкай Лукашэнкі па ператварэнні краіны ў свайго роду рэгіянальную [[Швейцарыя|Швейцарыю]], у надзейную пляцоўку для вырашэння рэгіянальных і нават глабальных праблем. Эксперт таксама спасылаўся на «чуткі ў беларускім істэблішменце», паводле якіх галоўнай прычынай міратворчых ініцыятыў прэзідэнта стала ўзнагароджанне амерыканскага лідара [[Барак Абама|Барака Абамы]] [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміяй міру]]. Нібыта кіраўнік беларускай дзяржавы даў адпаведныя ўказанні Міністэрству замежных спраў забяспечыць яго ўзнагароджанне аналагічнай прэміяй<ref name="Филиппов"/>. == Ваенны бок == === Пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану === {{Гл. таксама|Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі|Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Азербайджана}} З 2000-х гадоў Рэспубліка Беларусь актыўна пастаўляе ваенную прадукцыю [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеным сілам Азербайджана]], частка з якой была ўжыта ў ходзе канфлікту ў Карабаху. У іх ліку за 2005—2020 гг. маюцца 131 адз. [[Т-72]], 11 адз. [[2С7|2С7 «Піён»]], 120 адз. [[122-мм гаўбіца Д-30|Д-30]], 2 адз. [[Т38 «Стылет»]], каля 10 адз. [[Паланэз (РСЗА)|В-200 «Паланэз»]], некаторы лік «[[Навальніца-С]]» і «[[Навальніца-6]]», [[Скіф (СТРК)|СТРК «Скіф»]] і 11 адз. [[Су-25]]. У 2018-м ключавыя пастаўкі ў Азербайджан беларускай вайсковай прадукцыі на 195 млн. $ былі ў жніўні—верасні, у 2019 годзе на 100 млн. $ — у лістападзе—снежні<ref name="Лебедок">''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020.</ref>. У лістападзе 2018 года прэс-сакратар знешнепалітычнага ведамства Арменіі Ганна Нагдалян пракаментавала пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану так<ref>[https://web.archive.org/web/20220411193228/https://gazetaby.com/post/mid-armenii-my-ne-mozhem-otnositsya-k-prodazhe-oruzhiya-azerbajdzhanu-kak-k-isklyuchitelno-delovoj-/144095/ МИД Армении: Мы не можем относиться к продаже оружия Азербайджану как к исключительно деловой сделке] // Салідарнасць : газета. — 23 ноября 2018.</ref>:{{цытата|Мы неаднаразова адзначалі, што не можам ставіцца да продажу зброі Азербайджану як да выключна дзелавой здзелцы. Гэта зброя, якая адымае жыцця нашых суайчыннікаў, нашых салдат, грамадзянскага насельніцтва. Гонка ўзбраенняў у нашым рэгіёне вельмі небяспечна. Што тычыцца продажу ўзбраенняў Азербайджану з боку Беларусі, то гэта разам з вышэйпералічанай заклапочанасцю таксама ставіць пад сумнеў усю логіку калектыўнай бяспекі, кідае выклік усёй логіцы супрацоўніцтва ў рамках АДКБ і непасрэдным чынам наносіць шкоду эфектыўнасці і аўтарытэту Арганізацыі.}} Паводле заявы прэзідэнта непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі [[Араік Уладзіміравіч Аруцюнян|Араіка Аруцюняна]], падчас Другой Карабахскай вайны ў кастрычніку 2020 года Азербайджан абстраляў горад Сцепанакерт рэактыўнымі сістэмамі залпавага агню беларускай вытворчасці «Паланэз»<ref>{{cite news|title=Степанакерт обстреливают «Полонезы» и «Смерчи»|url=https://regnum.ru/news/3080983.html|agency=Регнум|date=2020-10-04|accessdate=2020-10-05|archivedate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008041728/https://regnum.ru/news/3080983.html}}</ref>. У пачатку лістапада таго ж года азербайджанцы пры дапамозе беларускага комплексу [[радыёэлектронная барацьба|РЭБ]] «Навальніца-С» знішчылі адзін армянскі беспілотнік у Тавузскім раёне. Дзякуючы комплексам «Навальніца-6» былі паспяхова падушаны сродкі [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] Нагорнага Карабаха і Арменіі, уключаючы зенітныя ракетныя комплексы «[[Аса (зенітны ракетны комплекс)|Аса]]», «[[Тор (зенітны ракетны комплекс)|Тор]]» і [[С-300]]<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/11/23/azerbaydzhan-belorusskimi-grozami-glushil-armyanskuyu-pvo-video Азербайджан белорусскими «Грозами» глушил армянскую ПВО — видео] // EADaily, 23 ноября 2020</ref>. Па дадзеных сумеснага журналісцкага расследавання Бюро, Hetq і [[OCCRP]], падчас [[Другая Карабахская вайна|другой Карабахскай вайны]] Азербайджан збіваў армянскія беспілотнікі сістэмай СПА «[[С-125|Пячора-2ТМ]]», набытай у прыватнага беларускага вытворцы зброі «Тэтраэдр»<ref>{{cite web|url=https://www.ekhokavkaza.com/a/occrp-azerbaydzhan-sbival-armyanskie-bespilotniki-belorusskoy-sistemy/33514594.html|title=OCCRP: Азербайджан сбивал дроны в Карабахе с помощью белорусской системы ПВО|work=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|lang=ru}}</ref>. === Перспектыва ўдзелу УС РБ === У сувязі з тым, што Беларусь і Арменія з’яўляюцца членамі АДКБ, выказваліся меркаванні аб магчымасці адпраўкі [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|беларускіх войскаў]] у зону баявых дзеянняў. Фармальна арганізацыя да канфлікту дачынення не мае, паколькі НКР — гэта азербайджанская тэрыторыя і непрызнаная рэспубліка, якая не ўваходзіць у АДКБ. Згодна з [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 3314|рэзалюцыяй 3314 Генасамблеі ААН]], дзейнасць Арменіі ў Карабаху разглядаецца як агрэсія супраць Азербайджана. Дзяржавы-ўдзельніцы АДКБ абавязваюцца вырашаць усе рознагалоссі з іншымі краінамі мірнымі сродкамі, і ў такім выпадку падтрымка армянскай арміі з боку арганізацыі — гэта падтрымка агрэсіі, што не адпавядае мэтам Дагавора аб калектыўнай бяспецы<ref name="Лебедок"/>. Праблема абвастрылася пасля ўступлення Арменіі ў [[Еўразійскі эканамічны саюз]]. Адсутнасць агульнай мяжы паміж Арменіяй і іншымі членамі ЕАЭС, паводле палітолага Аляксандра Філіпава, не спрыяла эканамічнай інтэграцыі і выклікала сур’ёзную занепакоенасць у беларускіх уладаў. Акрамя таго, існавалі асцярогі, што армянскі бок паспрабуе заручыцца ваенна-палітычнай падтрымкай [[Расія|Расіі]], у тым ліку і па лініі ЕАЭС. Дадзеныя памкненні супярэчылі інтарэсам Беларусі, якая хацела б захаваць выключна эканамічны характар арганізацыі. Урад разумеў, што Расія і Арменія могуць выкарыстоўваць канфлікт як аргумент для ўзмацнення ролі АДКБ і/або больш цеснай інтэграцыі ў рамках ЕАЭС<ref name="Филиппов"/>. У ліпені 2020 года [[Узброеныя сутыкненні ў Тавушы (2020)|адбыліся сутычкі непасрэдна на мяжы дзвюх дзяржаў]]. Тым не менш АДКБ не распачала значных мер, толькі выказала сур’ёзную заклапочанасць, падкрэсліла неабходнасць неадкладнага спынення агню ў зоне сваёй адказнасці. У адпаведнасці са Статутам Арганізацыі пры абароне на калектыўнай аснове тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту дзяржаў-членаў прыярытэт аддаецца палітычным сродкам<ref name="Лебедок"/>. Аднак, як адзначаў ваенны аналітык [[Ягор Лебядок]], беларускія УС маглі б патрапіць у зону канфлікту ў рамках АДКБ як міратворцы, пры наяўнасці мандата [[ААН]]<ref name="Лебедок"/>. == Гуманітарны бок == У канцы 2020 года лідар Азербайджана Ільхам Аліеў заклікаў сяброўскія краіны постсавецкай прасторы далучыцца да аднаўлення адбітых у армян тэрыторый пасля Другой Карабахскай вайны. У красавіку 2021-га па выніках перамоваў з Аляксандрам Лукашэнкам ён заявіў, што спадзяецца на ўдзел беларускіх кампаній у аднаўленчых работах. Як сказаў палітык: {{Цытата|Мы ведаем вопыт беларускіх кампаній па стварэнні аграпрамысловых комплексаў. Таму ў плане аднаўлення вызваленых тэрыторый гэтая тэма займае асаблівае месца.<..> Мы будзем прыцягваць да работ па аднаўленні тэрыторый толькі кампаніі з дружалюбных краін. І Беларусь з’яўляецца такой. Ужо кампаніі з трох дружалюбных краін працуюць у праектах па аднаўленні Карабаха. Спадзяемся, што чацвёртай краінай будзе Беларусь.}} У сваю чаргу Лукашэнка заявіў пра гатоўнасць ствараць разам прадпрыемствы, асабліва на тэрыторыях, якія адбілі падчас баявых дзеянняў 2020 года. Як адзначыў Міністр архітэктуры і будаўніцтва Беларусі [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч|Руслан Пархамовіч]], менавіта [[сельская гаспадарка]] найбольш моцна зацікавіла азербайджанскіх калегаў. Па падабенству беларускіх [[аграгарадок|аграгарад]]коў плануецца забудова Нагорнага Карабаха. Гаворка ідзе ў цэлым аб аднаўленні ўсёй [[інфраструктура|інфраструктуры]], дзе прадугледжваецца як жылая забудова, так і сацыяльныя аб’екты. Таксама ішла гаворка аб аднаўленні [[гідраэлектрастанцыя|гідраэлектрастанцый]]<ref>[https://ont.by/news/kakuyu-rol-sygraet-belarus-v-vosstanovlenii-nagornogo-karabaha-itogi-vstrechi-lukashenko-i-alieva Какую роль сыграет Беларусь в восстановлении Нагорного Карабаха? Итоги встречи Лукашенко и Алиева] // ОНТ : телеканал. — 18 апреля 2021.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014. * ''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016. * ''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020. [[Катэгорыя:Карабахскі канфлікт]] [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] 9i5q9r0k86yy0va15xpyk59995wmucm 5142419 5142418 2026-05-16T15:58:45Z DBatura 73587 /* Афіцыйная пазіцыя ўрада */ 5142419 wikitext text/x-wiki {{Main|Карабахскі канфлікт}} [[File:Беларусь і ўдзельнікі карабахскага канфлікту.png|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#FF0000}} Арменія<br>{{color box|#1E90FF}} Азербайджан]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Карабахскі канфлікт]] з’яўляецца шматгадовым супрацьстаяннем паміж [[Арменія]]й і непрызнанай [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікай]] з аднаго боку, і [[Азербайджан]]ам з другога. Каменем перапоны стаў [[Нагорны Карабах]]. У гэтым пытанні [[Рэспубліка Беларусь]] выступаў выключна за мірнае ўрэгуляванне, але пры гэтым прызнавала спрэчны рэгіён за азербайджанцамі. Урад краіны імкнуўся балансаваць паміж варагуючымі бакамі. == Палітыка-дыпламатычны бок == === Афіцыйная пазіцыя ўрада === {{Гл. таксама|Знешняя палітыка Беларусі}} У [[знешняя палітыка|знешняй палітыцы]] Беларусь традыцыйна выступае за мірнае ўрэгуляванне любых канфліктаў палітыка-дыпламатычнымі сродкамі. Гэта ж тычыцца і армяна-азербайджанскага супрацьстаяння<ref name="шибковская"/>. З 1992-га Рэспубліка Беларусь з’яўляецца членам [[Мінская група АБСЕ|Мінскай групы АБСЕ]], адзінай актыўнай перамоўнай пляцоўкай па праблеме Нагорнага Карабаха<ref name="Филиппов"/>. У лістападзе 2009 года [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] досыць нечакана выступіў з шэрагам заяваў па пытанні Карабахскага крызісу, падкрэсліваючы зацікаўленасць сваёй краіны ўдзельнічаць у вырашэнні і іншых канфліктаў на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]<ref name="Филиппов">''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016.</ref>. У красавіку 2016 года на фоне чарговага [[узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2016)|абвастрэння ў рэгіёне]] прэс-сакратар [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|МЗС РБ]] Дзмітрый Мірончык заявіў<ref>''Вадим Шундалов.'' [https://www.sb.by/articles/v-mid-poyasnili-pozitsiyu-belarusi-po-nagorno-karabakhskomu-konfliktu.html В МИД пояснили позицию Беларуси по Нагорно-Карабахскому конфликту] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 4 апреля 2016.</ref>: {{Цытата|Ключавая пазіцыя, з якой зыходзіць беларускі бок, — гэта выразны заклік устрымлівацца ад прымянення сілы або пагрозы сілай у міжнародных адносінах, як гэта адлюстравана ў [[Статут ААН|Статуце ААН]] і іншых аўтарытэтных міжнародна-прававых дакументах. Мы ўпэўнены, што праблема Нагорнага Карабаха можа быць вырашана выключна мірным шляхам і толькі ў адпаведнасці з агульнапрызнанымі прынцыпамі і нормамі міжнароднага права.}} У гэты ж час кіраўнік дзяржавы даў даручэнні міністру абароны [[Андрэй Аляксеевіч Раўкоў|Андрэю Раўкову]] і міністру замежных спраў [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзіміру Макею]] правесці кансультацыі з іх армянскімі і азербайджанскімі калегамі. Больш за тое, прэзідэнт Беларусі правёў тэлефонныя перамовы з лідарам Азербайджана [[Ільхам Аліеў|Ільхамам Аліевым]] і лідарам Арменіі [[Серж Саргсян|Сержам Саргсянам]]<ref name="Филиппов"/>. Сваю пазіцыю дзяржава захавала і пры [[Другая Карабахская вайна|Другой Карабахскай вайне 2020 года]]<ref>[https://sputnik.by/20200928/MID-Belarusi-prizval-prekratit-boevye-deystviya-v-Nagornom-Karabakhe-1045778152.html МИД Беларуси призвал прекратить боевые действия в Нагорном Карабахе]</ref>,і пры [[Сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2023)|сутыкненнях 2023 года]]<ref>[https://news.zerkalo.io/economics/49303.html На «эскалацию обстановки» в Нагорном Карабахе отреагировали в МИД Беларуси]</ref>. Пасля падзення НКР афіцыйны Мінск быў наглядальнікам за працэсам разбраення нагорна-карабахскіх фарміраванняў: 23 верасня 2023 года ваенны аташэ Беларусі ў Азербайджане разам з калегамі з іншых краін прыбыў у [[Сцепанакерт]], каб азнаёміцца са становішчам<ref>[https://bel.sputnik.by/20230923/vaenny-atashe-belarus-pryby-u-nagorny-karabakh-1079690758.html Ваенны аташэ Беларусі прыбыў у Нагорны Карабах]</ref>. === Адносіны з удзельнікамі канфлікту === {{Гл. таксама|Беларуска-армянскія адносіны|Беларуска-азербайджанскія адносіны}} Дзяржава падтрымлівае цеснае палітычнае і эканамічнае супрацоўніцтва з абодвума бакамі канфлікту, балансуючы паміж пазіцыямі Арменіі і Азербайджана. Нягледзячы на вялікую для Беларусі эканамічную значнасць Азербайджана (як з пункту гледжання тавараабароту, так і з пункту гледжання сальда гандлёвага балансу), афіцыйны Мінск змог наладзіць цесныя адносіны з часткай армянскай палітычнай і дзелавой эліты, у прыватнасці, з бізнесменам і палітыкам [[Гагік Каляевіч Царукян|Гагікам Царукянам]]. Аднак з Арменіяй паўсталі некаторыя складанасці. Так, напрыклад, у красавіку 2016 года МЗС краіны запрасіў беларускага пасла ў [[Ерэван]]е для тлумачэнняў заявы дыпламатаў Беларусі аб падтрымцы тэрытарыяльнай цэласнасці Азербайджана. Армянскі бок падкрэсліў глыбокае здзіўленне пазіцыяй сваіх партнёраў<ref name="Филиппов"/>. ===== Крызіс у адносінах з Ерэванам ===== 16 мая 2024 года Аляксандр Лукашэнка наведаў з афіцыйным візітам Азербайджан. Пасля сустрэчы ў [[Баку]], ён з Ільхамам Аліевым адправіўся ў Нагорны Карабах, з якога да таго часу адбыўся поўны [[Выхад армян з Нагорнага Карабаха|выхад яго армянскага насельніцтва]]. У размове з прэзідэнтам Аліевым, Лукашэнка будучы саюзнікам Арменіі па [[АДКБ]] заявіў<ref>{{cite web|url=https://cis.minsk.by/news/27490/o_gosudarstvennom_vizite_prezidenta_belarusi_aleksandra_lukashenko_v_azerbajdzhan|title=О государственном визите Президента Беларуси Александра Лукашенко в Азербайджан|publisher=ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}} </ref>: {{цытата|Я яшчэ падумаў, успомніў нашу размову перад вайной, перад вашай вызваленчай вайной, калі мы па-філасофску разважалі за абедам удваіх. Тады мы зразумелі, што ў вайне перамагчы можна. Гэта важна. Вельмі важна ўтрымаць гэтую перамогу.}} Улічваючы, што лідар краіны-члена Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы фактычна прызнаецца ў абмеркаванні маючай адбыцца вайны супраць іншага ўдзельніка АДКБ (Арменіі) з яе ворагам Азербайджанам, інфармацыйнае выданне [[NEWS.am]] звярнулася ў сакратарыят АДКБ з мэтай высветліць пазіцыю генеральнага сакратара Арганізацыі. Адказ зводзіўся да таго, што заява лідара Беларусі была зроблена ў рамках двухбаковага дыялогу, і яна не можа быць прадметам ацэнкі Генеральнага сакратара<ref>{{cite web|url=https://news.am/rus/news/823988.html|title=В ОДКБ ответили на запрос Новости Армении – NEWS.am касательно заявлений Лукашенко во время визита в Азербайджан|publisher=News.am|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}} </ref>. 13 чэрвеня прэм’ер Арменіі [[Нікол Пашынян]] заявіў, што не паедзе ў Беларусь, пакуль яе прэзідэнтам з’ўляецца Аляксандр Лукашэнка, паколькі той падтрымаў Азербайджан і ўдзельнічаў у яго падрыхтоўцы да вайны за Нагорны Карабах у 2020 годзе. Згодна з ім не паедзе не толькі ён, але і іншыя афіцыйныя прадстаўнікі Арменіі. Таксама Пашынян запатрабаваў ад Прэзідэнта Беларусі «выбачэнняў і тлумачэнняў, якія былі б прымальныя для армянскага народа». Пасля гэтага Ерэван адклікаў свайго амбасадара Размінка Хумарана. У адказ Мінск для кансультацый адклікаў свайго пасла з Арменіі<ref>{{cite web|url=https://www.moscowtimes.ru/2024/06/13/pashinyan-obvinil-lukashenko-vpodgotovke-voini-protiv-armenii-iokazalsya-poseschat-belarus-a133883|title=Пашинян обвинил Лукашенко в подготовке войны против Армении и оказался посещать Беларусь|publisher=The Moscow Times|work=|date=2024-06-13|author=|accessdate=2024-06-13|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. === Значэнне падзей для Беларусі === Палітолаг Юрый Шаўцоў заяўляў, што мінскі працэс па Карабаху стаў важным этапам у гісторыі беларускай знешняй палітыкі, бо дзяржава ўпершыню паспрабавала сябе ў якасці міратворца<ref>''Юлия Демешко.'' [https://www.sb.by/articles/lyudyam-nuzhen-mir.html Проблему Нагорного Карабаха помогут решить взгляд со стороны и предложения Президента Беларуси] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 2 ноября 2022.</ref>. Як адзначалася ў артыкуле «Знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь і армяна-азербайджанскі канфлікт» за аўтарствам Дыяны Шыбкоўскай, аднаго з удзельнікаў рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі маладых аналітыкаў «Позва-2015» (праведзенай у верасні 2013), [[Паўднёвы Каўказ]] і [[Закаўказзе]] для Рэспублікі Беларусь з’яўляюцца звышважнымі ў эканамічным і палітычным плане. Падзеі тут могуць мець наступствы, якія выходзяць далёка за межы рэгіёну, і закранаць таксама беларускую бяспеку. Спецыфічнае геаграфічнае становішча робіць [[Каўказ]] перманентна патэнцыйнай зонай шырокага геапалітычнага канфлікту. Па гэтай прычыне для Беларусі неабходна стабільнасць і парадак у рэгіёне<ref name="шибковская">''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014.</ref>. Кандыдат палітычных навук Аляксандр Філіпаў звязваў неабходнасць міру на Каўказе з палітыкай Лукашэнкі па ператварэнні краіны ў свайго роду рэгіянальную [[Швейцарыя|Швейцарыю]], у надзейную пляцоўку для вырашэння рэгіянальных і нават глабальных праблем. Эксперт таксама спасылаўся на «чуткі ў беларускім істэблішменце», паводле якіх галоўнай прычынай міратворчых ініцыятыў прэзідэнта стала ўзнагароджанне амерыканскага лідара [[Барак Абама|Барака Абамы]] [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміяй міру]]. Нібыта кіраўнік беларускай дзяржавы даў адпаведныя ўказанні Міністэрству замежных спраў забяспечыць яго ўзнагароджанне аналагічнай прэміяй<ref name="Филиппов"/>. == Ваенны бок == === Пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану === {{Гл. таксама|Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі|Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Азербайджана}} З 2000-х гадоў Рэспубліка Беларусь актыўна пастаўляе ваенную прадукцыю [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеным сілам Азербайджана]], частка з якой была ўжыта ў ходзе канфлікту ў Карабаху. У іх ліку за 2005—2020 гг. маюцца 131 адз. [[Т-72]], 11 адз. [[2С7|2С7 «Піён»]], 120 адз. [[122-мм гаўбіца Д-30|Д-30]], 2 адз. [[Т38 «Стылет»]], каля 10 адз. [[Паланэз (РСЗА)|В-200 «Паланэз»]], некаторы лік «[[Навальніца-С]]» і «[[Навальніца-6]]», [[Скіф (СТРК)|СТРК «Скіф»]] і 11 адз. [[Су-25]]. У 2018-м ключавыя пастаўкі ў Азербайджан беларускай вайсковай прадукцыі на 195 млн. $ былі ў жніўні—верасні, у 2019 годзе на 100 млн. $ — у лістападзе—снежні<ref name="Лебедок">''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020.</ref>. У лістападзе 2018 года прэс-сакратар знешнепалітычнага ведамства Арменіі Ганна Нагдалян пракаментавала пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану так<ref>[https://web.archive.org/web/20220411193228/https://gazetaby.com/post/mid-armenii-my-ne-mozhem-otnositsya-k-prodazhe-oruzhiya-azerbajdzhanu-kak-k-isklyuchitelno-delovoj-/144095/ МИД Армении: Мы не можем относиться к продаже оружия Азербайджану как к исключительно деловой сделке] // Салідарнасць : газета. — 23 ноября 2018.</ref>:{{цытата|Мы неаднаразова адзначалі, што не можам ставіцца да продажу зброі Азербайджану як да выключна дзелавой здзелцы. Гэта зброя, якая адымае жыцця нашых суайчыннікаў, нашых салдат, грамадзянскага насельніцтва. Гонка ўзбраенняў у нашым рэгіёне вельмі небяспечна. Што тычыцца продажу ўзбраенняў Азербайджану з боку Беларусі, то гэта разам з вышэйпералічанай заклапочанасцю таксама ставіць пад сумнеў усю логіку калектыўнай бяспекі, кідае выклік усёй логіцы супрацоўніцтва ў рамках АДКБ і непасрэдным чынам наносіць шкоду эфектыўнасці і аўтарытэту Арганізацыі.}} Паводле заявы прэзідэнта непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі [[Араік Уладзіміравіч Аруцюнян|Араіка Аруцюняна]], падчас Другой Карабахскай вайны ў кастрычніку 2020 года Азербайджан абстраляў горад Сцепанакерт рэактыўнымі сістэмамі залпавага агню беларускай вытворчасці «Паланэз»<ref>{{cite news|title=Степанакерт обстреливают «Полонезы» и «Смерчи»|url=https://regnum.ru/news/3080983.html|agency=Регнум|date=2020-10-04|accessdate=2020-10-05|archivedate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008041728/https://regnum.ru/news/3080983.html}}</ref>. У пачатку лістапада таго ж года азербайджанцы пры дапамозе беларускага комплексу [[радыёэлектронная барацьба|РЭБ]] «Навальніца-С» знішчылі адзін армянскі беспілотнік у Тавузскім раёне. Дзякуючы комплексам «Навальніца-6» былі паспяхова падушаны сродкі [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] Нагорнага Карабаха і Арменіі, уключаючы зенітныя ракетныя комплексы «[[Аса (зенітны ракетны комплекс)|Аса]]», «[[Тор (зенітны ракетны комплекс)|Тор]]» і [[С-300]]<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/11/23/azerbaydzhan-belorusskimi-grozami-glushil-armyanskuyu-pvo-video Азербайджан белорусскими «Грозами» глушил армянскую ПВО — видео] // EADaily, 23 ноября 2020</ref>. Па дадзеных сумеснага журналісцкага расследавання Бюро, Hetq і [[OCCRP]], падчас [[Другая Карабахская вайна|другой Карабахскай вайны]] Азербайджан збіваў армянскія беспілотнікі сістэмай СПА «[[С-125|Пячора-2ТМ]]», набытай у прыватнага беларускага вытворцы зброі «Тэтраэдр»<ref>{{cite web|url=https://www.ekhokavkaza.com/a/occrp-azerbaydzhan-sbival-armyanskie-bespilotniki-belorusskoy-sistemy/33514594.html|title=OCCRP: Азербайджан сбивал дроны в Карабахе с помощью белорусской системы ПВО|work=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|lang=ru}}</ref>. === Перспектыва ўдзелу УС РБ === У сувязі з тым, што Беларусь і Арменія з’яўляюцца членамі АДКБ, выказваліся меркаванні аб магчымасці адпраўкі [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|беларускіх войскаў]] у зону баявых дзеянняў. Фармальна арганізацыя да канфлікту дачынення не мае, паколькі НКР — гэта азербайджанская тэрыторыя і непрызнаная рэспубліка, якая не ўваходзіць у АДКБ. Згодна з [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 3314|рэзалюцыяй 3314 Генасамблеі ААН]], дзейнасць Арменіі ў Карабаху разглядаецца як агрэсія супраць Азербайджана. Дзяржавы-ўдзельніцы АДКБ абавязваюцца вырашаць усе рознагалоссі з іншымі краінамі мірнымі сродкамі, і ў такім выпадку падтрымка армянскай арміі з боку арганізацыі — гэта падтрымка агрэсіі, што не адпавядае мэтам Дагавора аб калектыўнай бяспецы<ref name="Лебедок"/>. Праблема абвастрылася пасля ўступлення Арменіі ў [[Еўразійскі эканамічны саюз]]. Адсутнасць агульнай мяжы паміж Арменіяй і іншымі членамі ЕАЭС, паводле палітолага Аляксандра Філіпава, не спрыяла эканамічнай інтэграцыі і выклікала сур’ёзную занепакоенасць у беларускіх уладаў. Акрамя таго, існавалі асцярогі, што армянскі бок паспрабуе заручыцца ваенна-палітычнай падтрымкай [[Расія|Расіі]], у тым ліку і па лініі ЕАЭС. Дадзеныя памкненні супярэчылі інтарэсам Беларусі, якая хацела б захаваць выключна эканамічны характар арганізацыі. Урад разумеў, што Расія і Арменія могуць выкарыстоўваць канфлікт як аргумент для ўзмацнення ролі АДКБ і/або больш цеснай інтэграцыі ў рамках ЕАЭС<ref name="Филиппов"/>. У ліпені 2020 года [[Узброеныя сутыкненні ў Тавушы (2020)|адбыліся сутычкі непасрэдна на мяжы дзвюх дзяржаў]]. Тым не менш АДКБ не распачала значных мер, толькі выказала сур’ёзную заклапочанасць, падкрэсліла неабходнасць неадкладнага спынення агню ў зоне сваёй адказнасці. У адпаведнасці са Статутам Арганізацыі пры абароне на калектыўнай аснове тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту дзяржаў-членаў прыярытэт аддаецца палітычным сродкам<ref name="Лебедок"/>. Аднак, як адзначаў ваенны аналітык [[Ягор Лебядок]], беларускія УС маглі б патрапіць у зону канфлікту ў рамках АДКБ як міратворцы, пры наяўнасці мандата [[ААН]]<ref name="Лебедок"/>. == Гуманітарны бок == У канцы 2020 года лідар Азербайджана Ільхам Аліеў заклікаў сяброўскія краіны постсавецкай прасторы далучыцца да аднаўлення адбітых у армян тэрыторый пасля Другой Карабахскай вайны. У красавіку 2021-га па выніках перамоваў з Аляксандрам Лукашэнкам ён заявіў, што спадзяецца на ўдзел беларускіх кампаній у аднаўленчых работах. Як сказаў палітык: {{Цытата|Мы ведаем вопыт беларускіх кампаній па стварэнні аграпрамысловых комплексаў. Таму ў плане аднаўлення вызваленых тэрыторый гэтая тэма займае асаблівае месца.<..> Мы будзем прыцягваць да работ па аднаўленні тэрыторый толькі кампаніі з дружалюбных краін. І Беларусь з’яўляецца такой. Ужо кампаніі з трох дружалюбных краін працуюць у праектах па аднаўленні Карабаха. Спадзяемся, што чацвёртай краінай будзе Беларусь.}} У сваю чаргу Лукашэнка заявіў пра гатоўнасць ствараць разам прадпрыемствы, асабліва на тэрыторыях, якія адбілі падчас баявых дзеянняў 2020 года. Як адзначыў Міністр архітэктуры і будаўніцтва Беларусі [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч|Руслан Пархамовіч]], менавіта [[сельская гаспадарка]] найбольш моцна зацікавіла азербайджанскіх калегаў. Па падабенству беларускіх [[аграгарадок|аграгарад]]коў плануецца забудова Нагорнага Карабаха. Гаворка ідзе ў цэлым аб аднаўленні ўсёй [[інфраструктура|інфраструктуры]], дзе прадугледжваецца як жылая забудова, так і сацыяльныя аб’екты. Таксама ішла гаворка аб аднаўленні [[гідраэлектрастанцыя|гідраэлектрастанцый]]<ref>[https://ont.by/news/kakuyu-rol-sygraet-belarus-v-vosstanovlenii-nagornogo-karabaha-itogi-vstrechi-lukashenko-i-alieva Какую роль сыграет Беларусь в восстановлении Нагорного Карабаха? Итоги встречи Лукашенко и Алиева] // ОНТ : телеканал. — 18 апреля 2021.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014. * ''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016. * ''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020. [[Катэгорыя:Карабахскі канфлікт]] [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] n9b2f54dkujpw1ucsu1xfr0pq8ro3jz 5142421 5142419 2026-05-16T16:00:54Z DBatura 73587 /* Афіцыйная пазіцыя ўрада */ 5142421 wikitext text/x-wiki {{Main|Карабахскі канфлікт}} [[File:Беларусь і ўдзельнікі карабахскага канфлікту.png|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#FF0000}} Арменія<br>{{color box|#1E90FF}} Азербайджан]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Карабахскі канфлікт]] з’яўляецца шматгадовым супрацьстаяннем паміж [[Арменія]]й і непрызнанай [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікай]] з аднаго боку, і [[Азербайджан]]ам з другога. Каменем перапоны стаў [[Нагорны Карабах]]. У гэтым пытанні [[Рэспубліка Беларусь]] выступаў выключна за мірнае ўрэгуляванне, але пры гэтым прызнавала спрэчны рэгіён за азербайджанцамі. Урад краіны імкнуўся балансаваць паміж варагуючымі бакамі. == Палітыка-дыпламатычны бок == === Афіцыйная пазіцыя ўрада === {{Гл. таксама|Знешняя палітыка Беларусі}} У [[знешняя палітыка|знешняй палітыцы]] Беларусь традыцыйна выступае за мірнае ўрэгуляванне любых канфліктаў палітыка-дыпламатычнымі сродкамі. Гэта ж тычылася і армяна-азербайджанскага супрацьстаяння<ref name="шибковская"/>. З 1992-га Рэспубліка Беларусь была членам [[Мінская група АБСЕ|Мінскай групы АБСЕ]], адзінай актыўнай перамоўнай пляцоўкай па праблеме Нагорнага Карабаха<ref name="Филиппов"/>. У лістападзе 2009 года [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] досыць нечакана выступіў з шэрагам заяваў па пытанні Карабахскага крызісу, падкрэсліваючы зацікаўленасць сваёй краіны ўдзельнічаць у вырашэнні і іншых канфліктаў на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]<ref name="Филиппов">''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016.</ref>. У красавіку 2016 года на фоне чарговага [[узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2016)|абвастрэння ў рэгіёне]] прэс-сакратар [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|МЗС РБ]] Дзмітрый Мірончык заявіў<ref>''Вадим Шундалов.'' [https://www.sb.by/articles/v-mid-poyasnili-pozitsiyu-belarusi-po-nagorno-karabakhskomu-konfliktu.html В МИД пояснили позицию Беларуси по Нагорно-Карабахскому конфликту] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 4 апреля 2016.</ref>: {{Цытата|Ключавая пазіцыя, з якой зыходзіць беларускі бок, — гэта выразны заклік устрымлівацца ад прымянення сілы або пагрозы сілай у міжнародных адносінах, як гэта адлюстравана ў [[Статут ААН|Статуце ААН]] і іншых аўтарытэтных міжнародна-прававых дакументах. Мы ўпэўнены, што праблема Нагорнага Карабаха можа быць вырашана выключна мірным шляхам і толькі ў адпаведнасці з агульнапрызнанымі прынцыпамі і нормамі міжнароднага права.}} У гэты ж час кіраўнік дзяржавы даў даручэнні міністру абароны [[Андрэй Аляксеевіч Раўкоў|Андрэю Раўкову]] і міністру замежных спраў [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзіміру Макею]] правесці кансультацыі з іх армянскімі і азербайджанскімі калегамі. Больш за тое, прэзідэнт Беларусі правёў тэлефонныя перамовы з лідарам Азербайджана [[Ільхам Аліеў|Ільхамам Аліевым]] і лідарам Арменіі [[Серж Саргсян|Сержам Саргсянам]]<ref name="Филиппов"/>. Сваю пазіцыю дзяржава захавала і пры [[Другая Карабахская вайна|Другой Карабахскай вайне 2020 года]]<ref>[https://sputnik.by/20200928/MID-Belarusi-prizval-prekratit-boevye-deystviya-v-Nagornom-Karabakhe-1045778152.html МИД Беларуси призвал прекратить боевые действия в Нагорном Карабахе]</ref>, і пры [[Сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2023)|сутыкненнях 2023 года]]<ref>[https://news.zerkalo.io/economics/49303.html На «эскалацию обстановки» в Нагорном Карабахе отреагировали в МИД Беларуси]</ref>. Пасля падзення НКР афіцыйны Мінск быў наглядальнікам за працэсам разбраення нагорна-карабахскіх фарміраванняў: 23 верасня 2023 года ваенны аташэ Беларусі ў Азербайджане разам з калегамі з іншых краін прыбыў у [[Сцепанакерт]], каб азнаёміцца са становішчам<ref>[https://bel.sputnik.by/20230923/vaenny-atashe-belarus-pryby-u-nagorny-karabakh-1079690758.html Ваенны аташэ Беларусі прыбыў у Нагорны Карабах]</ref>. === Адносіны з удзельнікамі канфлікту === {{Гл. таксама|Беларуска-армянскія адносіны|Беларуска-азербайджанскія адносіны}} Дзяржава падтрымлівае цеснае палітычнае і эканамічнае супрацоўніцтва з абодвума бакамі канфлікту, балансуючы паміж пазіцыямі Арменіі і Азербайджана. Нягледзячы на вялікую для Беларусі эканамічную значнасць Азербайджана (як з пункту гледжання тавараабароту, так і з пункту гледжання сальда гандлёвага балансу), афіцыйны Мінск змог наладзіць цесныя адносіны з часткай армянскай палітычнай і дзелавой эліты, у прыватнасці, з бізнесменам і палітыкам [[Гагік Каляевіч Царукян|Гагікам Царукянам]]. Аднак з Арменіяй паўсталі некаторыя складанасці. Так, напрыклад, у красавіку 2016 года МЗС краіны запрасіў беларускага пасла ў [[Ерэван]]е для тлумачэнняў заявы дыпламатаў Беларусі аб падтрымцы тэрытарыяльнай цэласнасці Азербайджана. Армянскі бок падкрэсліў глыбокае здзіўленне пазіцыяй сваіх партнёраў<ref name="Филиппов"/>. ===== Крызіс у адносінах з Ерэванам ===== 16 мая 2024 года Аляксандр Лукашэнка наведаў з афіцыйным візітам Азербайджан. Пасля сустрэчы ў [[Баку]], ён з Ільхамам Аліевым адправіўся ў Нагорны Карабах, з якога да таго часу адбыўся поўны [[Выхад армян з Нагорнага Карабаха|выхад яго армянскага насельніцтва]]. У размове з прэзідэнтам Аліевым, Лукашэнка будучы саюзнікам Арменіі па [[АДКБ]] заявіў<ref>{{cite web|url=https://cis.minsk.by/news/27490/o_gosudarstvennom_vizite_prezidenta_belarusi_aleksandra_lukashenko_v_azerbajdzhan|title=О государственном визите Президента Беларуси Александра Лукашенко в Азербайджан|publisher=ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}} </ref>: {{цытата|Я яшчэ падумаў, успомніў нашу размову перад вайной, перад вашай вызваленчай вайной, калі мы па-філасофску разважалі за абедам удваіх. Тады мы зразумелі, што ў вайне перамагчы можна. Гэта важна. Вельмі важна ўтрымаць гэтую перамогу.}} Улічваючы, што лідар краіны-члена Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы фактычна прызнаецца ў абмеркаванні маючай адбыцца вайны супраць іншага ўдзельніка АДКБ (Арменіі) з яе ворагам Азербайджанам, інфармацыйнае выданне [[NEWS.am]] звярнулася ў сакратарыят АДКБ з мэтай высветліць пазіцыю генеральнага сакратара Арганізацыі. Адказ зводзіўся да таго, што заява лідара Беларусі была зроблена ў рамках двухбаковага дыялогу, і яна не можа быць прадметам ацэнкі Генеральнага сакратара<ref>{{cite web|url=https://news.am/rus/news/823988.html|title=В ОДКБ ответили на запрос Новости Армении – NEWS.am касательно заявлений Лукашенко во время визита в Азербайджан|publisher=News.am|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}} </ref>. 13 чэрвеня прэм’ер Арменіі [[Нікол Пашынян]] заявіў, што не паедзе ў Беларусь, пакуль яе прэзідэнтам з’ўляецца Аляксандр Лукашэнка, паколькі той падтрымаў Азербайджан і ўдзельнічаў у яго падрыхтоўцы да вайны за Нагорны Карабах у 2020 годзе. Згодна з ім не паедзе не толькі ён, але і іншыя афіцыйныя прадстаўнікі Арменіі. Таксама Пашынян запатрабаваў ад Прэзідэнта Беларусі «выбачэнняў і тлумачэнняў, якія былі б прымальныя для армянскага народа». Пасля гэтага Ерэван адклікаў свайго амбасадара Размінка Хумарана. У адказ Мінск для кансультацый адклікаў свайго пасла з Арменіі<ref>{{cite web|url=https://www.moscowtimes.ru/2024/06/13/pashinyan-obvinil-lukashenko-vpodgotovke-voini-protiv-armenii-iokazalsya-poseschat-belarus-a133883|title=Пашинян обвинил Лукашенко в подготовке войны против Армении и оказался посещать Беларусь|publisher=The Moscow Times|work=|date=2024-06-13|author=|accessdate=2024-06-13|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. === Значэнне падзей для Беларусі === Палітолаг Юрый Шаўцоў заяўляў, што мінскі працэс па Карабаху стаў важным этапам у гісторыі беларускай знешняй палітыкі, бо дзяржава ўпершыню паспрабавала сябе ў якасці міратворца<ref>''Юлия Демешко.'' [https://www.sb.by/articles/lyudyam-nuzhen-mir.html Проблему Нагорного Карабаха помогут решить взгляд со стороны и предложения Президента Беларуси] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 2 ноября 2022.</ref>. Як адзначалася ў артыкуле «Знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь і армяна-азербайджанскі канфлікт» за аўтарствам Дыяны Шыбкоўскай, аднаго з удзельнікаў рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі маладых аналітыкаў «Позва-2015» (праведзенай у верасні 2013), [[Паўднёвы Каўказ]] і [[Закаўказзе]] для Рэспублікі Беларусь з’яўляюцца звышважнымі ў эканамічным і палітычным плане. Падзеі тут могуць мець наступствы, якія выходзяць далёка за межы рэгіёну, і закранаць таксама беларускую бяспеку. Спецыфічнае геаграфічнае становішча робіць [[Каўказ]] перманентна патэнцыйнай зонай шырокага геапалітычнага канфлікту. Па гэтай прычыне для Беларусі неабходна стабільнасць і парадак у рэгіёне<ref name="шибковская">''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014.</ref>. Кандыдат палітычных навук Аляксандр Філіпаў звязваў неабходнасць міру на Каўказе з палітыкай Лукашэнкі па ператварэнні краіны ў свайго роду рэгіянальную [[Швейцарыя|Швейцарыю]], у надзейную пляцоўку для вырашэння рэгіянальных і нават глабальных праблем. Эксперт таксама спасылаўся на «чуткі ў беларускім істэблішменце», паводле якіх галоўнай прычынай міратворчых ініцыятыў прэзідэнта стала ўзнагароджанне амерыканскага лідара [[Барак Абама|Барака Абамы]] [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміяй міру]]. Нібыта кіраўнік беларускай дзяржавы даў адпаведныя ўказанні Міністэрству замежных спраў забяспечыць яго ўзнагароджанне аналагічнай прэміяй<ref name="Филиппов"/>. == Ваенны бок == === Пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану === {{Гл. таксама|Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі|Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Азербайджана}} З 2000-х гадоў Рэспубліка Беларусь актыўна пастаўляе ваенную прадукцыю [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеным сілам Азербайджана]], частка з якой была ўжыта ў ходзе канфлікту ў Карабаху. У іх ліку за 2005—2020 гг. маюцца 131 адз. [[Т-72]], 11 адз. [[2С7|2С7 «Піён»]], 120 адз. [[122-мм гаўбіца Д-30|Д-30]], 2 адз. [[Т38 «Стылет»]], каля 10 адз. [[Паланэз (РСЗА)|В-200 «Паланэз»]], некаторы лік «[[Навальніца-С]]» і «[[Навальніца-6]]», [[Скіф (СТРК)|СТРК «Скіф»]] і 11 адз. [[Су-25]]. У 2018-м ключавыя пастаўкі ў Азербайджан беларускай вайсковай прадукцыі на 195 млн. $ былі ў жніўні—верасні, у 2019 годзе на 100 млн. $ — у лістападзе—снежні<ref name="Лебедок">''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020.</ref>. У лістападзе 2018 года прэс-сакратар знешнепалітычнага ведамства Арменіі Ганна Нагдалян пракаментавала пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану так<ref>[https://web.archive.org/web/20220411193228/https://gazetaby.com/post/mid-armenii-my-ne-mozhem-otnositsya-k-prodazhe-oruzhiya-azerbajdzhanu-kak-k-isklyuchitelno-delovoj-/144095/ МИД Армении: Мы не можем относиться к продаже оружия Азербайджану как к исключительно деловой сделке] // Салідарнасць : газета. — 23 ноября 2018.</ref>:{{цытата|Мы неаднаразова адзначалі, што не можам ставіцца да продажу зброі Азербайджану як да выключна дзелавой здзелцы. Гэта зброя, якая адымае жыцця нашых суайчыннікаў, нашых салдат, грамадзянскага насельніцтва. Гонка ўзбраенняў у нашым рэгіёне вельмі небяспечна. Што тычыцца продажу ўзбраенняў Азербайджану з боку Беларусі, то гэта разам з вышэйпералічанай заклапочанасцю таксама ставіць пад сумнеў усю логіку калектыўнай бяспекі, кідае выклік усёй логіцы супрацоўніцтва ў рамках АДКБ і непасрэдным чынам наносіць шкоду эфектыўнасці і аўтарытэту Арганізацыі.}} Паводле заявы прэзідэнта непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі [[Араік Уладзіміравіч Аруцюнян|Араіка Аруцюняна]], падчас Другой Карабахскай вайны ў кастрычніку 2020 года Азербайджан абстраляў горад Сцепанакерт рэактыўнымі сістэмамі залпавага агню беларускай вытворчасці «Паланэз»<ref>{{cite news|title=Степанакерт обстреливают «Полонезы» и «Смерчи»|url=https://regnum.ru/news/3080983.html|agency=Регнум|date=2020-10-04|accessdate=2020-10-05|archivedate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008041728/https://regnum.ru/news/3080983.html}}</ref>. У пачатку лістапада таго ж года азербайджанцы пры дапамозе беларускага комплексу [[радыёэлектронная барацьба|РЭБ]] «Навальніца-С» знішчылі адзін армянскі беспілотнік у Тавузскім раёне. Дзякуючы комплексам «Навальніца-6» былі паспяхова падушаны сродкі [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] Нагорнага Карабаха і Арменіі, уключаючы зенітныя ракетныя комплексы «[[Аса (зенітны ракетны комплекс)|Аса]]», «[[Тор (зенітны ракетны комплекс)|Тор]]» і [[С-300]]<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/11/23/azerbaydzhan-belorusskimi-grozami-glushil-armyanskuyu-pvo-video Азербайджан белорусскими «Грозами» глушил армянскую ПВО — видео] // EADaily, 23 ноября 2020</ref>. Па дадзеных сумеснага журналісцкага расследавання Бюро, Hetq і [[OCCRP]], падчас [[Другая Карабахская вайна|другой Карабахскай вайны]] Азербайджан збіваў армянскія беспілотнікі сістэмай СПА «[[С-125|Пячора-2ТМ]]», набытай у прыватнага беларускага вытворцы зброі «Тэтраэдр»<ref>{{cite web|url=https://www.ekhokavkaza.com/a/occrp-azerbaydzhan-sbival-armyanskie-bespilotniki-belorusskoy-sistemy/33514594.html|title=OCCRP: Азербайджан сбивал дроны в Карабахе с помощью белорусской системы ПВО|work=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|lang=ru}}</ref>. === Перспектыва ўдзелу УС РБ === У сувязі з тым, што Беларусь і Арменія з’яўляюцца членамі АДКБ, выказваліся меркаванні аб магчымасці адпраўкі [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|беларускіх войскаў]] у зону баявых дзеянняў. Фармальна арганізацыя да канфлікту дачынення не мае, паколькі НКР — гэта азербайджанская тэрыторыя і непрызнаная рэспубліка, якая не ўваходзіць у АДКБ. Згодна з [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 3314|рэзалюцыяй 3314 Генасамблеі ААН]], дзейнасць Арменіі ў Карабаху разглядаецца як агрэсія супраць Азербайджана. Дзяржавы-ўдзельніцы АДКБ абавязваюцца вырашаць усе рознагалоссі з іншымі краінамі мірнымі сродкамі, і ў такім выпадку падтрымка армянскай арміі з боку арганізацыі — гэта падтрымка агрэсіі, што не адпавядае мэтам Дагавора аб калектыўнай бяспецы<ref name="Лебедок"/>. Праблема абвастрылася пасля ўступлення Арменіі ў [[Еўразійскі эканамічны саюз]]. Адсутнасць агульнай мяжы паміж Арменіяй і іншымі членамі ЕАЭС, паводле палітолага Аляксандра Філіпава, не спрыяла эканамічнай інтэграцыі і выклікала сур’ёзную занепакоенасць у беларускіх уладаў. Акрамя таго, існавалі асцярогі, што армянскі бок паспрабуе заручыцца ваенна-палітычнай падтрымкай [[Расія|Расіі]], у тым ліку і па лініі ЕАЭС. Дадзеныя памкненні супярэчылі інтарэсам Беларусі, якая хацела б захаваць выключна эканамічны характар арганізацыі. Урад разумеў, што Расія і Арменія могуць выкарыстоўваць канфлікт як аргумент для ўзмацнення ролі АДКБ і/або больш цеснай інтэграцыі ў рамках ЕАЭС<ref name="Филиппов"/>. У ліпені 2020 года [[Узброеныя сутыкненні ў Тавушы (2020)|адбыліся сутычкі непасрэдна на мяжы дзвюх дзяржаў]]. Тым не менш АДКБ не распачала значных мер, толькі выказала сур’ёзную заклапочанасць, падкрэсліла неабходнасць неадкладнага спынення агню ў зоне сваёй адказнасці. У адпаведнасці са Статутам Арганізацыі пры абароне на калектыўнай аснове тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту дзяржаў-членаў прыярытэт аддаецца палітычным сродкам<ref name="Лебедок"/>. Аднак, як адзначаў ваенны аналітык [[Ягор Лебядок]], беларускія УС маглі б патрапіць у зону канфлікту ў рамках АДКБ як міратворцы, пры наяўнасці мандата [[ААН]]<ref name="Лебедок"/>. == Гуманітарны бок == У канцы 2020 года лідар Азербайджана Ільхам Аліеў заклікаў сяброўскія краіны постсавецкай прасторы далучыцца да аднаўлення адбітых у армян тэрыторый пасля Другой Карабахскай вайны. У красавіку 2021-га па выніках перамоваў з Аляксандрам Лукашэнкам ён заявіў, што спадзяецца на ўдзел беларускіх кампаній у аднаўленчых работах. Як сказаў палітык: {{Цытата|Мы ведаем вопыт беларускіх кампаній па стварэнні аграпрамысловых комплексаў. Таму ў плане аднаўлення вызваленых тэрыторый гэтая тэма займае асаблівае месца.<..> Мы будзем прыцягваць да работ па аднаўленні тэрыторый толькі кампаніі з дружалюбных краін. І Беларусь з’яўляецца такой. Ужо кампаніі з трох дружалюбных краін працуюць у праектах па аднаўленні Карабаха. Спадзяемся, што чацвёртай краінай будзе Беларусь.}} У сваю чаргу Лукашэнка заявіў пра гатоўнасць ствараць разам прадпрыемствы, асабліва на тэрыторыях, якія адбілі падчас баявых дзеянняў 2020 года. Як адзначыў Міністр архітэктуры і будаўніцтва Беларусі [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч|Руслан Пархамовіч]], менавіта [[сельская гаспадарка]] найбольш моцна зацікавіла азербайджанскіх калегаў. Па падабенству беларускіх [[аграгарадок|аграгарад]]коў плануецца забудова Нагорнага Карабаха. Гаворка ідзе ў цэлым аб аднаўленні ўсёй [[інфраструктура|інфраструктуры]], дзе прадугледжваецца як жылая забудова, так і сацыяльныя аб’екты. Таксама ішла гаворка аб аднаўленні [[гідраэлектрастанцыя|гідраэлектрастанцый]]<ref>[https://ont.by/news/kakuyu-rol-sygraet-belarus-v-vosstanovlenii-nagornogo-karabaha-itogi-vstrechi-lukashenko-i-alieva Какую роль сыграет Беларусь в восстановлении Нагорного Карабаха? Итоги встречи Лукашенко и Алиева] // ОНТ : телеканал. — 18 апреля 2021.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014. * ''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016. * ''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020. [[Катэгорыя:Карабахскі канфлікт]] [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] r6sko3yxk4a6o70r9xfr2p0hopq9m8u 5142423 5142421 2026-05-16T16:03:33Z DBatura 73587 /* Адносіны з удзельнікамі канфлікту */ 5142423 wikitext text/x-wiki {{Main|Карабахскі канфлікт}} [[File:Беларусь і ўдзельнікі карабахскага канфлікту.png|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#FF0000}} Арменія<br>{{color box|#1E90FF}} Азербайджан]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Карабахскі канфлікт]] з’яўляецца шматгадовым супрацьстаяннем паміж [[Арменія]]й і непрызнанай [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікай]] з аднаго боку, і [[Азербайджан]]ам з другога. Каменем перапоны стаў [[Нагорны Карабах]]. У гэтым пытанні [[Рэспубліка Беларусь]] выступаў выключна за мірнае ўрэгуляванне, але пры гэтым прызнавала спрэчны рэгіён за азербайджанцамі. Урад краіны імкнуўся балансаваць паміж варагуючымі бакамі. == Палітыка-дыпламатычны бок == === Афіцыйная пазіцыя ўрада === {{Гл. таксама|Знешняя палітыка Беларусі}} У [[знешняя палітыка|знешняй палітыцы]] Беларусь традыцыйна выступае за мірнае ўрэгуляванне любых канфліктаў палітыка-дыпламатычнымі сродкамі. Гэта ж тычылася і армяна-азербайджанскага супрацьстаяння<ref name="шибковская"/>. З 1992-га Рэспубліка Беларусь была членам [[Мінская група АБСЕ|Мінскай групы АБСЕ]], адзінай актыўнай перамоўнай пляцоўкай па праблеме Нагорнага Карабаха<ref name="Филиппов"/>. У лістападзе 2009 года [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] досыць нечакана выступіў з шэрагам заяваў па пытанні Карабахскага крызісу, падкрэсліваючы зацікаўленасць сваёй краіны ўдзельнічаць у вырашэнні і іншых канфліктаў на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]<ref name="Филиппов">''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016.</ref>. У красавіку 2016 года на фоне чарговага [[узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2016)|абвастрэння ў рэгіёне]] прэс-сакратар [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|МЗС РБ]] Дзмітрый Мірончык заявіў<ref>''Вадим Шундалов.'' [https://www.sb.by/articles/v-mid-poyasnili-pozitsiyu-belarusi-po-nagorno-karabakhskomu-konfliktu.html В МИД пояснили позицию Беларуси по Нагорно-Карабахскому конфликту] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 4 апреля 2016.</ref>: {{Цытата|Ключавая пазіцыя, з якой зыходзіць беларускі бок, — гэта выразны заклік устрымлівацца ад прымянення сілы або пагрозы сілай у міжнародных адносінах, як гэта адлюстравана ў [[Статут ААН|Статуце ААН]] і іншых аўтарытэтных міжнародна-прававых дакументах. Мы ўпэўнены, што праблема Нагорнага Карабаха можа быць вырашана выключна мірным шляхам і толькі ў адпаведнасці з агульнапрызнанымі прынцыпамі і нормамі міжнароднага права.}} У гэты ж час кіраўнік дзяржавы даў даручэнні міністру абароны [[Андрэй Аляксеевіч Раўкоў|Андрэю Раўкову]] і міністру замежных спраў [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзіміру Макею]] правесці кансультацыі з іх армянскімі і азербайджанскімі калегамі. Больш за тое, прэзідэнт Беларусі правёў тэлефонныя перамовы з лідарам Азербайджана [[Ільхам Аліеў|Ільхамам Аліевым]] і лідарам Арменіі [[Серж Саргсян|Сержам Саргсянам]]<ref name="Филиппов"/>. Сваю пазіцыю дзяржава захавала і пры [[Другая Карабахская вайна|Другой Карабахскай вайне 2020 года]]<ref>[https://sputnik.by/20200928/MID-Belarusi-prizval-prekratit-boevye-deystviya-v-Nagornom-Karabakhe-1045778152.html МИД Беларуси призвал прекратить боевые действия в Нагорном Карабахе]</ref>, і пры [[Сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2023)|сутыкненнях 2023 года]]<ref>[https://news.zerkalo.io/economics/49303.html На «эскалацию обстановки» в Нагорном Карабахе отреагировали в МИД Беларуси]</ref>. Пасля падзення НКР афіцыйны Мінск быў наглядальнікам за працэсам разбраення нагорна-карабахскіх фарміраванняў: 23 верасня 2023 года ваенны аташэ Беларусі ў Азербайджане разам з калегамі з іншых краін прыбыў у [[Сцепанакерт]], каб азнаёміцца са становішчам<ref>[https://bel.sputnik.by/20230923/vaenny-atashe-belarus-pryby-u-nagorny-karabakh-1079690758.html Ваенны аташэ Беларусі прыбыў у Нагорны Карабах]</ref>. === Адносіны з удзельнікамі канфлікту === {{Гл. таксама|Беларуска-армянскія адносіны|Беларуска-азербайджанскія адносіны}} Дзяржава падтрымлівала цеснае палітычнае і эканамічнае супрацоўніцтва з абодвума бакамі канфлікту, балансуючы паміж пазіцыямі Арменіі і Азербайджана. Нягледзячы на вялікую для Беларусі эканамічную значнасць Азербайджана (як з пункту гледжання тавараабароту, так і з пункту гледжання сальда гандлёвага балансу), афіцыйны Мінск змог наладзіць цесныя адносіны з часткай армянскай палітычнай і дзелавой эліты, у прыватнасці, з бізнесменам і палітыкам [[Гагік Каляевіч Царукян|Гагікам Царукянам]]. Аднак з Арменіяй паўсталі некаторыя складанасці. Так, напрыклад, у красавіку 2016 года МЗС краіны запрасіў беларускага пасла ў [[Ерэван]]е для тлумачэнняў заявы дыпламатаў Беларусі аб падтрымцы тэрытарыяльнай цэласнасці Азербайджана. Армянскі бок падкрэсліў глыбокае здзіўленне пазіцыяй сваіх партнёраў<ref name="Филиппов"/>. ===== Крызіс у адносінах з Ерэванам ===== 16 мая 2024 года Аляксандр Лукашэнка наведаў з афіцыйным візітам Азербайджан. Пасля сустрэчы ў [[Баку]], ён з Ільхамам Аліевым адправіўся ў Нагорны Карабах, з якога да таго часу адбыўся поўны [[Выхад армян з Нагорнага Карабаха|выхад армянскага насельніцтва]]. У размове з прэзідэнтам Аліевым, Лукашэнка будучы саюзнікам Арменіі па [[АДКБ]] заявіў<ref>{{cite web|url=https://cis.minsk.by/news/27490/o_gosudarstvennom_vizite_prezidenta_belarusi_aleksandra_lukashenko_v_azerbajdzhan|title=О государственном визите Президента Беларуси Александра Лукашенко в Азербайджан|publisher=ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}} </ref>: {{цытата|Я яшчэ падумаў, успомніў нашу размову перад вайной, перад вашай вызваленчай вайной, калі мы па-філасофску разважалі за абедам удваіх. Тады мы зразумелі, што ў вайне перамагчы можна. Гэта важна. Вельмі важна ўтрымаць гэтую перамогу.}} Улічваючы, што лідар краіны-члена Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы фактычна прызнаецца ў абмеркаванні маючай адбыцца вайны супраць іншага ўдзельніка АДКБ (Арменіі) з яе ворагам Азербайджанам, інфармацыйнае выданне [[NEWS.am]] звярнулася ў сакратарыят АДКБ з мэтай высветліць пазіцыю генеральнага сакратара Арганізацыі. Адказ зводзіўся да таго, што заява лідара Беларусі была зроблена ў рамках двухбаковага дыялогу, і яна не можа быць прадметам ацэнкі Генеральнага сакратара<ref>{{cite web|url=https://news.am/rus/news/823988.html|title=В ОДКБ ответили на запрос Новости Армении – NEWS.am касательно заявлений Лукашенко во время визита в Азербайджан|publisher=News.am|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}} </ref>. 13 чэрвеня прэм’ер Арменіі [[Нікол Пашынян]] заявіў, што не паедзе ў Беларусь, пакуль яе прэзідэнтам з’яўляецца Аляксандр Лукашэнка, паколькі той падтрымаў Азербайджан і ўдзельнічаў у яго падрыхтоўцы да вайны за Нагорны Карабах у 2020 годзе. Згодна з ім не паедзе не толькі ён, але і іншыя афіцыйныя прадстаўнікі Арменіі. Таксама Пашынян запатрабаваў ад Прэзідэнта Беларусі «выбачэнняў і тлумачэнняў, якія былі б прымальныя для армянскага народа». Пасля гэтага Ерэван адклікаў свайго пасла Размінка Хумарана. У адказ Мінск для кансультацый адклікаў свайго пасла з Арменіі<ref>{{cite web|url=https://www.moscowtimes.ru/2024/06/13/pashinyan-obvinil-lukashenko-vpodgotovke-voini-protiv-armenii-iokazalsya-poseschat-belarus-a133883|title=Пашинян обвинил Лукашенко в подготовке войны против Армении и оказался посещать Беларусь|publisher=The Moscow Times|work=|date=2024-06-13|author=|accessdate=2024-06-13|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. === Значэнне падзей для Беларусі === Палітолаг Юрый Шаўцоў заяўляў, што мінскі працэс па Карабаху стаў важным этапам у гісторыі беларускай знешняй палітыкі, бо дзяржава ўпершыню паспрабавала сябе ў якасці міратворца<ref>''Юлия Демешко.'' [https://www.sb.by/articles/lyudyam-nuzhen-mir.html Проблему Нагорного Карабаха помогут решить взгляд со стороны и предложения Президента Беларуси] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 2 ноября 2022.</ref>. Як адзначалася ў артыкуле «Знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь і армяна-азербайджанскі канфлікт» за аўтарствам Дыяны Шыбкоўскай, аднаго з удзельнікаў рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі маладых аналітыкаў «Позва-2015» (праведзенай у верасні 2013), [[Паўднёвы Каўказ]] і [[Закаўказзе]] для Рэспублікі Беларусь з’яўляюцца звышважнымі ў эканамічным і палітычным плане. Падзеі тут могуць мець наступствы, якія выходзяць далёка за межы рэгіёну, і закранаць таксама беларускую бяспеку. Спецыфічнае геаграфічнае становішча робіць [[Каўказ]] перманентна патэнцыйнай зонай шырокага геапалітычнага канфлікту. Па гэтай прычыне для Беларусі неабходна стабільнасць і парадак у рэгіёне<ref name="шибковская">''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014.</ref>. Кандыдат палітычных навук Аляксандр Філіпаў звязваў неабходнасць міру на Каўказе з палітыкай Лукашэнкі па ператварэнні краіны ў свайго роду рэгіянальную [[Швейцарыя|Швейцарыю]], у надзейную пляцоўку для вырашэння рэгіянальных і нават глабальных праблем. Эксперт таксама спасылаўся на «чуткі ў беларускім істэблішменце», паводле якіх галоўнай прычынай міратворчых ініцыятыў прэзідэнта стала ўзнагароджанне амерыканскага лідара [[Барак Абама|Барака Абамы]] [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміяй міру]]. Нібыта кіраўнік беларускай дзяржавы даў адпаведныя ўказанні Міністэрству замежных спраў забяспечыць яго ўзнагароджанне аналагічнай прэміяй<ref name="Филиппов"/>. == Ваенны бок == === Пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану === {{Гл. таксама|Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі|Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Азербайджана}} З 2000-х гадоў Рэспубліка Беларусь актыўна пастаўляе ваенную прадукцыю [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеным сілам Азербайджана]], частка з якой была ўжыта ў ходзе канфлікту ў Карабаху. У іх ліку за 2005—2020 гг. маюцца 131 адз. [[Т-72]], 11 адз. [[2С7|2С7 «Піён»]], 120 адз. [[122-мм гаўбіца Д-30|Д-30]], 2 адз. [[Т38 «Стылет»]], каля 10 адз. [[Паланэз (РСЗА)|В-200 «Паланэз»]], некаторы лік «[[Навальніца-С]]» і «[[Навальніца-6]]», [[Скіф (СТРК)|СТРК «Скіф»]] і 11 адз. [[Су-25]]. У 2018-м ключавыя пастаўкі ў Азербайджан беларускай вайсковай прадукцыі на 195 млн. $ былі ў жніўні—верасні, у 2019 годзе на 100 млн. $ — у лістападзе—снежні<ref name="Лебедок">''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020.</ref>. У лістападзе 2018 года прэс-сакратар знешнепалітычнага ведамства Арменіі Ганна Нагдалян пракаментавала пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану так<ref>[https://web.archive.org/web/20220411193228/https://gazetaby.com/post/mid-armenii-my-ne-mozhem-otnositsya-k-prodazhe-oruzhiya-azerbajdzhanu-kak-k-isklyuchitelno-delovoj-/144095/ МИД Армении: Мы не можем относиться к продаже оружия Азербайджану как к исключительно деловой сделке] // Салідарнасць : газета. — 23 ноября 2018.</ref>:{{цытата|Мы неаднаразова адзначалі, што не можам ставіцца да продажу зброі Азербайджану як да выключна дзелавой здзелцы. Гэта зброя, якая адымае жыцця нашых суайчыннікаў, нашых салдат, грамадзянскага насельніцтва. Гонка ўзбраенняў у нашым рэгіёне вельмі небяспечна. Што тычыцца продажу ўзбраенняў Азербайджану з боку Беларусі, то гэта разам з вышэйпералічанай заклапочанасцю таксама ставіць пад сумнеў усю логіку калектыўнай бяспекі, кідае выклік усёй логіцы супрацоўніцтва ў рамках АДКБ і непасрэдным чынам наносіць шкоду эфектыўнасці і аўтарытэту Арганізацыі.}} Паводле заявы прэзідэнта непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі [[Араік Уладзіміравіч Аруцюнян|Араіка Аруцюняна]], падчас Другой Карабахскай вайны ў кастрычніку 2020 года Азербайджан абстраляў горад Сцепанакерт рэактыўнымі сістэмамі залпавага агню беларускай вытворчасці «Паланэз»<ref>{{cite news|title=Степанакерт обстреливают «Полонезы» и «Смерчи»|url=https://regnum.ru/news/3080983.html|agency=Регнум|date=2020-10-04|accessdate=2020-10-05|archivedate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008041728/https://regnum.ru/news/3080983.html}}</ref>. У пачатку лістапада таго ж года азербайджанцы пры дапамозе беларускага комплексу [[радыёэлектронная барацьба|РЭБ]] «Навальніца-С» знішчылі адзін армянскі беспілотнік у Тавузскім раёне. Дзякуючы комплексам «Навальніца-6» былі паспяхова падушаны сродкі [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] Нагорнага Карабаха і Арменіі, уключаючы зенітныя ракетныя комплексы «[[Аса (зенітны ракетны комплекс)|Аса]]», «[[Тор (зенітны ракетны комплекс)|Тор]]» і [[С-300]]<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/11/23/azerbaydzhan-belorusskimi-grozami-glushil-armyanskuyu-pvo-video Азербайджан белорусскими «Грозами» глушил армянскую ПВО — видео] // EADaily, 23 ноября 2020</ref>. Па дадзеных сумеснага журналісцкага расследавання Бюро, Hetq і [[OCCRP]], падчас [[Другая Карабахская вайна|другой Карабахскай вайны]] Азербайджан збіваў армянскія беспілотнікі сістэмай СПА «[[С-125|Пячора-2ТМ]]», набытай у прыватнага беларускага вытворцы зброі «Тэтраэдр»<ref>{{cite web|url=https://www.ekhokavkaza.com/a/occrp-azerbaydzhan-sbival-armyanskie-bespilotniki-belorusskoy-sistemy/33514594.html|title=OCCRP: Азербайджан сбивал дроны в Карабахе с помощью белорусской системы ПВО|work=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|lang=ru}}</ref>. === Перспектыва ўдзелу УС РБ === У сувязі з тым, што Беларусь і Арменія з’яўляюцца членамі АДКБ, выказваліся меркаванні аб магчымасці адпраўкі [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|беларускіх войскаў]] у зону баявых дзеянняў. Фармальна арганізацыя да канфлікту дачынення не мае, паколькі НКР — гэта азербайджанская тэрыторыя і непрызнаная рэспубліка, якая не ўваходзіць у АДКБ. Згодна з [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 3314|рэзалюцыяй 3314 Генасамблеі ААН]], дзейнасць Арменіі ў Карабаху разглядаецца як агрэсія супраць Азербайджана. Дзяржавы-ўдзельніцы АДКБ абавязваюцца вырашаць усе рознагалоссі з іншымі краінамі мірнымі сродкамі, і ў такім выпадку падтрымка армянскай арміі з боку арганізацыі — гэта падтрымка агрэсіі, што не адпавядае мэтам Дагавора аб калектыўнай бяспецы<ref name="Лебедок"/>. Праблема абвастрылася пасля ўступлення Арменіі ў [[Еўразійскі эканамічны саюз]]. Адсутнасць агульнай мяжы паміж Арменіяй і іншымі членамі ЕАЭС, паводле палітолага Аляксандра Філіпава, не спрыяла эканамічнай інтэграцыі і выклікала сур’ёзную занепакоенасць у беларускіх уладаў. Акрамя таго, існавалі асцярогі, што армянскі бок паспрабуе заручыцца ваенна-палітычнай падтрымкай [[Расія|Расіі]], у тым ліку і па лініі ЕАЭС. Дадзеныя памкненні супярэчылі інтарэсам Беларусі, якая хацела б захаваць выключна эканамічны характар арганізацыі. Урад разумеў, што Расія і Арменія могуць выкарыстоўваць канфлікт як аргумент для ўзмацнення ролі АДКБ і/або больш цеснай інтэграцыі ў рамках ЕАЭС<ref name="Филиппов"/>. У ліпені 2020 года [[Узброеныя сутыкненні ў Тавушы (2020)|адбыліся сутычкі непасрэдна на мяжы дзвюх дзяржаў]]. Тым не менш АДКБ не распачала значных мер, толькі выказала сур’ёзную заклапочанасць, падкрэсліла неабходнасць неадкладнага спынення агню ў зоне сваёй адказнасці. У адпаведнасці са Статутам Арганізацыі пры абароне на калектыўнай аснове тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту дзяржаў-членаў прыярытэт аддаецца палітычным сродкам<ref name="Лебедок"/>. Аднак, як адзначаў ваенны аналітык [[Ягор Лебядок]], беларускія УС маглі б патрапіць у зону канфлікту ў рамках АДКБ як міратворцы, пры наяўнасці мандата [[ААН]]<ref name="Лебедок"/>. == Гуманітарны бок == У канцы 2020 года лідар Азербайджана Ільхам Аліеў заклікаў сяброўскія краіны постсавецкай прасторы далучыцца да аднаўлення адбітых у армян тэрыторый пасля Другой Карабахскай вайны. У красавіку 2021-га па выніках перамоваў з Аляксандрам Лукашэнкам ён заявіў, што спадзяецца на ўдзел беларускіх кампаній у аднаўленчых работах. Як сказаў палітык: {{Цытата|Мы ведаем вопыт беларускіх кампаній па стварэнні аграпрамысловых комплексаў. Таму ў плане аднаўлення вызваленых тэрыторый гэтая тэма займае асаблівае месца.<..> Мы будзем прыцягваць да работ па аднаўленні тэрыторый толькі кампаніі з дружалюбных краін. І Беларусь з’яўляецца такой. Ужо кампаніі з трох дружалюбных краін працуюць у праектах па аднаўленні Карабаха. Спадзяемся, што чацвёртай краінай будзе Беларусь.}} У сваю чаргу Лукашэнка заявіў пра гатоўнасць ствараць разам прадпрыемствы, асабліва на тэрыторыях, якія адбілі падчас баявых дзеянняў 2020 года. Як адзначыў Міністр архітэктуры і будаўніцтва Беларусі [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч|Руслан Пархамовіч]], менавіта [[сельская гаспадарка]] найбольш моцна зацікавіла азербайджанскіх калегаў. Па падабенству беларускіх [[аграгарадок|аграгарад]]коў плануецца забудова Нагорнага Карабаха. Гаворка ідзе ў цэлым аб аднаўленні ўсёй [[інфраструктура|інфраструктуры]], дзе прадугледжваецца як жылая забудова, так і сацыяльныя аб’екты. Таксама ішла гаворка аб аднаўленні [[гідраэлектрастанцыя|гідраэлектрастанцый]]<ref>[https://ont.by/news/kakuyu-rol-sygraet-belarus-v-vosstanovlenii-nagornogo-karabaha-itogi-vstrechi-lukashenko-i-alieva Какую роль сыграет Беларусь в восстановлении Нагорного Карабаха? Итоги встречи Лукашенко и Алиева] // ОНТ : телеканал. — 18 апреля 2021.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014. * ''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016. * ''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020. [[Катэгорыя:Карабахскі канфлікт]] [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] tcfcpgkf53co7mi690v245cp9w8tibc 5142424 5142423 2026-05-16T16:07:23Z DBatura 73587 /* Перспектыва ўдзелу УС РБ */ 5142424 wikitext text/x-wiki {{Main|Карабахскі канфлікт}} [[File:Беларусь і ўдзельнікі карабахскага канфлікту.png|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#FF0000}} Арменія<br>{{color box|#1E90FF}} Азербайджан]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Карабахскі канфлікт]] з’яўляецца шматгадовым супрацьстаяннем паміж [[Арменія]]й і непрызнанай [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікай]] з аднаго боку, і [[Азербайджан]]ам з другога. Каменем перапоны стаў [[Нагорны Карабах]]. У гэтым пытанні [[Рэспубліка Беларусь]] выступаў выключна за мірнае ўрэгуляванне, але пры гэтым прызнавала спрэчны рэгіён за азербайджанцамі. Урад краіны імкнуўся балансаваць паміж варагуючымі бакамі. == Палітыка-дыпламатычны бок == === Афіцыйная пазіцыя ўрада === {{Гл. таксама|Знешняя палітыка Беларусі}} У [[знешняя палітыка|знешняй палітыцы]] Беларусь традыцыйна выступае за мірнае ўрэгуляванне любых канфліктаў палітыка-дыпламатычнымі сродкамі. Гэта ж тычылася і армяна-азербайджанскага супрацьстаяння<ref name="шибковская"/>. З 1992-га Рэспубліка Беларусь была членам [[Мінская група АБСЕ|Мінскай групы АБСЕ]], адзінай актыўнай перамоўнай пляцоўкай па праблеме Нагорнага Карабаха<ref name="Филиппов"/>. У лістападзе 2009 года [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] досыць нечакана выступіў з шэрагам заяваў па пытанні Карабахскага крызісу, падкрэсліваючы зацікаўленасць сваёй краіны ўдзельнічаць у вырашэнні і іншых канфліктаў на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]<ref name="Филиппов">''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016.</ref>. У красавіку 2016 года на фоне чарговага [[узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2016)|абвастрэння ў рэгіёне]] прэс-сакратар [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|МЗС РБ]] Дзмітрый Мірончык заявіў<ref>''Вадим Шундалов.'' [https://www.sb.by/articles/v-mid-poyasnili-pozitsiyu-belarusi-po-nagorno-karabakhskomu-konfliktu.html В МИД пояснили позицию Беларуси по Нагорно-Карабахскому конфликту] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 4 апреля 2016.</ref>: {{Цытата|Ключавая пазіцыя, з якой зыходзіць беларускі бок, — гэта выразны заклік устрымлівацца ад прымянення сілы або пагрозы сілай у міжнародных адносінах, як гэта адлюстравана ў [[Статут ААН|Статуце ААН]] і іншых аўтарытэтных міжнародна-прававых дакументах. Мы ўпэўнены, што праблема Нагорнага Карабаха можа быць вырашана выключна мірным шляхам і толькі ў адпаведнасці з агульнапрызнанымі прынцыпамі і нормамі міжнароднага права.}} У гэты ж час кіраўнік дзяржавы даў даручэнні міністру абароны [[Андрэй Аляксеевіч Раўкоў|Андрэю Раўкову]] і міністру замежных спраў [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзіміру Макею]] правесці кансультацыі з іх армянскімі і азербайджанскімі калегамі. Больш за тое, прэзідэнт Беларусі правёў тэлефонныя перамовы з лідарам Азербайджана [[Ільхам Аліеў|Ільхамам Аліевым]] і лідарам Арменіі [[Серж Саргсян|Сержам Саргсянам]]<ref name="Филиппов"/>. Сваю пазіцыю дзяржава захавала і пры [[Другая Карабахская вайна|Другой Карабахскай вайне 2020 года]]<ref>[https://sputnik.by/20200928/MID-Belarusi-prizval-prekratit-boevye-deystviya-v-Nagornom-Karabakhe-1045778152.html МИД Беларуси призвал прекратить боевые действия в Нагорном Карабахе]</ref>, і пры [[Сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2023)|сутыкненнях 2023 года]]<ref>[https://news.zerkalo.io/economics/49303.html На «эскалацию обстановки» в Нагорном Карабахе отреагировали в МИД Беларуси]</ref>. Пасля падзення НКР афіцыйны Мінск быў наглядальнікам за працэсам разбраення нагорна-карабахскіх фарміраванняў: 23 верасня 2023 года ваенны аташэ Беларусі ў Азербайджане разам з калегамі з іншых краін прыбыў у [[Сцепанакерт]], каб азнаёміцца са становішчам<ref>[https://bel.sputnik.by/20230923/vaenny-atashe-belarus-pryby-u-nagorny-karabakh-1079690758.html Ваенны аташэ Беларусі прыбыў у Нагорны Карабах]</ref>. === Адносіны з удзельнікамі канфлікту === {{Гл. таксама|Беларуска-армянскія адносіны|Беларуска-азербайджанскія адносіны}} Дзяржава падтрымлівала цеснае палітычнае і эканамічнае супрацоўніцтва з абодвума бакамі канфлікту, балансуючы паміж пазіцыямі Арменіі і Азербайджана. Нягледзячы на вялікую для Беларусі эканамічную значнасць Азербайджана (як з пункту гледжання тавараабароту, так і з пункту гледжання сальда гандлёвага балансу), афіцыйны Мінск змог наладзіць цесныя адносіны з часткай армянскай палітычнай і дзелавой эліты, у прыватнасці, з бізнесменам і палітыкам [[Гагік Каляевіч Царукян|Гагікам Царукянам]]. Аднак з Арменіяй паўсталі некаторыя складанасці. Так, напрыклад, у красавіку 2016 года МЗС краіны запрасіў беларускага пасла ў [[Ерэван]]е для тлумачэнняў заявы дыпламатаў Беларусі аб падтрымцы тэрытарыяльнай цэласнасці Азербайджана. Армянскі бок падкрэсліў глыбокае здзіўленне пазіцыяй сваіх партнёраў<ref name="Филиппов"/>. ===== Крызіс у адносінах з Ерэванам ===== 16 мая 2024 года Аляксандр Лукашэнка наведаў з афіцыйным візітам Азербайджан. Пасля сустрэчы ў [[Баку]], ён з Ільхамам Аліевым адправіўся ў Нагорны Карабах, з якога да таго часу адбыўся поўны [[Выхад армян з Нагорнага Карабаха|выхад армянскага насельніцтва]]. У размове з прэзідэнтам Аліевым, Лукашэнка будучы саюзнікам Арменіі па [[АДКБ]] заявіў<ref>{{cite web|url=https://cis.minsk.by/news/27490/o_gosudarstvennom_vizite_prezidenta_belarusi_aleksandra_lukashenko_v_azerbajdzhan|title=О государственном визите Президента Беларуси Александра Лукашенко в Азербайджан|publisher=ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}} </ref>: {{цытата|Я яшчэ падумаў, успомніў нашу размову перад вайной, перад вашай вызваленчай вайной, калі мы па-філасофску разважалі за абедам удваіх. Тады мы зразумелі, што ў вайне перамагчы можна. Гэта важна. Вельмі важна ўтрымаць гэтую перамогу.}} Улічваючы, што лідар краіны-члена Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы фактычна прызнаецца ў абмеркаванні маючай адбыцца вайны супраць іншага ўдзельніка АДКБ (Арменіі) з яе ворагам Азербайджанам, інфармацыйнае выданне [[NEWS.am]] звярнулася ў сакратарыят АДКБ з мэтай высветліць пазіцыю генеральнага сакратара Арганізацыі. Адказ зводзіўся да таго, што заява лідара Беларусі была зроблена ў рамках двухбаковага дыялогу, і яна не можа быць прадметам ацэнкі Генеральнага сакратара<ref>{{cite web|url=https://news.am/rus/news/823988.html|title=В ОДКБ ответили на запрос Новости Армении – NEWS.am касательно заявлений Лукашенко во время визита в Азербайджан|publisher=News.am|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}} </ref>. 13 чэрвеня прэм’ер Арменіі [[Нікол Пашынян]] заявіў, што не паедзе ў Беларусь, пакуль яе прэзідэнтам з’яўляецца Аляксандр Лукашэнка, паколькі той падтрымаў Азербайджан і ўдзельнічаў у яго падрыхтоўцы да вайны за Нагорны Карабах у 2020 годзе. Згодна з ім не паедзе не толькі ён, але і іншыя афіцыйныя прадстаўнікі Арменіі. Таксама Пашынян запатрабаваў ад Прэзідэнта Беларусі «выбачэнняў і тлумачэнняў, якія былі б прымальныя для армянскага народа». Пасля гэтага Ерэван адклікаў свайго пасла Размінка Хумарана. У адказ Мінск для кансультацый адклікаў свайго пасла з Арменіі<ref>{{cite web|url=https://www.moscowtimes.ru/2024/06/13/pashinyan-obvinil-lukashenko-vpodgotovke-voini-protiv-armenii-iokazalsya-poseschat-belarus-a133883|title=Пашинян обвинил Лукашенко в подготовке войны против Армении и оказался посещать Беларусь|publisher=The Moscow Times|work=|date=2024-06-13|author=|accessdate=2024-06-13|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. === Значэнне падзей для Беларусі === Палітолаг Юрый Шаўцоў заяўляў, што мінскі працэс па Карабаху стаў важным этапам у гісторыі беларускай знешняй палітыкі, бо дзяржава ўпершыню паспрабавала сябе ў якасці міратворца<ref>''Юлия Демешко.'' [https://www.sb.by/articles/lyudyam-nuzhen-mir.html Проблему Нагорного Карабаха помогут решить взгляд со стороны и предложения Президента Беларуси] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 2 ноября 2022.</ref>. Як адзначалася ў артыкуле «Знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь і армяна-азербайджанскі канфлікт» за аўтарствам Дыяны Шыбкоўскай, аднаго з удзельнікаў рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі маладых аналітыкаў «Позва-2015» (праведзенай у верасні 2013), [[Паўднёвы Каўказ]] і [[Закаўказзе]] для Рэспублікі Беларусь з’яўляюцца звышважнымі ў эканамічным і палітычным плане. Падзеі тут могуць мець наступствы, якія выходзяць далёка за межы рэгіёну, і закранаць таксама беларускую бяспеку. Спецыфічнае геаграфічнае становішча робіць [[Каўказ]] перманентна патэнцыйнай зонай шырокага геапалітычнага канфлікту. Па гэтай прычыне для Беларусі неабходна стабільнасць і парадак у рэгіёне<ref name="шибковская">''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014.</ref>. Кандыдат палітычных навук Аляксандр Філіпаў звязваў неабходнасць міру на Каўказе з палітыкай Лукашэнкі па ператварэнні краіны ў свайго роду рэгіянальную [[Швейцарыя|Швейцарыю]], у надзейную пляцоўку для вырашэння рэгіянальных і нават глабальных праблем. Эксперт таксама спасылаўся на «чуткі ў беларускім істэблішменце», паводле якіх галоўнай прычынай міратворчых ініцыятыў прэзідэнта стала ўзнагароджанне амерыканскага лідара [[Барак Абама|Барака Абамы]] [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміяй міру]]. Нібыта кіраўнік беларускай дзяржавы даў адпаведныя ўказанні Міністэрству замежных спраў забяспечыць яго ўзнагароджанне аналагічнай прэміяй<ref name="Филиппов"/>. == Ваенны бок == === Пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану === {{Гл. таксама|Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі|Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Азербайджана}} З 2000-х гадоў Рэспубліка Беларусь актыўна пастаўляе ваенную прадукцыю [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеным сілам Азербайджана]], частка з якой была ўжыта ў ходзе канфлікту ў Карабаху. У іх ліку за 2005—2020 гг. маюцца 131 адз. [[Т-72]], 11 адз. [[2С7|2С7 «Піён»]], 120 адз. [[122-мм гаўбіца Д-30|Д-30]], 2 адз. [[Т38 «Стылет»]], каля 10 адз. [[Паланэз (РСЗА)|В-200 «Паланэз»]], некаторы лік «[[Навальніца-С]]» і «[[Навальніца-6]]», [[Скіф (СТРК)|СТРК «Скіф»]] і 11 адз. [[Су-25]]. У 2018-м ключавыя пастаўкі ў Азербайджан беларускай вайсковай прадукцыі на 195 млн. $ былі ў жніўні—верасні, у 2019 годзе на 100 млн. $ — у лістападзе—снежні<ref name="Лебедок">''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020.</ref>. У лістападзе 2018 года прэс-сакратар знешнепалітычнага ведамства Арменіі Ганна Нагдалян пракаментавала пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану так<ref>[https://web.archive.org/web/20220411193228/https://gazetaby.com/post/mid-armenii-my-ne-mozhem-otnositsya-k-prodazhe-oruzhiya-azerbajdzhanu-kak-k-isklyuchitelno-delovoj-/144095/ МИД Армении: Мы не можем относиться к продаже оружия Азербайджану как к исключительно деловой сделке] // Салідарнасць : газета. — 23 ноября 2018.</ref>:{{цытата|Мы неаднаразова адзначалі, што не можам ставіцца да продажу зброі Азербайджану як да выключна дзелавой здзелцы. Гэта зброя, якая адымае жыцця нашых суайчыннікаў, нашых салдат, грамадзянскага насельніцтва. Гонка ўзбраенняў у нашым рэгіёне вельмі небяспечна. Што тычыцца продажу ўзбраенняў Азербайджану з боку Беларусі, то гэта разам з вышэйпералічанай заклапочанасцю таксама ставіць пад сумнеў усю логіку калектыўнай бяспекі, кідае выклік усёй логіцы супрацоўніцтва ў рамках АДКБ і непасрэдным чынам наносіць шкоду эфектыўнасці і аўтарытэту Арганізацыі.}} Паводле заявы прэзідэнта непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі [[Араік Уладзіміравіч Аруцюнян|Араіка Аруцюняна]], падчас Другой Карабахскай вайны ў кастрычніку 2020 года Азербайджан абстраляў горад Сцепанакерт рэактыўнымі сістэмамі залпавага агню беларускай вытворчасці «Паланэз»<ref>{{cite news|title=Степанакерт обстреливают «Полонезы» и «Смерчи»|url=https://regnum.ru/news/3080983.html|agency=Регнум|date=2020-10-04|accessdate=2020-10-05|archivedate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008041728/https://regnum.ru/news/3080983.html}}</ref>. У пачатку лістапада таго ж года азербайджанцы пры дапамозе беларускага комплексу [[радыёэлектронная барацьба|РЭБ]] «Навальніца-С» знішчылі адзін армянскі беспілотнік у Тавузскім раёне. Дзякуючы комплексам «Навальніца-6» былі паспяхова падушаны сродкі [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] Нагорнага Карабаха і Арменіі, уключаючы зенітныя ракетныя комплексы «[[Аса (зенітны ракетны комплекс)|Аса]]», «[[Тор (зенітны ракетны комплекс)|Тор]]» і [[С-300]]<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/11/23/azerbaydzhan-belorusskimi-grozami-glushil-armyanskuyu-pvo-video Азербайджан белорусскими «Грозами» глушил армянскую ПВО — видео] // EADaily, 23 ноября 2020</ref>. Па дадзеных сумеснага журналісцкага расследавання Бюро, Hetq і [[OCCRP]], падчас [[Другая Карабахская вайна|другой Карабахскай вайны]] Азербайджан збіваў армянскія беспілотнікі сістэмай СПА «[[С-125|Пячора-2ТМ]]», набытай у прыватнага беларускага вытворцы зброі «Тэтраэдр»<ref>{{cite web|url=https://www.ekhokavkaza.com/a/occrp-azerbaydzhan-sbival-armyanskie-bespilotniki-belorusskoy-sistemy/33514594.html|title=OCCRP: Азербайджан сбивал дроны в Карабахе с помощью белорусской системы ПВО|work=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|lang=ru}}</ref>. === Перспектыва ўдзелу УС РБ === У сувязі з тым, што Беларусь і Арменія з’яўляюцца членамі АДКБ, выказваліся меркаванні аб магчымасці адпраўкі [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|беларускіх войскаў]] у зону баявых дзеянняў. Фармальна арганізацыя да канфлікту дачынення не мела, паколькі НКР — гэта азербайджанская тэрыторыя і непрызнаная рэспубліка, якая не ўваходзіць у АДКБ. Згодна з [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 3314|рэзалюцыяй 3314 Генасамблеі ААН]], дзейнасць Арменіі ў Карабаху разглядаецца як агрэсія супраць Азербайджана. Дзяржавы-ўдзельніцы АДКБ абавязваюцца вырашаць усе рознагалоссі з іншымі краінамі мірнымі сродкамі, і ў такім выпадку падтрымка армянскай арміі з боку арганізацыі — гэта падтрымка агрэсіі, што не адпавядае мэтам Дагавора аб калектыўнай бяспецы<ref name="Лебедок"/>. Праблема абвастрылася пасля ўступлення Арменіі ў [[Еўразійскі эканамічны саюз]]. Адсутнасць агульнай мяжы паміж Арменіяй і іншымі членамі ЕАЭС, паводле палітолага Аляксандра Філіпава, не спрыяла эканамічнай інтэграцыі і выклікала сур’ёзную занепакоенасць у беларускіх уладаў. Акрамя таго, існавалі асцярогі, што армянскі бок паспрабуе заручыцца ваенна-палітычнай падтрымкай [[Расія|Расіі]], у тым ліку і па лініі ЕАЭС. Дадзеныя памкненні супярэчылі інтарэсам Беларусі, якая хацела б захаваць выключна эканамічны характар арганізацыі. Урад разумеў, што Расія і Арменія могуць выкарыстоўваць канфлікт як аргумент для ўзмацнення ролі АДКБ і/або больш цеснай інтэграцыі ў рамках ЕАЭС<ref name="Филиппов"/>. У ліпені 2020 года [[Узброеныя сутыкненні ў Тавушы (2020)|адбыліся сутычкі непасрэдна на мяжы дзвюх дзяржаў]]. Тым не менш АДКБ не распачала значных мер, толькі выказала сур’ёзную заклапочанасць, падкрэсліла неабходнасць неадкладнага спынення агню ў зоне сваёй адказнасці. У адпаведнасці са Статутам Арганізацыі пры абароне на калектыўнай аснове тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту дзяржаў-членаў прыярытэт аддаецца палітычным сродкам<ref name="Лебедок"/>. Аднак, як адзначаў ваенны аналітык [[Ягор Лебядок]], беларускія УС маглі б патрапіць у зону канфлікту ў рамках АДКБ як міратворцы, пры наяўнасці мандата [[ААН]]<ref name="Лебедок"/>. == Гуманітарны бок == У канцы 2020 года лідар Азербайджана Ільхам Аліеў заклікаў сяброўскія краіны постсавецкай прасторы далучыцца да аднаўлення адбітых у армян тэрыторый пасля Другой Карабахскай вайны. У красавіку 2021-га па выніках перамоваў з Аляксандрам Лукашэнкам ён заявіў, што спадзяецца на ўдзел беларускіх кампаній у аднаўленчых работах. Як сказаў палітык: {{Цытата|Мы ведаем вопыт беларускіх кампаній па стварэнні аграпрамысловых комплексаў. Таму ў плане аднаўлення вызваленых тэрыторый гэтая тэма займае асаблівае месца.<..> Мы будзем прыцягваць да работ па аднаўленні тэрыторый толькі кампаніі з дружалюбных краін. І Беларусь з’яўляецца такой. Ужо кампаніі з трох дружалюбных краін працуюць у праектах па аднаўленні Карабаха. Спадзяемся, што чацвёртай краінай будзе Беларусь.}} У сваю чаргу Лукашэнка заявіў пра гатоўнасць ствараць разам прадпрыемствы, асабліва на тэрыторыях, якія адбілі падчас баявых дзеянняў 2020 года. Як адзначыў Міністр архітэктуры і будаўніцтва Беларусі [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч|Руслан Пархамовіч]], менавіта [[сельская гаспадарка]] найбольш моцна зацікавіла азербайджанскіх калегаў. Па падабенству беларускіх [[аграгарадок|аграгарад]]коў плануецца забудова Нагорнага Карабаха. Гаворка ідзе ў цэлым аб аднаўленні ўсёй [[інфраструктура|інфраструктуры]], дзе прадугледжваецца як жылая забудова, так і сацыяльныя аб’екты. Таксама ішла гаворка аб аднаўленні [[гідраэлектрастанцыя|гідраэлектрастанцый]]<ref>[https://ont.by/news/kakuyu-rol-sygraet-belarus-v-vosstanovlenii-nagornogo-karabaha-itogi-vstrechi-lukashenko-i-alieva Какую роль сыграет Беларусь в восстановлении Нагорного Карабаха? Итоги встречи Лукашенко и Алиева] // ОНТ : телеканал. — 18 апреля 2021.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014. * ''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016. * ''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020. [[Катэгорыя:Карабахскі канфлікт]] [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] bf64kvkilqmnmj7vl0mlymp2hwb2nm0 Dassault Falcon 900 0 705811 5142425 4832020 2026-05-16T16:09:57Z DBatura 73587 5142425 wikitext text/x-wiki {{Картка ЛА}} '''Dassault Falcon 900''' — рэактыўны адміністрацыйны самалёт з трыма размешчанымі ззаду рухавікамі. Выпускаецца кампаніяй [[Dassault Aviation]]. Вопытны ўзор самалёта здзейсніў свой першы палёт у [[1984]] годзе. На [[2008]] год эксплуатавалася каля 130 самалётаў сямейства Falcon 900EX. == Тэхнічныя характарыстыкі == * Размах крыла, м — 19,33 * Даўжыня самалёта, м — 20,21 * Вышыня самалёта, м — 7,55 * Плошча крыла, м² — 49,00 * Максімальная ўзлётная маса, кг — 22225 * Тып рухавіка — 3 [[Турбавентылятарны рухавік|ТРДР]] AlliedSignal TFE731-5BR * Цяга, кгс — 3×2150 * Крэйсерская хуткасць, км/г — 915,6 * Практычная далёкасць, км — 8334 * [[Практычная столь]], м — 15550 * Экіпаж, чал. — 2 * Карысная нагрузка — 8—19 пасажыраў == Паліва == Ёмістасць паліўных бакаў — 10 769 [[літр|л]] або 8648 [[кілаграм|кг]]: * Левы і правы бакі па 3422 л (2748 кг) * Пярэдні і задні фюзеляжны бакі: 3925 л (3152 кг) Агульная колькасць паліва ў баках і трубаправодах: 10836 л (8702 кг)<br /> Расходуемае паліва: 10 769 л (8648 кг)<br /> Нерасходуемае паліва: 67,2 л (54 кг) {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * http://www.airwar.ru/enc/aliner/falcon900ex.html * http://aviadocs.com {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331231013/http://aviadocs.com/ |date=31 сакавіка 2022 }} [[Катэгорыя:Пасажырскія самалёты]] [[Катэгорыя:Самалёты Францыі]] pq6l9aocy202tks0llllgltk65dfptu Коль Ісраэль 0 705812 5142426 4740204 2026-05-16T16:10:38Z DBatura 73587 5142426 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя}} '''Коль Ісраэль''' (''Голас Ізраіля'') — дырэкцыя радыёвяшчання [[Ізраільскае ўпраўленне тэлерадыёвяшчання|Рэшут ха-шыдур]]<ref name="кеэЭСМИ">[https://eleven.co.il/article/15054 Электронные средства массовой коммуникации], КЕЭ, том 10, кол. 567—571</ref>, таксама ў 1947—1960 гг. ізраільская ўрадавая радыёстанцыя, у 1947—1951 гг. ізраільская ўрадавая радыёкампанія. Радыёвяшчанне ў [[Зямля Ізраільская|Эрэц-Ісраэль]] было пачата [[30 сакавіка]] [[1936]] года «Палесцінскай службай радыёвяшчання» («Palestine Broadcasting Service» — PBS, на іўрыце — «Рэшут ха-шыдур ха-палесціні»), якая дзейнічала як аддзел [[Брытанскі мандат у Палесціне|брытанскай мандатнай адміністрацыі]] ў [[Палесціна|Палесціне]]<ref name="кеэЭСМИ"/><ref>[http://www.israelradio.org/history/history.html FROM THE ARCHIVES — A BRIEF HISTORY OF RADIO IN THE COUNTRY] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321030846/http://www.israelradio.org/history/history.html |date=2012-03-21 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.israelradio.org/history/pal-clan.html |title=Hebrew-Language Clandestine Radio Broadcasting During the British Palestine Mandate, by Douglas A. Boyd, University of Kentucky, Lexington, KY |accessdate=2010-06-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100122040541/http://www.israelradio.org/history/pal-clan.html |archivedate=2010-01-22 |url-status=dead }}</ref>. Першая трансляцыя была ажыццёўлена са студыі, якая размяшчалася ў іерусалімскай гасцініцы «Палаз». З набліжэннем канца [[Другая Сусветная вайна|2-й сусветнай вайны]], трэння паміж [[ішув]]ам і мандатнымі ўладамі ўзмацніліся, што адбілася і на стаўленні да перадачаў PBS. У апошнія дні мандата склалася парадаксальная сітуацыя, калі яўрэйскія рэдактары навін дзялілі свой час паміж «Палесцінскай службай радыёвяшчання» і падпольнай радыёстанцыяй [[Хагана|Хаганы]], а цэнзары, пастаўленыя наглядаць над перадачамі PBS, сачылі за тым, каб не былі выпадкова выдадзены сакрэты яўрэйскага падполля<ref name="кеэЭСМИ"/>. Пасля прыняцця Закона аб незалежнай структуры ў 1965 годзе, знаходзіцца пад грамадскім кіраваннем «[[Ізраільскае ўпраўленне тэлерадыёвяшчання|Рэшут ха-шыдур]]»<ref>[https://archive.today/20120805095110/www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2003/1/Israel%20Broadcasting%20Authority Israel Broadcasting Authority, 11 Jan 2003]</ref>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Радыёвяшчальныя арганізацыі]] 0a5731cl7k2khkbpkn1mmccqp4ly1pp Анатоль Васілевіч Маціёс 0 705828 5142427 4669989 2026-05-16T16:11:37Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5142427 wikitext text/x-wiki {{дзяржаўны дзеяч}} '''Анатоль Васілевіч Маціёс''' ({{lang-uk|Анатолій Васильович Матіос}}, нар. [[13 лютага]] [[1969]]) — украінскі дзяржаўны дзеяч. [[Генерал-палкоўнік]] юстыцыі, кандыдат юрыдычных навук. == Біяграфія == Анатоль Васілевіч Маціёс нарадзіўся 13 лютага 1969 года ў вёсцы [[Разтокы (Путыльскі раён)|Разтокы]] [[Путыльскі раён|Путыльскага раёна]] [[Чарнавіцкая вобласць|Чарнавіцкай вобласці]]. Пасля заканчэння сельскай школы паступіў у [[Чарнаўцы]] ў музычнае вучылішча (1984). У 1988 годзе быў прызваны ў [[Савецкая армія|савецкую армію]]. Пасля дэмабілізацыі ён паступіў у [[Чарнавіцкі нацыянальны ўніверсітэт імя Юрыя Фядзьковіча]]. У 1997 годзе атрымаў дыплом юрыста. На працягу трох гадоў пасля заканчэння ўніверсітэта працаваў у пракуратуры Чарнаўцоў і вобласці. У 2000-м годзе перавёўся ў [[Херсонская вобласць|Херсонскую вобласць]]. Да 2004 года Маціёс кіраваў аддзелам нагляду за выкананнем законаў спецпадраздзяленнямі і іншымі ўстановамі, якія вядуць барацьбу з арганізаванай злачыннасцю ўпраўлення нагляду за выкананнем законаў органамі, якія ажыццяўляюць аператыўна-вышуковую дзейнасць, дазнанне і дасудовае следства. Наступныя чатыры гады ён працаваў у сталічнай пракуратуры. З 2008 па 2014 год быў супрацоўнікам [[Служба бяспекі Украіны|СБУ]]. Спачатку кіраваў упраўленнямі ў [[Львоўская вобласць|Львоўскай]] (2008) і [[Адэская вобласць|Адэскай]] (2008—2009) абласцях. Затым вярнуўся ў [[Кіеў]], дзе стаў намеснікам кіраўніка карупцыйнага ўпраўлення СБУ. На працягу 2010—2011 гадоў працаваў у Вышэйшым адміністрацыйным судзе ў якасці адкамандзіраванага саветніка кіраўніка суда. Пасля гэтага адкамандзіраваны ў прэзідэнцкую Адміністрацыю і тры гады правёў на пасадзе намесніка кіраўніка галоўнага кантрольнага ўпраўлення. Улетку 2014 Маціёс вярнуўся ў пракуратуру. З 27 жніўня 2014<ref>[http://www.gp.gov.ua/ua/news.html?_m=publications&_c=view&_t=rec&id=143158 В Генпрокуратуре создано Главную военную прокуратуру и назначено её руководителя"]{{ref-uk}}</ref> па 2 верасня 2019<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rbc.ua/rus/news/ryaboshapka-uvolil-matiosa-1567410551.html|title=Рябошапка уволил Матиоса|publisher=РБК-Украина|lang=ru|accessdate=2019-09-02}}</ref> — [[Пракуратура Украіны|Галоўны ваенны пракурор Украіны]]. Адначасова, з 27 чэрвеня 2014 па 2 верасня 2019, — намеснік [[Генеральны пракурор Украіны|Генеральнага пракурора Украіны]]<ref name=":0" />. У маі 2020 года ў горадзе [[Луцк]] атрымаў адвакацкае пасведчанне. == Сям’я == Старэйшая сястра Анатоля — Марыя (1959 г. н.) — вядомая пісьменніца, аўтар двух дзясяткаў кніг, двойчы была нардэпам ад партыі «[[Украінскі дэмакратычны альянс за рэформы|УДАР]]». Маціёс жанаты. Жонку завуць Ірына Барах. Яна займаецца прадпрымальніцкай дзейнасцю. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://my.ua/persons/anatolii-matios Матиос Анатолий Васильевич: бывший главный военный прокурор, ставший адвокатом] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маціёс Анатоль Васілевіч}} [[Катэгорыя:Заслужаныя юрысты Украіны]] [[Катэгорыя:Генералы Украіны]] [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі (Украіна)]] gk1ost3mgammzk6nxl3takvoefbya3a Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі 10 707225 5142589 5089417 2026-05-17T09:05:28Z Андрэй 2403 Б 152769 5142589 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Вуліцы Мінска:Заводскі |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс вуліц Мінска|Вуліцы Мінска]]: [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |выява = [[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|80px]] |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Асноўныя магістралі |спіс1 = * [[Вуліца Ванеева (Мінск)|Ванеева]] * [[Вуліца Галадзеда (Мінск)|Галадзеда]] * [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродская]] * [[Вуліца Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна]] * [[Вуліца Крупскай (Мінск)|Крупскай]] * [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] * [[Вуліца Машынабудаўнікоў (Мінск)|Машынабудаўнікоў]] * [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі прасп]] * [[Вуліца Пляханава (Мінск)|Пляханава]] * [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльная]] * [[Свіслацкая вуліца (Мінск)|Свіслацкая]] * [[Смілавіцкі тракт (Мінск)|Смілавіцкі тракт]] * [[Ташкенцкая вуліца (Мінск)|Ташкенцкая]] * [[Вуліца Убарэвіча (Мінск)|Убарэвіча]] |загаловак2 =Плошчы |спіс2 = * [[Плошча Ванеева (Мінск)|Ванеева]] |загаловак3 = Вуліцы і завулкі |спіс3 = * [[Вуліца Агарова (Мінск)|Агарова]] * [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэская]] * [[Завулак Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага зав]] * [[Вуліца Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага]] * [[Вуліца Алеся Бачылы (Мінск)|Алеся Бачылы]] * [[Алтайская вуліца (Мінск)|Алтайская]] * [[Алтайскі завулак (Мінск)|Алтайскі зав]] * [[Вуліца Амельянюка (Мінск)|Амельянюка]] * [[Ангарская вуліца (Мінск)|Ангарская]] * [[Ангарскі завулак (Мінск)|Ангарскі зав]] * [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|Арджанікідзэ]] * [[1-ы завулак Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы зав]] * [[1-ы праезд Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы праезд]] * [[Вуліца Арцёма (Мінск)|Арцёма]] * [[Асенняя вуліца (Мінск)|Асенняя]] * [[Аўтазаводская вуліца (Мінск)|Аўтазаводская]] * [[Аўтазаводскі завулак (Мінск)|Аўтазаводскі зав]] * [[Вуліца Аўэзава (Мінск)|Аўэзава]] * [[Ахоцкая вуліца (Мінск)|Ахоцкая]] * [[Ахоцкі завулак (Мінск)|Ахоцкі зав]] * [[Байкальская вуліца (Мінск)|Байкальская]] * [[Вуліца Балотнікава (Мінск)|Балотнікава]] * [[Завулак Балотнікава (Мінск)|Балотнікава зав]] * [[Барвовая вуліца (Мінск)|Барвовая]] * [[Барвовы завулак (Мінск)|Барвовы зав]] * [[Завулак Бехцерава (Мінск)|Бехцерава зав]] * [[Вуліца Бехцерава (Мінск)|Бехцерава]] * [[Брацкі завулак (Мінск)|Брацкі зав]] * [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|Будаўнікоў]] * [[Варвашэні вуліца (Мінск)|Варвашэні]] * [[1-ы завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 1-ы зав]] * [[2-і завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 2-і зав]] * [[Вуліца Васняцова (Мінск)|Васняцова]] * [[Праезд Весніна (Мінск)|Весніна праезд]] * [[Водазаборная вуліца (Мінск)|Водазаборная]] * [[Волжская вуліца (Мінск)|Волжская]] * [[Волжскі праезд (Мінск)|Волжскі праезд]] * [[Праезд Галадзеда (Мінск)|Галадзеда праезд]] * [[Вуліца Герасіменкі (Мінск)|Герасіменкі]] * [[Гродзенская вуліца (Мінск)|Гродзенская]] * [[1-ы завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 2-і зав]] * [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Грэкава]] * [[Грыбны завулак (Мінск)|Грыбны зав]] * [[1-ы завулак Дзіцячы (Мінск)|Дзіцячы 1-ы зав]] * [[2-і завулак Дзіцячы (Мінск)|Дзіцячы 2-і зав]] * [[3-і завулак Дзіцячы (Мінск)|Дзіцячы 3-і зав]] * [[Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|Дзяжнёва]] * [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўская]] * [[Дняпроўскі завулак (Мінск)|Дняпроўскі завулак]] * [[Дняпроўскі праезд (Мінск)|Дняпроўскі праезд]] * [[Ельніцкая вуліца (Мінск)|Ельніцкая]] * [[1-ы Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 1-ы зав]] * [[2-і Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 2-і зав]] * [[Енісейскі праезд (Мінск)|Енісейскі праезд]] * [[Вуліца Жылуновіча (Мінск)|Жылуновіча]] * [[Зарэчная вуліца (Мінск)|Зарэчная]] * [[1-ы Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 1-ы зав]] * [[2-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 2-і зав]] * [[3-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 3-і зав]] * [[Зарэчны тупік (Мінск)|Зарэчны тупік]] * [[1-ы Зімні завулак (Мінск)|Зімні 1-ы зав]] * [[2-і Зімні завулак (Мінск)|Зімні 2-і зав]] * [[Зімняя вуліца (Мінск)|Зімняя]] * [[Ілімская вуліца (Мінск)|Ілімская]] * [[Інжынерная вуліца (Мінск)|Інжынерная]] * [[Іркуцкая вуліца (Мінск)|Іркуцкая]] * [[Іркуцкі завулак (Мінск)|Іркуцкі зав]] * [[Вуліца Іскаліева (Мінск)|Іскаліева]] * [[Завулак Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна зав]] * [[Вуліца Карзюкі|Карзюкі]] * [[Капыльская вуліца (Мінск)|Капыльская]] * [[Вуліца Карыцкага (Мінск)|Карыцкага]] * [[Вуліца Катоўскага (Мінск)|Катоўскага]] * [[Клецкая вуліца (Мінск)|Клецкая]] * [[Вуліца Лазарава (Мінск)|Лазарава]] * [[Вуліца Лазо (Мінск)|Лазо]] * [[Летняя вуліца (Мінск)|Летняя]] * [[Вуліца Лізы Чайкінай (Мінск)|Лізы Чайкінай]] * [[Магнітная вуліца (Мінск)|Магнітная]] * [[Вуліца Мічурына (Мінск)|Мічурына]] * [[Народная вуліца (Мінск)|Народная]] * [[Вуліца Несцерава (Мінск)|Несцерава]] * [[Падшыпнікавы праезд (Мінск)|Падшыпнікавы праезд]] * [[Вуліца Пажарскага (Мінск)|Пажарскага]] * [[Вуліца Паўлоўскага (Мінск)|Паўлоўскага]] * [[Прамысловая вуліца (Мінск)|Прамысловая]] * [[Прамысловы завулак (Мінск)|Прамысловы зав]] * [[Працоўная вуліца (Мінск)|Працоўная]] * [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага]] * [[Вуліца Ротмістрава (Мінск)|Ротмістрава]] * [[Сацыялістычная вуліца (Мінск)|Сацыялістычная]] * [[Вуліца Сечанава (Мінск)|Сечанава]] * [[Вуліца Сурыкава (Мінск)|Сурыкава]] * [[Сустрэчная вуліца (Мінск)|Сустрэчная]] * [[Сустрэчны завулак (Мінск)|Сустрэчны зав]] * [[Вуліца Сядова (Мінск)|Сядова]] * [[Вуліца Сяліцкага (Мінск)|Сяліцкага]] * [[Ташкенцкі праезд (Мінск)|Ташкенцкі праезд]] * [[Томская вуліца (Мінск)|Томская]] * [[Вуліца Тухачэўскага (Мінск)|Тухачэўскага]] * [[Вуліца Філатава (Мінск)|Філатава]] * [[Вуліца Фучыка (Мінск)|Фучыка]] * [[Вуліца Фядотава (Мінск)|Фядотава]] * [[Хабараўская вуліца (Мінск)|Хабараўская]] * [[Цэнтральная вуліца (Мінск)|Цэнтральная]] * [[Вуліца Чакаліна (Мінск)|Чакаліна]] * [[Вуліца Чалюскінцаў (Мінск)|Чалюскінцаў]] * [[Вуліца Чырвоная Слабада (Мінск)|Чырвоная Слабада]] * [[Чырвонаслабодская вуліца (Мінск)|Чырвонаслабодская]] * [[Вуліца Шабаны (Мінск)|Шабаны]] * [[Шасэйная вуліца (Мінск)|Шасэйная]] * [[Вуліца Шчотаўка (Мінск)|Шчотаўка]] * [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|Шышкіна]] * [[Энергетычны праезд (Мінск)|Энергетычны]] * [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкая]] * [[1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 1-ы зав.]] * [[2-і Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 2-і зав.]] * [[Вуліца Яна Райніса (Мінск)|Яна Райніса]] * [[Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|Яўгена Міркоўскага]] |стыль_унізе = |унізе = * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі|Заводскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Кастрычніцкі|Кастрычніцкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Ленінскі|Ленінскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Маскоўскі|Маскоўскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Партызанскі|Партызанскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Першамайскі|Першамайскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Савецкі|Савецкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Фрунзенскі|Фрунзенскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Цэнтральны|Цэнтральны]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вуліцы Мінска|Заводскі раён]] </noinclude> 567li1tjcsebp7eo6uvpxapsgjzyzp0 Францішак Дунін-Раецкі 0 710362 5142521 5065370 2026-05-16T22:53:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142521 wikitext text/x-wiki {{шляхціц}} {{цёзкі2|Дунін-Раецкі}} '''Францішак Дунін-Раецкі''' ({{lang-pl|Franciszek Dunin-Rajecki}}; каля 1780 — ?) — дзяржаўны службовец. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Род Дунін-Раецкіх|Дунін-Раецкіх]] герба «[[Лебедзь (герб)|Лебедзь]]». У 1821—1824 годзе займаў пасаду [[Маршалак шляхты Навагрудскага павета|маршалка шляхты Навагрудскага павета]]<ref name="kamunikat">[[Сяргей Токць]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf Спісы маршалкаў шляхты Гарадзенскай губерні ў XIX ст. (паводле Люцыяна Шчукі).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720011332/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf |date=20 ліпеня 2023 }} // [[Герольд Litherland]].- № 3-4 (3) — Горадня, 2001</ref>. [[Файл:Rajca, Spaskaja. Райца, Спаская (N. Orda, 19.07.1864-76).jpg|thumb|злева|Капліца-пахавальня Раецкіх. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1864—76 гг.]] У 1817 годзе Францішак Раецкі пабудаваў у [[Райца|Райцы]], на дамінуючым пагорку насупраць сядзібы, [[капліца-пахавальня Раецкіх|капліцу-пахавальню роду Раецкіх]] (цяпер царква). У памяць пра сына Атона, які памёр ва ўзросце 17 гадоў, паставіў у Райцы каменны слуп з выявай герба «Лебедзь»<ref name="kimpress">{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=18103&DomainName=cult |title=Адрадзіць старую сядзібу… № 22 (1513) 29.05.2021 — 04.06.2021 г |access-date=9 чэрвеня 2022 |archive-date=9 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609054840/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=cult&id=18103 |url-status=dead }}</ref>. Пахаваны ў крыпце [[Капліца-пахавальня Раецкіх|радавой капліцы-пахавальні]]. Радавы маёнтак [[Райца]] перайшоў у спадчыну да старэйшай дачкі Людвікі, якая прынесла яго Верашчакам<ref name="studfile">[https://studfile.net/preview/5623790/page:5/ Н. А. Ковалевич. Усадьба в деревне Райца: история и современность]</ref>. == Сям’я == У шлюбе з Барбарай з [[Мержаеўскія|Мержаеўскіх]] (нар. каля 1780) меў дзяцей: * Людвіка<ref name="studfile"/> (нар. каля 1810), у шлюбе з [[Юзаф Верашчака|Юзафам Верашчакам]], навагрудскім маршалкам шляхты; * Юзэфіна Марыя<ref name="studfile"/> (1814—1877), у шлюбе з [[Казімір Якубавіч Умястоўскі|Казімірам Янам Умястоўскім]] (1804—1863); * Аляксандра<ref name="studfile"/>; * Атон (пам. 1838)<ref name="studfile"/><ref>Aftanazy R. Materiały do dziejόw rezydencji. T. II A. Warszawa, 1993. S. 327.</ref>. {{зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дунін-Раецкі Францішак}} [[Катэгорыя:Раецкія|Францішак]] rttm5fs5nljgw6gocp61nfmux3seooh ФК Ніва Доўбізна 0 725243 5142383 4859729 2026-05-16T13:24:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142383 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Ніва Доўбізна | Лагатып = | ПоўнаяНазва = | Мянушкі = | Горад = [[Доўбізна]], [[Беларусь]] | Заснаваны = 2005 | Стадыён = [[Агра-Ніва (стадыён)|«Агра-Ніва»]] | Умяшчальнасць = 1000 | Кіраўнік = Віктар Бобр | ПасадаКіраўніка = | Трэнер = [[Андрэй Пракапюк]] | Чэмпіянат = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] | Сезон = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] | Месца = 9 месца | Сайт = }} '''«Ніва»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з [[Доўбізна|Доўбізны]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. У цяперашні час выступае ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Гісторыя == Футбольную каманду спансуе ААТ «АграНіва», а дырэктар Віктар Бобр з’яўляецца кіраўніком клуба<ref>{{cite web |url = https://by.tribuna.com/be/tribuna/blogs/footboll/3090401-v-d2-mozhet-prijti-klub-iz-dolbizno-igraet-vozle-polya-s-kukur/ |title = В Д2 может прийти клуб из Долбизно: играет возле поля с кукурузой, эпичный кадр с клозетом оттуда, у главного снайпера 50 мячей за сезон |date = |website = by.tribuna.com |language = ru |access-date = |archive-date = 9 лістапада 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221109190607/https://by.tribuna.com/be/tribuna/blogs/footboll/3090401-v-d2-mozhet-prijti-klub-iz-dolbizno-igraet-vozle-polya-s-kukur/ |url-status = dead }}</ref>. У сезоне 2022 «Ніва» перамагла спачатку ў брэсцкім дывізіёне Другой лігі, а потым па выніках плэй-оф стала чэмпіёнам Другой лігі, адолеўшы ў фінале мінскія «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачы]]» з лікам 3:1. Такім чынам, клуб атрымаў права павысіцца ў Першую лігу. Падаўшы заяўку на ліцэнзаванне, 10 сакавіка 2023 года «Ніва» разам з іншымі клубамі атрымала ліцэнзію, такім чынам афіцыйна далучыўшыся да Першай лігі ў сезоне 2023<ref>{{cite web|url = https://www.pressball.by/news/football/435846|title = Футбол. "Нива", "Жодино-Южное", "Макслайн", "Бумпром" и еще 13 клубов получили лицензии первой лиги |date = 2023-03-10|website = pressball.by|language = ru|access-date = 2023-03-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20230325101610/https://www.pressball.by/news/football/435846|archive-date = 25 сакавіка 2023|url-status = dead}}</ref>. У маі 2023 года каманда пачала праводзіць хатнія матчы на абноўленым стадыёне «[[Агра-Ніва (стадыён)|Агра-Ніва]]» ў Доўбізне<ref>{{cite web|url = https://football.by/news/174523 |title = На трибунах вся деревня. Репортаж о том, как "Днепр" тестировал обновленный стадион в Долбизно |date = 2023-05-09|website = football.by|language = ru|access-date = 2023-12-04}}</ref>. У сезоне 2023 каманда знаходзілася ў асноўным у сярэдзіне табліцы і скончыла чэмпіянат на 9-м месцы з 17. == Дасягненні == * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] * Уладальнік Кубка Рэгіёнаў Беларусі: 2020<ref>{{cite web|date = 2020-11-30|url = https://www.trkbrest.by/15314-nva-uladalnk-kubka-regena-vdea.html|title = "НІВА" - УЛАДАЛЬНІК КУБКА РЭГІЁНАЎ (Відэа)|publisher = Сайт тэлерадыёкампаніі «Брэст»|access-date = 2023-12-04|language = be|archive-date = 14 лістапада 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20221114140320/https://www.trkbrest.by/15314-nva-uladalnk-kubka-regena-vdea.html|url-status = dead}}</ref> == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|date = |url = https://fcniva.by/team/players |title = Основной состав|work = Афіцыйны сайт «Нівы»|access-date = 2024-04-09|language = ru }}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксей Мяшчанінаў||1993}} {{Ігрок|12|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Станіслаў Ляцко||2001}} {{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Георгій Дабрадзей||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Дручык||1999}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Васіль Ігнатоўскі||1981}} <!--{{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Мікіта Гарох]]||2002}}--> <!--{{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Галоўчыц]]||2007}}--> {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Даніл Блашук||2004}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзімір Шчэрба]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1986}} {{Ігрок|41|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксей Тхагалегаў||1995}} {{Ігрок|47|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Старасцін||1999}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Раман Козел]]||1997}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Сядзько||2003}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Дзмітрый Мулькевіч]]||1995}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Куратнік||1999}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Дыбін||1996}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чыж||2002}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Максім Кавальчук]]||2000}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікалай Ляшкевіч||1993}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Федарцоў||1993}} {{Ігрок|69|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Ярошык||2000}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Максім Грачыха]]||1993}} {{Ігрок|91|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Дзмітрый Лясняк]]|у арэндзе з «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» Брэст|2004}} {{Ігрок|98|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Аляксандр Фісюк|у арэндзе з «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» Брэст|2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Сугак]]||2002}} <!--{{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Глеб Салдацянкоў]]||2007}}--> |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Юшчанка||2005}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Павел Пампуха]]||1995}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Пракапюк]] (нар. 1978) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Барыс Канявега]] (нар. 1995) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Астапчык]] (нар. 1973) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=55|Сезон !Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі ![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | rowspan="3" | 2021 ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Другая — Брэсцкі дывізіён — Захад]] (Д3) || '''2''' || 14 || 11 || 2 || 1 || <nowiki>74–14</nowiki> || '''35''' || rowspan="3" | [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/128 фіналу]] || |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Другая — Брэсцкі дывізіён — Фінальны этап]] (Д3) || '''3''' || 6 || 2 || 1 || 3 || <nowiki>14–10</nowiki> || '''7''' || Выхад у плэй-оф Другой лігі |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Другая — плэй-оф]] (Д3) || '''9-16''' || 2 || 0 || 0 || 2 || <nowiki>2–8</nowiki> || || |- | rowspan="3" | 2022 ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Другая — Брэсцкі дывізіён — Захад]] (Д3) || '''1''' || 10 || 10 || 0 || 0 || <nowiki>65–6</nowiki> || '''30''' || rowspan="3" | [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/32 фіналу]] || |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Другая — Брэсцкі дывізіён — Фінальны этап]] (Д3) || '''1''' || 10 || 9 || 0 || 1 || <nowiki>43–5</nowiki> || '''27''' || Выхад у плэй-оф Другой лігі |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Другая — плэй-оф]] (Д3) ||style="background:gold"|'''1''' || 7 || 5 || 1 || 1 || <nowiki>35–6</nowiki> || || Атрыманне месца ў Першай лізе |- | 2023 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || '''9''' || 32 || 12 || 5 || 15 || <nowiki>53–66</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/8 фіналу]] || |- |} == Галоўныя трэнеры == * [[Аляксандр Вячаслававіч Казанцаў|Аляксандр Казанцаў]] (2010 — люты 2023) * [[Барыс Канявега]] (люты — красавік 2023) * [[Андрэй Пракапюк]] (з красавіка 2023) == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://fcniva.by/ Афіцыйны сайт клуба]{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Ніва Доўбізна]] [[Катэгорыя:ФК Ніва Доўбізна| ]] m2w9vruk8ynihpt9ah6ep53ko3ub5zc Вікіпедыя:Форум 4 728988 5142395 5136572 2026-05-16T14:04:06Z MediaWiki message delivery 38732 /* Wiki Loves Eurovision 2026 */ новы падраздзел 5142395 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> pkylzlr7ufwa1jaojndby7owe9q7iem Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара 4 729023 5142399 5140014 2026-05-16T14:29:26Z EPIC 106830 /* Вынік */ Адказ 5142399 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] * [[/2025—2026|2025—2026]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы [[:m:Oversight policy|oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] == {{закрыта}} * Сітуацыя: З боку сцюардаў пакуль няма разумення, прапануюць грамадзе слепа ўхваліць як oversight кагосьці, каго яны прызначаць і будуць прызначаць пазней. На фармальных падставах «для бяспекі» скасавалі правы схавальніку (Mienski), які вядомы 20 гадоў і за 4 гады паказаў надзейнасць, а замест прапануюць адтуліну невядомага імя і шырыні. * Навошта: Узмацненне бяспекі ў гісторыі. Онлайн (у бягучым часе) гэта не панацэя, бо ёсць лаг паміж праўкай і яе хаваннем, якой бы працягласці ён ні быў, пры вялікім жаданні даныя можна зафіксаваць. Улічвайце гэта, не праўце ў небяспечнай тэматыцы з уліковых запісаў, якія можна звязаць з вамі. * Тэхнічнае: Правілы МетаВікі не вымагаюць для oversight правоў адміністратара, але логіка ўжывання правіл не ясная, могуць быць інтэрпрэтацыі ў меркаваннях сцюардаў. Таму, як і для Mienski раней, прапаную апцыянальна ўхваліць для Lesnas ättling і правы адміністратара. Для Mienski яны не спатрэбіліся і не былі нададзены. [[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] цяпер малаактыўны, але даўні ўдзельнік — 16 гадоў стажу, асноўны яго ўнёсак на be-tarask ([[:be-tarask:Удзельнік:Lesnas ättling|старонка]] і [[:be-tarask:Спэцыяльныя:Унёсак/Lesnas ättling|ўнёсак]] там). Вельмі даўно жыве па-за Беларуссю. Ведае і разумее нашу рэчаіснасць, у якія краіны не трэба ездзіць і іншыя аспекты. Прапаную ўхваліць для Lesnas ättling правы '''oversight''' і ''апцыянальна'' '''адміністратара''' (пры тэхнічнай патрэбе надаць, без патрэбы — не). Галасаванне прапаную пачаць а 00:00 мінскага часу (UTC+3) 27 красавіка (панядзелак) і скончыць а 24:00 3 мая, тыдзень — мінімальны тэрмін вызначаны правіламі МетаВікі. Калі за тыдзень не будзе кворуму, адразу прапаную працягнуць галасаванне да 24:00 10 мая, тэрмін у два тыдні вызначана нашымі ўласнымі правіламі. Згоду Lesnas ättling атрымаў, фармальна ён выкажа яе неўзабаве. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:21, 26 красавіка 2026 (+03) === За === # {{за}} абы нешта вырашалася. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:08, 27 красавіка 2026 (+03) # {{за}} відавочна, у мяне сумневаў няма. У Lesnas ättling ёсць рэпутацыя і па-за інтэрнетамі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:06, 27 красавіка 2026 (+03) # {{за}}. Дзякую M.L. і Lesnas ättling за спробу вырашыць сітуацыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:15, 27 красавіка 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:Tomasz Bladyniec|Tomasz Bladyniec]] ([[Размовы з удзельнікам:Tomasz Bladyniec|размовы]]) 15:39, 27 красавіка 2026 (+03) # {{за}} падтрымлiваю. [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 15:42, 27 красавіка 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 15:53, 27 красавіка 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:44, 27 красавіка 2026 (+03) # {{за}}. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:58, 27 красавіка 2026 (+03) # {{за}}--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 09:39, 29 красавіка 2026 (+03) # {{за}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:20, 2 мая 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 20:49, 2 мая 2026 (+03) # {{за}} --[[Удзельнік:KastusK|KastusK]] ([[Размовы з удзельнікам:KastusK|размовы]]) 22:16, 5 мая 2026 (+03) # {{за}}. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 09:26, 6 мая 2026 (+03) # {{за}} --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 11:21, 6 мая 2026 (+03) # {{за}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:07, 6 мая 2026 (+03) # {{за}} - даверуся рэкамендацыі M.L. З улікам ненармальнасці цяперашняй сітуацыі. Будзем спадзявацца, што выбраная асоба адчувае адказнасць. Але профіль ёсць толькі ў тар-скай Вікі? Варта завесці і тут. "--[[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 12:13, 7 мая 2026 (+03)" # {{за}}. [[Удзельнік:Bahusia|Bahusia]] ([[Размовы з удзельнікам:Bahusia|размовы]]) 14:13, 7 мая 2026 (+03) # {{за}}. M.L. - крэмень. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 15:27, 7 мая 2026 (+03) # {{за}}. [[Удзельнік:Vadim i z|Vadim i z]] ([[Размовы з удзельнікам:Vadim i z|размовы]]) 18:12, 7 мая 2026 (+03) # {{за}}. [[Удзельнік:Hjalmar|Hjalmar]] - па рэкамендацыі M.L. ([[Размовы з удзельнікам:Hjalmar|размовы]]) 23:31, 7 мая 2026 (+03) # {{за}}. Па рэкамендацыі MocnyDuham. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 12:57, 8 мая 2026 (+03) # {{за}}. [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 14:26, 8 мая 2026 (+03) # {{За}} аргументацыю ўхваляю. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:53, 8 мая 2026 (+03) # {{за}}. [[Удзельнік:anbork|Anbork]] ([[Размовы з удзельнікам:anbork|размовы]]) 15:39, 8 мая 2026 (+03) # {{за}}. У добры шлях! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 8 мая 2026 (+03) # {{за}}. Лепей так, чым ніяк [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:45, 8 мая 2026 (+03) # {{за}} --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 20:05, 8 мая 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:Андрэй 2403 Б|Андрэй 2403 Б]] ([[Размовы з удзельнікам:Андрэй 2403 Б|размовы]]) 20:52, 8 мая 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:Gleb Leo|Gleb Leo]] ([[Размовы з удзельнікам:Gleb Leo|размовы]]) 22:44, 8 мая 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:Artagonist|Artagonist]] ([[Размовы з удзельнікам:Artagonist|размовы]]) 00:46, 9 мая 2026 (+03) # {{за}} --[[Удзельнік:Bk1949|Bk1949]] ([[Размовы з удзельнікам:Bk1949|размовы]]) 00:52, 9 мая 2026 (+03) # {{за}} {{за}} {{за}} --[[Удзельнік:Паўлюк Шапецька|Паўлюк Шапецька]] 07:30, 9 мая 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 08:27, 9 мая 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:38, 9 мая 2026 (+03) # {{за}} --[[Удзельнік:Gruszecki|Gruszecki]] ([[Размовы з удзельнікам:Gruszecki|размовы]]) 23:37, 9 мая 2026 (+03) # {{за}}. Калі шчыра, я не зразумеў чым будзе займацца новы адміністратар. Але падтрымаю меркаванне супольнасці, што гэта нешта патрэбнае [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:37, 10 мая 2026 (+03) # {{за}} --[[Удзельнік:Vlad Shmeklia|Vlad Shmeklia]] ([[Размовы з удзельнікам:Vlad Shmeklia|размовы]]) 10:03, 11 мая 2026 (+03) === Супраць === {{закрыта-канец}} === Каментары === Вітаю, шаноўнае спадарства. Дзякую за давер. Буду рады хоць нечым дапамагчы суполцы. Але гіперактыўнасці не гарантую.--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Размовы з удзельнікам:Lesnas ättling|размовы]]) 14:05, 28 красавіка 2026 (+03) : Як паказвае практыка: галоўнае заходзіць два разы на год. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 28 красавіка 2026 (+03) :Будзем спадзявацца, што выбраная асоба адчувае адказнасць. Але профіль ёсць толькі ў тар-скай Вікі? Варта завесці і тут. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 12:11, 7 мая 2026 (+03) Пытанне даверу, вядома, актуальнае для грамады, якая кандыдата ў большасці не ведае. Мушу патлумачыць, гэта вырашаецца ўзаемным кантролем схавальнікаў -- назіраннем аднаго за другім, а таксама за сцюардамі. Сцюарды таксама будуць назіраць за схавальнікамі. Прагляд схаванай гісторыі гэта асобная працэдура, як ведаю, за чатыры гады ні разу не было такога. Без схавальнікаў кантроль цалкам пераходзіць да сцюардаў. Што і як яны робяць мы не будзем ведаць, гэта такое самае пытанне даверу, але ў цёмную. Удзельнік не выпадковы, бачна прынамсі са стажу, да сцягу не імкнуўся. Я звяртаўся і да ўдзельнікаў са стажам 20+ гадоў, але ім жыццёвыя абставіны не дазволілі. Ведаю, хто гэты ўдзельнік у жыцці і сам давяраю, што, аднак, гарантый не дае, як і дэананімізацыя. Проста выпадкова можна натрапіць на што заўгодна, нават і болей малаімавернае здараецца, але, паўтаруся, будзе назіранне. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:33, 8 мая 2026 (+03) :@[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]]. Падключэнне новага не адміна, а oversight адновіць функцыянаванне сістэмы хавання гісторыі правак, якая з 2022 года працавала ў БелВікі. З адным oversight яна не працуе, трэба мінімум двое. Правы адміна па правілах не трэба, але са сцюардамі не ўгадаеш і тады давядзецца рабіць яшчэ адно галасаванне. Таму адразу, падкрэслена ''апцыянальна'', прапанавана ўхваліць і адмін-правы. Без уласнай сістэмы кожнае хаванне -- асобны зварот да сцюардаў, якія і не ў кантэксце, і беларускай не ведаюць, гэта лішнія пытанні і магчымыя адхіленні заявак. Калі ёсць свая сістэма, сцюарды ў лакальныя справы не ўмешваюцца, па-другое, калі ўмяшаюцца мы гэта зможам ведаць, хто і куды. Хаванне праз oversight, а не праз адмінаў (як з 7 красавіка вымушана робіцца), лепей тым, што не толькі закрывае інфармацыю ў гісторыі старонкі, але і выдаляе праўкі з ўкладу ўдзельніка. Аказацца за кратамі за стылістычныя праўкі якога-небудзь артыкула -- сумнеўнае задавальненне, калі рабіў іх 5-15 гадоў таму, нічога не падазраючы пра будучыню. Паўтаруся, гэта ўласны кантроль за дзеяннямі з гісторыя правак у БелВікі. Ранейшы oversight -- Mienski, нічога адмысловага за 4 гады не рабіў, толькі думаў пра сваю і свайго ўліковага запісу бяспеку. Будзем спадзявацца, што і новаму oversight нічога не давядзецца рабіць. Толькі сваёй наяўнасцю забяспечваць функцыянаванне сістэмы, якая дае кантроль і болей ананімнасці. Адзначу таксама, гэтая сістэма зыходна не разлічана на пагрозы з якімі сутыкнулася наша грамада, дадаткова трэба самому дбаць пра інфа-бяспеку, незалежна ці працуе яна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:35, 10 мая 2026 (+03) Just on a purely procedural note, this discussion appears valid per policy (over 25 votes and enough support) and can be sent to us stewards once closed. Noting that before we can grant the rights, the candidate will need to sign the confidentiality agreement (instructions are listed [[foundation:Legal:Wikimedia Foundation Confidentiality Agreement for Nonpublic Information/How to sign|here]]). [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 20:22, 10 мая 2026 (+03) === Вынік === '''Прадвынік''': Атрымана 35 галасоў, адпаведных нашым правілам, і 1 голас (user:Anbork), магчыма, адпаведны патрабаванням Мета-Вікі, але не мае нашага цэнзу 100+ правак. Агулам 36 галасоў, з іх 36 (100%) ухваляе прызначэнне. Вынік, напэўна, мусіць падвесці адмін. Lesnas ättling паведаміў, са спасылкай, што даў сцюард вышэй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:00, 11 мая 2026 (+03) :1 голас (user:Vlad Shmeklia) дададзены пасля тэрміну закрыцця галасавання, але прыдатны стажам і цэнзам. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:03, 11 мая 2026 (+03) : Прадвынік карэктны. "Пераношу" яго ў Вынік. {{u|Lesnas ättling}}, калі ласка, падпішыqе дакумент, які [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#c-EPIC-20260510172200-Каментары|выслаў удзельнік EPIC вышэй]]. : @[[Удзельнік:EPIC|EPIC]], the local vote meets our Wikipedia's standards. As a local administrator, I have summarized the result. I asked the user to sign the agreement with the Foundation. Is there anything I need to do on my end, such as posting on Meta? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 11 мая 2026 (+03) ::{{ping|MocnyDuham}} Yes, please place a request on Meta, under [[m:Steward requests/Permissions#Oversight access]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:06, 11 мая 2026 (+03) ::: Done! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:18, 11 мая 2026 (+03) ::::{{ping|M.L.Bot}} Could you ask the candidate to sign the confidentiality agreement, as well as enable two-factor authentication (which is required for this role)? The stewards have not received any response. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 17:29, 16 мая 2026 (+03) bgw469kt6r8sbs9iainu5t9eqjphak3 5142404 5142399 2026-05-16T15:26:27Z M.L.Bot 261 /* Вынік */ Адказ 5142404 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] * [[/2025—2026|2025—2026]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы [[:m:Oversight policy|oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] == {{закрыта}} * Сітуацыя: З боку сцюардаў пакуль няма разумення, прапануюць грамадзе слепа ўхваліць як oversight кагосьці, каго яны прызначаць і будуць прызначаць пазней. На фармальных падставах «для бяспекі» скасавалі правы схавальніку (Mienski), які вядомы 20 гадоў і за 4 гады паказаў надзейнасць, а замест прапануюць адтуліну невядомага імя і шырыні. * Навошта: Узмацненне бяспекі ў гісторыі. Онлайн (у бягучым часе) гэта не панацэя, бо ёсць лаг паміж праўкай і яе хаваннем, якой бы працягласці ён ні быў, пры вялікім жаданні даныя можна зафіксаваць. Улічвайце гэта, не праўце ў небяспечнай тэматыцы з уліковых запісаў, якія можна звязаць з вамі. * Тэхнічнае: Правілы МетаВікі не вымагаюць для oversight правоў адміністратара, але логіка ўжывання правіл не ясная, могуць быць інтэрпрэтацыі ў меркаваннях сцюардаў. Таму, як і для Mienski раней, прапаную апцыянальна ўхваліць для Lesnas ättling і правы адміністратара. Для Mienski яны не спатрэбіліся і не былі нададзены. [[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] цяпер малаактыўны, але даўні ўдзельнік — 16 гадоў стажу, асноўны яго ўнёсак на be-tarask ([[:be-tarask:Удзельнік:Lesnas ättling|старонка]] і [[:be-tarask:Спэцыяльныя:Унёсак/Lesnas ättling|ўнёсак]] там). Вельмі даўно жыве па-за Беларуссю. Ведае і разумее нашу рэчаіснасць, у якія краіны не трэба ездзіць і іншыя аспекты. Прапаную ўхваліць для Lesnas ättling правы '''oversight''' і ''апцыянальна'' '''адміністратара''' (пры тэхнічнай патрэбе надаць, без патрэбы — не). Галасаванне прапаную пачаць а 00:00 мінскага часу (UTC+3) 27 красавіка (панядзелак) і скончыць а 24:00 3 мая, тыдзень — мінімальны тэрмін вызначаны правіламі МетаВікі. Калі за тыдзень не будзе кворуму, адразу прапаную працягнуць галасаванне да 24:00 10 мая, тэрмін у два тыдні вызначана нашымі ўласнымі правіламі. Згоду Lesnas ättling атрымаў, фармальна ён выкажа яе неўзабаве. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:21, 26 красавіка 2026 (+03) === За === # {{за}} абы нешта вырашалася. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:08, 27 красавіка 2026 (+03) # {{за}} відавочна, у мяне сумневаў няма. У Lesnas ättling ёсць рэпутацыя і па-за інтэрнетамі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:06, 27 красавіка 2026 (+03) # {{за}}. Дзякую M.L. і Lesnas ättling за спробу вырашыць сітуацыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:15, 27 красавіка 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:Tomasz Bladyniec|Tomasz Bladyniec]] ([[Размовы з удзельнікам:Tomasz Bladyniec|размовы]]) 15:39, 27 красавіка 2026 (+03) # {{за}} падтрымлiваю. [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 15:42, 27 красавіка 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 15:53, 27 красавіка 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:44, 27 красавіка 2026 (+03) # {{за}}. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:58, 27 красавіка 2026 (+03) # {{за}}--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 09:39, 29 красавіка 2026 (+03) # {{за}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:20, 2 мая 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 20:49, 2 мая 2026 (+03) # {{за}} --[[Удзельнік:KastusK|KastusK]] ([[Размовы з удзельнікам:KastusK|размовы]]) 22:16, 5 мая 2026 (+03) # {{за}}. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 09:26, 6 мая 2026 (+03) # {{за}} --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 11:21, 6 мая 2026 (+03) # {{за}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:07, 6 мая 2026 (+03) # {{за}} - даверуся рэкамендацыі M.L. З улікам ненармальнасці цяперашняй сітуацыі. Будзем спадзявацца, што выбраная асоба адчувае адказнасць. Але профіль ёсць толькі ў тар-скай Вікі? Варта завесці і тут. "--[[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 12:13, 7 мая 2026 (+03)" # {{за}}. [[Удзельнік:Bahusia|Bahusia]] ([[Размовы з удзельнікам:Bahusia|размовы]]) 14:13, 7 мая 2026 (+03) # {{за}}. M.L. - крэмень. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 15:27, 7 мая 2026 (+03) # {{за}}. [[Удзельнік:Vadim i z|Vadim i z]] ([[Размовы з удзельнікам:Vadim i z|размовы]]) 18:12, 7 мая 2026 (+03) # {{за}}. [[Удзельнік:Hjalmar|Hjalmar]] - па рэкамендацыі M.L. ([[Размовы з удзельнікам:Hjalmar|размовы]]) 23:31, 7 мая 2026 (+03) # {{за}}. Па рэкамендацыі MocnyDuham. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 12:57, 8 мая 2026 (+03) # {{за}}. [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 14:26, 8 мая 2026 (+03) # {{За}} аргументацыю ўхваляю. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:53, 8 мая 2026 (+03) # {{за}}. [[Удзельнік:anbork|Anbork]] ([[Размовы з удзельнікам:anbork|размовы]]) 15:39, 8 мая 2026 (+03) # {{за}}. У добры шлях! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 8 мая 2026 (+03) # {{за}}. Лепей так, чым ніяк [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:45, 8 мая 2026 (+03) # {{за}} --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 20:05, 8 мая 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:Андрэй 2403 Б|Андрэй 2403 Б]] ([[Размовы з удзельнікам:Андрэй 2403 Б|размовы]]) 20:52, 8 мая 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:Gleb Leo|Gleb Leo]] ([[Размовы з удзельнікам:Gleb Leo|размовы]]) 22:44, 8 мая 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:Artagonist|Artagonist]] ([[Размовы з удзельнікам:Artagonist|размовы]]) 00:46, 9 мая 2026 (+03) # {{за}} --[[Удзельнік:Bk1949|Bk1949]] ([[Размовы з удзельнікам:Bk1949|размовы]]) 00:52, 9 мая 2026 (+03) # {{за}} {{за}} {{за}} --[[Удзельнік:Паўлюк Шапецька|Паўлюк Шапецька]] 07:30, 9 мая 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 08:27, 9 мая 2026 (+03) # {{за}} [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:38, 9 мая 2026 (+03) # {{за}} --[[Удзельнік:Gruszecki|Gruszecki]] ([[Размовы з удзельнікам:Gruszecki|размовы]]) 23:37, 9 мая 2026 (+03) # {{за}}. Калі шчыра, я не зразумеў чым будзе займацца новы адміністратар. Але падтрымаю меркаванне супольнасці, што гэта нешта патрэбнае [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:37, 10 мая 2026 (+03) # {{за}} --[[Удзельнік:Vlad Shmeklia|Vlad Shmeklia]] ([[Размовы з удзельнікам:Vlad Shmeklia|размовы]]) 10:03, 11 мая 2026 (+03) === Супраць === {{закрыта-канец}} === Каментары === Вітаю, шаноўнае спадарства. Дзякую за давер. Буду рады хоць нечым дапамагчы суполцы. Але гіперактыўнасці не гарантую.--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Размовы з удзельнікам:Lesnas ättling|размовы]]) 14:05, 28 красавіка 2026 (+03) : Як паказвае практыка: галоўнае заходзіць два разы на год. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 28 красавіка 2026 (+03) :Будзем спадзявацца, што выбраная асоба адчувае адказнасць. Але профіль ёсць толькі ў тар-скай Вікі? Варта завесці і тут. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 12:11, 7 мая 2026 (+03) Пытанне даверу, вядома, актуальнае для грамады, якая кандыдата ў большасці не ведае. Мушу патлумачыць, гэта вырашаецца ўзаемным кантролем схавальнікаў -- назіраннем аднаго за другім, а таксама за сцюардамі. Сцюарды таксама будуць назіраць за схавальнікамі. Прагляд схаванай гісторыі гэта асобная працэдура, як ведаю, за чатыры гады ні разу не было такога. Без схавальнікаў кантроль цалкам пераходзіць да сцюардаў. Што і як яны робяць мы не будзем ведаць, гэта такое самае пытанне даверу, але ў цёмную. Удзельнік не выпадковы, бачна прынамсі са стажу, да сцягу не імкнуўся. Я звяртаўся і да ўдзельнікаў са стажам 20+ гадоў, але ім жыццёвыя абставіны не дазволілі. Ведаю, хто гэты ўдзельнік у жыцці і сам давяраю, што, аднак, гарантый не дае, як і дэананімізацыя. Проста выпадкова можна натрапіць на што заўгодна, нават і болей малаімавернае здараецца, але, паўтаруся, будзе назіранне. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:33, 8 мая 2026 (+03) :@[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]]. Падключэнне новага не адміна, а oversight адновіць функцыянаванне сістэмы хавання гісторыі правак, якая з 2022 года працавала ў БелВікі. З адным oversight яна не працуе, трэба мінімум двое. Правы адміна па правілах не трэба, але са сцюардамі не ўгадаеш і тады давядзецца рабіць яшчэ адно галасаванне. Таму адразу, падкрэслена ''апцыянальна'', прапанавана ўхваліць і адмін-правы. Без уласнай сістэмы кожнае хаванне -- асобны зварот да сцюардаў, якія і не ў кантэксце, і беларускай не ведаюць, гэта лішнія пытанні і магчымыя адхіленні заявак. Калі ёсць свая сістэма, сцюарды ў лакальныя справы не ўмешваюцца, па-другое, калі ўмяшаюцца мы гэта зможам ведаць, хто і куды. Хаванне праз oversight, а не праз адмінаў (як з 7 красавіка вымушана робіцца), лепей тым, што не толькі закрывае інфармацыю ў гісторыі старонкі, але і выдаляе праўкі з ўкладу ўдзельніка. Аказацца за кратамі за стылістычныя праўкі якога-небудзь артыкула -- сумнеўнае задавальненне, калі рабіў іх 5-15 гадоў таму, нічога не падазраючы пра будучыню. Паўтаруся, гэта ўласны кантроль за дзеяннямі з гісторыя правак у БелВікі. Ранейшы oversight -- Mienski, нічога адмысловага за 4 гады не рабіў, толькі думаў пра сваю і свайго ўліковага запісу бяспеку. Будзем спадзявацца, што і новаму oversight нічога не давядзецца рабіць. Толькі сваёй наяўнасцю забяспечваць функцыянаванне сістэмы, якая дае кантроль і болей ананімнасці. Адзначу таксама, гэтая сістэма зыходна не разлічана на пагрозы з якімі сутыкнулася наша грамада, дадаткова трэба самому дбаць пра інфа-бяспеку, незалежна ці працуе яна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:35, 10 мая 2026 (+03) Just on a purely procedural note, this discussion appears valid per policy (over 25 votes and enough support) and can be sent to us stewards once closed. Noting that before we can grant the rights, the candidate will need to sign the confidentiality agreement (instructions are listed [[foundation:Legal:Wikimedia Foundation Confidentiality Agreement for Nonpublic Information/How to sign|here]]). [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 20:22, 10 мая 2026 (+03) === Вынік === '''Прадвынік''': Атрымана 35 галасоў, адпаведных нашым правілам, і 1 голас (user:Anbork), магчыма, адпаведны патрабаванням Мета-Вікі, але не мае нашага цэнзу 100+ правак. Агулам 36 галасоў, з іх 36 (100%) ухваляе прызначэнне. Вынік, напэўна, мусіць падвесці адмін. Lesnas ättling паведаміў, са спасылкай, што даў сцюард вышэй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:00, 11 мая 2026 (+03) :1 голас (user:Vlad Shmeklia) дададзены пасля тэрміну закрыцця галасавання, але прыдатны стажам і цэнзам. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:03, 11 мая 2026 (+03) : Прадвынік карэктны. "Пераношу" яго ў Вынік. {{u|Lesnas ättling}}, калі ласка, падпішыqе дакумент, які [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#c-EPIC-20260510172200-Каментары|выслаў удзельнік EPIC вышэй]]. : @[[Удзельнік:EPIC|EPIC]], the local vote meets our Wikipedia's standards. As a local administrator, I have summarized the result. I asked the user to sign the agreement with the Foundation. Is there anything I need to do on my end, such as posting on Meta? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 11 мая 2026 (+03) ::{{ping|MocnyDuham}} Yes, please place a request on Meta, under [[m:Steward requests/Permissions#Oversight access]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:06, 11 мая 2026 (+03) ::: Done! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:18, 11 мая 2026 (+03) ::::{{ping|M.L.Bot}} Could you ask the candidate to sign the confidentiality agreement, as well as enable two-factor authentication (which is required for this role)? The stewards have not received any response. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 17:29, 16 мая 2026 (+03) :::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]] good day. [[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] has attempted to sign the agreement multiple times, but it's not working on his smartphone. We discussed this yesterday, and he mentioned he would try once more. I’m going to text him now about two-factor authentication; if he doesn't have it enabled, that might be why the issue is occurring. He is currently on a business trip and prefers not to log in using an unfamiliar desktop. From a security perspective, I believe this is a reasonable precaution. If the smartphone attempt fails again, we will need to wait a few weeks until Lesnas ättling returns home to his personal computer. No one expected such issues to arise. It is not a matter of negligence, but unfortunately, due to purely technical difficulties. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 18:26, 16 мая 2026 (+03) qp0nqoi87a3rpfklslc8x8nn8btq3mb Шаблон:Выбраны змест 10 738638 5142344 5142341 2026-05-16T11:59:02Z JerzyKundrat 174 5142344 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Айны}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Курапаты}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта}}<!--1922, дасягнула самага паўднёвага пункту--> |0213 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0216 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Нерон}} |0228 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1920: пакінуў пасаду старшыні Рады народных міністраў БНР.--> |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0303 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--1067: бітва на Нямізе, першая згадка пра Менеск (Мінск)--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}} |0528 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0529 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Ціроль}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень смерці--> |0703 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Чэрокі}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0723 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Марк Аўрэлій Кар}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0730 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--дата смерці--> |0814 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Руны}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}} |0830 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} |0831 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--2012, прэм’ера--> <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0903 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}} |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера «Рэквіема» адбылася 1 кастрычніка 1998 года ў Вялікім тэатры Варшавы--> |1002 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1015 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--1997: старт праекта даследванняў Сатурна і Тытана — Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1023 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны верш М.Краўцова «Ваяцкі марш», музыку гімна напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1115 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1991: Вярхоўны Савет Беларусі зацвердзіў палажэнне аб дзяржаўным сцягу--> |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1227 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--1949: Каралева Нідэрландаў прызнала суверэнітэт Інданезіі--> |1228 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> mad81779efjxdtn5acrii7rumhfksuh ФК Атлетык Эскальдэс 0 746662 5142345 4572685 2026-05-16T11:59:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142345 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Атлетык Эскальдэс | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-ca|Atlètic Club d’Escaldes}} | Мянушкі = | Горад = [[Эскальдэс-Энгардань]], [[Андора]] | Заснаваны = [[2002]] | Стадыён = Стадыёны [[Федэрацыя футбола Андоры|Федэрацыі футбола Андоры]] | Умяшчальнасць = | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Прымера Дывізіё]] | Сезон = [[Прымера Дывізіё 2022/2023|2022/23]] | Месца = 1 месца | Сайт = https://acescaldes.com/ |pattern_la1=_nikeacademy22rbw |pattern_b1=_nikeacademy22rbw |pattern_ra1=_nikeacademy22rbw |pattern_sh1= |pattern_so1= |leftarm1=0000FF |body1=0000FF |rightarm1=0000FF |shorts1=0000FF |socks1=0000FF |pattern_la2= |pattern_b2=_jomagrafity2s |pattern_ra2= |pattern_sh2= |pattern_so2= |leftarm2=afe7f5 |body2=afe7f5 |rightarm2=afe7f5 |shorts2=afe7f5 |socks2=afe7f5 }} '''«Атлетык Эскаьдэс»''' ({{lang-ca|Atlètic Club d’Escaldes}}) — андорскі [[футбольны клуб]] з горада [[Эскальдэс-Энгардань]]. Клуб быў заснаваны ў [[2002]] годзе, з 2019 года выступае ў [[Прымера Дывізіё]]. == Гісторыя == Кулб заснаваны 20 мая 2002 года ў [[Эскальдэс-Энгардань]] і ў тым жа годзе прыняў удзел у другой лізе Андоры, а праз год выйшаў у элітны дывізіён. На працягу трох сезонаў клуб гуляў у найвышэйшым дывізіёне, дзе замацаваўся ўнізе турнірнай табліцы і стала ўдзельнічаў у раўндах плэй-оф за выжыванне. З сезона 2007/08 выступаў у Сегона Дывізіё да сезона 2019/20. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Андоры па футболе|Чэмпіянат Андоры]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён (1)''': '''2022/23''' * '''[[Кубак Канстытуцыі па футболе|Кубак Канстытуцыі]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Пераможца (1)''': '''2022''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст '''(1)''': 2021 * '''[[Другі дывізіён чэмпіянату Андоры па футболе|Другі дывізіён]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Пераможца (1)''': '''2003/04, 2018/19''' == Статыстыка выступленняў == === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! Клуб ! ({{Comment|Х|Хатні}}) ! ({{Comment|Г|Гасцявы}}) ! Вынік |- | [[Ліга канферэнцый УЕФА 2022/2023|2022/23]] | [[Ліга канферэнцый УЕФА]] | 1-ы кв. раўнд | {{Сцяг|Мальта}} [[ФК Гзіра Юнайтэд|Гзіра Юнайтэд]] | style="text-align:center;"| 0:1 | style="text-align:center;"| 1:1 | style="text-align:center;"| '''1:2''' <small>({{Comment|д. ч.|дадатковы час}})</small> |- | rowspan="2"| 2023/24 | [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024|Ліга чэмпіёнаў УЕФА]] | Папярэдні раўнд | {{Сцяг|MNE}} [[ФК Будучнаст Падгорыца|Будучнаст (Падгорыца)]] | colspan="3" style="text-align:center;"| '''0:3'''{{ref|1|1}} |- | [[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|Ліга канферэнцый УЕФА]] | 2-і кв. раўнд | {{Сцяг|ALB}} [[ФК Партызані Тырана|Партызані (Тырана)]] | style="text-align:center;"| 0:1 | style="text-align:center;"| 1:4 | style="text-align:center;"| '''1:5''' |} ; <small>Заўвагі : {{note|1|1}} Матчы папярэдняга кваліфікацыйнага раунда Лігі чэмпіёнаў УЕФА праходзяць у адну сустрэчу. У сезоне 2023/24 месцам правядзення быў абраны [[Коўпавагур]], [[Ісландыя]]</small> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://acescaldes.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220615011601/https://acescaldes.com/ |date=15 чэрвеня 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Андоры|Атлетык Эскальдэс]] n61uub72pvl0kn5usrakw14th4inwm2 Партал:Навука/Новыя артыкулы 100 753022 5142416 5141213 2026-05-16T15:51:29Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5142416 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Станіслаў Цывінскі|2026-05-16T10:54:26Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Музей Пія-Клімента|2026-05-15T20:33:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Цэнтральны музей Узброеных сіл|2026-05-15T18:57:04Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Ян Адамус|2026-05-13T12:54:58Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Стэфан Эрэнкройц|2026-05-13T11:14:25Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Анатоль Давыдавіч Зімон|2026-05-13T07:41:17Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Настасся Уладзіславаўна Панкратава|2026-05-11T08:06:48Z|Дэно}} {{Новы артыкул|Васіл Калараў|2026-05-09T14:44:53Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Базыль Сегень|2026-05-09T06:54:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Паўліна Керсноўская|2026-05-08T17:50:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іасафат (Жарскі)|2026-05-08T15:44:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Анатоль Леанідавіч Адамішын|2026-05-07T19:18:16Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Эрвін Кашмідэр|2026-05-04T07:39:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Марсель Карнэ|2026-05-04T05:48:14Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Вераніка Карвялене|2026-05-01T12:59:18Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Вінцэнт Лютаслаўскі|2026-05-01T12:52:46Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4z16gciw50wcr22r331jdhs47yvckc6 Фашчаўскі сельсавет 0 753224 5142470 4934317 2026-05-16T18:22:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142470 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Фашчаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Шклоўскі раён]] |Уключае = 20 населеных пунктаў |Сталіца = [[Фашчаўка (Шклоўскі раён)|Фашчаўка]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1529 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Фа́шчаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Шклоўскі раён|Шклоўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 года вёска)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2012-13/2012_13_9_47202.pdf&oldDocPage=1 Решение Шкловского районного Совета депутатов от 27 декабря 2011 г. № 15-12 О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Шкловского района в агрогородки]</ref> [[Фашчаўка (Шклоўскі раён)|Фашчаўка]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Шклоўскага раёна [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Шклоўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Княжыцкі сельсавет (Шклоўскі раён)|Княжыцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 11 сакавіка 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Гарадзецкі сельсавет (Шклоўскі раён)|Гарадзецкага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: [[Вялікае Зарэчча]], [[Гарадзец (Шклоўскі раён)|Гарадзец]], [[Заходы (Гарадзецкі сельсавет)|Заходы]], [[Малое Зарэчча]], [[Новыя Чамаданы]], [[Путнікі (Шклоўскі раён)|Путнікі]] і [[Хадулы (Шклоўскі раён)|Хадулы]]), таксама ў склад сельсавета з [[Заходскі сельсавет (Шклоўскі раён)|Заходскага сельсавета]] перададзены 8 населеных пунктаў ([[Дуброўка 2|Дуброўка]], [[Завараты (Шклоўскі раён)|Завараты]], [[Каралёўка (Шклоўскі раён)|Каралёўка]], [[Мікалаеўка (Шклоўскі раён)|Мікалаеўка]], [[Нічыпаравічы]], [[Патапава (Шклоўскі раён)|Патапава]], [[Святлоўка (Фашчаўскі сельсавет)|Святлоўка]] і [[Чарапы (Шклоўскі раён)|Чарапы]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 сакавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 6.</ref>. 22 кастрычніка 1963 года ў склад зноў утворанага [[Гарадзецкі сельсавет (Шклоўскі раён)|Гарадзецкага сельсавета]] перададзены 13 населеных пунктаў ([[Аўгустова (Шклоўскі раён)|Аўгустова]], [[Башкіраўка]], [[Вялікае Зарэчча]], [[Гарадзец (Шклоўскі раён)|Гарадзец]], [[Гарадок (Гарадзецкі сельсавет)|Гарадок]], [[Заходы (Гарадзецкі сельсавет)|Заходы]], [[Княжыцы (Шклоўскі раён)|Княжыцы]], [[Крывель]], [[Малое Зарэчча]], [[Новыя Чамаданы]], [[Путнікі (Шклоўскі раён)|Путнікі]], [[Слабодка (Гарадзецкі сельсавет)|Слабодка]] і [[Хадулы (Шклоўскі раён)|Хадулы]]), у склад сельсавета з [[Гарадзішчанскі сельсавет (Шклоўскі раён)|Гарадзішчанскага сельсавета]] перададзены 5 населеных пунктаў ([[Вішанька (Шклоўскі раён)|Вішанька]], [[Дзіўнава]], [[Ладыжана]], [[Маёраўшчына (Шклоўскі раён)|Маёраўшчына]] і [[Радзішына]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 22 кастрычніка 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 6 (1046).</ref>. 15 студзеня 1965 года ў склад зноў утворанага [[Ардацкі сельсавет|Ардацкага сельсавета]] перададзены 5 населеных пунктаў ([[Вішанька (Шклоўскі раён)|Вішанька]], [[Дзіўнава]], [[Ладыжана]], [[Маёраўшчына (Шклоўскі раён)|Маёраўшчына]] і [[Радзішына]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. У 1977 годзе ў склад [[Заходскі сельсавет (Шклоўскі раён)|Заходскага сельсавета]] вернута вёска [[Мікалаеўка (Шклоўскі раён)|Мікалаеўка]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 студзеня, 16 і 22 лютага 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 9 (1527).</ref>. 20 лістапада 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Заходскі сельсавет (Шклоўскі раён)|Заходскага сельсавета]] (13 населеных пунктаў: аграгарадок [[Еўдакімавічы]], вёскі [[Азер’е]], [[Астравец (Шклоўскі раён)|Астравец]], [[Бель (Шклоўскі раён)|Бель]], [[Дуброўка 2]], [[Завараты (Шклоўскі раён)|Завараты]], [[Заходы (Фашчаўскі сельсавет)|Заходы]], [[Лакуці]], [[Мікалаеўка (Шклоўскі раён)|Мікалаеўка]], [[Наваселле (Шклоўскі раён)|Наваселле]], [[Падгайцы (Шклоўскі раён)|Падгайцы]], [[Плешчыцы (Шклоўскі раён)|Плешчыцы]] і [[Пруды (Шклоўскі раён)|Пруды]])<ref>{{Cite web |url=http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 |title=Решение Могилёвского областного совета депутатов №23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области |access-date=25 лістапада 2023 |archive-date=17 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117153527/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 |url-status=dead }}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (7 населеных пунктаў) — 953 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,2 % — [[беларусы]], 3,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (20 населеных пунктаў) — 1529 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=25 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Фашчаўскі сельсавет}} {{Шклоўскі раён}} [[Катэгорыя:Фашчаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 2heom3rl54xf03shcwoqyikhhol2xu4 Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5142414 5141920 2026-05-16T15:50:44Z NirvanaBot 40832 +8 новых 5142414 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Станіслаў Цывінскі|2026-05-16T10:54:26Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Свята-Георгіеўская царква (Каменюкі)|2026-05-16T10:00:21Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст|2026-05-16T07:21:24Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Эдуард Сцяпанавіч Каляда|2026-05-16T07:07:06Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Максім Салікаў|2026-05-16T06:35:39Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Эдуард Аляксандравіч Яраш|2026-05-16T06:13:29Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Іван Пятровіч Вярцелка|2026-05-15T19:14:40Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Гета ў Езярышчы|2026-05-15T18:44:44Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Дняпроўскі праезд (Мінск)|2026-05-15T12:04:38Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Іванавіч Санталаў|2026-05-15T08:56:25Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксей Фокін|2026-05-15T07:51:01Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|2026-05-15T05:02:58Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Радамір Врачэвіч|2026-05-15T04:19:49Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксандр Аляксандравіч Верамееў|2026-05-14T21:56:48Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гета ў Празароках|2026-05-14T17:56:40Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Станіслаў Ясюкевіч|2026-05-14T15:08:34Z|Voūk12}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> k6ek9bfa76d3jvm0ya1c9zzhq5h4y62 Фаціма Зайнулінаўна Габітава 0 758975 5142467 5070691 2026-05-16T18:17:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142467 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Габітава}} '''Фаціма Зайнулінаўна Габітава''' ({{lang-tt|Фатыйма Зәйнулла кызы Габитова}}, {{lang-kk|Фатима Ғабитова}}; [[1903]], Капал, [[Алмацінская вобласць]], [[Казахстан]] — [[1968]], [[Алматы]], [[Казахская ССР]]) — {{паэтэса|Казахстана|СССР|XX стагоддзя}}, {{празаік|Казахстана|СССР|XX стагоддзя}}, {{публіцыст|Казахстана|СССР|XX стагоддзя}}, літаратуразнавец, {{рэдактар|Казахстана|СССР|XX стагоддзя}}, педагог, {{перакладчык|Казахстана|СССР|XX стагоддзя}}. Яна была жонкай вядомых казахскіх грамадскіх дзеячаў і літаратараў [[Білял Сулееў|Біляла Сулеева]], [[Ільяс Джансугураў|Ільяса Джансугурава]] і [[Мухтар Амарханавіч Аўэзаў|Мухтара Аўэзава]]. == Біяграфія == === Дзяцінства і адукацыя === Фаціма Габітава нарадзілася ў [[1903]] годзе ў {{нп3|Татары ў Казахстане|татарскай|ru|Татары в Казахстане}} сям’і ў сяле {{нп3|Капал (Жэтысуская вобласць)|Капал|ru|Капал (Жетысуская область)}} [[Сямірэчанская вобласць|Сямірэчанскай вобласці]]. Бацька — Зайнула (пам. у 1903 годзе) быў купцом першай гільдыі. Маці — Гайніджамал (народжаная Зылкыбаева). Скончыла начальную рускую школу для дзяўчынак, нядзельную татарскую школу, медрэсэ «Якубія», экстэрнам скончыла медрэсэ «{{нп3|Хусаінія (медрэсэ)|Хусаінія|ru|Хусаиния (медресе)}}» ў [[Арэнбург]]у<ref>[http://pricom.kz/?p=8964 КОГДА ЕСТЬ ЧЕМ ПОДЕЛИТЬСЯ] </ref>. У 1914—1917 гадах Фаціма вучылася ў сасланай немкі Іды Карл [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[Французская мова|французскай]] мовам, а таксама граць на мандаліне ў чэха. У 1918 годзе, ва ўзросце 15 гадоў, Фаціма ўжо працавала настаўніцай у Капальскай татарскай школе, а пасля — у татарскай школе ў г. [[Жаркент|Яркенце]]. === Шлюб з Білялам Сулеевым === У 1919 годзе ва ўзроце 16 гадоў ажанілася з маладым педагогам [[Білял Сулееў|Білялам Сулеевым]], які ўжо быў відным асветнікам, педагогам, акынам, драматургам і журналістам. У той час Білял Сулееў займаўся адкрыццём школ-інтэрнатаў для казахскіх дзяцей у [[Сямірэчанская вобласць|Сямірэчанскай вобласці]]. Каля 1920 года ў сужэнцаў нарадзілася дачка Фарыда, а ў 1923 годзе — сын Жанібек. У 1928 годзе Б. Сулееў і {{нп3|Ураз Кікімавіч Джандосаў|Ураз Джандосаў|ru|Джандосов, Ураз Кикимович}} заснавалі {{нп3|Казахскі нацыянальны педагагічны ўніверсітэт|першы казахскі ўніверсітэт|ru|Казахский национальный педагогический университет}}. Фаціма ў гэты час выкладала ў Алмацінскай казахскай школе № 8 імя Байтурсынава і Краёвай дзевяцігадовай казахскай школе. У [[1929]] годзе Білял пераехаў у [[Актабэ]] ў якасці загадчыка абласнога аддзела асветы. Фаціма ўладкавалася на працу ў казахскую школу № 6. У студзені [[1930]] года памерла іх дзесяцігадовая дачка Фарыда. У тым жа годзе Біляла перавялі ў [[Семей|Сяміпалацінск]] рэктарам {{нп3|Сяміпалацінскі дзяржаўны педагагічны інстытут|Настаўніцкага інстытута|ru|Семипалатинский государственный педагогический институт}}. Фаціма з дзецьмі рушыла за мужам і пачала выкладаць у [[Дзяржаўны вышэйшы медыцынскі каледж імя Дуйсянбі Калматаева|фармацэўтычным тэхнікуме]]. У лістападзе ў сям’і нарадзіўся сын {{нп3|Азат Білялавіч Сулееў|Азат|d|Q124559109}}. У хуткім часе Білял Сулееў быў арыштаваны па абвінавачанні ў нацыяналізме. [[5 верасня]] [[1932]] года ён быў вызвалены, але мусіў ехаць працаваць у Маскву, таму яго жонка засталася адна без падтрымкі. === Шлюб з Ільясам Джансугуравым === [[Файл:Zhansugurov family.jpg|міні|250px|Сям’я Джансугуравых. Фаціма Габітава злева з дзіцем на руках.]] Яшчэ ў [[1919]] годзе Фаціма пазнаёмілася з блізкім сябрам першага мужа Біляла, [[Ільяс Джансугураў|Ільясам Джансугуравым]]. Ільяс закахаўся ў маладую настаўніцу, пісаў ёй вершы і не хаваў пачуццяў, але Фаціма не адказала ўзаемнасцю і параіла яму накіраваць сваю палкасць у творчасць. У час турэмнага заключэння Біляла Сулеева жонка Ільяса, Фаціма Тарэбаева, была на вучобе ў Маскве, а Ільяс і Фаціма Габітава аднавілі адносіны, што ў выніку прывяло да двух разводаў. У [[1932]] годзе Фаціма і Ільяс ажаніліся ў [[Алматы|Алма-Аце]]. У [[1933]] годзе ў сям’і нарадзілася дачка Умет. У 1932 — 34 гадах Ільяс Джансугураў працаваў старшынёй Саюза пісьменнікаў [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахскай ССР]], а ў 1933 — 36 гадах — загадчыкам Выдавецтва казахскай палітычнай літаратуры. Фаціма выкладала [[Казахская мова|казахскую мову]] ў Камуністычным універсітэце, працавала рэдактарам аддзела [[фальклор]]у і дзіцячай літаратуры ў дзяржаўным выдавецтве, працавала захавальнікам бібліятэкі ў [[Наркамат народнай асветы Казахскай ССР|Наркамаце народнай асветы Казахскай ССР]]. У 1934 годзе ў складзе дэлегацыі казахскіх пісьменнікаў з Ільясам Джансугуравым, [[Сакен Сейфулін|Сакенам Сейфуліным]] і {{нп3|Беімбет Жармагамбетавіч Майлін|Беімбетам Майліным|ru|Майлин, Беимбет Жармагамбетович}} удзельнічала ў {{нп3|Першы з’езд пісьменнікаў СССР|I з’ездзе пісьменнікаў СССР|ru|Первый съезд советских писателей}} у Маскве. У 1935 годзе ў сям’і нарадзілася дачка, якой далі імя Ільфа ('''Іль'''яс + '''Фа'''ціма). Фаціма выкладала ў 18-й узорнай казахскай школе і Алмацінскім педагагічным тэхнікуме. Жывучы з Фацімой Габітавай Ільяс Джансугураў стварыў свае лепшыя літаратурныя творы, сярод якіх 15 паэм, у тым ліку паэма «{{нп3|Кулагер (паэма)|Кулагер|ru|Кулагер (поэма)}}», прызнаная класікай {{нп3|Казахская літаратура|казахскай літаратуры|ru|Казахская литература}}. Фаціма працавала рэдактарам у выдавецтве мастацкай літаратуры, займалася перакладамі, рэдагавала творы мужа. Ільяс вельмі пяшчотна адносіўся да дзяцей ад першага шлюба Фацімы, якіх усынавіў. Ільяс Джансугураў быў арыштаваны ў жніўні [[1937]] года і расстраляны ў лютым [[1938]] года. Трэцяе дзіця пары, сын {{нп3|Булат Ільясавіч Габітаў|Булат|ru|Габитов, Булат Ильясович}}, нарадзілася ўжо пасля арышту бацькі, той дазнаўся пра яго з ліста ў турму і бачыў толькі аднойчы на сустрэчы пры следчым. 23 красавіка 1938 Фаціму арыштавалі, а 10 чэрвеня таго ж года асудзілі на два гады і выслалі з [[Алматы]] ў [[Семей|Сяміпалацінск]] як «жонку ворага народа»<ref>[http://www.np.kz/index.php?newsid=11167 Фатима] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304193049/http://www.np.kz/index.php?newsid=11167|date=2016-03-04}}</ref>. Нягледзячы на небяспеку, Фаціма выратавала многія рукапісы мужа, а дзяцей дзеля бяспекі запісала на сваё прозвішча — Габітавымі. Маючы боязь, што дзяцей могуць забраць з сям’і ў дзіцячы дом, Фаціма адаслала іх у родны горад Капал, а сама з маленькім Булатам пераехала ў [[Семей]]. У [[1940]] годзе Фаціма вярнулася ў Алматы. Яна шмат пісала і наведвала розныя ўстановы ў спробах адшукаць звесткі пра мужа, але безвынікова. Фаціма Габітава пачала вучыцца, удзельнічала ў пераводзе {{нп3|Казахская пісьменнасць|казахскай пісьменнасці|ru|Казахская письменность}} з [[Лацінскі алфавіт|лацінскага алфавіту]] на [[Кірыліца|кірылічны]]. Калі пачалася [[Вялікая Айчынная вайна]], сына Біляла Жанібека прызвалі на фронт. Фаціма па некалькі гадзін на тыдзень выкладала [[Казахская мова|казахскую мову]] ў фізкультурным тэхнікуме, за што атрымлівала карткі на хлеб, якога такой вялікай сям’і зусім не хапала. У такі час на дапамогу прыйшоў сябар Біляла і Ільяса, [[Мухтар Амарханавіч Аўэзаў|Мухтар Аўэзаў]], які падтрымліваў Фаціму як адзінокую маці са статусам «двойчы жонка ворага народа» з пяццю дзецьмі на руках, рызыкуючы ўласнай бяспекай<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://qazaquni.kz/adebiet/59796-tebe-o-zhenshhina|title=Тебе, о, женщина!|website=qazaquni.kz {{!}} Қазақ Үні газетінің ресми сайты {{!}} Қазақстан жаңалықтары|date=2016-10-26|access-date=2024-02-16}}</ref>. === Сувязь з Мухтарам Аўэзавым === Мухтар быў жанаты, але яго жонка Валяціна жыла ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]] і ў выніку ўзаемнай павагі і сяброўства Мухтара і Фацімы яны сталі жыць разам як муж з жонкай. Калі над М. Аўэзавым таксама навісла пагроза [[Рэпрэсіі ў СССР|рэпрэсій]], Мухтар адправіў жонку да свайго брата Разака ў сяло {{нп3|Мерке||ru|Мерке}}. Абставіны склаліся так, што ў Мерке 1 студзеня 1943 года ў Фацімы нарадзіўся сын {{нп3|Мурат Мухтаравіч Аўэзаў|Мурат|ru|Ауэзов, Мурат Мухтарович}}<ref> [http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_fatima_ghabitova_museum_in_kapal/24347203.html Қапалдағы Фатима Ғабитованың мұражайы жабылып қалды] </ref>, а ў красавіку ў баі пад Смаленскам загінуў сын Фацімы і Біляла Жанібек<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=3301200|title=Сулеев Жанибек , красноармеец : Информация из донесения о безвозвратных потерях :: ОБД Мемориал|website=obd-memorial.ru|access-date=2024-02-16}}</ref>. Тым часам Валянціна Мікалаеўна з дачкой {{нп3|Лейла Мухтараўна Аўэзава|Лейлай|ru|Ауэзова, Лейла Мухтаровна}} уз’ядналіся з мужам і бацькам, а 28 лістапада 1943 года ў іх сям’і нарадзіўся сын {{нп3|Эрнар Мухтаравіч Аўэзаў|Эрнар|ru|Ауэзов, Эрнар Мухтарович}}<ref name="МухА">[https://alash.semeylib.kz/?page_id=2566&lang=ru Мухтар Ауэзова]</ref>. Толькі ў 1949 годзе Фаціма здолела вярнуцца ў [[Алматы|Алма-Ату]]. Для яе Мухтар Аўэзаў набыў дом на вуліцы Міра, 83 (цяпер вуліца Ісык-Кульская), у якім тая з дзецьмі пражыла дзесяць гадоў. Мухтар Аўэзаў дапамагаў ёй, дзякуючы чаму ўсе дзеці Фацімы вывучыліся, скончылі школы і інстытуты<ref name="МухА"/>. 10 чэрвеня 1950 Фаціма Габітава была рэабілітавана. У 1951 годзе Мухтар Аўэзаў здолеў адшукаць асірацелага Саята (нар. 1930), сына Ільяса Джансугурава і Фацімы Тарэбаевай, і забраў яго да сябе. Пасля вайны займалася рэабілітацыяй сваіх мужоў, літаратурнай і асветніцкай дзейнасцю. Валодала некалькімі мовамі, грала на розных музычных інструментах, цікавілася захаваннем фальклору, у тым ліку доўгія гады збірала прыказкі і прымаўкі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://tatarlar.info/2023/10/14/fatima-gabitova/|title=120 лет назад родилась литератор Фатима Габитова|website=Татары|date=2023-10-13|access-date=2024-02-16}}</ref>. Памерла 6 студзеня 1968 года ў [[Алматы]] ад [[Рак стрававода|раку стрававода]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vecher.kz/vdokhnovenie-kulagera-vechnoe-protivostoyanie-fatimi-gabitovoy|title=Вдохновение Кулагера: вечное противостояние Фатимы Габитовой|website=Vecher.kz - Вечерний Алматы|date=2022-02-10|access-date=2024-02-16}}</ref>. == Сям’я == * муж — [[Білял Сулееў]] — асветнік, педагог, акын, драматург і журналіст ** дачка — Фарыда Сулеева (каля 1920—1930) — памерла ў дзяцінстве ** сын — Жанібек Сулееў (1923—1943) — загінуў пад [[Смаленск]]ам у гады Вялікай Айчыннай вайны ** сын — {{нп3|Азат Білялавіч Сулееў|Азат Сулееў|d|Q124559109}} (1930—1997) — цюрколаг, перакладчык з казахскай на рускую * муж — [[Ільяс Джансугураў]] — казахскі паэт, класік казахскай літаратуры ** дачка — Умут Джансугурава (1933—1997), урач. У шлюбе з казахскім кінарэжысёрам {{нп3|Абдула Карсакбаеў|Абдулой Карсакбаевым|ru|Карсакбаев, Абдулла}} мела сына Нурлана (1958—1985) ** дачка — Ільфа Джансугурава-Джандосава (1935—2024) — педагог, выкладчыца нямецкай мовы, былы прэзідэнт фонду Ільяса Джансугурава. У шлюбе<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4561 Санжар и Ильфа] {{ref-ru}}</ref> з {{нп3|Санджар Уразавіч Джандосаў|Санджарам Джандосавым|ru|Джандосов, Санджар Уразович}} мела дачок — Ажар, Дзіну, Жанар<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://janarjandosova.kz/ru/bio_ru/|title=Моя биография — ЖАНАР ДЖАНДОСОВА|access-date=2024-02-16|archive-date=16 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240216172801/https://janarjandosova.kz/ru/bio_ru/|url-status=dead}}</ref>, Фаціму і сына Кенена. ** сын — {{нп3|Булат Ільясавіч Габітаў|Булат Ільясавіч Габітаў-Джангусураў|ru|Габитов, Булат Ильясович}} (1937—2004) — вядомы казахстанскі кінадраматург. Быў двойчы жанаты. У першым шлюбе нарадзілася дачка Джаміля (1958), а ў другім Лейла<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001a=%22BY-SEK-386307%22&lst_siz=20 Габитова, Лейла Булатовна] {{ref-ru}}</ref> (1967) і Уміль (1971)<ref>[https://web.archive.org/web/20100726134721/http://prostor.ucoz.ru/publ/20-1-0-1021 Зайтуна КДРАЛИНА. Сын поэта — Культура — Рубрики журнала — Проза, поэзия, критика… — Простор]</ref><ref>[http://prostor.ucoz.ru/publ/20-1-0-643]{{Недаступная спасылка}}</ref> * грамадзянскі муж — [[Мухтар Амарханавіч Аўэзаў]] ** сын — {{нп3|Мурат Мухтаравіч Аўэзаў||ru|Ауэзов, Мурат Мухтарович}} (нар. 1943), казахстанскі дыпламат, грамадскі дзеяч, культуролаг. Дзеці {{нп3|Зіфа-Алуа Муратаўна Аўэзава|Зіфа-Алуа|d|Q124606083}} (нар. 1966) і Магжан Аўэзаў<ref>[https://centrasia.org/person.php?st=1079638984 АУЭЗОВ Магжан Муратович] {{ref-ru}}</ref> (нар. 1975) == Творчасць == Фаціма Габітава была вядомай школьнай настаўніцай казахскай мовы і літаратуры. Усё яе жыццё звязана з літаратурнай і асветніцкай дзейнасцю. Яна выхавала тысячы вучняў і актыўна ўдзельнічала ў рэформах адукацыі. Яе праца ў гады Вялікай Айчыннай вайны, нягледзячы на кляймо «жонкі ворага народа», была адзначана дзяржаўнай узнагародай<ref>{{Cite web|lang=kk|url=https://e-history.kz/ru/news/show/6554|title=Фатима Габитова: Муза трех великих казахов|website=Е-history.kz|date=13.4.2015}}</ref>. Фаціма Габітава была таленавітай пісьменніцай, але складаныя жыццёвыя абставіны не дазволілі яе таленту раскрыцца ў поўнай меры. У яе літаратурнай спадчыне — патрыятычныя вершы, прыгожыя апавяданні, лірычныя эцюды, пераклады, літаратурна-крытычныя артыкулы. Яе вершы на рускую мову перакладалі казахскія паэты {{нп3|Бахытжан Мусаханавіч Канап’янаў|Бахытжан Канап’янаў|ru|Канапьянов, Бахытжан Мусаханович}}, {{нп3|Кайрат Бакбергенаў||kk|Қайрат Бақбергенов}}, {{нп3|Бахыт Гафуавіч Каірбекаў|Бахыт Каірбекаў|ru|Каирбеков, Бахыт Гафуович}}. Вядомыя вершы Фацімы Габітавай: «Соқ, соқ дауыл, соқ дауыл», «Жиырма жыл күманда», «Акация гүліне», «Болат туралы», «Таудай талап желге ұшып», «Қан аралас көз жасым», «Тәтті өмір бір бір ұшты», «Барлық дос қайырылмай ұшты бүгін», «Дүниеде арманды кім, әйел сорлы», «Жалғыз жаным жаралы», «Үлкен уайым басады мені әрдайым», «Жаңа толған шағым әлі», «Ой сарғайтты жанымды», «Жүрегімді өртеді ой»<ref>Ілияс Жансүгіров: Энциклопедия. Алматы . «Кітап» баспасы 2019. 16-бет.</ref>. == Памяць == У [[2010]] годзе ў выдавецтве «Жібек жолы» пры падтрымцы Міжнароднага [[Фонд Мухтара Аўэзава|фонду Мухтара Аўэзава]] выйшла кніга «Фаціма», прысвечаная жыццю і творчасці настаўніцы Фацімы Габітавай. У першую частку ўвайшлі вершы, лісты і тэлеграмы Фацімы да блізкіх людзей. Другая частка прысвечана пераважна чужым пагалоскам пра Фаціму Габітаву<ref>[http://www.nomad.su/?a=15-201010260014 Фатима Габитова: Жизнь — легенда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120630075646/http://nomad.su/?a=15-201010260014|date=2012-06-30}}</ref> . У 2016 годзе ў Алматы адбылася прэм’ера дакументальнага фільма «Фаціма» пра жыццё і дзейнасць Фацімы Габітавай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rus.azattyq.org/a/fatima-gabitova-film-intelligencia-kazakhstan/28060602.html|title=Фатима, требовавшая покаяния|first=Алексей|last=Азаров|website=Радио Азаттык|date=2016-10-19|access-date=2024-02-16}}</ref>. Ён створаны на аснове асабістага дзённіка Ф. Габітавай, які яна вяла з 1916 года. Аўтарам сцэнарыя стала ўнучка Ф. Габітавай і І. Джансугурава Жанар Джандосава. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://iapn.kz/articles/obshchestvo/fatima_gabitova_sudba_kapalskoy_melpomeny_/ Фатима Габитова: судьба капальской Мельпомены] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Габітава Фаціма Зайнулінаўна}} [[Катэгорыя:Педагогі Казахстана]] [[Катэгорыя:Педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Казахстана]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку стрававода]] mj5ldet3rz1vzeg6kvg6pvr3wmabz7r Канфлікт у Амхары 0 760267 5142387 5133466 2026-05-16T13:30:15Z DBatura 73587 /* Ход падзей */ 5142387 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Канфлікт у Амхары |частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] |выява = Amhara conflict map.svg |памер = |загаловак = Тэрыторыі, захопленныя атрадамі Фано. |дата = з [[9 красавіка]] [[2023]] |месца = штат Амхара, Эфіопія |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Эфіопія}} |праціўнік2 = {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Абій Ахмед Алі]] |камандзір2 = [[Эскіндэр Нега]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} {{Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі}} '''Канфлікт у Амхары''' — узброены канфлікт у штаце Амхара ў [[Эфіопія|Эфіопіі]], які пачаўся ў красавіку [[2023]] года паміж рэгіянальным апалчэннем [[Фано (апалчэнне)|Фано]] і [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральным урадам]]. == Перадгісторыя == Узброеныя атрады Фано з штата Амхара адыгралі вырашальную ролю ў [[Тыграйскі канфлікт|Тыграйскім канфлікце]], змагаючыся на баку ўладаў супраць [[Сілы абароны Тыграя|Сіл абароны Тыграя]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/1/13/amhara-forces-leave-northern-ethiopias-tigray-region|title=Amhara forces withdraw from northern Ethiopia's Tigray region|website=www.aljazeera.com|access-date=2023-07-31}}</ref>. Першапачатковыя мэты апалчэнцаў заключаліся ў тым, каб зона Метэкель рэгіёна Бенішангул-Гумуз, паўночныя раёны Велкайт і Рая ў [[Тыграй|Тыграі]], а таксама паўднёвы раён Дэра былі перададзены ў склад рэгіёна Амхара<ref name="Ezega_Fano_will_not_disarm">{{cite news |title=Fano Will Not Lay Down Arms If Demands Are Not Met: Chairman |date=28 March 2020 |newspaper=[[Ezega News]] |url=https://www.ezega.com/News/NewsDetails/7856/Fano-Will-Not-Lay-Down-Arms-If-Demands-Are-Not-Met-Chairman |access-date=2 December 2020 |archive-url=https://archive.today/20201202200451/https://www.ezega.com/News/NewsDetails/7856/Fano-Will-Not-Lay-Down-Arms-If-Demands-Are-Not-Met-Chairman |archive-date=2 December 2020 |url-status=live}}</ref>. Дадзеныя планы сутыкнуліся з процідзеяннем федэральнага кіраўніцтва, якое да канца баявых дзеянняў апынулася не зацікаўлена ў падтрымцы тэрытарыяльных прэтэнзій Фано. Больш за тое, у маі 2022 года ўрад правёў масавыя арышты ў Амхары, затрымаўшы 4000 чалавек. Мерапрыемствы праводзіліся з мэтай падарваць уплыў рэгіянальнага апалчэння<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-ethiopia|title=Conflict in Ethiopia|website=Global Conflict Tracker|access-date=2023-07-30}}</ref>. 11 верасня арыштаваны адзін з кіраўнікоў Фано Земене Касэ, якога абвінавачвалі ў забойстве паліцыянта<ref>{{Cite web|url=https://addisstandard.com/news-court-acquits-fano-militia-leader-zemene-kase-as-federal-security-taskforce-claims-to-squash-new-insurgency-in-amhara-region/|title=Court acquits Fano militia leader Zemene Kase as federal security taskforce claims to squash new insurgency in Amhara region|website=[[Addis Standard]]|date=31 July 2023}}</ref>. == Ход падзей == У пачатку красавіка 2023 года федэральныя сілы ўварваліся ў рэгіён Амхара, каб раззброіць рэгіянальныя ваенізаваныя фарміраванні. 9 красавіка ў гарадах [[Гондэр]], Коба, Сэкота і Велдзія ўспыхнулі пратэсты. Мясцовыя жыхары перакрывалі дарогі і падпальвалі шыны, каб блакаваць рух ваенных калон<ref>{{Cite news |last=Endeshaw |first=Dawit |date=2023-04-09 |title=Gunfire, protests in Ethiopia's Amhara over plan to disband regional force |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/gunfire-protests-ethiopias-amhara-over-plan-disband-regional-force-2023-04-09/ |access-date=2023-07-30}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-04-10 |title=Ethiopia's Amhara region hit by protests over move to dissolve regional forces |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65194146 |access-date=2023-07-31}}</ref>. У адказ урад Эфіопіі пачаў рэпрэсіі супраць апазіцыйных СМІ ў рэгіёне. Невядомымі праводзіліся забойствы супрацоўнікаў гуманітарных арганізацый, у выніку чаго [[Сусветная харчовая праграма]] спыніла сваю місію ў Амхары<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://newafricanmagazine.com/29560/|title=Ethiopia: Crackdown in Amhara risks escalating conflict|author=Ford|first=Neil|website=New African Magazine|date=2023-05-05|access-date=2023-07-30|archive-date=31 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230731140847/https://newafricanmagazine.com/29560/|url-status=dead}}</ref>. 4 мая [[Эфіопская камісія па правах чалавека]] паведаміла аб шэрагу ўзброеных інцыдэнтаў у гарадах Шэва-Рабіт, Арманія, Анцокіяна-Гемза і Мажэтэ<ref>{{Cite web|url=https://addisstandard.com/news-rights-commission-says-civilians-killed-in-ongoing-military-conflict-in-amhara-region-calls-for-dialogue/|title=Rights commission says civilians killed in ongoing military conflict in Amhara region, calls for dialogue|website=[[Addis Standard]]|date=30 July 2023}}</ref>. Неўзабавае эфіопскія [[сілавікі]] арыштавалі 47 падазраваных, якія нібыта мелі дачыненне да змовы з мэтай звяржэння ўлады<ref>{{Cite web|url=https://www.theafricareport.com/305211/ethiopia-47-arrests-after-murder-of-girma-yeshitila-head-of-abiys-propserity-party-party-in-amhara/|title=47 arrests after murder of Girma Yeshitila, head of Abiy's Propserity Party party in Amhara|website=The Africa Report|access-date=1 May 2023}}</ref>. 1 жніўня адбыліся сутыкненні паміж апалчэннем Фано і [[Узброеныя сілы Эфіопіі|Узброенымі сіламі Эфіопіі]] ў Дэбрэ-Табар і Коба<ref name="Endeshaw">{{Cite news |last=Endeshaw |first=Dawit |date=2023-08-02 |title=Ethiopian military clashes with militia in Amhara, injuries reported |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-military-clashes-with-militia-amhara-residents-say-2023-08-02/ |url-status=live |access-date=2023-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804000110/https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-military-clashes-with-militia-amhara-residents-say-2023-08-02/ |archive-date=2023-08-04}}</ref>. На наступны дзень амхарскія баевікі захапілі аэрапорт Лалібэла. Адначасна паведамлялася аб цяжкіх сутыкненнях вакол Гондэра<ref name="Endeshaw" /><ref>[https://www.jpost.com/diaspora/article-753690 Israel closely monitoring Ethiopia's state of emergency – minister] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230804155935/https://www.jpost.com/diaspora/article-753690|date=2023-08-04}}, 4 August 2023</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.trtafrika.com/africa/casualties-as-ethiopian-security-forces-amhara-militia-clash-14315514|title=Casualties as Ethiopian security forces, Amhara militia clash|website=TRT Afrika|archive-url=https://web.archive.org/web/20230804145243/https://www.trtafrika.com/africa/casualties-as-ethiopian-security-forces-amhara-militia-clash-14315514|archive-date=2023-08-04|access-date=2023-08-04|url-status=live}}</ref>. 3 жніўня рэгіянальны губернатар Амхары Ылкал Кефале звярнуўся па дапамогу да федэральных войск, каб спыніць сутыкненні<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://borkena.com/2023/08/03/amhara-regional-state-president-calls-for-federal-govt-intervention/|title=Amhara regional state president calls for Federal gov't intervention|author=Account|website=Borkena Ethiopian News|date=2023-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230804141605/https://borkena.com/2023/08/03/amhara-regional-state-president-calls-for-federal-govt-intervention/|archive-date=2023-08-04|access-date=2023-08-05|url-status=live}}</ref>. 4 жніўня ўрад Эфіопіі абвясціў надзвычайнае становішча. Уведзены каменданцкі час, забаронены масавыя сходы<ref name=":02">{{Cite news |last=Endeshaw |first=Dawit |date=2023-08-04 |title=Ethiopia declares Amhara state of emergency following militia clashes |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopia-declares-state-emergency-following-militia-clashes-2023-08-04/ |url-status=live |access-date=2023-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804082348/https://www.reuters.com/world/africa/ethiopia-declares-state-emergency-following-militia-clashes-2023-08-04/ |archive-date=2023-08-04}}</ref>. Пазней стала вядома, што Гондэр, [[Лалібэла]] і [[Дэсэ]] трапілі пад кантроль Фано<ref>[https://www.barrons.com/news/local-fighters-control-three-towns-in-tense-ethiopian-region-f15532a0 Local Fighters Control Three Towns In Tense Ethiopian Region] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230805155613/https://www.barrons.com/news/local-fighters-control-three-towns-in-tense-ethiopian-region-f15532a0|date=2023-08-05}}, 5 August 2023</ref><ref>[https://kaabtv.com/ethiopia-declares-state-of-emergency-over-amhara-violence/ Ethiopia Declares ‘State Of Emergency’ Over Amhara Violence] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230805083009/https://kaabtv.com/ethiopia-declares-state-of-emergency-over-amhara-violence/|date=2023-08-05}}, 4 August 2023</ref>. 5 жніўня апалчэнцы захапілі Мераві і прасунуліся ў бок [[Бахр-Дар]]а<ref>[https://www.wionews.com/world/ethiopia-govt-declares-six-month-state-of-emergency-in-amhara-following-clashes-622585 Ethiopia: Govt declares six-month state of emergency in Amhara following clashes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230805175514/https://www.wionews.com/world/ethiopia-govt-declares-six-month-state-of-emergency-in-amhara-following-clashes-622585|date=2023-08-05}}, 5 August 2023</ref>. Урад Эфіопіі прызнаў, што страціў кантроль над некаторымі гарадамі і раёнамі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/ethiopia-amhara-militia-conflict-be7e40d354fd79cd6765be3a97ae7788|title=Ethiopia's government says it lost control of some areas in the Amhara region to militia fighters|author=Anna|first=Cara|website=AP News|date=2023-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230807085724/https://apnews.com/article/ethiopia-amhara-militia-conflict-be7e40d354fd79cd6765be3a97ae7788|archive-date=2023-08-07|access-date=2023-08-07|url-status=live}}</ref>. Пазней Гондэр і Лалібэлу ўлады адбілі<ref>{{Cite news |last=Endeshaw |first=Dawit |date=2023-08-09 |title=Ethiopian military pushes back militiamen in two major Amhara towns |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-military-forces-back-militiamen-major-amhara-city-locals-say-2023-08-09/ |url-status=live |access-date=2023-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810162709/https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-military-forces-back-militiamen-major-amhara-city-locals-say-2023-08-09/ |archive-date=2023-08-10}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ethiopian forces push Fano fighters from Amhara's Gondar city |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/ethiopian-forces-push-fano-fighters-from-amharas-gondar-city |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810162709/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/ethiopian-forces-push-fano-fighters-from-amharas-gondar-city |archive-date=2023-08-10 |access-date=2023-08-09 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. 13 жніўня эфіопскія вайскоўцы нанеслі ўдар з беспілотніка па горадзе Фінотэ-Селам, у выніку чаго загінулі 26 чалавек<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.zawya.com/en/world/africa/suspected-air-strike-kills-26-in-ethiopias-amhara-region-elit9lwa|title=Suspected air strike kills 26 in Ethiopia's Amhara region|author=Holland|first=Hereward|website=www.zawya.com|access-date=2023-08-14}}</ref>. 3 верасня УС Эфіопіі захапілі горад Мажэтэ, выцісніўшы баевікоў Фано<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2023/09/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-478-11-September-2023.pdf|title=SITUATION REPORT - HORN OF AFRICA No. 478 - 11 September 2023|access-date=2023-09-11}}</ref>. 24 верасня сілы Фано зноў увайшлі ў Гондэр, дзе пачаліся цяжкія баі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/ethiopia-amhara-fighting-fano-military-87c0f425ade9d5765984d797f36283f5|title=Fresh fighting reported in Ethiopia's Amhara region between military and local militiamen|author=MUHUMUZA|first=RODNEY|website=AP News|date=2023-09-25|access-date=2023-09-25}}</ref>. 8 лістапада амхарскія атрады ненадоўга адбілі Лалібэлу, але на наступны дзень страцілі горад<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/9/ethiopia-troops-force-armed-group-out-of-orthodox-holy-site-of-lalibela|title=Ethiopian troops force armed group out of Orthodox holy site of Lalibela|website=Al Jazeera|access-date=2023-11-10}}</ref>. 3 студзеня 2024 года адбыліся баі ў горадзе Дэбрэ Бірхан<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://borkena.com/2024/01/03/debre-birhan-fano-forces-battled-with-ethiopian-troops/|title=Fano forces battled Ethiopian troops in Debre Berhan|author=Account|website=Borkena Ethiopian News|date=2024-01-03|access-date=2024-01-29}}</ref>. 8 студзеня войскі Фано ў трэці раз увайшлі ў Гондэр, дзе зноў пачаліся баі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://borkena.com/2024/01/08/ethiopia-gondar-battle-14-reported-dead-as-govt-forces-fire-artillery/|title=Battle Reported in Gondar City, Resulting in 14 Deaths, Including Civilians|author=Account|website=Borkena Ethiopian News|date=2024-01-08|access-date=2024-01-29}}</ref>. 29 лютага амхарцы пачалі наступленне ў бок Бахр-Дара<ref>{{Cite web|url=https://x.com/HoMan99/status/1763444877596012610?s=20|title=Fano entered the regional capital Bahir Dar|author=Mandefro|first=Hone|website=X.com|date=1 March 2024}}</ref>. 3 сакавіка адбыўся бой у Шэва-Рабіт<ref>{{Cite web |last=Account |date=2024-03-04 |title=Shewa Robit town reportedly came under Fano control |url=https://borkena.com/2024/03/04/ethiopia-shewa-robit-town-reportedly-came-under-fano-control/ |access-date=2024-03-05 |website=Borkena Ethiopian News |language=en-US}}</ref>. 20 сакавіка атрады арома напалі на Атае, дзе ўступілі ў сутыкненне з амхарскім апалчэннем<ref>{{Cite web |last=Account |date=2024-03-22 |title=Ataye experiencing renewed fighting , at least ten reportedly killed |url=https://borkena.com/2024/03/21/ataye-experiencing-renewed-fighting-at-least-ten-reportedly-killed/ |access-date=2024-03-23 |website=Borkena Ethiopian News |language=en-US}}</ref>. 12 красавіка адбылася перастрэлка паміж сіламі федэральнай паліцыі і членамі Фано каля залы Міленіум у [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]], у выніку якой загінулі двое амхарскіх баевікоў і грамадзянская асоба<ref>{{Cite web |last=standard1 |first=Addis |date=2024-04-12 |title=City police say three killed, two injured during shootout with "extremist Fano" members in Addis Abeba |url=https://addisstandard.com/city-police-say-three-killed-three-injured-during-shootout-with-extremist-fano-members-in-addis-abeba/ |access-date=2024-04-13 |website=Addis Standard |language=en-US}}</ref>. 1 верасня Фано захапілі горад Метэма на мяжы з [[Судан]]ам. Адступаючыя войскі федэральнага ўрада беглі ў суседнюю краіну<ref>{{Cite web |last= |date=2024-09-02 |title=Sudan closes Ethiopia border after Fano militia seizes town |url=https://sudantribune.com/article290290/ |access-date=2024-09-02 |website=[[Sudan Tribune]] |language=en-US}}</ref>. 17 верасня баевікі разгарнулі наступленне на Гондэр<ref>{{Cite web |last=Account |date=2024-09-17 |title=Most part of Gondar reportedly under Fano control after heavy fighting |url=https://borkena.com/2024/09/17/gondar-mostly-under-fano-control-after-heavy-fighting-report/ |access-date=2024-09-19 |website=Borkena Ethiopian News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Observer |first=Ethiopia |date=2024-09-17 |title=Intense fighting erupts in Gondar and surrounding areas |url=https://www.ethiopiaobserver.com/2024/09/17/intense-fighting-erupts-between-in-gondar-and-surrounding-areas/ |access-date=2024-09-19 |website=Ethiopia Observer |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-09-17 |title=በጎንደር እና በአካባቢው ግጭቶች ሲካሄዱ መሰንበታቸውን ነዋሪዎች ተናገሩ |url=https://www.bbc.com/amharic/articles/cj4dv94j97go |access-date=2024-09-21 |website=BBC News አማርኛ |language=am}}</ref>. 1 кастрычніка Узброеныя сілы Эфіопіі і рэгіянальны ўрад Амхара абвясцілі ў сумеснай заяве аб узмацненні аперацый па забеспячэнні бяспекі<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-02 |title=ENDF, Amhara admin vow to 'intensify operations' against armed groups and figures embedded within gov't |url=https://addisstandard.com/endf-amhara-admin-vow-to-intensify-operations-against-armed-groups-figures-embedded-within-govt/ |access-date=2024-10-03 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. У кастрычніку, пасля заканчэнне сезону дажджоў, адбылася новая хваля эскалацыі, адбыліся баі ў зонах Паўднёвы Гондар, Цэнтральны Гондар<ref name=":3">{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-03 |title=Heavy weapons assault in Amhara's Central Gondar Zone claims 20 lives; fighting continues in South Gondar |url=https://addisstandard.com/heavy-weapons-assault-in-amharas-central-gondar-zone-claims-20-lives-fighting-continues-in-south-gondar/ |access-date=2024-10-03 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>, Заходні Годжам, Агеў Аві<ref name=":6">{{Cite web |last= |first= |date=8 October 2024 |title=Relentless warfare grips Amhara's West Gojjam Zone; residents trapped amid fierce fighting between gov't forces, Fano militia |url=https://addisstandard.com/relentless-warfare-grips-amharas-west-gojjam-zone-residents-trapped-amid-fierce-fighting-between-govt-forces-fano-militia/ |access-date=2024-10-09 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. Да лістапада УС Эфіопіі выбілі праціўніка ў горную мясцовасць<ref name=":15">{{Cite web |last=ADF |date=2024-11-12 |title=Conflict in Amhara Region Threatens to Ignite Another Ethiopian War |url=https://adf-magazine.com/2024/11/conflict-in-amhara-region-threatens-to-ignite-another-ethiopian-war/ |access-date=2024-11-14 |website=Africa Defense Forum |language=en-US}}</ref>. У пачатку 2025 года назіралася значнае зніжэнне інтэнсіўнасці баявых дзеянняў.<ref>{{Cite web |last=ADF |date=2025-02-18 |title=Fighting Continues in Ethiopia's Amhara Region - Africa Defense Forum |url=https://adf-magazine.com/2025/02/fighting-continues-in-ethiopias-amhara-region/ |access-date=2025-05-05 |language=en-US}}</ref> У сакавіку баевікі разгарнулі новае наступленне ў рэгіёне<ref name=":102">{{Cite web |last1=Karr |first1=Liam |last2=Tyson |first2=Kathryn |last3=Ford |first3=Yale |date=20 March 2025 |title=Africa File, March 20, 2025: Qatari-Mediated Ceasefire in DRC; SAF Closes in on Khartoum; RSF Attacks Spread to South Sudan; Al Shabaab Ramadan Offensive; Tigray Simmers as Amhara Escalates; Russia's Red Sea Efforts; Burkinabe Massacres |url=https://www.criticalthreats.org/analysis/africa-file-march-20-2025-qatari-ceasefire-in-drc-saf-khartoum-rsf-attacks-south-sudan-al-shabaab-ramadan-offensive-tigray-amhara-escalates-russia-ethiopia-navy-burkina-massacres |access-date=2025-03-21 |website=Critical Threats}}</ref>. 16 сакавіка апалчэнцы акружылі горад Вальдыя.<ref>{{Cite web |last=Account |date=2025-03-12 |title=Wollo Fano Forces Reportedly Launch Major Offensive In Woldia Area |url=https://borkena.com/2025/03/12/ethiopia-wollo-fano-forces-reportedly-launch-major-offensive-in-woldia-area/ |access-date=2025-04-03 |website=Borkena |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Account |date=2025-03-17 |title=Fano forces intensifying military operations in locations close to the city |url=https://borkena.com/2025/03/16/ethiopia-dessie-fano-forces-intensifying-military-operations/ |access-date=2025-04-03 |website=Borkena |language=en-US}}</ref> Cілы ўрада заявілі, што за два дні сутыкненняў з 20 да 22 сакавіка знішчылі больш за 300 баевікоў<ref>{{Cite web |title=Ethiopia's army claims to have killed 300 Fano fighters in renewed clashes |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/22/ethiopias-army-says-more-than-300-fano-fighters-killed-in-renewed-fighting |access-date=2025-04-13 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. 17 красавіка больш за 100 чалавек загінулі ў выніку ўдару эфіопскага беспілотніка ў зоне Усходні Годжам.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-04-24 |title=More than 100 people killed in drone strike in East Gojjam zone, Amhara region; eyewitnesses report civilian casualties |url=https://addisstandard.com/more-than-100-people-killed-in-drone-strike-in-east-gojam-zone-amhara-region-eyewitnesses-report-civilian-casualties/ |access-date=2025-05-04 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref> У канцы верасня групоўкі Фано пачалі аперацыю «Адэм Алі», мэтай якой быў захоп горада Вальдыя. Да пачатку кастрычніка паўстанцы акружылі горад і захапілі некалькі важных гарадоў<ref>{{cite news |title=Ethiopia: Fano Forces Take Control of Gashena Amid Intensifying Clashes in Amhara Region |url=https://zehabesha.com/ethiopia-fano-forces-take-control-of-gashena-amid-intensifying-clashes-in-amhara-region/|work=The Habesha |date=8 October 2025}}</ref>. У пачатку лютага 2026 года баевікі актывізавалі наступальныя дзеянені па ўсёй цэнтральнай частцы штата Амхара<ref>{{cite news |title=Ethiopia’s Amhara Fano National Movement Seizes 20 Districts |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopia-amhara-fano-seizes-towns-endf/ |work=DNE Africa |date=12 February 2026}}}</ref>. 4 лютага сілы паўстанцаў увайшлі ў горад Дэбрэ Табар, але праз некалькі дзён адступілі пад ударамі варожых дронаў<ref>{{cite news |title=What happened recently in Debre Tabor city? |url=https://www.bbc.com/amharic/articles/cr5lmjnezmjo |work=BBC News |date=13 February 2026 |lang=am}}}</ref><ref>{{cite news |title=Military Buildup in Northern Ethiopia; US-Linked Personnel in the DRC and Nigeria; South Sudan’s Slide to Civil War: Africa File, February 12, 2026 |url=https://www.criticalthreats.org/analysis/tplf-eritrea-ethiopia-fardc-m23-drc-splmio-south-sudan-boko-haram-africom-africa-file-february-12-2026 |work=Citical Threats |date=12 February 2026}}}</ref>. == Правы чалавека == [[Эфіопская камісія па правах чалавека|Камісія па правах чалавека Эфіопіі]] заявіла, што па ўсім рэгіёне Амхара адбываюцца шматлікія парушэнні правоў чалавека, як, напрыклад, бамбардзіроўкі жылых кварталаў<ref>{{Cite news |date=2023-08-14 |title=Suspected air strike kills 26 in Ethiopia's Amhara region |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/suspected-air-strike-kills-26-ethiopias-amhara-region-2023-08-14/ |access-date=2023-08-14}}</ref> і пазасудовыя забойствы<ref name=":0"/>. Паведамлялася, што грамадзянскіх асоб у Бахр-Дары выцягвалі з дамоў і забівалі на вуліцах або каля іх дамоў, а некаторых маладых людзей спецыяльна абшуквалі, збівалі і забівалі. У сталіцы Эфіопіі [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] праводзілся масавыя арышты асоб амхарскага паходжання<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://ehrc.org/the-human-rights-impact-of-the-armed-conflict-on-civilians-in-amhara-regional-state/|title=The human rights impact of the armed conflict on civilians in Amhara Regional State|author=Dejene|first=Liya|website=Ethiopian Human Rights Commission - EHRC|date=2023-08-14|access-date=2023-08-14}}</ref>. == Рэакцыя == [[Злучаныя Штаты]] заявілі, што глыбока занепакоены гвалтам. [[Іспанія]] і [[Вялікабрытанія]] перасцераглі сваіх грамадзян ад паездак у некаторыя раёны штата Амхара<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.voanews.com/a/ethiopia-announces-arrests-in-tense-amhara-region-/7213137.html|title=Ethiopia Announces Arrests in Tense Amhara Region|website=VOA|date=2023-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230805223619/http://www.voanews.com/a/ethiopia-announces-arrests-in-tense-amhara-region-/7213137.html|archive-date=2023-08-05|access-date=2023-08-06|url-status=live}}</ref>. Генеральны дырэктар [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|СААЗ]] [[Тэдрас Гебрэесус]] заявіў 7 жніўня 2023 года, што аказанне гуманітарнай дапамогі ў рэгіёне абцяжарана з-за блакіроўкі дарог<ref>{{Cite web|url=https://addisstandard.com/news-who-expresses-concern-calls-for-uninterrupted-access-and-protection-of-health-care-in-amhara-region/|title=WHO expresses concern, calls for uninterrupted access and protection of health care in Amhara region|website=[[Addis Standard]]|date=August 7, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230807182706/https://addisstandard.com/news-who-expresses-concern-calls-for-uninterrupted-access-and-protection-of-health-care-in-amhara-region/|archive-date=August 7, 2023|access-date=August 7, 2023|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Удар беспілотніка па Фінотэ-Селам]] * [[Наступленне ў Амхары (2024)]] * [[Разня ў Мераві]] * [[Амхарафобія]] == Крыніцы == {{Reflist}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2023 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2024 года]] 2815lrn1wkvlfdfmp8xfs4cvqzj8xph Партал:Спорт/Новыя артыкулы 100 763680 5142417 5141924 2026-05-16T15:51:40Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5142417 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст|2026-05-16T07:21:24Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Максім Салікаў|2026-05-16T06:35:39Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Эдуард Аляксандравіч Яраш|2026-05-16T06:13:29Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Іванавіч Санталаў|2026-05-15T08:56:25Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксей Фокін|2026-05-15T07:51:01Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|2026-05-15T05:02:58Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Радамір Врачэвіч|2026-05-15T04:19:49Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Павел Аляксандравіч Андрэеў|2026-05-14T11:07:43Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Дзяніс Забалоцін|2026-05-14T07:21:50Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2023/2024 ГК Мяшкоў Брэст|2026-05-14T07:11:17Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Кірыл Аляксандравіч Самойла|2026-05-09T20:26:55Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|ФК Аль-Ула|2026-05-09T19:26:23Z|SimondR}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> saxsllltdo49bnytvpardkdt1ia5mwt Магілёўскі этнаграфічны музей 0 766763 5142434 4784360 2026-05-16T16:22:31Z M.L.Bot 261 Мэта перасылкі зменена з [[Магілёўскі царкоўна-археалагічны музей]] на [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава]] 5142434 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава]] rbm45gkd0rufjjygn4zpmstzhxqcawg Факультэт замежных моў БрДУ імя А. С. Пушкіна 0 767553 5142405 4790503 2026-05-16T15:29:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142405 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Факультэт замежных моў | арыгінал = | вну = [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = 1994 | закрыты = | дэкан = Яўген Дзмітрыевіч Осіпаў | размяшчэнне = {{BLR}}, 224016, г. Брэст, [[Вуліца Міцкевіча (Брэст)|вуліца Міцкевіча]], 28/4 | адрас = | каардынаты = | сайт = [https://www.brsu.by/faculty-of-foreign-languages] }} '''Факультэт замежных моў''' [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна]] быў створаны ў 1994 годзе ў адпаведнасці з рашэннем Вучонага савета БДПІ імя А.С. Пушкіна ад 28.09.1994 года і загадам рэктара БДПІ імя А.С. Пушкіна №736-да ад 07.10.1994. == Кафедры == * Англійскай філалогіі * Нямецкай філалогіі і лінгвадыдактыкі * Замежных моў == Спасылкі == * [https://www.brsu.by/faculty-of-foreign-languages Факультэт замежных моў БрДУ імя А. С. Пушкіна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240626122116/https://www.brsu.by/faculty-of-foreign-languages |date=26 чэрвеня 2024 }}. {{БрДУ імя А.С. Пушкіна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Факультэт замежных моў БрДУ імя А. С. Пушкіна}} [[Катэгорыя:1994 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:Факультэты БрДУ імя А. С. Пушкіна]] 2ne1vdz5v0tt8wxx4ratpdj64vi32h4 Факультэт фізічнага выхавання і спорту БрДУ імя А. С. Пушкіна 0 767554 5142440 4790509 2026-05-16T16:37:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142440 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Факультэт фізічнага выхавання і спорту | арыгінал = | вну = [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = Факультэт фізічнага выхавання, факультэт фізічнага выхавання і турызму | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = 1972 | закрыты = | дэкан = Сяргей Аляксандравіч Суркоў | размяшчэнне = {{BLR}}, 224016, г. Брэст, [[Вуліца Міцкевіча (Брэст)|вуліца Міцкевіча]], 41 | адрас = | каардынаты = | сайт = [https://www.brsu.by/faculty-of-sport-and-tourism] }} '''Факультэт фізічнага выхавання і спорту''' [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна]] быў створаны ў 1972 годзе як факультэт фізічнага выхавання. З 1 верасня 2021 года ў адпаведнасці з загадам рэктара ад 29 чэрвеня 2021 года № 386 факультэт фізічнага выхавання перайменаваны ў факультэт фізічнага выхавання і турызму. З 1 студзеня 2024 года ў адпаведнасці з загадам рэктара ад 30 кастрычніка 2023 г. № 739 факультэт фізічнага выхавання і турызму перайменаваны ў факультэт фізічнага выхавання і спорту. == Кафедры == * Спартыўных дысцыплін і методык іх выкладання * Лёгкай атлетыкі, плавання і лыжнага спорту * Анатоміі, фізіялогіі і бяспекі чалавека * Фізічнай культуры == Дэканы<ref>{{Cite web |url=https://www.brsu.by/div/istoriya-fakulteta-fizicheskogo-vospitaniya |title=История факультета физического воспитания и туризма |access-date=26 чэрвеня 2024 |archive-date=26 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626131631/https://www.brsu.by/div/istoriya-fakulteta-fizicheskogo-vospitaniya |url-status=dead }}</ref> == * [[Віталь Пятровіч Арцем’еў]] (1972—1973) * [[Сяргей Сямёнавіч Кацэвіч]] (1973—1978) * [[Барыс Дзхмітрыевіч Іонаў]] (1978—1980) * [[Міхаіл Маркавіч Няпраўскі]] (1980—1984) * [[Мікалай Іванавіч Прыступа]] (1984—2015) * [[Міхаіл Васілевіч Галавач]] (2015—2016) * [[Сяргей Аляксандравіч Суркоў]] (з 2016) == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://www.brsu.by/faculty-of-sport-and-tourism Факультэт фізічнага выхавання і спорту БрДУ імя А. С. Пушкіна]{{Недаступная спасылка}}. {{БрДУ імя А.С. Пушкіна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Факультэт фізічнага выхавання і спорту БрДУ імя А. С. Пушкіна}} [[Катэгорыя:1972 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1972 годзе]] [[Катэгорыя:Факультэты БрДУ імя А. С. Пушкіна]] fbtbz1yahqdmw5mpu19feq6ago3xpbh Філалагічны факультэт БрДУ імя А. С. Пушкіна 0 767555 5142531 4855133 2026-05-17T02:46:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142531 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Філалагічны факультэт | арыгінал = | вну = [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = Факультэт мовы і літаратуры, факультэт мовы і літаратуры і падрыхтоўкі выкладчыкаў пачатковых класаў | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = 1950 | закрыты = | дэкан = Таццяна Васілеўна Сянькевіч | размяшчэнне = {{BLR}}, 224016, г. Брэст, [[Вуліца Міцкевіча (Брэст)|вуліца Міцкевіча]], 28 | адрас = | каардынаты = | сайт = [https://www.brsu.by/faculty-of-philology] }} '''Філалагічны факультэт''' [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна]] быў створаны 1 лістапада 1950 года як факультэт мовы і літаратуры Брэсцкага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. С. Пушкіна. З 1969 пад сучаснай назвай. == Кафедры == * Беларускага і рускага мовазнаўства * Беларускага і рускага літаратуразнаўства і журналістыкі == Спасылкі == * [https://www.brsu.by/faculty-of-philology Філалагічны факультэт БрДУ імя А. С. Пушкіна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240626125707/https://www.brsu.by/faculty-of-philology |date=26 чэрвеня 2024 }}. {{БрДУ імя А.С. Пушкіна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Філалагічны факультэт БрДУ імя А. С. Пушкіна}} [[Катэгорыя:1950 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1950 годзе]] [[Катэгорыя:Факультэты БрДУ імя А. С. Пушкіна]] [[Катэгорыя:Філалагічныя факультэты|БрДУ імя А. С. Пушкіна]] pcoscn0p4u3kbdcn2a7nu9mocdtjb9u Філалагічны факультэт ГрДУ 0 767733 5142532 5065247 2026-05-17T02:55:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142532 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Філалагічны факультэт ГрДУ імя Янкі Купалы | арыгінал = | вну = [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = Літаратурны факультэт, факультэт беларускай філалогіі і культуры, факультэт замежных моў | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = 1940 | закрыты = | дэкан = Святлана Віктараўна Ганчар | размяшчэнне = | адрас = {{BLR}}, 230023, г. Гродна, [[Вуліца Леніна (Гродна)|вуліца Леніна]], 32, [[Вуліца Ажэшка (Гродна)|вуліца Ажэшка]], 22 | каардынаты = | сайт = [https://phf.grsu.by/] }} '''Філалагічны факультэт Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы''' — адзін з факультэтаў [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]]. == Гісторыя == Факультэт быў створаны ў 1940 годзе як ''літаратурны факультэт'' Гродзенскага настаўніцкага інстытута. Пад сучаснай назвай з 1960-х гадоў, пасля падзелу [[факультэт гісторыі і сацыялогіі ГрДУ|гісторыка-філалагічнага факультэта]] Гродзенскага педагагічнага інстытута. У 1994 быў падзелены на ''факультэт беларускай філалогіі і культуры'' і ''факультэт замежных моў'', у 1997 адбылося іх аб’яднанне ў адзіны ''філалагічны факультэт''.<ref name="ффгрду">{{Cite web |url=https://phf.grsu.by/fakultet/istoriya-fakulteta.html |title=История факультета |access-date=7 снежня 2025 |archive-date=15 кастрычніка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251015140752/https://phf.grsu.by/fakultet/istoriya-fakulteta.html |url-status=dead }}</ref> == Кафедры == * Англійскай філалогіі (створана ў 2001 у выніку падзелу кафедры англійскай мовы) * Беларускай філалогіі (створана ў 2017 шляхам аб’яднання дзвюх кафедр — беларускага і супастаўляльнага мовазнаўства і беларускай літаратуры) * Замежных моў (існуе з 1944, у 2022 да яе далучана кафедра польскай філалогіі) * Рамана-германскай філалогіі * Рускай філалогіі З 1989<ref name="ффгрду" /><ref>[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/en/article/view/abs.2012.016 Кафедре Польской Филологии свыше двадцати лет]</ref> па 2022<ref>[https://web.archive.org/web/20220121230023/https://phf.grsu.by/fakultet/kafedry/kafedra-polskoj-filologii.html КАФЕДРА ПОЛЬСКОЙ ФИЛОЛОГИИ (2022)]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20220927214015/https://phf.grsu.by/fakultet/struktura.html Организационная структура филологического факультета (2022)]</ref><ref>[https://phf.grsu.by/fakultet/kafedry/kafedra-inostrannykh-yazykov-2.html КАФЕДРА ИНОСТРАННЫХ ЯЗЫКОВ]</ref> існавала адзіная ў Беларусі кафедра польскай філалогіі,<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_210&a001=BY-NLB-ar2510309&strq=l_siz=20 Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Я. Купалы. Кафедра польскай філалогіі]</ref> заснавальнікам і шматгадовым загадчыкам і выкладчыкам якой была [[Святлана Піліпаўна Мусіенка]]. == Аспірантура == * 10.01.03 Літаратура народаў краін замежжа * 10.01.08 Тэорыя літаратуры. Тэксталогія * 10.02.01 Беларуская мова * 10.02.02 Руская мова * 10.02.03 Славянскія мовы * 10.02.19 Тэорыя мовы * 10.02.20 Параўнальна-гістарычнае, супастаўляльнае і тыпалагічнае мовазнаўства * 13.00.02 Тэорыя і методыка навучання і выхавання (літаратура)<ref>[https://phf.grsu.by/fakultet/nauchno-issledovatelskaya-i-innovatsionnaya-deyatelnost/aspirantura.html Аспирантура]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://phf.grsu.by/ Афіцыйны сайт філалагічнага факультэта ГрДУ] {{ГрДУ ім. Янкі Купалы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Філалагічны факультэт ГрДУ}} [[Катэгорыя:1940 год у Гродне]] [[Катэгорыя:Факультэты ГрДУ імя Янкі Купалы|Філалагічны]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Філалагічныя факультэты|ГрДУ]] 64lrt6qj4lt6g7vovdm8poumav7o6yl ФанДАК 0 767858 5142450 5098923 2026-05-16T17:23:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142450 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі}} '''ААТ «ФанДАК»''' (скарачэнне ад «Бабруйскі '''фан'''ерна-'''д'''рэва'''а'''працоўчы '''к'''амбінат») — [[Лясная прамысловасць Беларусі|беларускае дрэваапрацоўчае прадпрыемства]], размешчанае ў горадзе [[Бабруйск]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. == Гісторыя == У пачатку XX стагоддзя Бабруйск з’яўляўся буйным цэнтрам дрэваапрацоўкі, у 1892—1914 гадах тут дзейнічала 10 лесапільных заводаў і мануфактур<ref>{{Cite web|url=https://borwood.by/companies/oao-fandok/|title=Страница на сайте «Холдинга организаций деревообрабатывающей промышленности»|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605082948/https://borwood.by/companies/oao-fandok/|archive-date=2020-06-05|access-date=2020-06-05}}</ref><ref>{{Крыніцы/БелЭн|2|193|Бабру́йскія лесапі́льныя заво́ды}}</ref>. Новае дрэваапрацоўчае прадпрыемства было заснавана ў 1926 годзе. У 1929 годзе ўведзены ў эксплуатацыю лесапільны цэх і электрастанцыя, у 1930 годзе — новы дрэваапрацоўчы і фанерны, у 1931 годзе — цэх стандартных дамоў<ref name="be">{{Крыніцы/БелЭн|2|193|Бабру́йскі фане́рна-дрэваапрацо́ўчы камбіна́т|Таранаў У. Д.}}</ref>. У 1936 годзе для перапрацоўкі адходаў завода быў пабудаваны [[Бабруйскі завод біятэхналогій|Бабруйскі гідролізны завод]]<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2|190|Бабру́йскі гідро́лізны заво́д}}</ref>. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] часткова разбураны, аднавіў працу ў 1944 годзе<ref name="be" />. Да 1951 года называўся Бабруйскі лесакамбінат<ref>[http://fk.archives.gov.by/fond/40497/ Бобруйский фанерно-деревообрабатывающий комбинат (ФанДОК)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200605082423/http://fk.archives.gov.by/fond/40497/ |date=5 чэрвеня 2020 }} на сайте «Архивы Беларуси» (Фондовый каталог государственных архивов Республики Беларусь)</ref>. У 1950-я—1980-я гады на заводзе былі ўведзены ў эксплуатацыю новыя цэхі па вытворчасці розных вырабаў з драўніны<ref name="be" />. 21 снежня 1970 года было створана Бабруйскае вытворчае дрэваапрацоўчае аб’яднанне, якое ўваходзіла ў сістэму Міністэрства лясной і дрэваапрацоўчай прамысловасці БССР<ref name="fk">[http://fk.archives.gov.by/fond/107472/ Открытое акционерное общество «ФанДОК» (ОАО"ФанДОК")] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200605082423/http://fk.archives.gov.by/fond/107472/ |date=5 чэрвеня 2020 }} на сайте «Архивы Беларуси» (Фондовый каталог государственных архивов Республики Беларусь)</ref>. У 1978 годзе вытворчае аб’яднанне было перайменавана ў «Бабруйскдрэў» імя 60-годдзя БССР. У 1991—1994 гадах — народнае прадпрыемства «Бабруйскдрэў», у 1994—1996 гадах — акцыянернае таварыства, з 1996 года — [[адкрытае акцыянернае таварыства]] «ФанДАК»<ref name="fk"/> (паводле іншай інфармацыі, завод быў ператвораны ў ААТ ужо ў 1994 годзе<ref name="be" />). У 1991 годзе на прадпрыемстве была ўведзена ў эксплуатацыю фабрыка кухоннай мэблі, у 1992 годзе — фабрыка экспартнай мэблі, у 1995 годзе — завод сталярных і мэблевых пліт<ref name="be" />. == Сучасны стан == Прадпрыемства вырабляе мэблю (кухонную, корпусную, стэлажную), дзвярныя блокі, профільныя дэталі, габляваныя піламатэрыялы і нарыхтоўкі, мэблевы шчыт, сталярную пліту, габляваны шпон, клееную фанеру, паліўную дранку<ref>{{Cite web |url=http://bellesbumprom.by/ru/proizvodstvo/item/42-fandok-oao |title=Страница на сайте концерна «Беллесбумпром» |access-date=1 ліпеня 2024 |archive-date=4 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204190218/http://www.bellesbumprom.by/ru/proizvodstvo/item/42-fandok-oao |url-status=dead }}</ref>. У 2016 годзе акцыі ФанДАКа былі перададзеныя [[Банк развіцця Рэспублікі Беларусь|Банку развіцця Рэспублікі Беларусь]], якому было даручана ўтварыць дрэваапрацоўчы холдынг<ref>{{Cite web|url=http://fandok.com/about|title=История компании «ФанДОК»|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605082418/http://fandok.com/about|archive-date=2020-06-05|access-date=2020-06-05}}</ref>. У 2017 годзе [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]] кампенсавала частку працэнтаў за карыстанне крэдытамі, узятымі прадпрыемствам на тэхнічнае перааснашчэнне<ref>{{Cite web|url=http://mogilev-region.gov.by/news/trem-predpriyatiyam-derevoobrabotki-mogilevskoy-oblasti-v-2017-godu-vozmestyat-chast-procentov|title=Трем предприятиям деревообработки Могилевской области в 2017 году возместят часть процентов по кредитам|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605082421/http://mogilev-region.gov.by/news/trem-predpriyatiyam-derevoobrabotki-mogilevskoy-oblasti-v-2017-godu-vozmestyat-chast-procentov|archive-date=2020-06-05|access-date=2020-06-05}}</ref>. Па выніках 2018 года выручка прадпрыемства склала 41,6 млн [[Беларускі рубель|руб]]. (каля 20 млн долараў). Чыстая страта прадпрыемства ў 2018 годзе склала 9,3 млн руб. (блізу 4,5 млн долараў)<ref name="reform">{{Cite web|url=https://reform.by/predprijatija-derevoobrabotki-poluchili-za-god-136-7-mln-rublej-chistogo-ubytka|title=Предприятия деревообработки получили за год 136,7 млн рублей чистого убытка|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616110041/https://reform.by/predprijatija-derevoobrabotki-poluchili-za-god-136-7-mln-rublej-chistogo-ubytka|archive-date=2020-06-16|access-date=2020-06-16}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://fandok.com/ Афіцыйны сайт] * [http://bellesbumprom.by/ru/proizvodstvo/item/42-fandok-oao Старонка на сайце канцэрна «Беллеспаперапрам»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231204190218/http://www.bellesbumprom.by/ru/proizvodstvo/item/42-fandok-oao |date=4 снежня 2023 }} * [https://borwood.by/companies/oao-fandok/ Старонка на сайце «Холдынгу арганізацый дрэваапрацоўчай прамысловасці Borwood»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200605082948/https://borwood.by/companies/oao-fandok/ |date=5 чэрвеня 2020 }} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Бабруйска]] [[Катэгорыя:Дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы]] c6wyrlovm5a82o7kdwp9cspwzh7m6wf Голад у Судане (з 2024) 0 768309 5142389 5130821 2026-05-16T13:32:52Z MocnyDuham 99818 афармленне 5142389 wikitext text/x-wiki {{Суданскі канфлікт (2023)}} На працягу 2024 года ў [[Судан]]е назіралася праблема моцнага недаядання і тэхнагеннага голаду, што было выклікана наступствамі [[Канфлікт у Судане (з 2023)|ўнутранага канфлікту]]. Бедства закранула [[Дарфур]], Кардафан і суседнія краіны, якія прымалі бежанцаў, асабліва [[Чад]]. Голад часткова абумоўлены тым, што бакі перакрылі шляхі паставак ежы і гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/features/2024/6/18/sudanese-refugees-in-chad-fleeing-starvation-as-much-as-theyre-fleeing-war|title=Starving to death is as scary as the war for Sudanese refugees in Chad|author=Nashed|first=Mat|website=Al Jazeera|access-date=2024-06-19}}</ref>. == Ход падзей == 22 лютага 2024 года [[Сусветная харчовая праграма]] апублікавала справаздачу, у якой гаварылася, што больш за 95 % насельніцтва Судана маюць праблемы з забяспячэннем ежай<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.barrons.com/news/over-95-percent-of-sudanese-cannot-afford-a-meal-a-day-wfp-fef7c4a0|title=Over 95 Percent Of Sudanese Cannot Afford A Meal A Day: WFP|author=Presse|first=AFP-Agence France|website=www.barrons.com|access-date=2024-06-28}}</ref>. Станам на 18 чэрвеня 25,6 млн чалавек пакутавалі ад вострага недахопу ежы. З іх 756 000 чалавек сутыкнуліся з «катастрафічным узроўнем голаду»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/6/27/over-750000-people-in-sudan-at-risk-of-starvation-global-hunger-monitor|title=Over 750,000 people in Sudan at risk of starvation: Global hunger monitor|website=Al Jazeera|access-date=2024-06-27}}</ref>. Памер пайкоў ад Сусветнай харчовай праграмы з-за недахопу фінансавання скараціўся амаль на 20 %. Як вынік, многія мірныя жыхары Судана былі вымушаныя абмяняць харчовыя пайкі на менш збалансаваную і пажыўную, але больш сытную ежу, напрыклад, белы рыс<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://sudantribune.com/article287172/|title=UN official warns of imminent famine in Sudan|author=|website=Sudan Tribune|date=2024-06-19|access-date=2024-06-19}}</ref>. Адной з прычын гэтага было падзенне вытворчасці збожжавых у Дарфуры і Кардафане да 80 % ніжэй сярэдняга ўзроўню вытворчасці ў 2023 годзе, што прывяло да значнага росту цэн, у выніку чаго ежа стала занадта дарагой для большасці людзей. Па некаторых паведамленнях, байцы [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]] спальвалі пасевы, рабавалі склады і абмяжоўвалі доступ да мяжы, што яны аднак адмаўлялі. Сітуацыя пагоршылася праз павялічэнне жыхароў лагераў для бежанцаў, якія часта не маглі пакінуць лагеры, каб знайсці працу або ежу з-за небяспекі быць схопленымі або забітымі паўстанцамі. Недаяданне выклікала аслабленне імуннай сістэмы, што прыводзіла да большай успрымальнасці да страўнікава-кішачных захворванняў ([[адзёр]], [[малярыя]], [[халера]] і іншыя)<ref>{{Cite news|last=Mcneill|first=Ryan|last2=Michael|first2=Maggie|last3=Levinson|first3=Reade|date=20 June 2024|title=Sudan's cemeteries swell with fresh graves as hunger and disease spread|url=https://www.reuters.com/investigates/special-report/sudan-politics-hunger-graves/|access-date=20 June 2024|work=Reuters}}</ref>. Амерыканскія ўлады заявілі, што сітуацыя ў Судане стала «самым сур’ёзным гуманітарным крызісам у свеце» на 2024 год, нягледзячы на адносна невялікую ўвагу СМІ<ref>{{Cite news|last=Borger|first=Julian|date=2024-06-17|title=‘We need the world to wake up’: Sudan facing world’s deadliest famine in 40 years|url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/17/we-need-the-world-to-wake-up-sudan-facing-worlds-deadliest-famine-in-40-years|access-date=2024-06-19|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref>. 13 жніўня грамадзянскія ўлады, звязаныя з [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|Народна-вызваленчым рухам Судана—Поўнач]], абвясцілі пра голад у некаторых частках Паўднёвага Кардафана, уключаючы Нубійскія горы і штат Блакітны Ніл, ад якога пацярпела каля трох мільёнаў чалавек<ref>{{Cite web |date=2024-08-13 |title=SPLM-N declares famine in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289491/ |access-date=2024-08-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-15 |title=Famine devastates Sudan’s Nuba Mountains, Blue Nile |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |access-date=2024-08-16 |website=Radio Dabanga |language=en-US}}</ref>. 22 жніўня яны ж паведамілі аб 109 выпадках смерці ад недаядання ў штатах Паўднёвы Кардафан і Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2024-08-23 |title=SPLM-N reports 109 malnutrition deaths in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289853/ |access-date=2024-08-23 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 24 снежня Інтэграваная класіфікацыя фаз харчовай бяспекі абвясціла аб стане голаду ў лагерах ўнутрана перамешчаных асоб Абу-Шук і Эль-Салам у Паўночным Дарфуры і ў некаторых частках Нубійскіх гор<ref name="ipc">{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-declared-in-five-areas-of-sudan-as-govt-withdraws-from-ipc |title=Famine declared in five areas of Sudan as govt withdraws from IPC |date=25 December 2024 |access-date=26 December 2024 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. Урад Судана адхіліў гэтыя высновы<ref>{{cite web |url=https://www.france24.com/en/live-news/20241229-sudan-government-rejects-un-backed-famine-declaration |title=Sudan government rejects UN-backed famine declaration |date=29 December 2024 |access-date=30 December 2024 |publisher=France 24}}</ref>. == Дапамога == На барацьбу з голадам [[Злучаныя Штаты]] далі 315 млн долараў Судану і краінам, якія прымалі бежанцаў, уключаючы [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|Цэнтральна-Афрыканскую Рэспубліку]], Чад, [[Егіпет]], [[Эфіопія|Эфіопію]] і [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/sudan/united-states-announces-more-315-million-additional-humanitarian-assistance-people-sudan-0|title=The United States Announces More than $315 Million in Additional Humanitarian Assistance for the People of Sudan – Sudan {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=2024-06-16|access-date=2024-06-19}}</ref>. Да 70 млн долараў вылучылі [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gulfnews.com/uae/uae-allocates-70-of-its-100-million-pledge-to-un-its-humanitarian-agencies-in-sudan-1.1718654352401|title=UAE allocates 70% of its $100 million pledge to UN, its humanitarian agencies in Sudan|author=Al Amir|first=Khitam|website=gulfnews.com|date=2024-06-17|access-date=2024-06-19}}</ref>. == Ахвяры == Станам на лета 2025 года ад голаду загінула 522 000 чалавек<ref>{{cite web|title= Khartoum: Destroyed buildings, cars covered in ash tell horrors of war in Sudan capital|url= https://www.newarab.com/news/khartoum-extensive-destruction-tells-horror-war-sudan|website=[[The New Arab]]|date=8 July 2025|quote= It caused one of the world’s biggest humanitarian crises and at least 150,000 people have been killed. Rights organisations say the number is likely to be much higher. The conflict has also triggered a widespread famine, impacting millions of Sudanese, especially children. An estimated 522,000 children have already died from starvation, the [[Sudan Tribune]] has reported.|access-date=14 August 2025|language=en}}</ref><ref name=":22">{{cite news |title=وفاة أكثر من 500 ألف طفل في السودان جراء سوء التغذية |trans-title=More than 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |quote=The Preparatory Committee of the [[Sudanese Doctors Syndicate]] revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |language=Arabic |archive-date=18 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=9 February 2024 |title=Sudan war leaves 700,000 children facing life-threatening malnutrition|url=https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |access-date=29 July 2025 |website=UN News |language=en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Катастрофы 2024 года]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] [[Катэгорыя:Гуманітарныя катастрофы]] 7ql47dik1qpwv23tu85wifoi7phptu8 Федэрыка Гаці 0 783087 5142479 4939812 2026-05-16T18:59:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142479 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Федэры́ка Га́ці''' ({{lang-it|Federico Gatti}}; нар. {{ДН|24|6|1998}}) — італьянскі футбаліст, цэнтральны абаронца клуба [[Ювентус Турын|«Ювентус»]] і нацыянальнай зборнай Італіі. == Кар’ера == === Клубная === У юнацкай кар’еры Гаці выступаў за клубы [[К’еры (футбольны клуб)|«К’еры»]], [[Тарына Турын|«Тарына»]] і [[ФК Алесандрыя|«Алесандрыя»]]. У апошняй з памянёных каманд паклаў пачатак прафесійную кар’еру ў лютым 2015 года<ref>Stesina, Marco (31.01.2022). [https://www.sprintesport.it/news/2022/01/31/news/gatti-era-in-promozione-ora-lo-ha-preso-la-juventus-beffando-il-torino-516623/ «Gatti era in Promozione, ora lo ha preso la Juventus beffando il Torino»]. Sprint e Sport.</ref>. Пазней шмат гадоў гуляў на аматарскім узроўні, далучыўшыся ў сярэдзіне 2020 года для клуба [[Про Патрыя Буста-Арсыцыа|«Про Патрыя»]]. У 2021 годзе Гаці перайшоў у каманду [[Серыя Б|Серыі Б]] [[ФК Фразінонэ|«Фразінонэ»]]<ref>Marzio, Gianluca Di (27.05.2021). [https://gianlucadimarzio.com/it/frosinone-gatti-calciomercato-serie-b-news-27-maggio-2021 «Frosinone, ufficiale l’arrivo di Federico Gatti dalla Pro Patria»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221102095109/https://gianlucadimarzio.com/it/frosinone-gatti-calciomercato-serie-b-news-27-maggio-2021 |date=2 лістапада 2022 }}. Gianluca Di Marzio.</ref><ref>Visca, Antonio (27.05.2021). [https://www.frosinonetoday.it/sport/frosinone-calcio-ufficiale-federico-gatti-ecco-caratteristiche.html «Frosinone Calcio, ufficiale Federico Gatti: ecco le sue caratteristiche»]. FrosinoneToday.</ref>, падпісаўшы чатырохгадовы кантракт на 250 тысяч еўра. Дэбютаваў 15 жніўня ў матчы першага раўнду [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]] супраць [[ФК Венецыя|«Венецыі»]], у якім Гаці не рэалізаваў сваю спробу ў серыі пасляматчавых пенальці. Абаронца быў блізкі да пераходу ў «Тарына», але іграка перахапіў [[Ювентус Турын|«Ювентус»]], які выкупіў яго 31 студзеня 2022 года<ref>[https://sport.sky.it/calciomercato/2022/01/30/torino-gatti-calciomercato-news «Juve, sorpasso al Toro per Gatti: affare fatto»]. Sky Sport.</ref> у рамках пагаднення на чатыры з паловай гады. Пасля ўзгаднення кантракту Гаці адразу быў аддадзены ў арэнду «Фразінонэ» на рэшту сезону<ref>[https://www.juventus.com/it/news/articoli/federico-gatti-e-un-giocatore-della-juventus «Federico Gatti è un giocatore della Juventus!»]. Juventus.</ref>. Па вяртанні з арэнды дэбютаваў у складзе «Ювентуса» 31 жніўня 2022 года супраць [[ФК Спецыя|«Спецыі»]]<ref>[https://www.juventus.com/en/news/articles/match-report-juve-score-twice-without-reply-against-spezia «Juve score twice without reply against Spezia»]. Juventus</ref>. === Міжнародная === За нацыянальную [[Зборная Італіі па футболе|зборную Італіі]] дэбютаваў 11 чэрвеня, з'явіўшыся ў пачатковым складзе матча [[Ліга нацый УЕФА|Лігі нацый]] супраць [[Зборная Англіі па футболе|зборнай Англіі]]<ref>[https://www.juventusnews24.com/formazioni-ufficiali-inghilterra-italia-mancini-gatti-locatelli/ «Formazioni ufficiali Inghilterra Italia: la decisione di Mancini su Gatti e Locatelli»]. Juventus News 24.</ref>. Быў уключаны ў склад зборнай на [[чэмпіянат Еўропы па футболе 2024 года|чэмпіянат Еўропы 2024 года]] пасля таго як з складу з прычыны траўмы выбыў [[Джорджа Скальвіні]]<ref>[https://football-italia.net/official-italy-call-up-gatti/ «Official: Italy call up Gatti to replace injured Scalvini»]. Football Italia.</ref>. == Дасягенні == '''«Ювентус»''': * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: 2024 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Склад ФК Ювентус}} {{Склад зборнай Італіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2024}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаці Федэрыка}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Футбалісты Італіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Вербанія]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Фразінонэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус]] m90i5e14yn8aaaezphtcg6votp6bv50 Гандлёвая вайна ЗША з Канадай і Мексікай 0 783991 5142386 4972312 2026-05-16T13:28:05Z DBatura 73587 5142386 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Гандлёвая вайна Трампа}} [[Файл:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]] [[Файл:North American Agreement (orthographic projection).svg|thumbnail]] У лютым [[2025]] года з пачаткам другога прэзідэнцтва Дональда Трампа паміж [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з аднаго боку і [[Канада]] і [[Мексіка]] з іншага боку вылілася гандлёвая вайна. == Падзеі == 1 лютага 2025 года [[Прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]] падпісаў указ аб увядзенні 25 % тарыф на ўсе мексіканскія і канадскія тавары, за выключэннем нафты і энергарэсурсаў, для якіх устаноўлены тарыф у 10 %. Трамп заявіў, што мэта гэтых крокаў — знізіць гандлёвы дэфіцыт ЗША, спыніць нелегальную іміграцыю і пастаўкі фентаніла праз межы з Канадай і Мексікай<ref name="guardian">{{Cite news|title=Canada and Mexico hit back after Trump signs order for punishing tariffs |first=Warren |last=Murray |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/feb/01/trump-tariffs-canada-mexico-china |publisher=[[The Guardian]] |date=2025-02-02 |access-date=2025-02-05 |lang=en}}</ref>. У адказ прэм’ер-міністр Канады [[Джасцін Трудо]] абвясціў аб увядзенні 25 % тарыфаў на амерыканскія тавары на суму 30 млрд [[Канадскі долар|канадскіх долараў]], з планам пашырэння да 155 млрд канадскіх долараў на працягу трох тыдняў. Прэзідэнт Мексікі [[Клаўдзія Шэйнбаум]] таксама заявіла аб увядзенні тарыфаў і іншых эканамічных мер супраць ЗША<ref name="guardian"/>. Абедзве краіны сцвярджаюць, што дзеянні ЗША парушаюць Пагадненне ЗША—Мексіка—Канада ([[:en:United States–Mexico–Canada Agreement|USMCA]]). Эканамісты папярэджваюць, што такія тарыфы могуць сур’ёзна парушыць гандаль паміж краінамі, дэстабілізаваць ланцужкі паставак і павысіць цэны для спажыўцоў. 3 лютага Канада і Мексіка дамовіліся з ЗША аб месячнай адтэрміноўцы ўвядзення тарыфаў. Мексіка пагадзілася накіраваць 10 000 вайскоўцаў Нацыянальнай гвардыі да мяжы для барацьбы з [[Наркагандаль|наркатрафікам]], а Трамп паабяцаў прыняць меры па скарачэнні паставак зброі ў Мексіку<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cy8xgre98mno|title=Мексика и Канада договорились с Трампом отсрочить введение тарифов. Китай объявил об ответных мерах|website=BBC News Русская служба|date=2025-02-03|access-date=2025-02-05}}</ref>. Канада пагадзілася прызначыць спецпрадстаўніка па фентаніле<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/23058699|title=В Канаде появится ответственный по борьбе с контрабандой фентанила|website=TACC|access-date=2025-02-05}}</ref>, прызнаць [[Наркавайна ў Мексіцы|мексіканскія наркакартэлі]] тэрарыстычнымі арганізацыямі і выдзеліць 200 млн долараў на новую разведвальную праграму па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і фентанілавым наркатрафікам. Нягледзячы на спробы супрацоўніцтва з боку Мексікі і Канады, 4 сакавіка тарыфы былі ўведзеныя<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://edition.cnn.com/2025/03/04/economy/trade-mexico-canada-china-tariffs-trump-hnk-intl/index.html|title=China and Canada immediately retaliate against Trump’s tariffs|first=Elisabeth|last=Buchwald|website=CNN|date=2025-03-04|access-date=2025-03-04}}</ref>. == Шкода == Падзеі сур’ёзна парушылі гандаль паміж ЗША, Канадай і Мексікай, дэстабілізаваўшы ланцужкі паставак<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/business/2025/02/01/tariff-mexico-canada-trump/|title=Трамп вводит пошлины на Канаду, Мексику и Китай|author=The Washington Post|website=Washingtonpost.com|date=2025-02-01|publisher=The Washington Post|url-status=live}}</ref>. Многія эканамісты скептычна ставіліся да эфектыўнасці тарыфаў, сцвярджаючы, што яны падвысяць цэны на тавары ў ЗША і пагоршаць крызіс кошту жыцця<ref>{{Cite news|title=Canada and Mexico hit back after Trump signs order for punishing tariffs|first=Warren|last=Murray|url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/feb/01/trump-tariffs-canada-mexico-china?CMP=oth_b-aplnews_d-1|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2025-02-02|access-date=2025-02-05|lang=en-GB}}</ref>. Даследаванні [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскага ўніверсітэта]] паказалі, што тыповая амерыканская дамашняя гаспадарка страціць каля 1200 долараў [[Пакупніцкая здольнасць|пакупніцкай здольнасці]]. Акрамя таго, 10 % тарыф на канадскую нафту можа павысіць цэны на паліва, асабліва ў Сярэднім Захадзе ЗША. Тарыфы могуць павысіць кошт [[Міністэрства энергетыкі ЗША|электраэнергіі ў ЗША]], асабліва ў штатах, якія залежаць ад паставак з Канады. Еўрапейскія і азіяцкія НПЗ атрымаюць канкурэнтную перавагу. Чакаецца рост коштаў на імпартуемыя з Мексікі і Канады тавары, уключаючы: [[Ежа|прадукты]], [[Алкагольныя напоі|алкаголь]], [[электроніка|электроніку]], [[драўніна|драўніну]] і [[сталь]], што пагоршыць [[інфляцыя]]. Канадская драўніна падаражэе, што адаб’ецца на будаўніцтве. У Мексіцы тарыфы могуць выклікаць рэцэсію, скараціўшы экспарт на 12 % і [[Валавы ўнутраны прадукт|ВУП]] на 4 %. Амерыканскі гандлёвая палата лічыць, што тарыфы шкодзяць абодвум эканомікам. == Рэакцыя == У Канадзе амерыканскія тарыфы і пагрозы выклікалі рост канадскага нацыяналізму і [[патрыятызм]]у<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/articles/c0qw9y94w2vo|title=Trump 'made something snap in us' - US-Canada ties frayed by tariff row|website=www.bbc.com|date=2025-02-05|access-date=2025-02-16}}</ref>. Канфлікт нанёс шкоду гістарычна моцным канадска-амерыканскім адносінам.<ref>{{Cite news|title=Canada and Mexico hit back after Trump signs order for punishing tariffs|first=Warren|last=Murray|url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/feb/01/trump-tariffs-canada-mexico-china?CMP=oth_b-aplnews_d-1|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2025-02-02|access-date=2025-02-05|lang=en-GB}}</ref> Апытанне, праведзенае ў лютым 2025 года Інстытутам Ангуса Рэйду, паказала, што 91 % канадцаў выказалі жаданне скараціць залежнасць Канады ад ЗША ў якасці гандлёвага партнёра. Апытанне Ipsos у лютым 2025 года паказала, што 65 % канадцаў заявілі, што будуць пазбягаць паездак у ЗША, а 67 % — што будуць пазбягаць куплі амерыканскіх тавараў.<ref>{{Cite web|lang=en-ca|url=https://www.ipsos.com/en-ca/canadians-turn-away-us-amid-tariff-concerns|title=Canadians Turn Away From US Amid Tariff Concerns {{!}} Ipsos|website=www.ipsos.com|date=2025-02-07|access-date=2025-02-16}}</ref> У дні, наступныя за аб’явай аб тарыфах, канадскія натоўпу асвісталі [[Гімн ЗША|амерыканскі нацыянальны гімн]], калі ён гучаў на гульнях [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]] і Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі па ўсёй Канадзе. Многія канадцы пачалі байкатаваць амерыканскія тавары. У Злучаных Штатах першапачатковае рашэнне Трампа ўвесці тарыфы на Канаду і Мексіку было раскрытыкавана рэдакцыйнай калегіяй The Wall Street Journal, якая заявіла, што яго «апраўданне для гэтага эканамічнага нападу на суседзяў не мае сэнсу», і назвала канфлікт «самай дурной гандлёвай вайной у гісторыі».<ref>{{Cite news|title=Wall Street Journal editorial calls Trump tariffs ‘dumbest trade war in history’|first=Edward|last=Helmore|url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/feb/02/trump-tariffs-wall-street-journal-editorial|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2025-02-02|access-date=2025-02-16|lang=en-GB}}</ref> == Крыніцы == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у палітыцы]] [[Катэгорыя:2025 год у Паўночнай Амерыцы]] [[Катэгорыя:Гандлёвыя войны]] ptz8cx9uzts8cw3kbuv7w46dmubs9kf Фальсіфікацыя гісторыі 0 784307 5142446 4969940 2026-05-16T17:12:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142446 wikitext text/x-wiki '''Фальсіфікацыя гісторыі''' — усвядомлены і мэтанакіраваны працэс скажэння ўяўленняў аб гістарычных падзеях і працэсах у інтарэсах індывідаў, сацыяльных груп, сацыяльных інстытутаў ці элітаў, а таксама вынік дадзенага працэсу ў выглядзе прадуктаў (вобразаў) індывідуальнай і грамадскай свядомасці — пэўныя адчуванні, перажыванні, настроі, ідэі, погляды, канцэпцыі, дактрыны і іншае{{Sfn|Балабушевич|2012|с=290}}. Адрозніваецца ад паняцця '''Псеўдагісторыя''' — ідэй і канцэпцый на гістарычную тэматыку, якія прэтэндуюць на навуковасць, але не з’яўляюцца навуковымі{{Sfn|Fritze|2009|pp=7—18}}, «перапісванне» мінулага ў сучасных асабістых ці палітычных мэтах{{Sfn|Shermer et Grobman|2009|p=2}}{{Sfn|Carroll|2003|p=305}}{{Sfn|Кэрролл. Псевдоистория. Словарь скептика}}. Псеўдагісторыя і «фальсіфікацыя гісторыі» не супадаюць з паняццем ''[[міфалагізацыя гісторыі]]'', працэсам стварэння ненавуковай версіі мінулага, аснову якой складае структура [[міф]]{{Sfn|Галиев|2018|с=225}}. Не варта блытаць псеўдагісторыю з ''[[альтэрнатыўная гісторыя|альтэрнатыўнай гісторыяй]]'' — літаратурным напрамкам, прысвечаным адлюстраванню рэальнасці, якая магла быць, калі б гісторыя ў адзін са сваіх пераломных момантаў пайшла па іншым шляху. Псеўдагісторыя характарызуецца выкарыстаннем розных маніпулятыўных прыёмаў і лагічных памылак, уключаючы [[Выбарчае прадстаўленне фактаў|выбарачнае прадстаўленне фактаў]]{{Sfn|Ellis|2018|p=168}}{{Sfn|Carroll|2003|p=305}}{{Sfn|Кэрролл. Псевдоистория. Словарь скептика}}. Аўтар можа карыстацца слабасцю гістарычных ведаў мас<ref name="постнаука">{{cite web |author=Ауров О. В., Женин И. А., Серёгичев С. Ю., Соловьёв К. А. |title=Точка зрения. Фальсификация истории |url=https://postnauka.ru/talks/26587 |publisher=ПостНаука, 18.06.2014 |date=2014 |ref=ПостНаука}}</ref>. Можа стварацца ў рамках ''інструментальнага падыходу да гісторыі'', які адмаўляе самастойную каштоўнасць мінулага і ставіць мінулае на службу сучаснасці<ref>{{артыкул |аўтар=Курилла И. И. |загаловак=Зачем фальсифицируют историю |спасылка=https://arzamas.academy/materials/189 |выдавецтва=[[Arzamas.academy]] |год= |ref=Курилла. Зачем фальсифицируют историю |archive-date=22 сакавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250322202854/https://arzamas.academy/materials/189 }}</ref>. Мэтамі аўтара, як правіла, з’яўляецца не «змена» гісторыі, а імкненне да славы і ўзбагачэння. Таксама матывацыяй стварэння можа быць барацьба за ўладу<ref name="постнаука"/>. Часта звязана з [[Тэорыя змовы|тэорыямі змовы]]{{Sfn|Ellis|2018|p=168}}. Блізкімі і звязанымі паняццямі з’яўляюцца [[псеўдаархеалогія]] і [[Аматарская лінгвістыка|псеўдалінгвістыка]]. Адным з прыёмаў псеўдагісторыі з’яўляецца [[фальсіфікацыя гістарычных крыніц]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Ellis|2018|Ellis, Joseph J. American Dialogue: The Founders and Us. — New York : Alfred A. Knopf, 2018.}} * {{cite web |author=Кэрролл, Роберт Тодд |title=Псевдоистория |url=https://skepdic.ru/psevdoistoriya/ |publisher=Словарь скептика, или Энциклопедия заблуждений: собрание невероятных фактов, удивительных открытий и опасных поверий |date= |ref=Кэрролл. Псевдоистория. Словарь скептика}} * {{h|Shermer et Grobman|2009|Shermer, Michael et Grobman, Alex. Denying History: Who Says the Holocaust Never Happened and Why Do They Say It?. — Oakland, California : University of California Press, 2009. — ISBN 978-0-520-26098-6.}} * {{h|Галиев|2018|Галиев А. А. Мифологизированная история как объект исследования // Отан тарихы : научный журнал / Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Ғылым Комитеті. Ш. Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты. — 2018. — № 3 (83). — С. 224—237. — ISSN 1814-6961.}} * {{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/falsifikatsiya-istorii-opyt-filosofskogo-osmysleniya|аўтар=Балабушевич В. Ю.|загаловак=Фальсификация истории (опыт философского осмысления)|год=2012|выданне=Мир науки, культуры, образования|выпуск=3|старонкі=289—292|issn=1991-5497 |ref=Балабушевич}} * {{h|Carroll|2003|Carroll, Robert Todd (2003). The skeptic's dictionary. Hoboken: John Wiley & Sons. p. 305.}} * {{h|Fritze|2009|Fritze, Ronald H. Invented Knowledge: False History, Fake Science and Pseudo-Religions. — London, England : Reaktion Books, 2009. — ISBN 978-1-86189-430-4.}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Палітыка]] [[Катэгорыя:Гісторыя]] h1oe8jmnagf1qoko3xlx68q0k4jg1jb Форвардар 0 789871 5142512 5016565 2026-05-16T21:12:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142512 wikitext text/x-wiki [[Файл:Forwarder.jpg|thumb|Пагрузка бярвён на форвардар]] [[Файл:Logging with Belarus MTZ-82-L in Estonia 2021.webm|thumb|Вываз бярвён форвардарам на базе трактара [[МТЗ-82]] «Беларус» у Эстоніі, 2021]] [[Файл:Amkodor 2682-02 forwarder 2.jpg|thumb|Форвардар [[Амкадор]]]] '''Форвардар''' — [[Лесанарыхтоўка|лесанарыхтоўчая]] [[машына]] для перавозкі бярвён ад месца валкі лесу да склада ці лесавоза. У адрозненне ад [[Тралёўка|тралёвачнай машыны]], якая валачэ бярвёны па зямлі, форвардар пагружае іх цалкам з дапамогай [[маніпулятар]]а, што дазваляе пазбегнуць пашкоджанняў бярвён і глебы пры перавозцы. Форвардары выпускаюцца з [[Аўтамабільная шына|гумавымі шынамі]] або гусеніцамі. Існуюць як варыянты форвардараў на базе [[трактар]]оў, так і цалкам спецыялізаваныя машыны. Звычайна выкарыстоўваюцца разам з [[харвестар]]амі для лесанарыхтоўкі па так званай скандынаўскай тэхналогіі, пры якой ссечанае дрэва ператвараецца ў гатовы сартымент ужо на месцы валкі. Сярод вытворцаў форвардараў — такія кампаніі як [[Caterpillar]], John Deere, Komatsu, Ponsse. У Беларусі вытворчасцю форвардараў займаюцца [[Амкадор]], [[Мінскі трактарны завод]] і [[Мазырскі машынабудаўнічы завод]].<ref>{{cite web|url = https://amkodor.by/catalog/cat/forvardery/|title = Форвардер - все виды в РБ от производителя - Холдинг "АМКОДОР"|access-date = 2025-07-03|language = ru }}</ref><ref>{{cite web|url = https://belarustractors.com/production/lesnye-mashiny|title = МТЗ|access-date = 2025-07-22|language = ru|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web|url = https://by.mozyrmash.by/catalog/lesokhozyaystvennaya-tekhnika/|title = by.mozyrmash.by Прадукцыя|access-date = 2025-07-03|language = be }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лясная прамысловасць]] [[Катэгорыя:Лесанарыхтоўчая тэхніка]] [[Катэгорыя:Транспартныя сродкі]] [[Катэгорыя:Пад’ёмна-транспартныя машыны]] 9im9nn87pkct86o2o5mvsjpholyqe9t Фізіка-матэматычны факультэт БДУ 0 790319 5142530 5017843 2026-05-17T02:21:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142530 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта}} '''Фізіка-матэматычны факультэт БДУ''' — колішні факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], які існаваў у 1933—1958 гадах. Рэарганізаваны ў [[фізічны факультэт БДУ]] і [[матэматычны факультэт БДУ]]. == Гісторыя == * У 1922 годзе на [[педагагічны факультэт БДУ|педагагічным факультэце Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] было адкрыта фізіка-матэматычнае аддзяленне. * У 1933 годзе фізіка-матэматычнае аддзяленне было ператворана ў фізіка-матэматычны факультэт. * У 1934 годзе факультэт уключаў у сябе кафедры матэматыкі, фізікі, механікі.<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1934-god/ 1934 год — Мехмат БГУ]</ref> * 1 студзеня 1936 года замест кафедры матэматыкі арганізаваны дзве: кафедра геаметрыі і кафедра аналізу.<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1936-god/ 1936 год — Мехмат БГУ]</ref> * У 1937 годзе створана кафедра тэарэтычнай механікі.<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1937-god/ 1937 год — Мехмат БГУ]</ref> * У 1938 годзе замест кафедры фізікі створаны наступныя кафедры: агульнай фізікі (загадчык — [[дацэнт]] І. Г. Некрашэвіч), тэарэтычнай фізікі (загадчык — дацэнт [[Фёдар Іванавіч Фёдараў|Ф. І. Фёдараў]]), рэнтгенафізікі (загадчык — дацэнт І. П. Шапіра), электрамагнітных ваганняў (загадчык — прафесар [[Яўген Васілевіч Сняткоў|Я. В. Сняткоў]]).<ref>[https://web.archive.org/web/20010410173924/http://ifanbel.bas-net.by/iphist/as-hist.html Основные этапы в развитии высшего образования и научных исследований по физике в Беларуси]</ref> Створаны кафедры дыферэнцыяльных ураўненняў, вышэйшай алгебры, тэорыі функцый.<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1938-god/ 1938 год — Мехмат БГУ]</ref> * На 1 студзеня 1941 года фізіка-матэматычны факультэт меў наступныя кафедры: вышэйшай алгебры, вышэйшай геаметрыі, матэматычнага аналізу, дыферэнцыяльных ураўненняў, тэорыі функцый, тэарэтычнай механікі, агульнай фізікі, тэарэтычнай фізікі, металафізікі.<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1941-god/ 1941 год — Мехмат БГУ]</ref> З-за [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] і акупацыі [[Мінск]]а фізіка-матэматычны факультэт спыніў працу. * З верасня 1943 года па лета [[1944]] года факультэт функцыянаваў на станцыі Сходня [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]. 1 жніўня 1943 прафесар І. М. Гельфанд прызначаны выконваючым абавязкі загадчыка кафедры матэматычнага аналізу. 4 верасня 1943 праф. М. Я. Набокаў прыступіў да выканання абавязкаў загадчыка кафедры тэарэтычнай механікі і астраноміі. 12 верасня 1943 дацэнт Ф. І. Фёдараў залічаны выконваючым абавязкі загадчыка кафедры агульнай фізікі. 24 верасня 1943 А. М. Нахімаўская прыступіла да выканання абавязкаў дацэнта кафедры матэматыкі. 1 кастрычніка 1943 пачаліся заняткі на фізіка-матэматычным факультэце. 20 кастрычніка 1943 праф. А. М. Лопшыц залічаны на пасаду загадчыка кафедры геаметрыі.<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1943-god/ 1943 год — Мехмат БГУ]</ref> * 11 жніўня 1944 ў Мінск са ст. Сходня прыбыла першая група студэнтаў універсітэта — 26 чалавек. Пачаліся работы па аднаўленні БДУ. 1 кастрычніка 1944 залічаны загадчыкамі кафедр: І. М. Гельфанд (кафедра матэматычнага аналізу), А. М. Лопшыц (кафедра геаметрыі), Н. У. Ламбін (кафедра тэорыі функцый).<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1944-god/ 1944 год — Мехмат БГУ]</ref> * У 1947 годзе на факультэце існавалі дзве матэматычныя кафедры: алгебры і геаметрыі, матэматычнага аналізу.<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1947-god/ 1947 год — Мехмат БГУ]</ref> * У 1953 годзе арганізаваны кафедра спектральнага аналізу<ref>[https://physics.bsu.by/o-fakultete/kafedry/kafedra-lazernoi-fiziki-i-spektroskopii Кафедра лазерной физики и спектроскопии]</ref> і кафедра фізічнай оптыкі.<ref>[https://physics.bsu.by/o-fakultete/kafedry/kafedra-fizicheskoi-optiki-i-prikladnoi-informatiki Кафедра физической оптики и прикладной информатики]</ref> * У 1957 годзе створаны кафедра вылічальнай матэматыкі<ref>[https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/1957-god/ 1957 год — Мехмат БГУ]</ref> і кафедра фізікі цвёрдага цела.<ref>[https://physics.bsu.by/o-fakultete/kafedry/kafedra-fiziki-tverdogo-tela-i-nanotehnologii Кафедра физики твердого тела и нанотехнологий]</ref> * У кастрычніку [[1958]] года фізіка-матэматычны факультэт БДУ быў падзелены на два самастойныя факультэты — [[фізічны факультэт БДУ|фізічны]] і [[матэматычны факультэт БДУ|матэматычны]]. == Выпускнікі == === Лаўрэаты [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]] і [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] === ==== Выпускнікі фізіка-матэматычнага аддзялення педагагічнага факультэта БДУ ==== * [[Леў Андрэевіч Арцымовіч|Л. А. Арцымовіч]] * [[Антон Нічыпаравіч Сеўчанка|А. Н. Сеўчанка]] * [[Фёдар Іванавіч Фёдараў|Ф. І. Фёдараў]] ==== Выпускнікі фізіка-матэматычнага факультэта БДУ ==== * [[Мікалай Аляксандравіч Барысевіч|М. А. Барысевіч]] * [[Аляксандр Сяргеевіч Рубанаў|А. С. Рубанаў]] === Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі === * [[Фёдар Іванавіч Фёдараў|Ф. І. Фёдараў]] * [[Леанід Іванавіч Кісялеўскі|Л. І. Кісялеўскі]] * [[Барыс Барысавіч Бойка|Б. Б. Бойка]] * [[Барыс Васільевіч Бокуць|Б. В. Бокуць]] * [[Уладзімір Антонавіч Піліповіч|У. А. Піліповіч]] * [[Леанід Вікенцьевіч Валадзько|Л. В. Валадзько]] * [[Павел Андрэевіч Апанасевіч|П. А. Апанасевіч]] * [[Аляксандр Сяргеевіч Рубанаў|А. С. Рубанаў]] * [[Віктар Сямёнавіч Буракоў|В. С. Буракоў]] * [[Андрэй Маркавіч Ганчарэнка|А. М. Ганчарэнка]] * [[Георгій Паўлавіч Гурыновіч|Г. П. Гурыновіч]] * [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С. С. Шушкевіч]] == Дэканы == === Педагагічны факультэт === * [[1922]]—[[1924]] — [[Іосіф Сцяпанавіч Пятосін]], загадчык фізіка-матэматычнага і прыродазнаўчага аддзяленняў * [[1924]]—[[1931]] — [[Яўген Канстанцінавіч Успенскі]], загадчык фізіка-матэматычнага і прыродазнаўчага аддзяленняў === Фізіка-матэматычны факультэт === * [[1931]]—[[1935]] — [[Яўген Канстанцінавіч Успенскі]] * [[1935]]—[[1936]] — [[Арон Вульфавіч Гельфанд]]<ref>[https://scientby.nlb.by/ru/documents/172734 Гельфанд Арон Вульфович, кандидат физико-математических наук, математика]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[1936]]—[[1939]] — [[Іосіф Пінхусавіч Шапіра]]<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-334185&strq=l_siz=10 Шапіра, Іосіф Пінхусавіч (кандыдат фізіка-матэматычных навук ; 1900—)]</ref> * [[1939]]—[[1941]] — [[Рыгор Наумавіч Сагаловіч]]<ref>[https://scientby.nlb.by/ru/documents/171794 Сагалович Григорий Наумович, кандидат педагогических наук]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[1943]]—[[1950]] — [[Фёдар Іванавіч Фёдараў]] * [[1950]]—[[1951]] — [[Станіслаў Антонавіч Пахута]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-335021&strq=l_siz=20 Пахуто, Станислав Антонович (кандидат физико-математических наук ; 1914—)]</ref> * [[1951]]—[[1957]] — [[Міхаіл Панцялеевіч Халімановіч]]<ref>[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar775702&strq=l_siz=2 Халімановіч, Міхаіл Панцялеевіч (кандыдат фізіка-матэматычных навук; механіка ; 1918—1981)]</ref> * [[1957]]—[[1958]] — [[Дзмітрый Аляксеевіч Супруненка]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20010410173924/http://ifanbel.bas-net.by/iphist/as-hist.html Основные этапы в развитии высшего образования и научных исследований по физике в Беларуси] * [https://obm.bsu.by/istoriya/zarozhdenie-i-stanovlenie-belgosuniversiteta-i-belorusskoj-matematiki/5-2/ Создание физико-математического факультета в БГУ (1933 г.)] * [https://obm.bsu.by/istoriya/razvitie-matematiki-v-pervye-desyatiletiya-poslevoennogo-vremeni/vozrozhdenie-matematicheskoj-nauki/ Возрождение математической науки] * [https://web.archive.org/web/20080916190211/http://www.physics.bsu.by/menu/about/ История физического факультета] * [https://mmf.bsu.by/ru/istoriya-mmf-bgu/ История механико-математического факультета] == Гл. таксама == * [[:Катэгорыя:Выпускнікі фізіка-матэматычнага факультэта БДУ]] {{Факультэты БДУ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фізіка-матэматычны}} [[Катэгорыя:Факультэты БДУ]] [[Катэгорыя:1933 год у Мінску]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1958 годзе]] [[Катэгорыя:Фізічныя факультэты]] [[Катэгорыя:Матэматычныя факультэты]] [[Катэгорыя:Фізіка-матэматычны факультэт БДУ]] 2f672bh9su40g2ffycetv2x3fhln6bu Шаблон:Вайна на Блізкім Усходзе 10 796546 5142374 5134746 2026-05-16T12:39:41Z DBatura 73587 5142374 wikitext text/x-wiki {{Канфлікт |колер = lightsteelblue |схаваць = 1 |назва = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] |бітвы = * [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|Сектар Газа]] * [[Аперацыя «Вартавы росквіту»|Емен]] ** [[Авіяўдары па Емене (2024)|Бамбардзіроўкі]] * Сірыя ** [[Авіяўдар па консульстве Ірана ў Дамаску (2024)|Консульства Ірана ў Дамаску]] ** [[Уварванне Ізраіля ў Сірыю (2024)|Ізраільскае ўварванне]] * Ізраіль ** [[Аперацыя «Праўдзівае абяцанне»|«Праўдзівае абяцанне»]] ** [[Аперацыя «Праўдзівае абяцанне 2»|«Праўдзівае абяцанне 2»]] ** [[Аперацыя «Праўдзівае абяцанне 3»|«Праўдзівае абяцанне 3»]] * Іран ** [[Удары Ізраіля па Іране (2024)|Удары 1 кастрычніка 2024]] ** [[Аперацыя «Дні пакаяння»|«Дні пакаяння»]] ** [[Аперацыя «Народ як леў»|«Народ як леў»]] ** [[Аперацыя «Паўночны молат»|«Паўночны молат»]] ** [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|«Эпічная лютасць» / «Ільвіны рык»]] * Ліван ** [[Бамбардзіроўкі Лівана Ізраілем (2024)|Ізраільскія бамбардзіроўкі]] ** [[Уварванне Ізраіля ў Ліван (2024)|Ізраільскае ўварванне]] * Катар ** [[Аперацыя «Благаслаўленне Перамогі»|«Бласлаўленне Перамогі»]] ** [[Аперацыя «Агністы саміт»|«Агністы саміт»]] * Увесь рэгіён ** [[Аперацыя «Праўдзівае абяцанне 4»|«Праўдзівае абяцанне 4»]] ** [[Блакада Армузскага праліва (2026)|Армузскі праліў]] * Па-за рэгіёнам ** [[Іранскія ўдары па Кіпры (2026)|Кіпр]] ** [[Іранскія ўдары па Азербайджане (2026)|Азербайджан]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Войны]] </noinclude> qz97dalvii9v9cji35klqi8v8p1lxtb Фатафехі Факафануа 0 796735 5142466 5098935 2026-05-16T18:08:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142466 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч|image=Lord Fakafānua in 2024 (cropped).jpg|манарх=[[Tupou VI]]|партыя=[[Independent politician|Independent]]}}'''Фатафехі Факафануа, 8-ы лорд Факафануа''' (нар. 20 сакавіка 1985) — танганскі палітык і дваранін, які займае пасаду прэм'ер-міністра Тонга з снежня 2025 года. Ён з'яўляецца пашыраным членам каралеўскай сям'і [[Тонга|Тонгі]]. Факафануа ўпершыню быў абраны ў Заканадаўчы сход як прадстаўнік дваранскага саслоўя ў 2008 годзе. Ён займаў пасаду спікера Заканадаўчага сходу Тонгі з 2012 па 2014 год і з 2017 па 2025 год. == Біяграфія == Факафануа - сын прынцэсы Сінайтакалы і Кінікінілау Тутаатасі, які быў 7-м лордам Факафануа і ўладальнікам маёнтка Мауфанга. У яго ёсць брат Факаола мэй Лангі Ітафуаатонга Тутатасі Факафануа і сястра Сінайтакала Туіматамоана і Фанакавакілангі Факафануа, якая выйшла замуж за наследнага прынца Тупоутоа Улукалала<ref>{{cite web |url=http://www.pireport.org/articles/2006/03/06/tongan-noble-tutoatasi-laid-rest |title=TONGAN NOBLE TUTOATASI LAID TO REST |publisher=Pacific Islands Report |date=6 March 2006 |access-date=16 December 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216033316/https://pireport.org/articles/2006/03/06/tongan-noble-tutoatasi-laid-rest |archive-date=2021-12-16}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last1=Tora |first1=Iliesa |last2=Fuatai |first2=Teuila |date=16 December 2025 |title=What does the election of Tonga's new noble PM mean for democracy? |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/581920/what-does-the-election-of-tonga-s-new-noble-pm-mean-for-democracy |access-date=15 December 2025 |website=RNZ |language=en-nz}}</ref>. У красавіку 2006 года яму быў прысвоены тытул Факафануа, адзін з трыццаці трох спадчынных тытулаў танганскага дваранства<ref>[http://members.iinet.net.au/~royalty/states/tonga/fakafanua.html Genealogy]</ref><ref>{{cite web |url=https://img.scoop.co.nz/media/pdfs/1304/Handbook_V_3.pdf |title=Pacific Parliamentary and Political Leaders Forum |publisher=New Zealand House of Representatives |date=2013 |page=40 |access-date=8 January 2022}}</ref>. Гэты тытул далучаны да маёнткаў Мауфанга (на [[Тангатапу]]), Нгаакау (на Вавау ) і Фалелоа (на Хаапаі) і дазваляе яго ўладальніку быць абраным у {{Не перакладзена 3|Заканадаўчы сход Тонга|Заканадаўчы сход|4=Legislative Assembly}} у якасці прадстаўніка дваранства. На дадатковых выбарах 2008 года ён быў абраны прадстаўніком ад Хаапаі, што зрабіла яго самым маладым членам парламента Тонга. Ён быў пераабраны на агульных выбарах у лістападзе 2010 года.<ref>[http://www.parliament.gov.to/index.php/about-parliament/members/current-members/lords-representatives/176-lord-fakafanua "Lord Fakafānua"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231029142838/https://www.parliament.gov.to/index.php/about-parliament/members/current-members/lords-representatives/176-lord-fakafanua |date=29 кастрычніка 2023 }}, Parliament of Tonga</ref> 19 ліпеня 2012 года Факафануа быў абраны спікерам Заканадаўчага сходу Танганіі пасля адхілення ад пасады лорда Ласіке,<ref>{{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/206002/tonga-names-new-speaker-after-lord-lasike-barred-from-parliament |title=Tonga names new Speaker after Lord Lasike barred from Parliament |publisher=[[RNZ]] |date=19 July 2012 |access-date=16 December 2021}}</ref> стаўшы самым маладым спікерам у гісторыі Тонгі.<ref>{{cite web |url=https://fijisun.com.fj/2016/08/13/meet-tongas-youngest-speaker-of-the-house/ |title=Meet Tonga's Youngest Speaker Of the House |publisher=Fiji Sun |author=Maraia Vula |date=13 August 2016 |access-date=16 December 2021 |url-status=dead }}</ref> У якасці спікера ён правёў «рэпетыцыйны парламент», каб заахвоціць жанчын да ўдзелу ў палітыцы.<ref>{{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/236371/tonga-looks-to-address-gender-imbalance-in-parliament |title=Tonga looks to address gender imbalance in parliament |publisher=[[RNZ]] |date=17 February 2014 |access-date=16 December 2021}}</ref> Ён страціў сваё месца на выбарах 2014 года<ref>{{cite web |url=http://www.pireport.org/articles/2014/11/28/tongan-voters-elect-12-new-mps |title=Tongan Voters Elect 12 New MPs |publisher=Pacific Islands Report |date=28 November 2014 |access-date=16 December 2021}}</ref>. На выбарах 2017 года ён вярнуў сабе месца і быў пераабраны спікерам.<ref>{{cite web |date=17 November 2017 |first1=Koro |last1=Vaka'uta |title=Tongans back Pohiva's Democratic Party |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/344081/tongans-back-pohiva-s-democratic-party |access-date=16 December 2021 |publisher=[[RNZ]]}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/350664/new-era-in-tonga-s-parliamentary-history-about-to-unfold |title=New era in Tonga's parliamentary history about to unfold |publisher=[[RNZ]] |date=18 February 2018 |access-date=16 December 2021}}</ref> Пасля выбараў 2021 года ён быў пераабраны спікерам на трэці тэрмін.<ref>{{cite web |url=https://matangitonga.to/2021/12/15/three-major-concerns-tonga-new-pm-designate |title=School drop-outs, illegal drugs and health three major concerns for Tonga's new PM Designate |publisher=Matangi Tonga |date=15 December 2022 |access-date=16 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215071139/https://matangitonga.to/2021/12/15/three-major-concerns-tonga-new-pm-designate |archive-date=15 December 2021}}</ref> На выбарах 2025 года Факафануа быў абраны прэм'ер-міністрам 15 снежня, атрымаўшы 16 галасоў. Ён перамог дзеючага прэм'ер-міністра Айсаке Эке, які атрымаў падтрымку 10 дэпутатаў. Факафануа стаў другім прадстаўніком дваранства, абраным кіраўніком урада з часоў дэмакратызацыі.<ref>{{cite news |last1=Fuatai |first1=Teuila |title=Tonga has a new prime minister |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/581870/tonga-has-a-new-prime-minister |access-date=15 December 2025 |work=Radio New Zealand |date=15 December 2025}}</ref> Кароль [[Тупоу VI]] афіцыйна прызначыў Факафануа прэм'ер-міністрам 18 снежня.<ref name=mt>{{cite news |last1=Siasau |first1=Katalina |title=King Tupou VI appoints new Prime Minister in private audience |url=https://matangitonga.to/2025/12/19/king-appoints-new-prime-minister-private-audience |access-date=18 December 2025 |work=Matangi Tonga |date=19 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251218202405/https://matangitonga.to/2025/12/19/king-appoints-new-prime-minister-private-audience |archive-date=18 December 2025 |location=[[Nukuʻalofa]] |url-status=live}}</ref> Пасля ўступлення на пасаду ён стаў адным з самых маладых прэм'ер-міністраў.<ref name=":0" /> Факафануа абвясціў, што захавае кронпрынца Тупоутау Улукалалу на пасадзе міністра замежных спраў. == Асабістае жыццё == 15 кастрычніка 2014 года Факафануа ажаніўся з лэдзі Крыстал Фэйн Кайт, дачкой Сіёны Кайт, якая раней займала пасаду Вярхоўнага камісара Тонга ў Вялікабрытаніі, а пазней — пасла ў Злучаных Штатах.<ref>{{Cite web |last=Latu |first=Kalino |date=2014-10-16 |title=Lord Fakafanua’s wedding goes ahead with profound dignity |url=https://kanivatonga.co.nz/2014/10/lord-fakafanuas-wedding-goes-ahead-with-profound-dignity/ |access-date=2025-12-18 |website=Kaniva Tonga News |language=en-NZ}}</ref> == Ганаровыя званні == Нацыянальныя ўзнагароды * [[Файл:The_Most_Illustrious_Order_of_Queen_Salote_Tupou_III_Member.gif|50x50пкс]] Кавалер ордэна каралевы Салоты Тупоу III (31 ліпеня 2008 г.)<ref>{{cite web |url=https://matangitonga.to/2008/08/01/royal-orders-presented-palace |title=Royal orders presented at Palace |publisher=Matangi Tonga |date=1 August 2008 |access-date=2 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121030307/https://matangitonga.to/2008/08/01/royal-orders-presented-palace |archive-date=21 January 2021}}</ref> == Зноскі == <references />{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1985 годзе]] [[Катэгорыя:Тонга]] g8d1gsp8gx8i4ydpfoh2jx7yelsym4i Простая мова (група дыялектаў беларускай мовы) 0 803172 5142354 5141571 2026-05-16T12:12:16Z DBatura 73587 5142354 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Простая мова (значэнні)}} '''Про́стая мо́ва''' (таксама ''просты язык'', ''па-просту''; {{lang-pl|mowa prosta, język prosty}})<ref>{{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=On the name(s) of the "prostaja mova" in the Polish-Lithuanian Commonwealth |выданне=Studia Slavica Academiae Scientiarum Hungaricae |год=2006 |нумар=51 |старонкі=97–121 |lang=en}}</ref> — размоўная і ўмоўная назва для абазначэння [[Дыялект|дыялектаў]] паўночна-заходніх абласцей [[Беларуская мова|беларускай мовы]] з [[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|балта-славянскага (польска-літоўска-беларускага) памежжа]], якія вызначаюцца наяўнасцю вялікай колькасці [[Паланізм|паланізмаў]], [[Русізм|русізмаў]] і [[Літуанізм|літуанізмаў]]. Гэтыя дыялекты выкарыстоўваюцца пераважна [[Беларусы ў Польшчы|беларусамі]] і палякамі [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], [[Сакольскі павет|Сакольскага рэгіёна]] ў [[Польшча|Польшчы]]<ref>{{артыкул |аўтар=Karaś H. |загаловак=Uwagi o polszczyźnie jako języku religijnym na Wschodzie (ze szczególnym uwzględnieniem Litwy) |выданне=Studia Elbląskie |год=2019 |нумар=20 |старонкі=147–159 |lang=pl}}</ref>, на [[Віленшчына|Віленшчыне]] (у [[Літва|Літве]] і паўночна-заходняй Беларусі)<ref name="jank_zw">{{cite web |url=https://zw.lt/opinie/jankowiak-mowa-prosta-jest-dla-mnie-synonimem-gwary-bialoruskiej/ |title=Jankowiak: „Mowa prosta” jest dla mnie synonimem gwary białoruskiej |publisher=Znad Wilii |date=26 жніўня 2015 |lang=pl |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>, а таксама ў [[Латгалія|Латгаліі]]<ref>{{артыкул |аўтар=Ostrówka M. |загаловак=Próba ustalenia miejsca „mowy prostej” w systemie komunikacji językowej łotewskich Polaków. Materiały z badań w Latgalii |выданне=Acta Baltico Slavica |год=2005 |нумар=29 |старонкі=195–211 |lang=pl}}</ref>. Простай мовай таксама часта называюць гутарковую мову Паўднёвага [[Падляшша]] і Заходняга [[Палессе|Палессе]], якая мае шмат рысаў украінскіх дыялектаў і якую яе носьбіты адрозніваюць ад мовы паўночных суседзяў, што бліжэй да літаратурнай беларускай<ref>{{артыкул |аўтар=Sajewicz M. |загаловак=„Nasza mowa prosta”, czyli o białorusko-ukraińskiej granicy językowej na Białostocczyźnie |выданне=Nad Buhom i Narwoju |год=1992 |нумар=3 |старонкі=15–19 |lang=pl}}</ref>. == Характарыстыка і лінгвістычны статус == У гістарычнай рэтраспектыве «простую мову» можна разглядаць як своеасаблівае [[Кайнэ (мовазнаўства)|кайнэ]] — гутарковую мову міжэтнічных зносін на шырокай тэрыторыі сумежжа Літвы і Беларусі, якая склалася стыхійна. На ёй маглі паразумецца беларусы, літоўцы, палякі, яўрэі і татары. Літаратурная беларуская мова на рубяжы XIX і XX стагоддзяў шмат у чым распрацоўвалася менавіта на яе аснове. Агітуючы за актыўнае і свядомае выкарыстанне беларускай мовы, [[Янка Купала]] пісаў у 1914 годзе ў газеце «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]»: ''«Нам кажуць, і мы самі часта гэтаму патураем, што мова беларуская простая. А па мойму: ну і дзякаваць Богу: абы не крывая»''<ref>{{артыкул |аўтар=[[Янка Купала]] |загаловак=Ці маем мы права выракацца роднай мовы? |выданне=Наша Ніва |год=1914 |нумар=15 |дата=17 красавіка}}</ref>. Лінгвістычна «простая мова» амаль цалкам супадае паводле марфалогіі, сінтаксісу і асноўнага лексічнага фонду з дыялектамі беларускай мовы (пераважна з [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускімі]] і [[Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы|паўночна-заходнімі]]). Польскі дыялектолаг [[Міраслаў Янковяк]] адзначае, што тэрмін «простая мова» з'яўляецца сінонімам мясцовай беларускай гаворкі, якую выкарыстоўваюць жыхары незалежна ад сваёй нацыянальнай самаідэнтыфікацыі<ref name="jank_zw" />. Гэта мова паўсядзённага жыцця і простага народа, якая супрацьпастаўляецца літаратурным (нармаваным) мовам — польскай, рускай ці літоўскай. Яна выкарыстоўваецца ў паўсядзённых вусных зносінах у сельскай мясцовасці, як хатняя мова або ў размовах з суседзямі. Яна амаль ніколі не выкарыстоўваецца ва ўрачыстых выпадках, афіцыйных публікацыях або літаратуры, хоць зрэдку магла ўключацца дзеля ілюстратыўнасці або пераканаўчасці ў тэксты больш высокага статусу, напрыклад, у рэлігійныя павучанні XVIII стагоддзя<ref>{{артыкул |аўтар=Getka J. |загаловак=Prosta mowa w tekstach o charakterze religijnym XVIII wieku (Czyn jerejskogo nastawljenija, Poczajów 1776) |выданне=Rozprawy Komisji Językowej |год=2017 |нумар=64 |lang=pl}}</ref>. Перыядычна асобныя энтузіясты робяць спробы частковай кадыфікацыі той ці іншай версіі мовы. Напрыклад, у 1990-х гадах у Літве стваралася так званая «[[гальшанская мова]]», а ў наш час на Сакольшчыне (Польшча) дзейнічае гурток на чале з Уршуляй Шубздай, які заахвочвае жыхароў часцей ужываць дыялект публічна і публікуе на ім матэрыялы ў мясцовых СМІ<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/26866732.html |title=Уршуля Шубзда і «простая мова» |author=[[Ян Максімюк]] |publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]] |date=4 сакавіка 2015 |lang=be |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>. У пэўным сэнсе простую мову можна разглядаць як [[сацыялект]] вясковага насельніцтва або як [[патуа]]. == Сацыялінгвістычная сітуацыя і ідэнтычнасць == Носьбіты простай мовы часта не ведаюць пра «афіцыйную» лінгвістычную прыналежнасць свайго дыялекту да беларускай мовы або неахвотна з ёй пагаджаюцца. Гэта звязана з іх пераважна польскай нацыянальнай самаідэнтыфікацыяй і нежаданнем асацыявацца з беларускім нацыянальна-культурным праектам, які гістарычна ўспрымаўся імі праз прызму расійскага імперскага ці савецкага ўплываў, а таксама дзякуючы паспяховай польскай асіміляцыйнай палітыцы ў міжваенны перыяд{{sfn|Jankowiak|2025|с=81}}. Паводле беларускага этнолага [[Юрый Унуковіч|Юрыя Унуковіча]], выкарыстанне тэрміна «простая мова» сведчыць пра дамадэрную, мясцовую (лакальную) ідэнтычнасць яе носьбіта, а не пра канкрэтную нацыянальную прыналежнасць у сучасным палітычным сэнсе. У той час як стандартныя мовы служаць выразнымі маркерамі этнічнай ідэнтычнасці (напрыклад, літоўская мова для літоўцаў), простая мова ўяўляе сабой своеасаблівую «лінгвістычную анамалію» або «лімінальную катэгорыю»{{sfn|Внуковіч|2023|с=65–87}}. Даследаванні на Віленшчыне паказваюць, што для мясцовага насельніцтва галоўным маркерам падзелу і нацыянальнай прыналежнасці служыць не мова, а рэлігія: католікаў тут строга адносяць да палякаў, а праваслаўных — да беларусаў ці рускіх{{sfn|Внуковіч|2023|с=65–87}}. Пасля Другой сусветнай вайны простая мова часта дыскрымінавалася ўладамі (як у Польшчы, так і ў Літоўскай ССР) як вясковая гаворка з нізкім сацыяльным прэстыжам. Гэта прывяло да распаўсюджанага пераканання ў яе непаўнавартаснасці ў параўнанні з літаратурнымі польскай, рускай ці літоўскай мовамі і да нежадання выкарыстоўваць яе ў публічнай прасторы<ref>{{артыкул |аўтар=Sękowska E. |загаловак=Co mówią o języku ojczystym i tożsamości narodowej prace polonistów wileńskich |выданне=Poradnik Językowy |год=2009 |нумар=2 |старонкі=5–15 |lang=pl}}</ref>. У цяперашні час простая мова выкарыстоўваецца пераважна старэйшым пакаленнем і імкліва замяняецца сярод моладзі рускай, польскай або літоўскай мовамі ў залежнасці ад краіны пражывання{{sfn|Jankowiak|2025|с=87, 89, 92}}. == Уплыў на іншыя мовы == На беларуска-літоўскім памежжы (у прыватнасці, у [[Салечніцкі раён|Салечніцкім раёне]] Літвы і [[Воранаўскі раён|Воранаўскім раёне]] Беларусі) простая мова гістарычна аказвала і працягвае аказваць надзвычай моцны субстратны ўплыў на суседнія літоўскія дыялекты (паўднёвааўкштайцкую гаворку). Паводле даследаванняў літоўскай мовазнаўцы Ніёле Туомене, ва ўмовах цеснага білінгвізму і паступовага пераходу аўтахтоннага насельніцтва на славянскае маўленне, марфалагічная структура мясцовай літоўскай мовы зазнае інтэнсіўную дэградацыю пад ціскам дамінуючай простай мовы{{sfn|Tuomienė|2024|с=210, 214}}. Літоўскамоўныя жыхары пераймаюць беларускія граматычныя мадэлі: парушаюцца правілы словаўтварэння, адбываецца змяшэнне мужчынскага і жаночага родаў абстрактных назоўнікаў толькі дзеля таго, каб яны граматычна адпавядалі роду беларускага эквівалента (напрыклад, формы жаночага роду выкарыстоўваюцца замест мужчынскага пад уплывам беларускіх слоў кшталту «прыгажосць», «цемната»). Значныя змены адбываюцца і ў сістэме дзеяслова. Пад уплывам славянскай мадэлі часта будуюцца [[Зваротны дзеяслоў|зваротныя дзеясловы]] (літоўскі постфікс зваротнасці далучаецца ў самым канцы слова, капіруючы беларускія ''-ца / -ся''), а для абазначэння шматразовага дзеяння ў мінулым пачынае выкарыстоўвацца ўстаўное слова «''būdavo''» — як прамая калька з беларускага «бывала»{{sfn|Tuomienė|2024|с=214–224}}. == Гісторыя і дынаміка арэала == Прасторавы аналіз, праведзены на аснове мапы [[Ян Міхал Развадоўскі|Яна Міхала Развадоўскага]] (1901) і статыстычных даных 1890-х гадоў, паказвае, што ў канцы XIX стагоддзя шырокая зона інтэнсіўных беларуска-літоўскіх і беларуска-польскіх моўных кантактаў ахоплівала значныя тэрыторыі [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Беларускія гаворкі (простая мова) дамінавалі на велізарнай тэрыторыі на поўдзень, усход і поўнач ад Вільні{{sfn|Gudaitis|2024|с=5–11}}. Аднак на працягу XX стагоддзя арэал і шчыльнасць выкарыстання простай мовы значна скараціліся. У міжваенны перыяд, калі Віленшчына ўваходзіла ў склад Польшчы, адбылася незваротная змена моўнага кода з беларускага на польскі на вялікіх тэрыторыях{{sfn|Gudaitis|2024|с=12}}. У другой палове XX і пачатку XXI стагоддзя працэс заняпаду паскорыўся з-за адсутнасці прэстыжу, урбанізацыі і эміграцыі моладзі ў гарады, дзе яна пераходзіць на дзяржаўныя ці больш распаўсюджаныя мовы{{sfn|Gudaitis|2024|с=15–16}}. Сёння простая мова захоўваецца пераважна ў выглядзе ізаляваных арэалаў на памежжы Літвы і Беларусі. == Прыклады тэкстаў == Прыклад тэксту на «простай мове» ў параўнанні з літаратурнай беларускай і польскай мовамі (паводле выдання «Czasopis»<ref>{{cite web |url=https://czasopis.pl/sens-zycia/ |title=Sens życia |publisher=Czasopis |date=29 сакавіка 2021 |lang=pl |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>): {| class="wikitable" ! Простая мова (арыгінальны запіс лацінкай) ! Літаратурная беларуская мова ! Літаратурная польская мова |- | Maci lubiła hladzieć na maki. Jany raśli bieraham żyta. Lubiła hladzieć na pryrodu, kali prysiadała adpaczyć na łaǔcy pad waknom. Jana zachaplałasa naszym krajawidam. Pad samym waknom było świsłaczanskaja pole (daǔno jaho nima i ni budzia; i naszaho taho wakna nima i ni budzia) i byli tyja maki. Maci piarażyła dźwie wajny i kroǔ baczyła, swaju i czużuju. Ali maki heta maki. Krasata. Mój spicz ja zaczała ad makaǔ, bo czamu nie. | Маці любіла глядзець на макі. Яны раслі берагам жыта. Любіла глядзець на прыроду, калі прысядала адпачыць на лаўцы пад вакном. Яна захаплялася нашым краявідам. Пад самым вакном было свіслачанскае поле (даўно яго няма і не будзе; і нашага таго вакна няма і не будзе), і там былі тыя макі. Маці перажыла дзве вайны і кроў бачыла, сваю і чужую. Але макі — гэта макі. Прыгажосць. Сваю прамову я пачала з макаў, бо чаму ж не. | Mama kochała patrzeć na maki. Rosły one nad brzegiem żyta. Kochała patrzeć na przyrodę, kiedy siadała odpocząć na ławce pod oknem. Zachwycała się naszym krajobrazem. Pod samym oknem było świsłoczańskie pole (dawno go nie ma i nie będzie; i tego naszego okna nie ma i nie będzie) i były te maki. Mama przeżyła dwie wojny i widziała krew, swoją i cudzą. Ale maki to maki. Coś pięknego. Swoje przemówienie zaczęłam od maków, bo czemu nie? |} Народны анекдот з Сакольшчыны, які ілюструе розніцу паміж літаратурнай польскай і мясцовай «простай» мовамі<ref>{{cite web |url=https://isokolka.eu/blogi/161-pa-prostu/27706-teraz-astatni-moment-kab-naszu-mowu-pirachawaci-patomnym-pa-prostu |title=«Teraz astatni momant, kab naszu mowu pirachawaci patomnym» |author=Raducha H. |publisher=iSokolka.eu |date=25 студзеня 2019 |lang=pl |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>: <blockquote> ''— Kiedyści czaławiek ad nas pajechał da Puszczy Auhustouskaj pa drewo. Jedzia, a napreciu jaho jedzia Mazur, czyli zza reki. I haworyć da jaho: «Panie, cy Pan nie znalaz worek, worecek w nim chleba glomecek i poswistacem psewiązane».''<br> ''«Nie», — haworyć nasz. «Ja znajszoł miaszok, miaszoczak, u jom chleba kusoczak i puhaju zawiazany».''<br> ''«A nie, nie to nie maje», — odkazał Mazur.'' </blockquote> == Гл. таксама == * [[Трасянка]] * [[Суржык]] * [[Тутэйшыя (назва)]] * [[Беларускія гаворкі ў Літве]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Юрый Унуковіч|Внуковіч Ю.]] |загаловак=Маркеры этнічнай ідэнтычнасці жыхароў Віленшчыны (па матэрыялах палявых этнаграфічных экспедыцый пачатку ХХІ ст.) |выданне=Studia Białorutenistyczne |тып=часопіс |год=2023 |том=17 |старонкі=65–87 |ref=Внуковіч |lang=be}} * {{артыкул |аўтар=[[Айдас Гудайціс|Gudaitis A.]] |загаловак=The Application of Geospatial Analysis Methods for the Reconstruction of Lithuanian–Slavic Ethnolinguistic Boundaries in Southeastern Lithuania |выданне=Languages |тып=часопіс |год=2024 |том=9 |нумар=359 |старонкі=1–20 |ref=Gudaitis |lang=en}} * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |ref=Jankowiak |lang=pl}} * {{артыкул |аўтар=[[Ніёле Туомене|Tuomienė N.]] |загаловак=Development of Lithuanian dialects in the active Baltic-Slavic contact zone: Signs of the decay of morphological structure |выданне=Valoda: nozīme un forma |тып=часопіс |год=2024 |том=15 |старонкі=210–226 |ref=Tuomienė |lang=en}} == Спасылкі == * [https://www.facebook.com/groups/102465516135496/ Група «Простая мова Віленшчыны»] ў сацыяльнай сетцы Facebook. {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Віленшчына]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовы Літвы]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Змяшаныя мовы]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 6l2epg9ewcfvwc7kb5g24rzrcaw2h01 5142356 5142354 2026-05-16T12:14:46Z DBatura 73587 5142356 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Простая мова (значэнні)}} '''Про́стая мо́ва''' (таксама ''просты язык'', ''па-просту''; {{lang-pl|mowa prosta, język prosty}})<ref>{{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=On the name(s) of the "prostaja mova" in the Polish-Lithuanian Commonwealth |выданне=Studia Slavica Academiae Scientiarum Hungaricae |год=2006 |нумар=51 |старонкі=97–121 |lang=en}}</ref> — размоўная і ўмоўная назва для абазначэння [[Дыялект|дыялектаў]] паўночна-заходніх абласцей [[Беларуская мова|беларускай мовы]] з [[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|балта-славянскага (польска-літоўска-беларускага) памежжа]], якія вызначаюцца наяўнасцю вялікай колькасці [[Паланізм|паланізмаў]], [[Русізм|русізмаў]] і [[Літуанізм|літуанізмаў]]. Гэтыя дыялекты выкарыстоўваюцца пераважна [[Беларусы ў Польшчы|беларусамі]] і палякамі [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], [[Сакольскі павет|Сакольскага рэгіёна]] ў [[Польшча|Польшчы]]<ref>{{артыкул |аўтар=Karaś H. |загаловак=Uwagi o polszczyźnie jako języku religijnym na Wschodzie (ze szczególnym uwzględnieniem Litwy) |выданне=Studia Elbląskie |год=2019 |нумар=20 |старонкі=147–159 |lang=pl}}</ref>, на [[Віленшчына|Віленшчыне]] (у [[Літва|Літве]] і паўночна-заходняй Беларусі)<ref name="jank_zw">{{cite web |url=https://zw.lt/opinie/jankowiak-mowa-prosta-jest-dla-mnie-synonimem-gwary-bialoruskiej/ |title=Jankowiak: „Mowa prosta” jest dla mnie synonimem gwary białoruskiej |publisher=Znad Wilii |date=26 жніўня 2015 |lang=pl |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>, а таксама ў [[Латгалія|Латгаліі]]<ref>{{артыкул |аўтар=Ostrówka M. |загаловак=Próba ustalenia miejsca „mowy prostej” w systemie komunikacji językowej łotewskich Polaków. Materiały z badań w Latgalii |выданне=Acta Baltico Slavica |год=2005 |нумар=29 |старонкі=195–211 |lang=pl}}</ref>. Простай мовай таксама часта называюць гутарковую мову Паўднёвага [[Падляшша]] і [[Заходняе Палессе|Заходняга Палессе]], якая мае шмат рысаў украінскіх дыялектаў і якую яе носьбіты адрозніваюць ад мовы паўночных суседзяў, што бліжэй да літаратурнай беларускай<ref>{{артыкул |аўтар=Sajewicz M. |загаловак=„Nasza mowa prosta”, czyli o białorusko-ukraińskiej granicy językowej na Białostocczyźnie |выданне=Nad Buhom i Narwoju |год=1992 |нумар=3 |старонкі=15–19 |lang=pl}}</ref>. == Характарыстыка і лінгвістычны статус == У гістарычнай рэтраспектыве «простую мову» можна разглядаць як своеасаблівае [[Кайнэ (мовазнаўства)|кайнэ]] — гутарковую мову міжэтнічных зносін на шырокай тэрыторыі сумежжа Літвы і Беларусі, якая склалася стыхійна. На ёй маглі паразумецца беларусы, літоўцы, палякі, яўрэі і татары. Літаратурная беларуская мова на рубяжы XIX і XX стагоддзяў шмат у чым распрацоўвалася менавіта на яе аснове. Агітуючы за актыўнае і свядомае выкарыстанне беларускай мовы, [[Янка Купала]] пісаў у 1914 годзе ў газеце «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]»: ''«Нам кажуць, і мы самі часта гэтаму патураем, што мова беларуская простая. А па мойму: ну і дзякаваць Богу: абы не крывая»''<ref>{{артыкул |аўтар=[[Янка Купала]] |загаловак=Ці маем мы права выракацца роднай мовы? |выданне=Наша Ніва |год=1914 |нумар=15 |дата=17 красавіка}}</ref>. Лінгвістычна «простая мова» амаль цалкам супадае паводле марфалогіі, сінтаксісу і асноўнага лексічнага фонду з дыялектамі беларускай мовы (пераважна з [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускімі]] і [[Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы|паўночна-заходнімі]]). Польскі дыялектолаг [[Міраслаў Янковяк]] адзначае, што тэрмін «простая мова» з'яўляецца сінонімам мясцовай беларускай гаворкі, якую выкарыстоўваюць жыхары незалежна ад сваёй нацыянальнай самаідэнтыфікацыі<ref name="jank_zw" />. Гэта мова паўсядзённага жыцця і простага народа, якая супрацьпастаўляецца літаратурным (нармаваным) мовам — польскай, рускай ці літоўскай. Яна выкарыстоўваецца ў паўсядзённых вусных зносінах у сельскай мясцовасці, як хатняя мова або ў размовах з суседзямі. Яна амаль ніколі не выкарыстоўваецца ва ўрачыстых выпадках, афіцыйных публікацыях або літаратуры, хоць зрэдку магла ўключацца дзеля ілюстратыўнасці або пераканаўчасці ў тэксты больш высокага статусу, напрыклад, у рэлігійныя павучанні XVIII стагоддзя<ref>{{артыкул |аўтар=Getka J. |загаловак=Prosta mowa w tekstach o charakterze religijnym XVIII wieku (Czyn jerejskogo nastawljenija, Poczajów 1776) |выданне=Rozprawy Komisji Językowej |год=2017 |нумар=64 |lang=pl}}</ref>. Перыядычна асобныя энтузіясты робяць спробы частковай кадыфікацыі той ці іншай версіі мовы. Напрыклад, у 1990-х гадах у Літве стваралася так званая «[[гальшанская мова]]», а ў наш час на Сакольшчыне (Польшча) дзейнічае гурток на чале з Уршуляй Шубздай, які заахвочвае жыхароў часцей ужываць дыялект публічна і публікуе на ім матэрыялы ў мясцовых СМІ<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/26866732.html |title=Уршуля Шубзда і «простая мова» |author=[[Ян Максімюк]] |publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]] |date=4 сакавіка 2015 |lang=be |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>. У пэўным сэнсе простую мову можна разглядаць як [[сацыялект]] вясковага насельніцтва або як [[патуа]]. == Сацыялінгвістычная сітуацыя і ідэнтычнасць == Носьбіты простай мовы часта не ведаюць пра «афіцыйную» лінгвістычную прыналежнасць свайго дыялекту да беларускай мовы або неахвотна з ёй пагаджаюцца. Гэта звязана з іх пераважна польскай нацыянальнай самаідэнтыфікацыяй і нежаданнем асацыявацца з беларускім нацыянальна-культурным праектам, які гістарычна ўспрымаўся імі праз прызму расійскага імперскага ці савецкага ўплываў, а таксама дзякуючы паспяховай польскай асіміляцыйнай палітыцы ў міжваенны перыяд{{sfn|Jankowiak|2025|с=81}}. Паводле беларускага этнолага [[Юрый Унуковіч|Юрыя Унуковіча]], выкарыстанне тэрміна «простая мова» сведчыць пра дамадэрную, мясцовую (лакальную) ідэнтычнасць яе носьбіта, а не пра канкрэтную нацыянальную прыналежнасць у сучасным палітычным сэнсе. У той час як стандартныя мовы служаць выразнымі маркерамі этнічнай ідэнтычнасці (напрыклад, літоўская мова для літоўцаў), простая мова ўяўляе сабой своеасаблівую «лінгвістычную анамалію» або «лімінальную катэгорыю»{{sfn|Внуковіч|2023|с=65–87}}. Даследаванні на Віленшчыне паказваюць, што для мясцовага насельніцтва галоўным маркерам падзелу і нацыянальнай прыналежнасці служыць не мова, а рэлігія: католікаў тут строга адносяць да палякаў, а праваслаўных — да беларусаў ці рускіх{{sfn|Внуковіч|2023|с=65–87}}. Пасля Другой сусветнай вайны простая мова часта дыскрымінавалася ўладамі (як у Польшчы, так і ў Літоўскай ССР) як вясковая гаворка з нізкім сацыяльным прэстыжам. Гэта прывяло да распаўсюджанага пераканання ў яе непаўнавартаснасці ў параўнанні з літаратурнымі польскай, рускай ці літоўскай мовамі і да нежадання выкарыстоўваць яе ў публічнай прасторы<ref>{{артыкул |аўтар=Sękowska E. |загаловак=Co mówią o języku ojczystym i tożsamości narodowej prace polonistów wileńskich |выданне=Poradnik Językowy |год=2009 |нумар=2 |старонкі=5–15 |lang=pl}}</ref>. У цяперашні час простая мова выкарыстоўваецца пераважна старэйшым пакаленнем і імкліва замяняецца сярод моладзі рускай, польскай або літоўскай мовамі ў залежнасці ад краіны пражывання{{sfn|Jankowiak|2025|с=87, 89, 92}}. == Уплыў на іншыя мовы == На беларуска-літоўскім памежжы (у прыватнасці, у [[Салечніцкі раён|Салечніцкім раёне]] Літвы і [[Воранаўскі раён|Воранаўскім раёне]] Беларусі) простая мова гістарычна аказвала і працягвае аказваць надзвычай моцны субстратны ўплыў на суседнія літоўскія дыялекты (паўднёвааўкштайцкую гаворку). Паводле даследаванняў літоўскай мовазнаўцы Ніёле Туомене, ва ўмовах цеснага білінгвізму і паступовага пераходу аўтахтоннага насельніцтва на славянскае маўленне, марфалагічная структура мясцовай літоўскай мовы зазнае інтэнсіўную дэградацыю пад ціскам дамінуючай простай мовы{{sfn|Tuomienė|2024|с=210, 214}}. Літоўскамоўныя жыхары пераймаюць беларускія граматычныя мадэлі: парушаюцца правілы словаўтварэння, адбываецца змяшэнне мужчынскага і жаночага родаў абстрактных назоўнікаў толькі дзеля таго, каб яны граматычна адпавядалі роду беларускага эквівалента (напрыклад, формы жаночага роду выкарыстоўваюцца замест мужчынскага пад уплывам беларускіх слоў кшталту «прыгажосць», «цемната»). Значныя змены адбываюцца і ў сістэме дзеяслова. Пад уплывам славянскай мадэлі часта будуюцца [[Зваротны дзеяслоў|зваротныя дзеясловы]] (літоўскі постфікс зваротнасці далучаецца ў самым канцы слова, капіруючы беларускія ''-ца / -ся''), а для абазначэння шматразовага дзеяння ў мінулым пачынае выкарыстоўвацца ўстаўное слова «''būdavo''» — як прамая калька з беларускага «бывала»{{sfn|Tuomienė|2024|с=214–224}}. == Гісторыя і дынаміка арэала == Прасторавы аналіз, праведзены на аснове мапы [[Ян Міхал Развадоўскі|Яна Міхала Развадоўскага]] (1901) і статыстычных даных 1890-х гадоў, паказвае, што ў канцы XIX стагоддзя шырокая зона інтэнсіўных беларуска-літоўскіх і беларуска-польскіх моўных кантактаў ахоплівала значныя тэрыторыі [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Беларускія гаворкі (простая мова) дамінавалі на велізарнай тэрыторыі на поўдзень, усход і поўнач ад Вільні{{sfn|Gudaitis|2024|с=5–11}}. Аднак на працягу XX стагоддзя арэал і шчыльнасць выкарыстання простай мовы значна скараціліся. У міжваенны перыяд, калі Віленшчына ўваходзіла ў склад Польшчы, адбылася незваротная змена моўнага кода з беларускага на польскі на вялікіх тэрыторыях{{sfn|Gudaitis|2024|с=12}}. У другой палове XX і пачатку XXI стагоддзя працэс заняпаду паскорыўся з-за адсутнасці прэстыжу, урбанізацыі і эміграцыі моладзі ў гарады, дзе яна пераходзіць на дзяржаўныя ці больш распаўсюджаныя мовы{{sfn|Gudaitis|2024|с=15–16}}. Сёння простая мова захоўваецца пераважна ў выглядзе ізаляваных арэалаў на памежжы Літвы і Беларусі. == Прыклады тэкстаў == Прыклад тэксту на «простай мове» ў параўнанні з літаратурнай беларускай і польскай мовамі (паводле выдання «Czasopis»<ref>{{cite web |url=https://czasopis.pl/sens-zycia/ |title=Sens życia |publisher=Czasopis |date=29 сакавіка 2021 |lang=pl |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>): {| class="wikitable" ! Простая мова (арыгінальны запіс лацінкай) ! Літаратурная беларуская мова ! Літаратурная польская мова |- | Maci lubiła hladzieć na maki. Jany raśli bieraham żyta. Lubiła hladzieć na pryrodu, kali prysiadała adpaczyć na łaǔcy pad waknom. Jana zachaplałasa naszym krajawidam. Pad samym waknom było świsłaczanskaja pole (daǔno jaho nima i ni budzia; i naszaho taho wakna nima i ni budzia) i byli tyja maki. Maci piarażyła dźwie wajny i kroǔ baczyła, swaju i czużuju. Ali maki heta maki. Krasata. Mój spicz ja zaczała ad makaǔ, bo czamu nie. | Маці любіла глядзець на макі. Яны раслі берагам жыта. Любіла глядзець на прыроду, калі прысядала адпачыць на лаўцы пад вакном. Яна захаплялася нашым краявідам. Пад самым вакном было свіслачанскае поле (даўно яго няма і не будзе; і нашага таго вакна няма і не будзе), і там былі тыя макі. Маці перажыла дзве вайны і кроў бачыла, сваю і чужую. Але макі — гэта макі. Прыгажосць. Сваю прамову я пачала з макаў, бо чаму ж не. | Mama kochała patrzeć na maki. Rosły one nad brzegiem żyta. Kochała patrzeć na przyrodę, kiedy siadała odpocząć na ławce pod oknem. Zachwycała się naszym krajobrazem. Pod samym oknem było świsłoczańskie pole (dawno go nie ma i nie będzie; i tego naszego okna nie ma i nie będzie) i były te maki. Mama przeżyła dwie wojny i widziała krew, swoją i cudzą. Ale maki to maki. Coś pięknego. Swoje przemówienie zaczęłam od maków, bo czemu nie? |} Народны анекдот з Сакольшчыны, які ілюструе розніцу паміж літаратурнай польскай і мясцовай «простай» мовамі<ref>{{cite web |url=https://isokolka.eu/blogi/161-pa-prostu/27706-teraz-astatni-moment-kab-naszu-mowu-pirachawaci-patomnym-pa-prostu |title=«Teraz astatni momant, kab naszu mowu pirachawaci patomnym» |author=Raducha H. |publisher=iSokolka.eu |date=25 студзеня 2019 |lang=pl |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>: <blockquote> ''— Kiedyści czaławiek ad nas pajechał da Puszczy Auhustouskaj pa drewo. Jedzia, a napreciu jaho jedzia Mazur, czyli zza reki. I haworyć da jaho: «Panie, cy Pan nie znalaz worek, worecek w nim chleba glomecek i poswistacem psewiązane».''<br> ''«Nie», — haworyć nasz. «Ja znajszoł miaszok, miaszoczak, u jom chleba kusoczak i puhaju zawiazany».''<br> ''«A nie, nie to nie maje», — odkazał Mazur.'' </blockquote> == Гл. таксама == * [[Трасянка]] * [[Суржык]] * [[Тутэйшыя (назва)]] * [[Беларускія гаворкі ў Літве]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Юрый Унуковіч|Внуковіч Ю.]] |загаловак=Маркеры этнічнай ідэнтычнасці жыхароў Віленшчыны (па матэрыялах палявых этнаграфічных экспедыцый пачатку ХХІ ст.) |выданне=Studia Białorutenistyczne |тып=часопіс |год=2023 |том=17 |старонкі=65–87 |ref=Внуковіч |lang=be}} * {{артыкул |аўтар=[[Айдас Гудайціс|Gudaitis A.]] |загаловак=The Application of Geospatial Analysis Methods for the Reconstruction of Lithuanian–Slavic Ethnolinguistic Boundaries in Southeastern Lithuania |выданне=Languages |тып=часопіс |год=2024 |том=9 |нумар=359 |старонкі=1–20 |ref=Gudaitis |lang=en}} * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |ref=Jankowiak |lang=pl}} * {{артыкул |аўтар=[[Ніёле Туомене|Tuomienė N.]] |загаловак=Development of Lithuanian dialects in the active Baltic-Slavic contact zone: Signs of the decay of morphological structure |выданне=Valoda: nozīme un forma |тып=часопіс |год=2024 |том=15 |старонкі=210–226 |ref=Tuomienė |lang=en}} == Спасылкі == * [https://www.facebook.com/groups/102465516135496/ Група «Простая мова Віленшчыны»] ў сацыяльнай сетцы Facebook. {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Віленшчына]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовы Літвы]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Змяшаныя мовы]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 2zfd9rpptu038zx01rx8dvxveqwi9be 5142363 5142356 2026-05-16T12:28:03Z DBatura 73587 /* Гл. таксама */ 5142363 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Простая мова (значэнні)}} '''Про́стая мо́ва''' (таксама ''просты язык'', ''па-просту''; {{lang-pl|mowa prosta, język prosty}})<ref>{{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=On the name(s) of the "prostaja mova" in the Polish-Lithuanian Commonwealth |выданне=Studia Slavica Academiae Scientiarum Hungaricae |год=2006 |нумар=51 |старонкі=97–121 |lang=en}}</ref> — размоўная і ўмоўная назва для абазначэння [[Дыялект|дыялектаў]] паўночна-заходніх абласцей [[Беларуская мова|беларускай мовы]] з [[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|балта-славянскага (польска-літоўска-беларускага) памежжа]], якія вызначаюцца наяўнасцю вялікай колькасці [[Паланізм|паланізмаў]], [[Русізм|русізмаў]] і [[Літуанізм|літуанізмаў]]. Гэтыя дыялекты выкарыстоўваюцца пераважна [[Беларусы ў Польшчы|беларусамі]] і палякамі [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], [[Сакольскі павет|Сакольскага рэгіёна]] ў [[Польшча|Польшчы]]<ref>{{артыкул |аўтар=Karaś H. |загаловак=Uwagi o polszczyźnie jako języku religijnym na Wschodzie (ze szczególnym uwzględnieniem Litwy) |выданне=Studia Elbląskie |год=2019 |нумар=20 |старонкі=147–159 |lang=pl}}</ref>, на [[Віленшчына|Віленшчыне]] (у [[Літва|Літве]] і паўночна-заходняй Беларусі)<ref name="jank_zw">{{cite web |url=https://zw.lt/opinie/jankowiak-mowa-prosta-jest-dla-mnie-synonimem-gwary-bialoruskiej/ |title=Jankowiak: „Mowa prosta” jest dla mnie synonimem gwary białoruskiej |publisher=Znad Wilii |date=26 жніўня 2015 |lang=pl |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>, а таксама ў [[Латгалія|Латгаліі]]<ref>{{артыкул |аўтар=Ostrówka M. |загаловак=Próba ustalenia miejsca „mowy prostej” w systemie komunikacji językowej łotewskich Polaków. Materiały z badań w Latgalii |выданне=Acta Baltico Slavica |год=2005 |нумар=29 |старонкі=195–211 |lang=pl}}</ref>. Простай мовай таксама часта называюць гутарковую мову Паўднёвага [[Падляшша]] і [[Заходняе Палессе|Заходняга Палессе]], якая мае шмат рысаў украінскіх дыялектаў і якую яе носьбіты адрозніваюць ад мовы паўночных суседзяў, што бліжэй да літаратурнай беларускай<ref>{{артыкул |аўтар=Sajewicz M. |загаловак=„Nasza mowa prosta”, czyli o białorusko-ukraińskiej granicy językowej na Białostocczyźnie |выданне=Nad Buhom i Narwoju |год=1992 |нумар=3 |старонкі=15–19 |lang=pl}}</ref>. == Характарыстыка і лінгвістычны статус == У гістарычнай рэтраспектыве «простую мову» можна разглядаць як своеасаблівае [[Кайнэ (мовазнаўства)|кайнэ]] — гутарковую мову міжэтнічных зносін на шырокай тэрыторыі сумежжа Літвы і Беларусі, якая склалася стыхійна. На ёй маглі паразумецца беларусы, літоўцы, палякі, яўрэі і татары. Літаратурная беларуская мова на рубяжы XIX і XX стагоддзяў шмат у чым распрацоўвалася менавіта на яе аснове. Агітуючы за актыўнае і свядомае выкарыстанне беларускай мовы, [[Янка Купала]] пісаў у 1914 годзе ў газеце «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]»: ''«Нам кажуць, і мы самі часта гэтаму патураем, што мова беларуская простая. А па мойму: ну і дзякаваць Богу: абы не крывая»''<ref>{{артыкул |аўтар=[[Янка Купала]] |загаловак=Ці маем мы права выракацца роднай мовы? |выданне=Наша Ніва |год=1914 |нумар=15 |дата=17 красавіка}}</ref>. Лінгвістычна «простая мова» амаль цалкам супадае паводле марфалогіі, сінтаксісу і асноўнага лексічнага фонду з дыялектамі беларускай мовы (пераважна з [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускімі]] і [[Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы|паўночна-заходнімі]]). Польскі дыялектолаг [[Міраслаў Янковяк]] адзначае, што тэрмін «простая мова» з'яўляецца сінонімам мясцовай беларускай гаворкі, якую выкарыстоўваюць жыхары незалежна ад сваёй нацыянальнай самаідэнтыфікацыі<ref name="jank_zw" />. Гэта мова паўсядзённага жыцця і простага народа, якая супрацьпастаўляецца літаратурным (нармаваным) мовам — польскай, рускай ці літоўскай. Яна выкарыстоўваецца ў паўсядзённых вусных зносінах у сельскай мясцовасці, як хатняя мова або ў размовах з суседзямі. Яна амаль ніколі не выкарыстоўваецца ва ўрачыстых выпадках, афіцыйных публікацыях або літаратуры, хоць зрэдку магла ўключацца дзеля ілюстратыўнасці або пераканаўчасці ў тэксты больш высокага статусу, напрыклад, у рэлігійныя павучанні XVIII стагоддзя<ref>{{артыкул |аўтар=Getka J. |загаловак=Prosta mowa w tekstach o charakterze religijnym XVIII wieku (Czyn jerejskogo nastawljenija, Poczajów 1776) |выданне=Rozprawy Komisji Językowej |год=2017 |нумар=64 |lang=pl}}</ref>. Перыядычна асобныя энтузіясты робяць спробы частковай кадыфікацыі той ці іншай версіі мовы. Напрыклад, у 1990-х гадах у Літве стваралася так званая «[[гальшанская мова]]», а ў наш час на Сакольшчыне (Польшча) дзейнічае гурток на чале з Уршуляй Шубздай, які заахвочвае жыхароў часцей ужываць дыялект публічна і публікуе на ім матэрыялы ў мясцовых СМІ<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/26866732.html |title=Уршуля Шубзда і «простая мова» |author=[[Ян Максімюк]] |publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]] |date=4 сакавіка 2015 |lang=be |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>. У пэўным сэнсе простую мову можна разглядаць як [[сацыялект]] вясковага насельніцтва або як [[патуа]]. == Сацыялінгвістычная сітуацыя і ідэнтычнасць == Носьбіты простай мовы часта не ведаюць пра «афіцыйную» лінгвістычную прыналежнасць свайго дыялекту да беларускай мовы або неахвотна з ёй пагаджаюцца. Гэта звязана з іх пераважна польскай нацыянальнай самаідэнтыфікацыяй і нежаданнем асацыявацца з беларускім нацыянальна-культурным праектам, які гістарычна ўспрымаўся імі праз прызму расійскага імперскага ці савецкага ўплываў, а таксама дзякуючы паспяховай польскай асіміляцыйнай палітыцы ў міжваенны перыяд{{sfn|Jankowiak|2025|с=81}}. Паводле беларускага этнолага [[Юрый Унуковіч|Юрыя Унуковіча]], выкарыстанне тэрміна «простая мова» сведчыць пра дамадэрную, мясцовую (лакальную) ідэнтычнасць яе носьбіта, а не пра канкрэтную нацыянальную прыналежнасць у сучасным палітычным сэнсе. У той час як стандартныя мовы служаць выразнымі маркерамі этнічнай ідэнтычнасці (напрыклад, літоўская мова для літоўцаў), простая мова ўяўляе сабой своеасаблівую «лінгвістычную анамалію» або «лімінальную катэгорыю»{{sfn|Внуковіч|2023|с=65–87}}. Даследаванні на Віленшчыне паказваюць, што для мясцовага насельніцтва галоўным маркерам падзелу і нацыянальнай прыналежнасці служыць не мова, а рэлігія: католікаў тут строга адносяць да палякаў, а праваслаўных — да беларусаў ці рускіх{{sfn|Внуковіч|2023|с=65–87}}. Пасля Другой сусветнай вайны простая мова часта дыскрымінавалася ўладамі (як у Польшчы, так і ў Літоўскай ССР) як вясковая гаворка з нізкім сацыяльным прэстыжам. Гэта прывяло да распаўсюджанага пераканання ў яе непаўнавартаснасці ў параўнанні з літаратурнымі польскай, рускай ці літоўскай мовамі і да нежадання выкарыстоўваць яе ў публічнай прасторы<ref>{{артыкул |аўтар=Sękowska E. |загаловак=Co mówią o języku ojczystym i tożsamości narodowej prace polonistów wileńskich |выданне=Poradnik Językowy |год=2009 |нумар=2 |старонкі=5–15 |lang=pl}}</ref>. У цяперашні час простая мова выкарыстоўваецца пераважна старэйшым пакаленнем і імкліва замяняецца сярод моладзі рускай, польскай або літоўскай мовамі ў залежнасці ад краіны пражывання{{sfn|Jankowiak|2025|с=87, 89, 92}}. == Уплыў на іншыя мовы == На беларуска-літоўскім памежжы (у прыватнасці, у [[Салечніцкі раён|Салечніцкім раёне]] Літвы і [[Воранаўскі раён|Воранаўскім раёне]] Беларусі) простая мова гістарычна аказвала і працягвае аказваць надзвычай моцны субстратны ўплыў на суседнія літоўскія дыялекты (паўднёвааўкштайцкую гаворку). Паводле даследаванняў літоўскай мовазнаўцы Ніёле Туомене, ва ўмовах цеснага білінгвізму і паступовага пераходу аўтахтоннага насельніцтва на славянскае маўленне, марфалагічная структура мясцовай літоўскай мовы зазнае інтэнсіўную дэградацыю пад ціскам дамінуючай простай мовы{{sfn|Tuomienė|2024|с=210, 214}}. Літоўскамоўныя жыхары пераймаюць беларускія граматычныя мадэлі: парушаюцца правілы словаўтварэння, адбываецца змяшэнне мужчынскага і жаночага родаў абстрактных назоўнікаў толькі дзеля таго, каб яны граматычна адпавядалі роду беларускага эквівалента (напрыклад, формы жаночага роду выкарыстоўваюцца замест мужчынскага пад уплывам беларускіх слоў кшталту «прыгажосць», «цемната»). Значныя змены адбываюцца і ў сістэме дзеяслова. Пад уплывам славянскай мадэлі часта будуюцца [[Зваротны дзеяслоў|зваротныя дзеясловы]] (літоўскі постфікс зваротнасці далучаецца ў самым канцы слова, капіруючы беларускія ''-ца / -ся''), а для абазначэння шматразовага дзеяння ў мінулым пачынае выкарыстоўвацца ўстаўное слова «''būdavo''» — як прамая калька з беларускага «бывала»{{sfn|Tuomienė|2024|с=214–224}}. == Гісторыя і дынаміка арэала == Прасторавы аналіз, праведзены на аснове мапы [[Ян Міхал Развадоўскі|Яна Міхала Развадоўскага]] (1901) і статыстычных даных 1890-х гадоў, паказвае, што ў канцы XIX стагоддзя шырокая зона інтэнсіўных беларуска-літоўскіх і беларуска-польскіх моўных кантактаў ахоплівала значныя тэрыторыі [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Беларускія гаворкі (простая мова) дамінавалі на велізарнай тэрыторыі на поўдзень, усход і поўнач ад Вільні{{sfn|Gudaitis|2024|с=5–11}}. Аднак на працягу XX стагоддзя арэал і шчыльнасць выкарыстання простай мовы значна скараціліся. У міжваенны перыяд, калі Віленшчына ўваходзіла ў склад Польшчы, адбылася незваротная змена моўнага кода з беларускага на польскі на вялікіх тэрыторыях{{sfn|Gudaitis|2024|с=12}}. У другой палове XX і пачатку XXI стагоддзя працэс заняпаду паскорыўся з-за адсутнасці прэстыжу, урбанізацыі і эміграцыі моладзі ў гарады, дзе яна пераходзіць на дзяржаўныя ці больш распаўсюджаныя мовы{{sfn|Gudaitis|2024|с=15–16}}. Сёння простая мова захоўваецца пераважна ў выглядзе ізаляваных арэалаў на памежжы Літвы і Беларусі. == Прыклады тэкстаў == Прыклад тэксту на «простай мове» ў параўнанні з літаратурнай беларускай і польскай мовамі (паводле выдання «Czasopis»<ref>{{cite web |url=https://czasopis.pl/sens-zycia/ |title=Sens życia |publisher=Czasopis |date=29 сакавіка 2021 |lang=pl |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>): {| class="wikitable" ! Простая мова (арыгінальны запіс лацінкай) ! Літаратурная беларуская мова ! Літаратурная польская мова |- | Maci lubiła hladzieć na maki. Jany raśli bieraham żyta. Lubiła hladzieć na pryrodu, kali prysiadała adpaczyć na łaǔcy pad waknom. Jana zachaplałasa naszym krajawidam. Pad samym waknom było świsłaczanskaja pole (daǔno jaho nima i ni budzia; i naszaho taho wakna nima i ni budzia) i byli tyja maki. Maci piarażyła dźwie wajny i kroǔ baczyła, swaju i czużuju. Ali maki heta maki. Krasata. Mój spicz ja zaczała ad makaǔ, bo czamu nie. | Маці любіла глядзець на макі. Яны раслі берагам жыта. Любіла глядзець на прыроду, калі прысядала адпачыць на лаўцы пад вакном. Яна захаплялася нашым краявідам. Пад самым вакном было свіслачанскае поле (даўно яго няма і не будзе; і нашага таго вакна няма і не будзе), і там былі тыя макі. Маці перажыла дзве вайны і кроў бачыла, сваю і чужую. Але макі — гэта макі. Прыгажосць. Сваю прамову я пачала з макаў, бо чаму ж не. | Mama kochała patrzeć na maki. Rosły one nad brzegiem żyta. Kochała patrzeć na przyrodę, kiedy siadała odpocząć na ławce pod oknem. Zachwycała się naszym krajobrazem. Pod samym oknem było świsłoczańskie pole (dawno go nie ma i nie będzie; i tego naszego okna nie ma i nie będzie) i były te maki. Mama przeżyła dwie wojny i widziała krew, swoją i cudzą. Ale maki to maki. Coś pięknego. Swoje przemówienie zaczęłam od maków, bo czemu nie? |} Народны анекдот з Сакольшчыны, які ілюструе розніцу паміж літаратурнай польскай і мясцовай «простай» мовамі<ref>{{cite web |url=https://isokolka.eu/blogi/161-pa-prostu/27706-teraz-astatni-moment-kab-naszu-mowu-pirachawaci-patomnym-pa-prostu |title=«Teraz astatni momant, kab naszu mowu pirachawaci patomnym» |author=Raducha H. |publisher=iSokolka.eu |date=25 студзеня 2019 |lang=pl |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>: <blockquote> ''— Kiedyści czaławiek ad nas pajechał da Puszczy Auhustouskaj pa drewo. Jedzia, a napreciu jaho jedzia Mazur, czyli zza reki. I haworyć da jaho: «Panie, cy Pan nie znalaz worek, worecek w nim chleba glomecek i poswistacem psewiązane».''<br> ''«Nie», — haworyć nasz. «Ja znajszoł miaszok, miaszoczak, u jom chleba kusoczak i puhaju zawiazany».''<br> ''«A nie, nie to nie maje», — odkazał Mazur.'' </blockquote> == Гл. таксама == * [[Трасянка]] * [[Суржык]] * [[Тутэйшыя (выраз)]] * [[Беларускія гаворкі ў Літве]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Юрый Унуковіч|Внуковіч Ю.]] |загаловак=Маркеры этнічнай ідэнтычнасці жыхароў Віленшчыны (па матэрыялах палявых этнаграфічных экспедыцый пачатку ХХІ ст.) |выданне=Studia Białorutenistyczne |тып=часопіс |год=2023 |том=17 |старонкі=65–87 |ref=Внуковіч |lang=be}} * {{артыкул |аўтар=[[Айдас Гудайціс|Gudaitis A.]] |загаловак=The Application of Geospatial Analysis Methods for the Reconstruction of Lithuanian–Slavic Ethnolinguistic Boundaries in Southeastern Lithuania |выданне=Languages |тып=часопіс |год=2024 |том=9 |нумар=359 |старонкі=1–20 |ref=Gudaitis |lang=en}} * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |ref=Jankowiak |lang=pl}} * {{артыкул |аўтар=[[Ніёле Туомене|Tuomienė N.]] |загаловак=Development of Lithuanian dialects in the active Baltic-Slavic contact zone: Signs of the decay of morphological structure |выданне=Valoda: nozīme un forma |тып=часопіс |год=2024 |том=15 |старонкі=210–226 |ref=Tuomienė |lang=en}} == Спасылкі == * [https://www.facebook.com/groups/102465516135496/ Група «Простая мова Віленшчыны»] ў сацыяльнай сетцы Facebook. {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Віленшчына]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовы Літвы]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Змяшаныя мовы]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 8260dah70ujnu7tuzg7ofnaatc135ia Файлы Эпштэйна 0 803792 5142401 5120910 2026-05-16T14:54:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142401 wikitext text/x-wiki [[Файл:U.S. Virgin Islands, Department of Justice, Sexual Offender Registry Photograph 4.png|міні| Эпштэйн у 2013 годзе]] [[Файл:Release the Epstein Files (54865107452).jpg|міні|Дэманстранты патрабуюць апублікавання дакументаў па справе Эпштэйна (кастрычнік 2025 года, акруга Калумбія, ЗША)]] '''Файлы Эпштэйна''' — больш за 6 мільёнаў старонак дакументаў, выяў і відэа, якія падрабязна апісваюць злачынную дзейнасць [[Джэфры Эпштэйн]]а — амерыканскага фінансіста, асуджанага за сексуальныя злачынствы супраць дзяцей. Апроч іншага паказваюць яго круг зносін, які складаецца з палітыкаў, знакамітасцяў і іншых публічных асоб<ref name="BBC-2024-who-named">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-67861498 |title=Jeffrey Epstein list: Who is named in court filings? |lang=en |website=[[BBC News]] |date=2024-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250713195321/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-67861498 |archive-date=2025-07-13 |access-date=July 15, 2025 |url-status=live}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Epstein Files Phase 1, Part C – Contact Book Redacted.pdf|міні|Кантактная кніга Эпштэйна<ref>{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/epstein-files-trump-bondi-loomer-b2789668.html |title=The Epstein Files: How the saga unfolded within Trump's administration |lang=en |website=[[The Independent]] |date=2025-07-17 |access-date=July 18, 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/what-to-know-about-the-dismissal-of-the-epstein-files-by-trumps-justice-department |title=What to know about the dismissal of the Epstein files by Trump's Justice Department |lang=en |website=PBS News |date=2025-07-17 |access-date=July 18, 2025 |url-status=live}}</ref>]] У 2006 годзе [[Джэфры Эпштэйн]] быў абвінавачаны ў падбухторванні да прастытуцыі<ref>{{cite web |url=https://www.palmbeachpost.com/article/20080701/NEWS/190918539 |title=Indictment: Billionaire Solicited 3 Times |lang=en |date=2008-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614061819/https://www.palmbeachpost.com/article/20080701/NEWS/190918539 |archive-date=June 14, 2021 |access-date=April 9, 2021 |url-status=dead}}</ref>, а ў 2008 годзе пагадзіўся на ўгоду са следствам, прызнаўшы віну ў схіленні да прастытуцыі непаўналетніх, і быў прысуджаны да 18 месяцаў у турме, з якіх адседзеў 13<ref>{{Cite news|title=Jeffrey Epstein's donations to young pupils prompts US Virgin Islands review|first=Jon|last=Swaine|url=https://www.theguardian.com/us-news/2015/jan/13/jeffrey-epstein-donations-us-virgin-islands-review|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2015-01-13|access-date=2026-02-06|lang=en-GB}}</ref>. Заключаная здзелка пасля называлася журналістамі і работнікамі пракуратуры спрэчнай і беспрэцэдэнтнай з прычыны выгоднасці яе ўмоў<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2025/09/19/politics/alex-acosta-house-oversight-epstein|title=Former US attorney defends Epstein’s 2008 plea deal in hours-long appearance on Capitol Hill {{!}} CNN Politics|lang=en|first=Annie|last=Grayer|website=CNN|date=2025-09-19|access-date=2026-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=The 'completely unprecedented' plea deal Jeffrey Epstein made with Alex Acosta|url=https://www.pbs.org/newshour/show/the-completely-unprecedented-plea-deal-jeffrey-epstein-made-with-alex-acosta|website=PBS News|date=2019-07-08|access-date=2026-02-06|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250315072828/https://www.pbs.org/newshour/show/the-completely-unprecedented-plea-deal-jeffrey-epstein-made-with-alex-acosta|archive-date=2025-03-15}}</ref>. У 2019 годзе яму зноў былі прад’яўленыя абвінавачванні<ref name="jpost">{{cite web |url=https://www.jpost.com/International/Billionaire-sex-offender-Jeffrey-Epstein-charged-with-sex-trafficking-594864 |title=Billionaire sex offender Jeffrey Epstein charged with sex trafficking |lang=en |website=[[The Jerusalem Post]] |date=2019-07-07 |archive-url=https://archive.today/20190710185235/https://www.jpost.com/International/Billionaire-sex-offender-Jeffrey-Epstein-charged-with-sex-trafficking-594864 |archive-date=July 10, 2019 |access-date=July 17, 2019 |url-status=live}}</ref>, пасля чаго ён [[смерць Джэфры Эпштэйна|памёр у турме]]. Эпштэйн падтрымліваў шырокае кола знаёмстваў сярод публічных фігур, уключаючы палітыкаў і знакамітасцяў<ref name="BBC-2024-who-named" />. Пасля гэтага паўсталі [[Тэорыя змовы|тэорыі змовы]] аб тым, што Эпштэйн вёў спіс кліентаў, сумесна з якімі ён займаўся сексуальнай эксплуатацыяй непаўналетніх, што ён выкарыстаў гэты спіс для [[шантаж]]а, і што гэтыя кліенты арганізавалі яго забойства. Гэтыя тэорыі атрымалі шырокае распаўсюджванне пачынаючы з 2019 года, іх распаўсюджваў, у тым ліку, прэзідэнт ЗША Дональд Трамп<ref>{{cite web |url=https://edition.cnn.com/2020/07/23/politics/donald-trump-ghislaine-maxwell-jeffrey-epstein-history |title=Trump claims not to be following Maxwell case despite long ties to Epstein |lang=en |website=[[CNN]] |date=2020-07-23 |access-date=July 21, 2025 |url-status=live |last1=Vasquez |first1=Meagan |last2=Liptak |first2=Kevin}}</ref>. У 2025 годзе пачалася другая хваля папулярызацыі тэорый<ref name="GuardJul25">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/jul/08/rightwing-jeffrey-epstein-client-list |title=Rightwing influencers indignant over FBI claim that Jeffrey Epstein's client list doesn't exist |lang=en |first=Jessica |last=Glenza |website=[[The Guardian]] |date=2025-07-08 |access-date=July 11, 2025 |url-status=live}}</ref><ref name="IndJul25">{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/dershowitz-epstein-client-list-trump-b2786911.html |title=Former Trump lawyer claims he knows Epstein client list names: 'But I'm bound by confidentiality' |lang=en |first=Gustav |last=Kilander |website=[[The Independent]] |date=2025-07-07 |access-date=July 11, 2025 |url-status=live}}</ref>. У ходзе [[прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2024)|прэзідэнцкай кампаніі 2024 года]] [[Дональд Трамп]] высунуў ідэю публікацыі файлаў Эпштэйна<ref>{{cite web |url=https://abc7news.com/post/what-trump-has-said-epstein-years-including-2024-campaign-trail/17153215/ |title=What Trump has said about Epstein over the years, including on 2024 campaign trail |lang=en |website=ABC7 San Francisco |date=2025-07-16 |access-date=2025-09-12 |url-status=live}}</ref>, хоць пасля ён заявіў, што гэтыя файлы з’яўляюцца фальсіфікацыямі членаў [[Дэмакратычная партыя ЗША| Дэмакратычнай партыі]]<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/16/trump-lashes-out-at-past-supporters-over-epstein |title=Trump lashes out at 'PAST supporters' over 'Epstein Hoax' |lang=en |website=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=2025-07-16 |access-date=2025-09-12 |url-status=live}}</ref>. 18 лістапада 2025 года [[Палата прадстаўнікоў ЗША]] прыняла Закон аб празрыстасці файлаў Эпштэйна 427 галасамі за і адным супраць<ref name="NBC-2025-11-18">{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/politics/trump-administration/live-blog/trump-house-vote-epstein-files-bin-salman-gaza-venezuela-live-updates-rcna244150 |title=Live updates: House passes bill to release Epstein files; Trump defends Saudi crown prince |lang=en |website=[[NBC News]] |date=2025-11-18 |access-date=November 18, 2025 |url-status=live}}</ref>. [[Сенат ЗША]] аднагалосна ўхваліў яго<ref name="Carney & Fuchs">{{cite web |url=https://www.politico.com/news/2025/11/18/house-approves-epstein-files-bill-in-near-unanimous-vote-00656764 |title=Senate approves Epstein files bill, sending it to Trump's desk |lang=en |author=Carney |first=Jordaine |website=[[Politico]] |date=2025-11-18 |url-status=live |last2=Fuchs |first2=Hailey}}</ref>. На наступны дзень Трамп падпісаў законапраект<ref name="Rimmer 2025">{{cite web |url=https://www.cnn.com/politics/live-news/trump-presidency-epstein-files-release-11-19-25?post-id=cmi643e2w00003b6n4j8hyiz9 |title=Senate officially sends Epstein files bill to Trump's desk |lang=en |author=Rimmer |first=Morgan |website=[[CNN]] |date=2025-11-19 |access-date=November 19, 2025 |url-status=live}}</ref>. [[Міністэрства юстыцыі ЗША]] апублікавала адносна невялікую колькасць файлаў Эпштэйна да ўстаноўленага законам тэрміну 19 снежня 2025 года, што выклікала крытыку з боку і рэспубліканцаў, і дэмакратаў. 30 студзеня 2026 года было апублікавана больш за 3 мільёны старонак, уключаючы 2000 відэа і 180 000 выяў<ref name="justicedepartmentjan302026release">{{cite web |url=https://www.justice.gov/opa/pr/department-justice-publishes-35-million-responsive-pages-compliance-epstein-files |title=Office of Public Affairs &#124; Department of Justice Publishes 3.5 Million Responsive Pages in Compliance with the Epstein Files Transparency Act |lang=en |website=U.S. Department of Justice |date=2026-01-30 |access-date=January 30, 2026 |url-status=live}}</ref>. Хоць Міністэрства юстыцыі прызнала, што ў агульнай складанасці больш за 6 мільёнаў старонак могуць адпавядаць крытэрам файлаў, якія павінны быць апублікаваныя ў адпаведнасці з Законам аб празрыстасці файлаў Эпштэйна<ref name="epsteinfiles6millions">{{cite web |url=https://www.politico.com/news/2026/01/30/epstein-drop-live-00757275 |title=DOJ announces full release of Epstein files |lang=en |author=Fuchs |first=Hailey |website=[[Politico]] |date=2026-01-30 |access-date=January 30, 2026 |url-status=live}}</ref>, яно заявіла, што публікацыя 30 студзеня будзе апошняй і што яно выканала свае юрыдычныя абавязацельствы<ref name="reportedlegalobligationcompliance">{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/us/trumps-justice-department-releases-new-cache-jeffrey-epstein-files-2026-01-30/ |title=Trump's Justice Department releases final cache of Jeffrey Epstein files |lang=en |author=Goudsward |first=Andrew |website=[[Рейтер|Reuters]] |date=2026-01-30 |access-date=January 30, 2026 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://abc7news.com/post/what-trump-has-said-epstein-years-including-2024-campaign-trail/17153215/ |title=What Trump has said about Epstein over the years, including on 2024 campaign trail |lang=en |website=ABC7 San Francisco |date=2025-07-16 |access-date=2025-09-12 |url-status=live}}</ref>. == Агляд == Тэрмін «файлы Эпштэйна» ставіцца да дакументаў, сабраных у якасці доказаў па крымінальных справах супраць Эпштэйна і яго саўдзельнікаў. Файлы захоўваюцца ў выглядзе больш чым 300 [[гігабайт]] даных, а таксама іншых матэрыялаў, у сістэме кіравання справамі ФБР Sentinel<ref>{{cite web |url=https://www.cnn.com/politics/live-news/epstein-files-release-09-02-25#cmf31r0l7001s3b6n7bjfl73d |title=The Epstein files have become a growing public relations crisis for Trump. Here's how we got here |lang=en |website=[[CNN]] |date=2025-09-02 |access-date=September 2, 2025 |url-status=live |last1=Scannell |first1=Kara |last2=Perez |first2=Evan |last3=Grayer |first3=Annie |last4=Barrett |first4=Ted |last5=Ferris |first5=Sarah}}</ref>. У іх уваходзяць яго кантактная кніга, часопісы палётаў яго самалётаў і судовыя дакументы; частка матэрыялаў была апублікаваная ў адрэдагаваным выглядзе<ref name="ABC Musk Epstein">{{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2025-06-06/what-are-the-epstein-files-trump-musk-fight/105384646 |title=Elon Musk says Donald Trump is in the Epstein files — here's the background |lang=en |first=Elissa |last=Steedman |website=ABC News |date=2025-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250709213532/https://www.abc.net.au/news/2025-06-06/what-are-the-epstein-files-trump-musk-fight/105384646 |archive-date=2025-07-09 |access-date=July 14, 2025 |url-status=live}}</ref><ref name="Independent Epstein">{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/epstein-files-pam-bondi-names-list-b2706666.html |title=Epstein files: Names in disgraced financier's contact book released by Pam Bondi |lang=en |first=Ariana |last=Baio |website=[[The Independent]] |date=2025-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250617183100/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/epstein-files-pam-bondi-names-list-b2706666.html |archive-date=2025-06-17 |access-date=July 14, 2025 |url-status=live}}</ref>. Напрыклад, у судовых дакументах і часопісах палётаў паказваліся розныя вядомыя асобы, якія вандравалі з Эпштэйнам або падтрымлівалі з ім кантакты<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-67865190 |title=Jeffrey Epstein: Prince Andrew and Bill Clinton named in court files |lang=en |website=[[BBC News]] |date=2024-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250708061512/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-67865190 |archive-date=2025-07-08 |access-date=July 14, 2025 |url-status=live}}</ref>. У склад файлаў уваходзіць: * '''«Спіс Эпштэйна»''' — меркаваны дакумент у складзе гэтых матэрыялаў, які змяшчае імёны высокапастаўленых кліентаў, з якімі фінансіст займаўся сексуальнай эксплуатацыяй непаўналетніх. Эпштэйн выбудоўваў кола з публічных фігур, уключаючы палітыкаў і знакамітасцяў, што падсілкоўвала сцвярджэнні аб тым, што ён вёў падобны спіс для шантажу гэтых асоб, а таксама аб тым, што яго смерць у 2019 годзе была не самагубствам (як паведамлялася афіцыйна), а забойствам з мэтай абароны яго кліентаў. Сцвярджэнні аб існаванні кліенцкага спісу ўпершыню з’явіліся адразу пасля смерці Эпштэйна, а затым атрымалі асаблівую вядомасць у 2025 годзе пасля аддаленага твіта былога старэйшага саветніка [[Белы дом|Белага дома]] і супрацоўніка [[Дэпартамент эфектыўнасці ўрада (ЗША)|DOGE]] [[Ілан Маск|Ілана Маска]], у якім сцвярджалася, што прэзідэнт ЗША Дональд Трамп «фігуруе ў файлах Эпштэйна». [[Другое прэзідэнцтва Дональда Трампа|Адміністрацыя Трампа]] праз [[Міністэрства юстыцыі ЗША]] апублікавала [[Мемарандум (права)|мемарандум]] 7 ліпеня 2025 года<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.justice.gov/opa/media/1407001/dl |title=FBI Memo, July 2025 |lang=en |date=July 2025 |publisher=[[Министерство юстиции США|United States Department of Justice]] |url-status=live}}</ref>, у якім заяўлялася, што такога спісу не існуе і што «не было знойдзена дакладных доказаў таго, што Эпштэйн шантажаваў бачных асоб у рамках сваёй дзейнасці. Мы не выявілі доказаў, якія маглі б паслужыць падставай для расследавання ў дачыненні да не прыцягнутых да адказнасці трэціх асоб». Мемарандум выклікаў [[скептыцызм]] у палітычных каментатараў, уключаючы [[Алекс Джонс|Алекса Джонса]]<ref>{{cite journal |last=Spangler |first=Todd |date=July 8, 2025 |title=Alex Jones Breaks Down in Tears After DOJ, FBI Release Epstein Memo Finding No Evidence of a 'Client List': It 'Tears My Guts Out' |url=https://variety.com/2025/digital/news/alex-jones-breaks-down-tears-doj-fbi-epstein-memo-client-list-1236449323/ |lang=en |access-date=July 28, 2025 |magazine=[[Variety|Variety]]}}</ref> і [[Джон Олівер|Джона Олівера]]<ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2025/07/john-oliver-last-week-tonight-donald-trump-jeffrey-epstein-1236471894/ |title=John Oliver Zeroes In On Laundry List Of Trump's Connections To Jeffrey Epstein: "Nothing To See!" |lang=en |first=Natalie |last=Oganesyan |website=[[Deadline Hollywood|Deadline]] |date=2025-07-28 |access-date=July 28, 2025 |url-status=live}}</ref>. * «'''Чорная кніга Эпштэйна»''' або '''«маленькая чорная кніга Эпштэйна»''' — 97-старонкавая кніга з імёнамі, тэлефоннымі нумарамі, адрасамі электроннай пошты і дамашнімі адрасамі, якую былы супрацоўнік вынес з дома Эпштэйна ў 2005 годзе і пазней спрабаваў прадаць. Сайт [[Gawker]] апублікаваў адрэдагаваную версію ў 2015 годзе, а арыгінальная версія была выкладзеная на [[8kun|8chan]] у 2019 годзе<ref>{{cite journal |last=Nally |first=Leland |date=October 9, 2020 |title=I Called Everyone in Jeffrey Epstein's Little Black Book |url=https://www.motherjones.com/politics/2020/10/i-called-everyone-in-jeffrey-epsteins-little-black-book/ |access-date=July 22, 2025 |magazine=Mother Jones}}</ref><ref>{{cite journal |title=Who Was Jeffrey Epstein Calling? |url=https://nymag.com/intelligencer/article/jeffrey-epstein-high-society-contacts.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107053630/https://nymag.com/intelligencer/article/jeffrey-epstein-high-society-contacts.html |archive-date=2024-01-07 |access-date=July 22, 2025 |magazine=[[New York Magazine|New York]]}}</ref><ref>{{cite web |url=https://embed.documentcloud.org/documents/1508273-jeffrey-epsteins-little-black-book-redacted/ |title=Jeffrey Epstein's Little Black Book REDACTED |lang=en |website=DocumentCloud |access-date=July 26, 2025 |url-status=dead |archive-date=17 сакавіка 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260317145806/https://embed.documentcloud.org/documents/1508273-jeffrey-epsteins-little-black-book-redacted/ }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.documentcloud.org/documents/20973204-jeffrey-epsteins-other-little-black-book-redacted/ |title=Jeffrey Epstein's Other Little Black Book REDACTED |lang=en |website=DocumentCloud |access-date=July 26, 2025 |url-status=dead |archive-date=17 лютага 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260217000407/https://www.documentcloud.org/documents/20973204-jeffrey-epsteins-other-little-black-book-redacted/ }}</ref>. Другая кніга кантактаў, якую часам называюць «іншай маленькай чорнай кнігай Эпштэйна», была апублікаваная выданнем [[Business Insider]] у 2021 годзе і датавана кастрычнікам 1997 года<ref name="MTCW 21">{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/jeffrey-epstein-other-little-black-book-2021-6 |title=We found Jeffrey Epstein's other little black book from 1997. Search all 349 names in our exclusive database. |lang=en |website=[[Business Insider]] |date=2021-06-23 |access-date=August 5, 2025 |url-status=live |last1=Morris |first1=Meghan |last2=Trotter |first2=J.K. |last3=Cook |first3=John |last4=Wang |first4=Angela}}</ref>. Па словах журналісткі-даследчыцы Джулі К. Браўн, каталог склала тагачасная сяброўка Эпштэйна [[Гіслейн Максвел]]. Ён уключаў як знакамітасцяў, так і садоўнікаў Эпштэйна, яго цырульніка і электрыка. Браўн адзначала, што «так званы спіс на самай справе з’яўляецца ілжывым следам» і што «кожны раз, калі Эпштэйн або Максвел сустракалі кагосьці важнага, яны бралі яго кантактныя дадзеныя і заносілі іх у гэты файл... так што было цалкам ясна, што гэта не „Чорная кніга“ у сэнсе спісу кліентаў. Гэта быў проста тэлефонны даведнік»<ref>{{cite journal |last1=LaFrance |first1=Adrienne |date=July 17, 2025 |title=The Razor-Thin Line Between Conspiracy Theory and Actual Conspiracy |url=https://www.theatlantic.com/podcasts/archive/2025/07/the-line-between-conspiracy-theory-and-actual-conspiracy/683569/ |access-date=August 24, 2025 |magazine=[[The Atlantic]]}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/jul/24/what-are-the-jeffrey-epstein-documents-trump |title=What are the Jeffrey Epstein files and will they be released? |lang=en |first=Rachel |last=Leingang |website=[[The Guardian]] |date=2025-07-24 |access-date=August 22, 2025 |url-status=live}}</ref>. У мемарандуме Міністэрства юстыцыі ад ліпеня 2025 года таксама паказвалася, што ў файлах Эпштэйна не існуе кліенцкага спісу і што следчыя не знайшлі дакладных доказаў выкарыстання такіх матэрыялаў для шантажу. У дакуменце таксама пацвярджалася, што смерць Эпштэйна была самагубствам<ref name=":0" />. == Інфармацыя== У дакументах утрымліваўся праект федэральнага абвінаваўчага заключэння 2007 года супраць Эпштэйна і трох яго памочнікаў, які так і не быў даведзены да суда<ref name="AP-famous-names">{{cite web |url=https://apnews.com/article/epstein-justice-department-trump-musk-andrew-tisch-d5dfbb26b93c46a4d6ab9ecf4eb3d3b1 |title=In the latest Epstein files are famous names and details about an earlier investigation |lang=en |first=Eric |last=Tucker |website=[[Ассошиэйтед Пресс|AP News]] |date=2026-01-31 |access-date=2026-01-31 |url-status=live |last2=Sisak |first2=Michael R.}}</ref>. Паводле апублікаваных матэрыялаў, [[Федэральнае бюро расследаванняў|ФБР]] пачало расследаванне ў дачыненні да Эпштэйна ў ліпені 2006 года, а ў маі 2007 года некалькі непаўналетніх дзяўчат паведамілі паліцыі і ФБР, што ім плацілі за сексуалізаваныя масажы для Эпштэйна. Але федэральны пракурор ЗША [[Аляксандр Акоста]] даў міліардэру дазвол пазбегнуць федэральнага пераследу: фінансіст прызнаў сябе вінаватым па абвінавачванні штата ў схіленні да прастытуцыі асобы малодшай за 18 гадоў і быў прысуджаны да 18 месяцаў турэмнага зняволення. Файлы таксама ўтрымлівалі запісы допытаў ФБР з супрацоўнікам [[Асабняк Джэфры Эпштэйна ў Палм-Біч|маёнтка Эпштэйна ў Фларыдзе]]. Як распавёў работнік, яго абавязкі ўключалі раскладванне купюр па 100 долараў на стале побач з ложкам Эпштэйна, утылізацыю выкарыстаных прэзерватываў і размяшчэнне пісталета паміж матрацамі міліардэра<ref name="AP-famous-names"/>. Той жа супрацоўнік паведаміў ФБР у 2007 годзе, што аднойчы бос даручыў яму купіць кветкі і даставіць іх вучаніцы старэйшай школы Роял-Палм-Біч у гонар яе ўдзелу ў школьным спектаклі. У адным з дакументаў падрабязна апісвалася схема бліжэйшага атачэння Эпштэйна, у тым ліку [[Гіслейн Максвел]], яго адваката Дарэна Індайка і бухгалтара Рычарда Кана<ref name="NYT-what-to-know"/>. На схеме таксама фігураваў Жан-Люк Брунель — французскі мадэльны агент, якому на радзіме былі прад’яўленыя абвінавачванні ў згвалтаванні. У 2022 годзе ён пакончыў з сабой у турме. У дакуменце таксама пералічваліся іншыя блізкія асобы, уключаючы асабістага шэф-кухара Эпштэйна, пілотаў і Пітэра Лістэрмана — скаўта мадэльнага бізнесу, апісанага ў файле як «аб’ект/сведка» і «зводнік» мадэляў. У спісе таксама значыўся Леслі Уэкснер — мільярдэр і прадпрымальнік, які наймаў Эпштэйна ў якасці кіраўніка актывамі і заяўляў, што разарваў з ім адносіны ў 2007 годзе. Міністэрства юстыцыі зарэтушавала імёны і фатаграфіі яшчэ пяці чалавек на схеме, уключаючы памочніцу Максвел і чатырох супрацоўнікаў Эпштэйна, адна з якіх была пазначаная як «сяброўка/супрацоўніца». За гэта пацярпелыя і праваабаронцы раскрытыкавалі чыноўнікаў<ref name="CNN-diagram">{{cite web |url=https://www.cnn.com/2026/01/31/politics/jeffrey-epstein-files-release-doj |title=Diagram shows parts of Epstein's inner circle but redacts some close associates |lang=en |first=Sarah |last=Owermohle |website=[[CNN]] |date=2026-01-31 |url-status=live}}</ref>. Публікацыя таксама падрабязна апісвала сувязі Эпштэйна са шматлікімі ўплывовымі людзьмі<ref name="NYT-names">{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2026/01/31/us/epstein-trump-gates-musk-tisch-andrew.html |title=New Epstein Files Name Elon Musk, Bill Gates and Other Powerful Men |lang=en |website=[[The New York Times]] |date=2026-01-31 |access-date=2026-01-31 |url-status=live}}</ref><ref name="BBC-Ep-millions-released">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/cevnmxyy4wjo |title=Millions of Jeffrey Epstein files released by US justice department |lang=en |website=[[BBC News]] |date=2026-01-31 |access-date=2026-01-31 |url-status=live}}</ref><ref name="NYT-what-to-know">{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2026/01/30/us/what-to-know-epstein-files.html |title=Here's What to Know About the Millions of Pages of Epstein Documents |lang=en |first=Ashley |last=Ahn |website=[[The New York Times]] |date=2026-01-30 |access-date=2026-01-31 |url-status=live}}</ref><ref name="AP-famous-names"/>. У файлах змяшчаецца электронны ліст канца 2010 года ад Ала Секела Эпштэйна, у якім ён згадваў фатаграфію Эпштэйна пасля арышту ў [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] і пісаў, што спрабуе замяніць яе на больш добразычлівую выяву, а таксама выдаліць тэрмін «сексуальны злачынца» з артыкула пра міліардэра. У тым жа лісце Секел сцвярджаў, што ён вылічыў IP-адрасы карыстальнікаў, якія адмянялі яго праўкі ў артыкуле, і выкарыстаў іх для таго, каб дамагчыся блакавання гэтых рэдактараў у Вікіпедыі, у канчатковым рахунку ачысціўшы артыкул ад апісанняў злачыннай дзейнасці Эпштэйна<ref name="Betts 2025">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/nov/14/epstein-reputation-documents |title=Epstein sought to restore his reputation after guilty plea, documents reveal |lang=en |first=Anna |last=Betts |website=[[The Guardian]] |date=2025-11-14 |access-date=2026-02-01 |url-status=live}}</ref>. Апублікаваныя файлы ўключалі электронную перапіску паміж следчымі па смерці Эпштэйна, у тым ліку заўвагу аднаго з іх аб тым, што яго апошняе паведамленне не выглядала як перадсмяротная запіска. Шматлікія расследаванні прыйшлі да высновы, што смерць Эпштэйна была самагубствам. У матэрыялах таксама апісвалася тактыка, выкарыстаная супрацоўнікамі турмы для абыходу журналістаў, якія дзяжурылі ля Метрапалітэнскага папраўчага цэнтра: супрацоўнікі выкарыстоўвалі скрынкі і прасціны, каб стварыць бачнасць цела, і пагрузілі іх у белы фургон з маркіроўкай кіравання галоўнага судмедэксперта [[Нью-Ёрк]]а. Журналісты прайшлі за фургонам, не ведаючы, што сапраўднае цела Эпштэйна было пагружана ў чорны аўтамабіль, які, згодна з запісам інтэрв’ю, з'ехаў «незаўважаным»<ref name="ABC-Whitehurst"/>. У файлах значыцца значная колькасць навінавых і іншых матэрыялаў аб расійскім бізнесе, з якім Эпштэйн кантактаваў і якім актыўна цікавіўся. У іх знаходзяцца дадзеныя аб такіх персаналіях, як [[Вагіт Юсуфавіч Алекпераў|Вагіт Алекпераў]], [[Аляксей Аляксандравіч Мардашоў,|Аляксей Мардашоў]], [[Леанід Віктаравіч Міхельсон| Леанід Міхельсон]], [[Уладзімір Сяргеевіч Лісін|Уладзімір Лісін]], [[Генадзь Мікалаевіч Цімчанка|Ненадзь Цімчанка]] і [[Алішэр Бурханавіч Усманаў|Алішэр Усманаў]]. Таксама Эпштэйн актыўна цікавіўся амерыканскімі санкцыямі супраць Расіі, Пецярбургскім міжнародным форумам і шэрагам іншых эканамічных падзей, звязаных з РФ. Таксама ў яго файлах часта згадваецца імя [[Павел Дураў|Паўла Дурава]], у прыватнасці аб яго палітычных поглядах, і назва карпарацыі «[[Мегафон]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/milliardery/555008-nedela-milliardera-durov-za-maska-russkij-sled-v-dele-epstejna-isk-protiv-kanady?image=541889|title=Неделя миллиардера: Дуров за Маска, русский след в деле Эпштейна, иск против Канады|lang=ru|author=Максим Щедрин|website=[[Forbes (Россия)|Forbes Россия]]|date=2026-02-07|url-status=live|subtitle=Основатель Telegram Павел Дуров после обысков в парижских офисах соцсети X (заблокирована в России) заявил, что Францию нельзя считать свободной страной, в опубликованных файлах Эпштейна обнаружились фамилии российских миллиардеров, бывший участник российского списка Forbes Игорь Макаров пытается снять с себя канадские санкции через соглашение с Молдавией, а Дмитрий Каменщик продолжает оспаривать в судах национализацию аэропорта Домодедово. Самые важные события недели с участием крупнейших российских бизнесменов — в фотогалерее Forbes|access-date=2026-02-09}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] r6sqei79ybfepzymcndgk6omdx4sviu Якаў Львовіч Каламінскі 0 804296 5142351 5115305 2026-05-16T12:10:21Z ~2026-29556-35 168219 афармленне 5142351 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Якаў Львовіч Каламінскі''' ({{lang-ru|Яков Львович Коломинский }}; {{ДН|11|01|1934}}, мястэчка [[Нароўля]], [[Палеская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]] — {{ДС|25|09|2019}}, [[Беларусь]]) — [[СССР|савецкі]] і [[Беларусь|беларускі]] [[Псіхалогія|псіхолаг]], [[Доктар навук|доктар псіхалагічных навук]] (1981), [[прафесар]] (1982), [[заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]], старшыня Беларускага таварыства псіхолагаў. == Паходжанне і сям’я == Нарадзіўся 11 студеня 1934 года ў мястэчку [[Нароўля]] Палескай вобласці БССР у [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскай]] сям’і<ref>[http://russian-jews-refbook.org/page11.html Л.Л.Полевой. Русские евреи. Аналитический справочник]</ref>. Бацька Леў Каламінскі адслужыў у войску ў [[Мурманск]]у<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>. Маці працавала ў Нароўлі загадчыцай раённай бібліятэкі і была вядомай жанчынай у мястэчку<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>. Брат — [[Навум Львовіч Каламінскі]] (1938—2007), [[Доктар навук|доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]]. Жонка — дыктар Беларускага радыё [[Ада Сямёнаўна Каламінская]]<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Ад жонкі нарадзілася дачка Вольга Якаўлеўна Каламінская, якая пазней нарадзіла блізняшак (Дар’я і Кацярына)<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. == Адукацыя і працоўная дзейнасць == У гады Вялікай Айчыннай вайны (1941—1945) знаходзіўся ў эвакуацыі ў [[Ашхабад]]зе ([[Туркменістан]])<ref>[https://www.livelib.ru/author/306620-yakov-kolominskij Яков Коломинский] // livelib.ru</ref>. Пасля заканчэння вайны вярнуўся ў мястэчка [[Нароўля]] і вучыўся ў сярэдняй школе, дзе сябраваў з [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давідам Рыгоравічам Сімановічам]] (пазней — рускамоўным паэтам)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>, і вельмі высока ацаніў якасць адукацыі ў нараўлянскай школе<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>. Заўсёды з удзячнасцю ўспамінаў свайго школьнага выкладчыка рускай мовы і рускай літаратуры [[Барыс Навумавіч Хандрос|Барыса Навумавіча Хандроса]] (1923—2006), які вельмі творча і эмацыянальна выкладаў на ўроках літаратуры<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. У 1951 годзе скончыў школу ў Нароўлі са срэбным медалём і хацеў паступаць далей вучыцца ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] на філалагічны факультэт, каб стаць журналістам<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>. Аднак не быў прыняты ў БДУ на журналістыку з-за сваёй яўрэйскай нацыянальнасці<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>, пасля чаго Каламінскі пайшоў падаваць свае дакументы ў Мінскі педагагічны інстытут на педагагічны факультэт<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>, дзе быў залічаны студэнтам у 1951 годзе. На першым курсе для яго самым цікавым і вартым прадметам стала [[псіхалогія]], таму далей ён сваё жыццё вырашыў прысвяціць псіхалогіі<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>, але любіў усё жыццё і мастацкую літаратуру — у першую чаргу рускіх і беларускіх паэтаў. Сябр дзяцінства Давід Рыгоравіч Сімановіч пазней падарыў Каламінскаму з вялікім дарчым надпісам свой зборнік рускамоўных вершаў «Чаго там на жыццё крыўдзіцца», дзе ёсць узнёслыя вершы пра нараўлянскае Палессе і супольнае дзяцінства<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>. Яшчэ адным блізкім сябрам Якава Каламінскага быў рускі паэт [[Андрэй Андрэевіч Вазнясенскі]]<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Першы навуковы даклад Якава Каламінскага па псіхалогіі называўся так: «Закон сілы ў вучэнні Паўлава аб вышэйшай нервовай дзейнасці»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. У 1955 годзе скончыў педагагічны інстытут у Мінску і атрымаў дыплом з адзнакай і кваліфікацыяй «педагогіка і псіхалогія» і быў накіраваны на працу ў Навагрудак, дзе з 1955 па 1958 год выкладаў педагогіку і псіхалогію ў Навагрудскім педагагічным вучылішчы. Перад ад’ездам у Навагрудак ажаніўся з Адай, студэнткай Мінскага педагагічнага інстытута: Ада давучвалася адзін год у інстытуце ў Мінску, а Якаў паехаў у Навагрудак<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Сям’я ўз’ядналася праз год, калі Аду пасля сканчэння інстытута накіравалі ў Навагрудак працаваць настаўніцай рускай мовы і літаратуры ў школе<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Пасля закрыцця ў 1958 годзе навагрудскага педвучылішча, пераехаў з жонкай Адай у Мінск, дзе з 1958 па 1960 год працаваў выхавальнікам і настаўнікам школы-інтэрната № 7. Жонка Ада стала дыктарам Беларускага радыё<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Да гэтага перыяду працы адносіцца пачатак эксперыментальных псіхалагічных і педагагічных даследаванняў Якава Каламінскага. Вынікі даследаванняў былі апублікаваны ў першым у яго жыцці навуковым артыкуле ў калектыўным навуковым зборніку «Першыя поспехі» (пад рэд. Р.І. Вадэйка, г. Мінск, 1960 год)<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. У 1960 годзе паступіў у аспірантуру па псіхалогіі ў Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага, быў прыкамандзіраваны да НДІ псіхалогіі Акадэміі паслядыпломнага навучання РСФСР, дзе пад кіраўніцтвам Лідзіі Ільінічны Бажовіч падрыхтаваў і ў 1963 г. абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Вопыт псіхалагічнага вывучэння ўзаемаадносін паміж вучнямі ў класе», атрымаўшы ступень кандыдата псіхалагічных навук. У дысертацыйным даследаванні выкарыстаў новыя ў той час для псіхалагічнай навукі ў СССР метад і тэорыю — [[сацыяметрыя|сацыяметрыю]] амерыканскага псіхолага і сацыёлага [[Якаб Леві Марэна|Якаба Марэна]] (1892—1974)<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. З верасня 1963 года Якаў Каламінскі працаваў ў МДПІ ім. А.М. Горкага: у 1968 годзе яму было прысвоена званне [[дацэнт]]а; з 1978 па 2006 г. — загадчык кафедры дзіцячай і агульнай псіхалогіі БДПУ; з 2006 г. — прафесар кафедры ўзроставай і педагагічнай псіхалогіі БДПУ. У [[1970]] годзе ў [[Масква|Маскве]] выйшла ў друку яго кніга «Чалавек сярод людзей», якая зрабіла яго вельмі знакамітым псіхолагам<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Пазней Каламінскі выказваўся, што ўсе яго кнігі яму дарогі, але мае сярод іх асабліва любімыя: «Чалавек сярод людзей», «Гутаркі пра таямніцы псіхікі», «Псіхалогія зносін», «Пазнай самога сябе», «Ад чалавека да чалавека», «Псіхалогія: Паэзія і проза выкладання»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. У 1980 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Псіхалогія асабістых узаемаадносін у групе аднагодкаў. Агульныя і ўзроставыя асаблівасці» і атрымаў у 1981 годзе ступень доктара псіхалагічных навук. У 1982 г. яму было прысвоена званне прафесара. Член дысертацыйнага савета пры БДПУ. У 1995—2010 гадах — галоўны рэдактар беларускага часопіса «Псіхалогія» (Мінск). На Усесаюзным з’ездзе Таварыства псіхолагаў СССР (1989) быў абраны яго віцэ-прэзідэнтам. Старшыня Беларускага Таварыства псіхолагаў. З’яўляўся сапраўдным членам Беларускай акадэміі адукацыі, Міжнароднай акадэміі навук вышэйшай школы (Масква), Міжнароднай акмеалагічнай акадэміі (Санкт-Пецярбург), Балтыйскай педагагічнай акадэміі (Санкт-Пецярбург). Чытаў лекцыі ва ўніверсітэтах ЗША, Вялікабрытаніі, Германіі, Ізраіля, Італіі, Польшчы, Венгрыі, Даніі, Швейцарыі, Украіны, Балгарыі, краін Прыбалтыкі. Выступаў з дакладамі на многіх міжнародных псіхалагічных кангрэсах. Актыўна займаўся грамадскай дзейнасцю ў галіне псіхічнага здароўя і выступаў за гуманнае стаўленне да псіхічна хворых і абарону іх праў<ref>[https://psygazeta.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=4071:5-faktov-o-yakove-lvoviche-kolominskom&catid=21:psikhologicheskij-kalendar&Itemid=156 5 фактов о Якове Львовиче Коломинском]</ref>. == Навуковы ўклад у псіхалогію == Займаўся псіхалогіяй узаемаадносін у малых групах, сацыяльнай псіхалогіяй развіцця асобы, сацыяльнай педагагічнай псіхалогіяй і псіхалагічнай культурай. Аўтар звыш 400 навуковых, навучальных і навукова-папулярных прац (сярод іх — 35 кніг<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>), у тым ліку 30 замежных выданняў на 16 мовах. Эксперыментальныя і тэарэтычныя даследаванні паклалі пачатак новай галіне псіхалагічнай навукі — узроставай і педагагічнай сацыяльнай псіхалогіі. Пад яго кіраўніцтвам паўстала адпаведная навуковая школа, абаронена звыш 40 кандыдацкіх і 8 доктарскіх дысертацый, распрацавана праграма сацыяльна-педагагічнай рэабілітацыі дзяцей, якія пацярпелі ад аварыі на Чарнобыльскай АЭС. == Асноўныя навуковыя працы == === Манаграфіі === * ''Коломинский Я. Л.'' Психология личных взаимоотношений в детском коллективе. — Минск: «Народная асвета», 1969. * ''Коломинский Я. Л.'' Человек среди людей. — {{М.}}: «[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]», 1970. * ''Коломинский Я. Л.'' Беседы о тайнах психики. — {{М.}}: «[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]», 1976. * ''Коломинский Я. Л.'' Психология взаимоотношений в малых группах. — Минск: «издательство [[Белорусский государственный университет|БГУ им. В. И. Ленина]]», 1976. * ''Коломинский Я. Л.'' Человек: психология. — {{М.}}: «[[Просвещение (издательство)|Просвещение]]», 1980. * ''Коломинский Я. Л.'' Психология детского коллектива. Система личных взаимоотношений. — Минск: «Народная асвета», 1984. * ''Коломинский Я. Л., [[Лисина, Мая Ивановна|Лисина М. И.]]'' Генетические проблемы социальной психологии. — Минск: «Университетское», 1985. * ''Коломинский Я. Л., [[Панько, Елизавета Александровна|Панько Е. А.]]'' Психология детей шестилетнего возраста. — Минск: «Университетское», 1999. * ''Коломинский Я. Л., [[Панько, Елизавета Александровна|Панько Е. А.]], Игумнов С. А.'' Психическое развитие детей в норме и патологии. — {{СПб.}}: «[[Питер (издательство)|Питер]]», 2004. * ''Коломинский Я. Л. (редактор)'' Психология педагогического взаимодействия. — {{СПб.}}: «Речь», 2007. * ''Коломинский Я. Л., [[Реан, Артур Александрович|Реан А. А.]]'' Социальная педагогическая психология. — {{СПб.}}: «Прайм-Еврознак», 2008. * ''Коломинский Я. Л.'' Основы психологии. — {{СПб.}}: «Прайм-Еврознак», 2010. * ''Коломинский Я. Л., Стрелкова О. В.'' Психологическая культура детства. — Минск: «Вышэйшая школа», 2013. === Артыкулы === # [http://elib.bspu.by/handle/doc/1149 Жизнь и судьба в контексте психологического исследования. Сборник научных работ / под ред. Максименко С. Д.- Т.7. — Вып. 20. — Ч.1. — Житомир: Изд-во ЖГУ им. И.Франка, 2009. — 296 с.]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/2543 Формирование психологической культуры в зоне ближайшего развития будущих педагогов. БГПУ, 2010]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/1563 Психологические проблемы смысла жизни в старости. БГПУ, 2010]; # Игра в жизни дошкольника: учеб. пособие. Мн., 2012; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/1530 Теоретические и прикладные аспекты психологической культурологии. БГПУ, 2014]; # [https://web.archive.org/web/20150211105702/http://elib.bspu.by/handle/doc/1980 Психологическая культура и сакральная цивилизация. БГПУ, 2014]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/1527 Социально-психологические закономерности геронтогенеза. БГПУ, 2014]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/2160 Социально-психологическая наблюдательность у будущих учителей. Чебоксары: Изд-во Чуваш. ун-та, 2014]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/2159 Социально-психологическая наблюдательность в структуре психологической культуры педагога. Москва., СПб.: Нестор-История, 2014]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/1979 Условие укрепления психологического здоровья субъектов педагогического и управленческого взаимодействия в дошкольном учреждении. БГПУ, 2014]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/800 Культурно-сакральное пространство гуманитарного образования. Красноярский государственный педагогический университет им. В. П. Астафьева, 2014]; == Узнагароды == * нагрудны знак «Выдатнік адукацыі СССР» * нагрудны знак «Выдатнік адукацыі» Рэспублікі Беларусь * медаль ВДНГ (СССР) * ганаровыя граматы == Выказванні == * «Кажуць, што там, дзе шмат мудрасці, шмат смутку. Магчыма, ёсць гэты смутак і ў псіхалагічнай мудрасці. Але ў псіхалагічным невуцтве яго значна больш»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref> * «Шчаслівы і паспяховы той чалавек, які ўмее камунікаваць»<ref>[https://minsknews.by/schastliv-i-uspeshen-tot-chelovek-kotoryiy-umeet-obshhatsya-uveren-izvestnyiy-belorusskiy-psiholog-yakov-kolominskiy/ Психолог Яков Коломинский: «Счастлив и успешен тот человек, который умеет общаться»] // minsknews.by</ref> * «Захапленне — гэта шчаслівы стан. Няма захаплення — няма і чалавека»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref> * «У фальклор і мастацкую літаратуру змясцілася ўся псіхалогія. Гэтаму шмат у чым і прысвечана адна з апошніх маіх кніг "Псіхалогія: Паэзія і проза выкладання"»<ref>[https://minsknews.by/schastliv-i-uspeshen-tot-chelovek-kotoryiy-umeet-obshhatsya-uveren-izvestnyiy-belorusskiy-psiholog-yakov-kolominskiy/ Психолог Яков Коломинский: «Счастлив и успешен тот человек, который умеет общаться»] // minsknews.by</ref> * «У псіхалогіі столькі праўды, колькі ў ёй паэзіі»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref> * «Мне не пагражае прафесійнае выгаранне. Не паспее [мая новая] кніга выйсці ў свет, а ў галаве ўжо спее задума наступнай. Мозг мой не адпачывае ні днём, ні ноччу. Вынікаючы мудрай парадзе Льва Талстога рабіць толькі тое, што павялічвае душу, і не рабіць таго, што прымяншае яе, я ўсё сваё жыццё ствараў Паэму пра душу. І шчаслівы гэтым»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref> == Ушанаванне памяці == У [[Нароўля|Нароўлі]] імя і фатаграфія Якава Львовіча Каламінскага яшчэ пры жыцці былі размешчаны на пастаменце з таблічкай у [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы Нараўлянскага раёна]] (адкрытай 6 лістапада 2010 г.)<ref>[https://narovlya.gov.by/ru/alleya/ Аллея Славы]</ref><ref>[https://sad5narovlia.schools.by/pages/3624192434022783 Аллея Славы]</ref><ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref>. {{зноскі}} == Крыніцы == * Доктора и кандидаты наук Белорусского государственного педагогического университета имени Максима Танка (к 100-летию со дня основания): биобиблиографический справочник. / Г.У. Корзенко; под общей редакцией А.И. Жука. — Минск : БГПУ, 2014. — 192 с. * [https://psy.su/persons/in_memoriam/psy/97634/ Яков Львович Коломинский] // Психологическая газета (Профессиональное интернет-издание) * [https://www.livelib.ru/author/306620-yakov-kolominskij Яков Коломинский] // livelib.ru * [https://ipsy.bspu.by/kolominskii-yakov-lvovich КОЛОМИНСКИЙ ЯКОВ ЛЬВОВИЧ] // bspu.by * [https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by * [https://www.voppsy.ru/ubiley/ubiKolom.htm К 80-ЛЕТИЮ Я.Л. КОЛОМИНСКОГО] // voppsy.ru * [https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?] // youtube.com {{DEFAULTSORT:Каламінскі Якаў Львовіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нароўлі]] [[Катэгорыя:Псіхолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Псіхолагі СССР]] era4lb3f3itytm4vo298qjot28pvm12 King Promise 0 804443 5142360 5124025 2026-05-16T12:22:38Z ~2026-29556-35 168219 /* Творчы шлях у музыцы */ 5142360 wikitext text/x-wiki '''Грэгары Борці Проміс Ньюман''' ({{lang-en|Gregory Bortey Promise Newman}}; нар.{{ДН|16|08|1995}}, горад [[Нунгуа]], [[Вялікая Акра]], [[Гана]]) — [[Гана|ганскі]] музыкант, спявак і аўтар песень, вядомы пад сцэнічным псеўданімам '''King Promise'''<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Стварае песні ў стылях [[афрабітс]] (хіплайф), [[хайлайф]], [[R&B]] і [[хіп-хоп]]<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У [[2025]] годзе стаў уладальнікам прэстыжнага звання «Артыст года» ад [[Гана|ганскай]] музычнай прэміі «Telecel Ghana Music Awards» (TGMA), болей шырока вядомай як «[[The Ghana Music Awards]]»<ref name="TGMA">{{cite web|url = https://ghanamusicawards.com/an-unforgettable-night-of-music-honors-king-promise-thrills-at-a-nite-with-artiste-of-the-year/|title = An Unforgettable Night of Music & Honors: King Promise Thrills at «A Nite with Artiste of the Year»|first = |last = |authorlink = |date = 2025-06-19|work = Ghanamusicawards.com/|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20250710081729/https://ghanamusicawards.com/an-unforgettable-night-of-music-honors-king-promise-thrills-at-a-nite-with-artiste-of-the-year/|archive-date = 2025-07-10|access-date = 2026-04-02|url-status = live|quote = |ref = }}</ref>. == Паходжанне і сям’я == Грэгары Борці Проміс Ньюман нарадзіўся [[16 жніўня]] [[1995]] года ў горадзе Нунгуа (Nungua) — [[прадмесце|прыгарадзе]] [[Акра|Акры]], сталіцы [[Гана|Ганы]]<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref><ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Бацька — Фрэнсіс Ньюман, [[прадпрымальнік|бізнесмэн]]; маці — Анджэла Куайе, гандлярка<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У канцы 2020 года ў Інтэрнеце з'явілася відэа, на якім бачна, як Грэгары Ньюман звязвае сябе з дачкой. Падрабязнасці пра маці дзіцяці застаюцца невядомымі, паколькі спявак аддае перавагу хаваць сваё сямейнае жыццё ад грамадскасці<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Ходзяць чуткі пра яго адносіны з Серваа Аміхера (Serwaa Amihere), вядомай ганскай [[журналіст]]кай<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Абодва былі заўважаны разам, што прывяло да спекуляцый, але Грэгары Ньюман абверг гэтыя чуткі, падкрэсліўшы, што ён засяроджаны на музыцы, і заявіўшы, што Серваа Аміхера не яго дзяўчына<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. == Адукацыя == У Гане правёў сваё дзяцінства і юнацтва. Пачатковую адукацыю атрымаў у Акадэміі Дэ Кінгз (De Kings Academy) для дзяцей<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Пазней паступіў у сярэднюю школу ў Нунгуа (Nungua Senior High School), размешчаную ў прыгарадзе Акры (Гана). Пасля заканчэння сярэдняй школы зрабіў перапынак у фармальнай адукацыі, каб рабіць музычную кар'еру. Ужо вядомым музыкантам ён працягнуў сваю адукацыю ў ганскім прыватным Цэнтральным універсітэце (Central University, Ghana), дзе атрымаў ступень бакалаўра бізнес-адміністравання<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. == Творчы шлях у музыцы == З юных гадоў быў захоплены [[музыка]]й, хоць не планаваў займацца ёй прафесійна<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Бацька Фрэнсіс Ньюман аказаў вялікі ўплыў на станаўленне свайго сына як музыканта і спевака, паколькі Грэгары Ньюман вырас, слухаючы, як бацька Фрэнсіс бацька выконвае эклектычны жанр класічнай музыкі<ref>[https://genius.com/artists/King-promise King Promise]</ref>. Бацька быў «памяшаны на музыцы» і, сам таго не жадаючы, дапамог сфармаваць жанравыя і культурныя густы свайго сына ў дзяцінстве: пазнаёміў яго з усім — ад рэгі да R&B, ад бойбэндаў да ганскага хайлайфа<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref><ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары ў дзяцінстве нават не падазраваў, што гэты ранні запал да музыкі сфармуе яго будучыню як музыканта<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Уплыў бацькі на музычны густ сына выліўся ў тое, што музыка сына стала характэрным спалучэннем электроннай музыкі і афрабітса<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. У школьныя гады пасля імправізацыі падчас студыйнай музычнай сесіі ў свайго сябра, яго цікаўнасць і неўтаймаваны талент праявіліся прама ў студыі<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары Ньюман пачаў ствараць уласныя песні і супрацоўнічаць з прадзюсарамі. У апошні год вучобы ў сярэдняй школе ў Нунгуа дырэктар нават аднойчы пачуў, як Грэгары Проміс спявае ў класе, і прымусіў яго далучыцца да школьнага хору на апошні семестр<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары Ньюман пачынаў сваю музычную кар’еру пад псеўданімам «Boy P»<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref><ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>, але пазней змяніў яго на «King Promise» пасля падпісання кантракту с лэйблам «Legacy Life Entertainment», якім кіруе Гервін Охене Аддо (Gervin Ohene Addo)<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Псеўданім «King Promise» змяшчае імя «Проміс», якое маецца ў поўным імі артыста «Грэгары Борці Проміс Ньюман»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Пра сваю музычную творчасць King Promise выказаўся так: «I’m here to supply the vibes, I’m the vibe supplier» («Я тут для таго, каб ствараць атмасферу, я забеспячальнік вайба»<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Хоча, каб людзі вынялі з яго музыкі магутную сумесь шчасця, танцаў, [[смех]]у і адзінства<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Стыль яго музыкі спалучае ў сабе традыцыйныя ганскія матывы ў стылі хайлайф з сучаснымі рытмамі афрапопа, R&B і хіп-хопа<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. King Promise карыстаецца неймаверна шырокім спектрам гукаў і атрымлівае асалоду ад іх, як у сваёй уласнай акустыцы, так і ў працэсе творчасці<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Нягледзячы на тое, што з цягам часу гучанне яго песень змяняецца, ён атрымлівае творчы пад’ём з усяго, што яго акружае, і піша песні пра ўсё — ад кахання да мітусні, вечарынак і сям'і<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Агульнае ўражанне ад яго музыкі — чыстая, інтуітыўная асалода<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Пачаў сваю музычную дзейнасць у 2016 годзе такімі песнямі як «So Special» і «No Problem»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Папулярнасць імкліва пайшла ў гару, калі ў тым жа 2016 годзе артыст выпусціў свой першы сінгл «Thank God» з удзелам брытанска-ганскага спевака Fuse ODG, спрадзюсараваны спеваком Killbeatz<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Гэты трэк стаў паваротным момантам у яго кар'еры — прынёс першую славу ў аматараў [[афрабітс]]а за ўнікальнае гучанне музыкі і пранікнёны [[голас]]; а сцэнічны псеўданім «King Promise» стаў сінонімам імкнення да велічы ў музычнай індустрыі<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. King Promise прыцягнуў значную ўвагу сваім хітом «Oh Yeah» у 2017 годзе<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Затым ён выпусціў іншыя папулярныя трэкі, такія як «Selfish», «CCTV» з удзелам ганскіх спевакоў Sarkodie і Mugeez, і «Abena», якія ўзначалілі музычныя чарты і дапамаглі яму стварыць адданую фанацкую базу<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Пасля афіцыйнага выпуску музыкі ў 2017 годзе, спачатку на музычным сэрвісе «Soundcloud», а затым, у канчатковым выніку, на ўсіх струменевых сэрвісах, колькасць прыхільнікаў музыканта пачала расці<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. 5 ліпеня 2019 года спявак выпусціў свой першы альбом пад назвай «as Promised»<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У запісе альбома прынялі ўдзел такія міжнародныя артысты як Wizkid і Simi<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У 2021 годзе King Promise выпусціў яшчэ адзін папулярны трэк, «Slow Down», які стаў адным з галоўных хітоў у музычных чартах<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Ён таксама выпусціў сінглы «Ginger», «Ring My Line» з удзелам спевака Headie One і «Chop Life» з удзелам спевака Patoranking<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У цяперашні час King Promise супрацоўнічае з музычным лэйблам 5K Records, які базуецца ў Вялікабрытаніі, у партнёрстве з Sony Music UK<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Супрацоўніцтва з лэйбламі 5K Records і Sony Music UK дапамагло яму пашырыць сваю аўдыторыю на міжнародным узроўні. У 2022 годзе тур з аншлагамі прайшоў у 21 горадзе<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе сінгл «Terminator» стаў сінглам № 1 у чарце Afrobeats на працягу больш за 10 тыдняў<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе музыкант стаў па сутнасці міжнароднай музычнай суперзоркай, які працягвае пакідаць свой след у музычнай культуры такімі песнямі як «Oh Yeah», «Commando» і сусветным хітом 2023 года «Terminator»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2024 годзе спявак выпусціў альбом пад назвай «True to Self». У запісе альбома прынялі ўдзел такія спевакі як FAVE, Fridayy, Gabzy, LADIPOE, Lasmid, Olivetheboy, Sarkodie і Shallipopi<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. З’яўляецца хэдлайнерам уласнага штогадовага канцэрта ў Гане пад назвай «PromiseLand», які збірае больш за 10 000 чалавек<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Супрацоўнічае з сусветнымі зоркамі афрабітса — спевакамі Wizkid, Sarkodie, Davido, R2Bees, Mr. Eazi, GuiltyBeatz, Killbeatz, Juls і інш.<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref> === Сінглы і альбомы === ==== Сінглы ==== * 1. Thank God (feat. Fuse ODG) * 2. Oh Yeah * 3. Selfish * 4. CCTV (feat. Sarkodie & Mugeez) * 5. Abena * 6. Sisa * 7. Slow Down * 8. Alright (feat. Shatta Wale) * 9. Happiness * 9. That Way (2026) ==== Альбомы ==== «As Promised» EP Songs (2019): * 1. Intro (Nungua Blues / Mama’s Prayer) * 2. Bra (feat. Kojo Antwi) * 3. Odo (feat. Raye) * 4. Commando * 5. My Lady * 6. Selfish Part 2 (feat. Simi) * 7. Letter * 8. Hangover (feat. Omar Sterling) * 9. Tokyo (feat. Wizkid) * 10. Happiness «5 Star» (2022): * 1. Iniesta * 2. How Dare You * 3. 10 Toes (Ft. Omah Lay) * 4. Ring My Line (Ft. Headie One) * 5. Put You On * 6. Yaa Asantewaa (Ft. Frenna) * 7. Slow Down * 8. Ginger * 9. Do Not Disturb * 10. Choplife (Ft. Patoranking) * 11. Bad n Rude (Ft. WSTRN) * 12. Overthink * 13. Carry Me Go (Ft. Bisa Kdei) * 14. Maria * 15. Run To You (Ft. Chance The Rapper & Vic Mensa) «True To Self» (2024): * 1. Believe * 2. Continental (Ft. Shallipopi) * 3. Permission Granted (Ft. Fave) * 4. Paris * 5. Perfect Combi (Ft. Gabzy) * 6. Paranoid (Ft. Fridayy) * 7. Ringing In My Head * 8. 9:45 (Ft. Lasmid & Ladipoe) * 9. Mad Oh * 10. Favourite Story (Ft. Sarkodie & OliveTheboy) * 11. Own It * 12. Terminator === Узнагароды === Атрымаў мноства музычных ўзнагарод ад музычных прэмій: Ghana Music Awards, 3 Music Awards, Vodafone Ghana Music Awards, 4SYTE TV Music Video Awards і іншых. У 2023 годзе ад ганскай музычнай прэміі Vodafone Ghana Music Awards (VGMA) атрымаў узнагароды: «Альбом года» за свой альбом «5 Star» і «Песня года ў стылі афрабітс/афрапоп»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе ад музычнай прэміі Ghana Music Awards UK (GMA UK) атрымаў узнагароду «Артыст года ў стылі афрабітс», а ад музычнай прэміі AFRIMMA атрымаў узнагароду «Лепшы артыст Заходняй Афрыкі» (Best Male West Africa 2023)<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. King Promise у 2024 годзе стаў першым артыстам, які атрымаў «залаты» знак (бляшку) ад вядучай Афрыканскай платформы струменевай перадачы і запампоўкі музыкі «Boomplay» пасля ўступлення ў залаты клуб платформы<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref>. Аўтар хіта «Terminator» далучаецца да прэстыжнага клубу за дасягненне і пераадоленне мяжы ў 100 мільёнаў праглядаў і стаў трэцім ганскім артыстам, якія дасягнулі гэтага ў 2024 годзе<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref>. 10 мая 2025 годзе King Promise стаў лаўрэатам прэстыжнай [[Гана|ганскай]] прэміі «Артыст года» на 26-й цырымоніі ўручэння музычных прэмій Telecel Ghana Music Awards (TGMA)<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/King-Promise-crowned-Artiste-of-the-Year-at-2025-Telecel-Ghana-Music-Awards-1983471 King Promise crowned Artiste of the Year at 2025 Telecel Ghana Music Awards]</ref><ref>[https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year]</ref>. Цырымонія ўзнагароджання адбылася ў Акры ў Міжнародным канферэнц-цэнтры «Grand Arena» (the Grand Arena, Accra International Conference Center). Ён цалкам атрымаў чатыры ўзнагароды (прэміі): «Лепшая песня ў стылі афра-поп» (за песню «Paris»), «Лепшы артыст у стылі афра-поп/афрабітс», «Альбом / EP года» (за альбом «True To Self») і «Артыст года». King Promise атрымаў перамогу над моцнымі супернікамі — такімі ганскімі спевакамі як King Paluta, Stonebwoy, Black Sherif, Joe Mettle, Kweku Smoke і Team Eternity<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/King-Promise-crowned-Artiste-of-the-Year-at-2025-Telecel-Ghana-Music-Awards-1983471 King Promise crowned Artiste of the Year at 2025 Telecel Ghana Music Awards]</ref><ref>[https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year]</ref>. == Маёмасць == Валодае ўражлівым домам, размешчаным у самым цэнтры Акры, сталіцы Ганы, што сведчыць аб яго фінансавым дабрабыце<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Акрамя таго, ён вядомы сваёй любоўю да аўтамабіляў і дэманстраваў у сацыяльных сетках свае паездкі на аўтамабілях, уключаючы маркі Mercedes Benz, Range Rover і Audi R8<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Хоць дакладная інфармацыя аб прыбытках музыканта застаецца невядомай, шырока вядома, што ён з'яўляецца адным з найбуйнейшых мільянераў у музычнай індустрыі Ганы<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Поспех спевака можна вымераць не толькі яго матэрыяльным станам, але і ўплывам, якое ён аказаў на музычную сцэну<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. == Дабрачыннасць == Надае прыярытэтную ўвагу дабрачыннасці і супрацоўнічае з банкам Ecobank, каб аплачваць медыцынскія выдаткі тых, хто мае патрэбу<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Навучае пачаткоўцаў-артыстаў, а таксама ўдзельнічае ў запісе іх трэкаў, каб падтрымаць іх кар'еру<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. == Медыя == * https://www.iamkingpromise.com/ — афіцыйны сайт у Інтэрнэце * [https://www.instagram.com/iamkingpromise/ King Promise] // instagram.com * [https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise] // earth-agency.com {{зноскі}} == Крыніцы == * [https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise] //earth-agency.com * [https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!] * [https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth] * [https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography] * [https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year] * [https://www.gbcghanaonline.com/entertainment/king-promise-wins/2025/ 2025 TGMA: King Promise wins Artiste of the Year] {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-20}} [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты Ганы]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Ганы]] 6zx11knsnymh3up9vz50copfghzxggf 5142364 5142360 2026-05-16T12:30:59Z ~2026-29556-35 168219 /* Узнагароды */ 5142364 wikitext text/x-wiki '''Грэгары Борці Проміс Ньюман''' ({{lang-en|Gregory Bortey Promise Newman}}; нар.{{ДН|16|08|1995}}, горад [[Нунгуа]], [[Вялікая Акра]], [[Гана]]) — [[Гана|ганскі]] музыкант, спявак і аўтар песень, вядомы пад сцэнічным псеўданімам '''King Promise'''<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Стварае песні ў стылях [[афрабітс]] (хіплайф), [[хайлайф]], [[R&B]] і [[хіп-хоп]]<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У [[2025]] годзе стаў уладальнікам прэстыжнага звання «Артыст года» ад [[Гана|ганскай]] музычнай прэміі «Telecel Ghana Music Awards» (TGMA), болей шырока вядомай як «[[The Ghana Music Awards]]»<ref name="TGMA">{{cite web|url = https://ghanamusicawards.com/an-unforgettable-night-of-music-honors-king-promise-thrills-at-a-nite-with-artiste-of-the-year/|title = An Unforgettable Night of Music & Honors: King Promise Thrills at «A Nite with Artiste of the Year»|first = |last = |authorlink = |date = 2025-06-19|work = Ghanamusicawards.com/|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20250710081729/https://ghanamusicawards.com/an-unforgettable-night-of-music-honors-king-promise-thrills-at-a-nite-with-artiste-of-the-year/|archive-date = 2025-07-10|access-date = 2026-04-02|url-status = live|quote = |ref = }}</ref>. == Паходжанне і сям’я == Грэгары Борці Проміс Ньюман нарадзіўся [[16 жніўня]] [[1995]] года ў горадзе Нунгуа (Nungua) — [[прадмесце|прыгарадзе]] [[Акра|Акры]], сталіцы [[Гана|Ганы]]<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref><ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Бацька — Фрэнсіс Ньюман, [[прадпрымальнік|бізнесмэн]]; маці — Анджэла Куайе, гандлярка<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У канцы 2020 года ў Інтэрнеце з'явілася відэа, на якім бачна, як Грэгары Ньюман звязвае сябе з дачкой. Падрабязнасці пра маці дзіцяці застаюцца невядомымі, паколькі спявак аддае перавагу хаваць сваё сямейнае жыццё ад грамадскасці<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Ходзяць чуткі пра яго адносіны з Серваа Аміхера (Serwaa Amihere), вядомай ганскай [[журналіст]]кай<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Абодва былі заўважаны разам, што прывяло да спекуляцый, але Грэгары Ньюман абверг гэтыя чуткі, падкрэсліўшы, што ён засяроджаны на музыцы, і заявіўшы, што Серваа Аміхера не яго дзяўчына<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. == Адукацыя == У Гане правёў сваё дзяцінства і юнацтва. Пачатковую адукацыю атрымаў у Акадэміі Дэ Кінгз (De Kings Academy) для дзяцей<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Пазней паступіў у сярэднюю школу ў Нунгуа (Nungua Senior High School), размешчаную ў прыгарадзе Акры (Гана). Пасля заканчэння сярэдняй школы зрабіў перапынак у фармальнай адукацыі, каб рабіць музычную кар'еру. Ужо вядомым музыкантам ён працягнуў сваю адукацыю ў ганскім прыватным Цэнтральным універсітэце (Central University, Ghana), дзе атрымаў ступень бакалаўра бізнес-адміністравання<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. == Творчы шлях у музыцы == З юных гадоў быў захоплены [[музыка]]й, хоць не планаваў займацца ёй прафесійна<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Бацька Фрэнсіс Ньюман аказаў вялікі ўплыў на станаўленне свайго сына як музыканта і спевака, паколькі Грэгары Ньюман вырас, слухаючы, як бацька Фрэнсіс бацька выконвае эклектычны жанр класічнай музыкі<ref>[https://genius.com/artists/King-promise King Promise]</ref>. Бацька быў «памяшаны на музыцы» і, сам таго не жадаючы, дапамог сфармаваць жанравыя і культурныя густы свайго сына ў дзяцінстве: пазнаёміў яго з усім — ад рэгі да R&B, ад бойбэндаў да ганскага хайлайфа<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref><ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары ў дзяцінстве нават не падазраваў, што гэты ранні запал да музыкі сфармуе яго будучыню як музыканта<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Уплыў бацькі на музычны густ сына выліўся ў тое, што музыка сына стала характэрным спалучэннем электроннай музыкі і афрабітса<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. У школьныя гады пасля імправізацыі падчас студыйнай музычнай сесіі ў свайго сябра, яго цікаўнасць і неўтаймаваны талент праявіліся прама ў студыі<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары Ньюман пачаў ствараць уласныя песні і супрацоўнічаць з прадзюсарамі. У апошні год вучобы ў сярэдняй школе ў Нунгуа дырэктар нават аднойчы пачуў, як Грэгары Проміс спявае ў класе, і прымусіў яго далучыцца да школьнага хору на апошні семестр<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары Ньюман пачынаў сваю музычную кар’еру пад псеўданімам «Boy P»<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref><ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>, але пазней змяніў яго на «King Promise» пасля падпісання кантракту с лэйблам «Legacy Life Entertainment», якім кіруе Гервін Охене Аддо (Gervin Ohene Addo)<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Псеўданім «King Promise» змяшчае імя «Проміс», якое маецца ў поўным імі артыста «Грэгары Борці Проміс Ньюман»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Пра сваю музычную творчасць King Promise выказаўся так: «I’m here to supply the vibes, I’m the vibe supplier» («Я тут для таго, каб ствараць атмасферу, я забеспячальнік вайба»<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Хоча, каб людзі вынялі з яго музыкі магутную сумесь шчасця, танцаў, [[смех]]у і адзінства<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Стыль яго музыкі спалучае ў сабе традыцыйныя ганскія матывы ў стылі хайлайф з сучаснымі рытмамі афрапопа, R&B і хіп-хопа<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. King Promise карыстаецца неймаверна шырокім спектрам гукаў і атрымлівае асалоду ад іх, як у сваёй уласнай акустыцы, так і ў працэсе творчасці<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Нягледзячы на тое, што з цягам часу гучанне яго песень змяняецца, ён атрымлівае творчы пад’ём з усяго, што яго акружае, і піша песні пра ўсё — ад кахання да мітусні, вечарынак і сям'і<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Агульнае ўражанне ад яго музыкі — чыстая, інтуітыўная асалода<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Пачаў сваю музычную дзейнасць у 2016 годзе такімі песнямі як «So Special» і «No Problem»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Папулярнасць імкліва пайшла ў гару, калі ў тым жа 2016 годзе артыст выпусціў свой першы сінгл «Thank God» з удзелам брытанска-ганскага спевака Fuse ODG, спрадзюсараваны спеваком Killbeatz<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Гэты трэк стаў паваротным момантам у яго кар'еры — прынёс першую славу ў аматараў [[афрабітс]]а за ўнікальнае гучанне музыкі і пранікнёны [[голас]]; а сцэнічны псеўданім «King Promise» стаў сінонімам імкнення да велічы ў музычнай індустрыі<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. King Promise прыцягнуў значную ўвагу сваім хітом «Oh Yeah» у 2017 годзе<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Затым ён выпусціў іншыя папулярныя трэкі, такія як «Selfish», «CCTV» з удзелам ганскіх спевакоў Sarkodie і Mugeez, і «Abena», якія ўзначалілі музычныя чарты і дапамаглі яму стварыць адданую фанацкую базу<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Пасля афіцыйнага выпуску музыкі ў 2017 годзе, спачатку на музычным сэрвісе «Soundcloud», а затым, у канчатковым выніку, на ўсіх струменевых сэрвісах, колькасць прыхільнікаў музыканта пачала расці<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. 5 ліпеня 2019 года спявак выпусціў свой першы альбом пад назвай «as Promised»<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У запісе альбома прынялі ўдзел такія міжнародныя артысты як Wizkid і Simi<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У 2021 годзе King Promise выпусціў яшчэ адзін папулярны трэк, «Slow Down», які стаў адным з галоўных хітоў у музычных чартах<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Ён таксама выпусціў сінглы «Ginger», «Ring My Line» з удзелам спевака Headie One і «Chop Life» з удзелам спевака Patoranking<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У цяперашні час King Promise супрацоўнічае з музычным лэйблам 5K Records, які базуецца ў Вялікабрытаніі, у партнёрстве з Sony Music UK<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Супрацоўніцтва з лэйбламі 5K Records і Sony Music UK дапамагло яму пашырыць сваю аўдыторыю на міжнародным узроўні. У 2022 годзе тур з аншлагамі прайшоў у 21 горадзе<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе сінгл «Terminator» стаў сінглам № 1 у чарце Afrobeats на працягу больш за 10 тыдняў<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе музыкант стаў па сутнасці міжнароднай музычнай суперзоркай, які працягвае пакідаць свой след у музычнай культуры такімі песнямі як «Oh Yeah», «Commando» і сусветным хітом 2023 года «Terminator»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2024 годзе спявак выпусціў альбом пад назвай «True to Self». У запісе альбома прынялі ўдзел такія спевакі як FAVE, Fridayy, Gabzy, LADIPOE, Lasmid, Olivetheboy, Sarkodie і Shallipopi<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. З’яўляецца хэдлайнерам уласнага штогадовага канцэрта ў Гане пад назвай «PromiseLand», які збірае больш за 10 000 чалавек<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Супрацоўнічае з сусветнымі зоркамі афрабітса — спевакамі Wizkid, Sarkodie, Davido, R2Bees, Mr. Eazi, GuiltyBeatz, Killbeatz, Juls і інш.<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref> === Сінглы і альбомы === ==== Сінглы ==== * 1. Thank God (feat. Fuse ODG) * 2. Oh Yeah * 3. Selfish * 4. CCTV (feat. Sarkodie & Mugeez) * 5. Abena * 6. Sisa * 7. Slow Down * 8. Alright (feat. Shatta Wale) * 9. Happiness * 9. That Way (2026) ==== Альбомы ==== «As Promised» EP Songs (2019): * 1. Intro (Nungua Blues / Mama’s Prayer) * 2. Bra (feat. Kojo Antwi) * 3. Odo (feat. Raye) * 4. Commando * 5. My Lady * 6. Selfish Part 2 (feat. Simi) * 7. Letter * 8. Hangover (feat. Omar Sterling) * 9. Tokyo (feat. Wizkid) * 10. Happiness «5 Star» (2022): * 1. Iniesta * 2. How Dare You * 3. 10 Toes (Ft. Omah Lay) * 4. Ring My Line (Ft. Headie One) * 5. Put You On * 6. Yaa Asantewaa (Ft. Frenna) * 7. Slow Down * 8. Ginger * 9. Do Not Disturb * 10. Choplife (Ft. Patoranking) * 11. Bad n Rude (Ft. WSTRN) * 12. Overthink * 13. Carry Me Go (Ft. Bisa Kdei) * 14. Maria * 15. Run To You (Ft. Chance The Rapper & Vic Mensa) «True To Self» (2024): * 1. Believe * 2. Continental (Ft. Shallipopi) * 3. Permission Granted (Ft. Fave) * 4. Paris * 5. Perfect Combi (Ft. Gabzy) * 6. Paranoid (Ft. Fridayy) * 7. Ringing In My Head * 8. 9:45 (Ft. Lasmid & Ladipoe) * 9. Mad Oh * 10. Favourite Story (Ft. Sarkodie & OliveTheboy) * 11. Own It * 12. Terminator === Узнагароды === Атрымаў мноства музычных ўзнагарод ад музычных прэмій: Ghana Music Awards, 3 Music Awards, Vodafone Ghana Music Awards, 4SYTE TV Music Video Awards і іншых. У 2023 годзе ад ганскай музычнай прэміі Vodafone Ghana Music Awards (VGMA) атрымаў узнагароды: «Альбом года» за свой альбом «5 Star» і «Песня года ў стылі афрабітс/афрапоп»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе ад музычнай прэміі Ghana Music Awards UK (GMA UK) атрымаў узнагароду «Артыст года ў стылі афрабітс», а ад музычнай прэміі AFRIMMA атрымаў узнагароду «Лепшы артыст Заходняй Афрыкі» (Best Male West Africa 2023)<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. King Promise у 2024 годзе стаў першым артыстам, які атрымаў «залаты» знак (бляшку) ад вядучай Афрыканскай платформы струменевай перадачы і запампоўкі музыкі «Boomplay» пасля ўступлення ў залаты клуб платформы<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref>. Аўтар хіта «Terminator» далучаецца да прэстыжнага клубу за дасягненне і пераадоленне мяжы ў 100 мільёнаў праглядаў і стаў трэцім ганскім артыстам, якія дасягнулі гэтага ў 2024 годзе<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref>. [[Файл:Accra International Conference Center, Accra.jpg|thumb|Міжнародны канферэнц-цэнтр у [[Акра|Акры]] (Accra International Conference Center). Фота 2017 года]] 10 мая 2025 годзе King Promise стаў лаўрэатам прэстыжнай [[Гана|ганскай]] прэміі «Артыст года» на 26-й цырымоніі ўручэння музычных прэмій Telecel Ghana Music Awards (TGMA)<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/King-Promise-crowned-Artiste-of-the-Year-at-2025-Telecel-Ghana-Music-Awards-1983471 King Promise crowned Artiste of the Year at 2025 Telecel Ghana Music Awards]</ref><ref>[https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year]</ref>. Ён цалкам атрымаў чатыры ўзнагароды (прэміі): «Лепшая песня ў стылі афра-поп» (за песню «Paris»), «Лепшы артыст у стылі афра-поп/афрабітс», «Альбом / EP года» (за альбом «True To Self») і «Артыст года». King Promise атрымаў перамогу над моцнымі супернікамі — такімі ганскімі спевакамі як King Paluta, Stonebwoy, Black Sherif, Joe Mettle, Kweku Smoke і Team Eternity<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/King-Promise-crowned-Artiste-of-the-Year-at-2025-Telecel-Ghana-Music-Awards-1983471 King Promise crowned Artiste of the Year at 2025 Telecel Ghana Music Awards]</ref><ref>[https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year]</ref>. Цырымонія ўзнагароджання адбылася ў зале «Grand Arena» у Міжнародным канферэнц-цэнтры Акры (the Grand Arena, Accra International Conference Center). == Маёмасць == Валодае ўражлівым домам, размешчаным у самым цэнтры Акры, сталіцы Ганы, што сведчыць аб яго фінансавым дабрабыце<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Акрамя таго, ён вядомы сваёй любоўю да аўтамабіляў і дэманстраваў у сацыяльных сетках свае паездкі на аўтамабілях, уключаючы маркі Mercedes Benz, Range Rover і Audi R8<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Хоць дакладная інфармацыя аб прыбытках музыканта застаецца невядомай, шырока вядома, што ён з'яўляецца адным з найбуйнейшых мільянераў у музычнай індустрыі Ганы<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Поспех спевака можна вымераць не толькі яго матэрыяльным станам, але і ўплывам, якое ён аказаў на музычную сцэну<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. == Дабрачыннасць == Надае прыярытэтную ўвагу дабрачыннасці і супрацоўнічае з банкам Ecobank, каб аплачваць медыцынскія выдаткі тых, хто мае патрэбу<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Навучае пачаткоўцаў-артыстаў, а таксама ўдзельнічае ў запісе іх трэкаў, каб падтрымаць іх кар'еру<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. == Медыя == * https://www.iamkingpromise.com/ — афіцыйны сайт у Інтэрнэце * [https://www.instagram.com/iamkingpromise/ King Promise] // instagram.com * [https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise] // earth-agency.com {{зноскі}} == Крыніцы == * [https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise] //earth-agency.com * [https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!] * [https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth] * [https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography] * [https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year] * [https://www.gbcghanaonline.com/entertainment/king-promise-wins/2025/ 2025 TGMA: King Promise wins Artiste of the Year] {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-20}} [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты Ганы]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Ганы]] ta3raoe55d6pfjpfxi4pbacmw2v4831 5142367 5142364 2026-05-16T12:34:36Z ~2026-29556-35 168219 /* Маёмасць */ 5142367 wikitext text/x-wiki '''Грэгары Борці Проміс Ньюман''' ({{lang-en|Gregory Bortey Promise Newman}}; нар.{{ДН|16|08|1995}}, горад [[Нунгуа]], [[Вялікая Акра]], [[Гана]]) — [[Гана|ганскі]] музыкант, спявак і аўтар песень, вядомы пад сцэнічным псеўданімам '''King Promise'''<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Стварае песні ў стылях [[афрабітс]] (хіплайф), [[хайлайф]], [[R&B]] і [[хіп-хоп]]<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У [[2025]] годзе стаў уладальнікам прэстыжнага звання «Артыст года» ад [[Гана|ганскай]] музычнай прэміі «Telecel Ghana Music Awards» (TGMA), болей шырока вядомай як «[[The Ghana Music Awards]]»<ref name="TGMA">{{cite web|url = https://ghanamusicawards.com/an-unforgettable-night-of-music-honors-king-promise-thrills-at-a-nite-with-artiste-of-the-year/|title = An Unforgettable Night of Music & Honors: King Promise Thrills at «A Nite with Artiste of the Year»|first = |last = |authorlink = |date = 2025-06-19|work = Ghanamusicawards.com/|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20250710081729/https://ghanamusicawards.com/an-unforgettable-night-of-music-honors-king-promise-thrills-at-a-nite-with-artiste-of-the-year/|archive-date = 2025-07-10|access-date = 2026-04-02|url-status = live|quote = |ref = }}</ref>. == Паходжанне і сям’я == Грэгары Борці Проміс Ньюман нарадзіўся [[16 жніўня]] [[1995]] года ў горадзе Нунгуа (Nungua) — [[прадмесце|прыгарадзе]] [[Акра|Акры]], сталіцы [[Гана|Ганы]]<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref><ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Бацька — Фрэнсіс Ньюман, [[прадпрымальнік|бізнесмэн]]; маці — Анджэла Куайе, гандлярка<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У канцы 2020 года ў Інтэрнеце з'явілася відэа, на якім бачна, як Грэгары Ньюман звязвае сябе з дачкой. Падрабязнасці пра маці дзіцяці застаюцца невядомымі, паколькі спявак аддае перавагу хаваць сваё сямейнае жыццё ад грамадскасці<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Ходзяць чуткі пра яго адносіны з Серваа Аміхера (Serwaa Amihere), вядомай ганскай [[журналіст]]кай<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Абодва былі заўважаны разам, што прывяло да спекуляцый, але Грэгары Ньюман абверг гэтыя чуткі, падкрэсліўшы, што ён засяроджаны на музыцы, і заявіўшы, што Серваа Аміхера не яго дзяўчына<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. == Адукацыя == У Гане правёў сваё дзяцінства і юнацтва. Пачатковую адукацыю атрымаў у Акадэміі Дэ Кінгз (De Kings Academy) для дзяцей<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Пазней паступіў у сярэднюю школу ў Нунгуа (Nungua Senior High School), размешчаную ў прыгарадзе Акры (Гана). Пасля заканчэння сярэдняй школы зрабіў перапынак у фармальнай адукацыі, каб рабіць музычную кар'еру. Ужо вядомым музыкантам ён працягнуў сваю адукацыю ў ганскім прыватным Цэнтральным універсітэце (Central University, Ghana), дзе атрымаў ступень бакалаўра бізнес-адміністравання<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. == Творчы шлях у музыцы == З юных гадоў быў захоплены [[музыка]]й, хоць не планаваў займацца ёй прафесійна<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Бацька Фрэнсіс Ньюман аказаў вялікі ўплыў на станаўленне свайго сына як музыканта і спевака, паколькі Грэгары Ньюман вырас, слухаючы, як бацька Фрэнсіс бацька выконвае эклектычны жанр класічнай музыкі<ref>[https://genius.com/artists/King-promise King Promise]</ref>. Бацька быў «памяшаны на музыцы» і, сам таго не жадаючы, дапамог сфармаваць жанравыя і культурныя густы свайго сына ў дзяцінстве: пазнаёміў яго з усім — ад рэгі да R&B, ад бойбэндаў да ганскага хайлайфа<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref><ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары ў дзяцінстве нават не падазраваў, што гэты ранні запал да музыкі сфармуе яго будучыню як музыканта<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Уплыў бацькі на музычны густ сына выліўся ў тое, што музыка сына стала характэрным спалучэннем электроннай музыкі і афрабітса<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. У школьныя гады пасля імправізацыі падчас студыйнай музычнай сесіі ў свайго сябра, яго цікаўнасць і неўтаймаваны талент праявіліся прама ў студыі<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары Ньюман пачаў ствараць уласныя песні і супрацоўнічаць з прадзюсарамі. У апошні год вучобы ў сярэдняй школе ў Нунгуа дырэктар нават аднойчы пачуў, як Грэгары Проміс спявае ў класе, і прымусіў яго далучыцца да школьнага хору на апошні семестр<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары Ньюман пачынаў сваю музычную кар’еру пад псеўданімам «Boy P»<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref><ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>, але пазней змяніў яго на «King Promise» пасля падпісання кантракту с лэйблам «Legacy Life Entertainment», якім кіруе Гервін Охене Аддо (Gervin Ohene Addo)<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Псеўданім «King Promise» змяшчае імя «Проміс», якое маецца ў поўным імі артыста «Грэгары Борці Проміс Ньюман»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Пра сваю музычную творчасць King Promise выказаўся так: «I’m here to supply the vibes, I’m the vibe supplier» («Я тут для таго, каб ствараць атмасферу, я забеспячальнік вайба»<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Хоча, каб людзі вынялі з яго музыкі магутную сумесь шчасця, танцаў, [[смех]]у і адзінства<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Стыль яго музыкі спалучае ў сабе традыцыйныя ганскія матывы ў стылі хайлайф з сучаснымі рытмамі афрапопа, R&B і хіп-хопа<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. King Promise карыстаецца неймаверна шырокім спектрам гукаў і атрымлівае асалоду ад іх, як у сваёй уласнай акустыцы, так і ў працэсе творчасці<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Нягледзячы на тое, што з цягам часу гучанне яго песень змяняецца, ён атрымлівае творчы пад’ём з усяго, што яго акружае, і піша песні пра ўсё — ад кахання да мітусні, вечарынак і сям'і<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Агульнае ўражанне ад яго музыкі — чыстая, інтуітыўная асалода<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Пачаў сваю музычную дзейнасць у 2016 годзе такімі песнямі як «So Special» і «No Problem»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Папулярнасць імкліва пайшла ў гару, калі ў тым жа 2016 годзе артыст выпусціў свой першы сінгл «Thank God» з удзелам брытанска-ганскага спевака Fuse ODG, спрадзюсараваны спеваком Killbeatz<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Гэты трэк стаў паваротным момантам у яго кар'еры — прынёс першую славу ў аматараў [[афрабітс]]а за ўнікальнае гучанне музыкі і пранікнёны [[голас]]; а сцэнічны псеўданім «King Promise» стаў сінонімам імкнення да велічы ў музычнай індустрыі<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. King Promise прыцягнуў значную ўвагу сваім хітом «Oh Yeah» у 2017 годзе<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Затым ён выпусціў іншыя папулярныя трэкі, такія як «Selfish», «CCTV» з удзелам ганскіх спевакоў Sarkodie і Mugeez, і «Abena», якія ўзначалілі музычныя чарты і дапамаглі яму стварыць адданую фанацкую базу<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Пасля афіцыйнага выпуску музыкі ў 2017 годзе, спачатку на музычным сэрвісе «Soundcloud», а затым, у канчатковым выніку, на ўсіх струменевых сэрвісах, колькасць прыхільнікаў музыканта пачала расці<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. 5 ліпеня 2019 года спявак выпусціў свой першы альбом пад назвай «as Promised»<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У запісе альбома прынялі ўдзел такія міжнародныя артысты як Wizkid і Simi<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У 2021 годзе King Promise выпусціў яшчэ адзін папулярны трэк, «Slow Down», які стаў адным з галоўных хітоў у музычных чартах<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Ён таксама выпусціў сінглы «Ginger», «Ring My Line» з удзелам спевака Headie One і «Chop Life» з удзелам спевака Patoranking<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У цяперашні час King Promise супрацоўнічае з музычным лэйблам 5K Records, які базуецца ў Вялікабрытаніі, у партнёрстве з Sony Music UK<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Супрацоўніцтва з лэйбламі 5K Records і Sony Music UK дапамагло яму пашырыць сваю аўдыторыю на міжнародным узроўні. У 2022 годзе тур з аншлагамі прайшоў у 21 горадзе<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе сінгл «Terminator» стаў сінглам № 1 у чарце Afrobeats на працягу больш за 10 тыдняў<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе музыкант стаў па сутнасці міжнароднай музычнай суперзоркай, які працягвае пакідаць свой след у музычнай культуры такімі песнямі як «Oh Yeah», «Commando» і сусветным хітом 2023 года «Terminator»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2024 годзе спявак выпусціў альбом пад назвай «True to Self». У запісе альбома прынялі ўдзел такія спевакі як FAVE, Fridayy, Gabzy, LADIPOE, Lasmid, Olivetheboy, Sarkodie і Shallipopi<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. З’яўляецца хэдлайнерам уласнага штогадовага канцэрта ў Гане пад назвай «PromiseLand», які збірае больш за 10 000 чалавек<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Супрацоўнічае з сусветнымі зоркамі афрабітса — спевакамі Wizkid, Sarkodie, Davido, R2Bees, Mr. Eazi, GuiltyBeatz, Killbeatz, Juls і інш.<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref> === Сінглы і альбомы === ==== Сінглы ==== * 1. Thank God (feat. Fuse ODG) * 2. Oh Yeah * 3. Selfish * 4. CCTV (feat. Sarkodie & Mugeez) * 5. Abena * 6. Sisa * 7. Slow Down * 8. Alright (feat. Shatta Wale) * 9. Happiness * 9. That Way (2026) ==== Альбомы ==== «As Promised» EP Songs (2019): * 1. Intro (Nungua Blues / Mama’s Prayer) * 2. Bra (feat. Kojo Antwi) * 3. Odo (feat. Raye) * 4. Commando * 5. My Lady * 6. Selfish Part 2 (feat. Simi) * 7. Letter * 8. Hangover (feat. Omar Sterling) * 9. Tokyo (feat. Wizkid) * 10. Happiness «5 Star» (2022): * 1. Iniesta * 2. How Dare You * 3. 10 Toes (Ft. Omah Lay) * 4. Ring My Line (Ft. Headie One) * 5. Put You On * 6. Yaa Asantewaa (Ft. Frenna) * 7. Slow Down * 8. Ginger * 9. Do Not Disturb * 10. Choplife (Ft. Patoranking) * 11. Bad n Rude (Ft. WSTRN) * 12. Overthink * 13. Carry Me Go (Ft. Bisa Kdei) * 14. Maria * 15. Run To You (Ft. Chance The Rapper & Vic Mensa) «True To Self» (2024): * 1. Believe * 2. Continental (Ft. Shallipopi) * 3. Permission Granted (Ft. Fave) * 4. Paris * 5. Perfect Combi (Ft. Gabzy) * 6. Paranoid (Ft. Fridayy) * 7. Ringing In My Head * 8. 9:45 (Ft. Lasmid & Ladipoe) * 9. Mad Oh * 10. Favourite Story (Ft. Sarkodie & OliveTheboy) * 11. Own It * 12. Terminator === Узнагароды === Атрымаў мноства музычных ўзнагарод ад музычных прэмій: Ghana Music Awards, 3 Music Awards, Vodafone Ghana Music Awards, 4SYTE TV Music Video Awards і іншых. У 2023 годзе ад ганскай музычнай прэміі Vodafone Ghana Music Awards (VGMA) атрымаў узнагароды: «Альбом года» за свой альбом «5 Star» і «Песня года ў стылі афрабітс/афрапоп»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе ад музычнай прэміі Ghana Music Awards UK (GMA UK) атрымаў узнагароду «Артыст года ў стылі афрабітс», а ад музычнай прэміі AFRIMMA атрымаў узнагароду «Лепшы артыст Заходняй Афрыкі» (Best Male West Africa 2023)<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. King Promise у 2024 годзе стаў першым артыстам, які атрымаў «залаты» знак (бляшку) ад вядучай Афрыканскай платформы струменевай перадачы і запампоўкі музыкі «Boomplay» пасля ўступлення ў залаты клуб платформы<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref>. Аўтар хіта «Terminator» далучаецца да прэстыжнага клубу за дасягненне і пераадоленне мяжы ў 100 мільёнаў праглядаў і стаў трэцім ганскім артыстам, якія дасягнулі гэтага ў 2024 годзе<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref>. [[Файл:Accra International Conference Center, Accra.jpg|thumb|Міжнародны канферэнц-цэнтр у [[Акра|Акры]] (Accra International Conference Center). Фота 2017 года]] 10 мая 2025 годзе King Promise стаў лаўрэатам прэстыжнай [[Гана|ганскай]] прэміі «Артыст года» на 26-й цырымоніі ўручэння музычных прэмій Telecel Ghana Music Awards (TGMA)<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/King-Promise-crowned-Artiste-of-the-Year-at-2025-Telecel-Ghana-Music-Awards-1983471 King Promise crowned Artiste of the Year at 2025 Telecel Ghana Music Awards]</ref><ref>[https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year]</ref>. Ён цалкам атрымаў чатыры ўзнагароды (прэміі): «Лепшая песня ў стылі афра-поп» (за песню «Paris»), «Лепшы артыст у стылі афра-поп/афрабітс», «Альбом / EP года» (за альбом «True To Self») і «Артыст года». King Promise атрымаў перамогу над моцнымі супернікамі — такімі ганскімі спевакамі як King Paluta, Stonebwoy, Black Sherif, Joe Mettle, Kweku Smoke і Team Eternity<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/King-Promise-crowned-Artiste-of-the-Year-at-2025-Telecel-Ghana-Music-Awards-1983471 King Promise crowned Artiste of the Year at 2025 Telecel Ghana Music Awards]</ref><ref>[https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year]</ref>. Цырымонія ўзнагароджання адбылася ў зале «Grand Arena» у Міжнародным канферэнц-цэнтры Акры (the Grand Arena, Accra International Conference Center). == Маёмасць == Валодае ўражлівым домам, размешчаным у самым цэнтры Акры, сталіцы Ганы, што сведчыць аб яго фінансавым дабрабыце<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Акрамя таго, ён вядомы сваёй любоўю да аўтамабіляў і дэманстраваў у сацыяльных сетках свае паездкі на аўтамабілях, уключаючы маркі [[Mercedes-Benz]], [[Range Rover]] і [[Audi R8]]<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Хоць дакладная інфармацыя аб прыбытках музыканта застаецца невядомай, шырока вядома, што ён з'яўляецца адным з найбуйнейшых мільянераў у музычнай індустрыі Ганы<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Поспех спевака можна вымераць не толькі яго матэрыяльным станам, але і ўплывам, якое ён аказаў на музычную сцэну<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. == Дабрачыннасць == Надае прыярытэтную ўвагу дабрачыннасці і супрацоўнічае з банкам Ecobank, каб аплачваць медыцынскія выдаткі тых, хто мае патрэбу<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Навучае пачаткоўцаў-артыстаў, а таксама ўдзельнічае ў запісе іх трэкаў, каб падтрымаць іх кар'еру<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. == Медыя == * https://www.iamkingpromise.com/ — афіцыйны сайт у Інтэрнэце * [https://www.instagram.com/iamkingpromise/ King Promise] // instagram.com * [https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise] // earth-agency.com {{зноскі}} == Крыніцы == * [https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise] //earth-agency.com * [https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!] * [https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth] * [https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography] * [https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year] * [https://www.gbcghanaonline.com/entertainment/king-promise-wins/2025/ 2025 TGMA: King Promise wins Artiste of the Year] {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-20}} [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты Ганы]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Ганы]] d7q2kzzup6o0ne5i4cealetptb0svi1 5142370 5142367 2026-05-16T12:36:50Z ~2026-29556-35 168219 /* Узнагароды */ 5142370 wikitext text/x-wiki '''Грэгары Борці Проміс Ньюман''' ({{lang-en|Gregory Bortey Promise Newman}}; нар.{{ДН|16|08|1995}}, горад [[Нунгуа]], [[Вялікая Акра]], [[Гана]]) — [[Гана|ганскі]] музыкант, спявак і аўтар песень, вядомы пад сцэнічным псеўданімам '''King Promise'''<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Стварае песні ў стылях [[афрабітс]] (хіплайф), [[хайлайф]], [[R&B]] і [[хіп-хоп]]<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У [[2025]] годзе стаў уладальнікам прэстыжнага звання «Артыст года» ад [[Гана|ганскай]] музычнай прэміі «Telecel Ghana Music Awards» (TGMA), болей шырока вядомай як «[[The Ghana Music Awards]]»<ref name="TGMA">{{cite web|url = https://ghanamusicawards.com/an-unforgettable-night-of-music-honors-king-promise-thrills-at-a-nite-with-artiste-of-the-year/|title = An Unforgettable Night of Music & Honors: King Promise Thrills at «A Nite with Artiste of the Year»|first = |last = |authorlink = |date = 2025-06-19|work = Ghanamusicawards.com/|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20250710081729/https://ghanamusicawards.com/an-unforgettable-night-of-music-honors-king-promise-thrills-at-a-nite-with-artiste-of-the-year/|archive-date = 2025-07-10|access-date = 2026-04-02|url-status = live|quote = |ref = }}</ref>. == Паходжанне і сям’я == Грэгары Борці Проміс Ньюман нарадзіўся [[16 жніўня]] [[1995]] года ў горадзе Нунгуа (Nungua) — [[прадмесце|прыгарадзе]] [[Акра|Акры]], сталіцы [[Гана|Ганы]]<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref><ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Бацька — Фрэнсіс Ньюман, [[прадпрымальнік|бізнесмэн]]; маці — Анджэла Куайе, гандлярка<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У канцы 2020 года ў Інтэрнеце з'явілася відэа, на якім бачна, як Грэгары Ньюман звязвае сябе з дачкой. Падрабязнасці пра маці дзіцяці застаюцца невядомымі, паколькі спявак аддае перавагу хаваць сваё сямейнае жыццё ад грамадскасці<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Ходзяць чуткі пра яго адносіны з Серваа Аміхера (Serwaa Amihere), вядомай ганскай [[журналіст]]кай<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Абодва былі заўважаны разам, што прывяло да спекуляцый, але Грэгары Ньюман абверг гэтыя чуткі, падкрэсліўшы, што ён засяроджаны на музыцы, і заявіўшы, што Серваа Аміхера не яго дзяўчына<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. == Адукацыя == У Гане правёў сваё дзяцінства і юнацтва. Пачатковую адукацыю атрымаў у Акадэміі Дэ Кінгз (De Kings Academy) для дзяцей<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Пазней паступіў у сярэднюю школу ў Нунгуа (Nungua Senior High School), размешчаную ў прыгарадзе Акры (Гана). Пасля заканчэння сярэдняй школы зрабіў перапынак у фармальнай адукацыі, каб рабіць музычную кар'еру. Ужо вядомым музыкантам ён працягнуў сваю адукацыю ў ганскім прыватным Цэнтральным універсітэце (Central University, Ghana), дзе атрымаў ступень бакалаўра бізнес-адміністравання<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. == Творчы шлях у музыцы == З юных гадоў быў захоплены [[музыка]]й, хоць не планаваў займацца ёй прафесійна<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Бацька Фрэнсіс Ньюман аказаў вялікі ўплыў на станаўленне свайго сына як музыканта і спевака, паколькі Грэгары Ньюман вырас, слухаючы, як бацька Фрэнсіс бацька выконвае эклектычны жанр класічнай музыкі<ref>[https://genius.com/artists/King-promise King Promise]</ref>. Бацька быў «памяшаны на музыцы» і, сам таго не жадаючы, дапамог сфармаваць жанравыя і культурныя густы свайго сына ў дзяцінстве: пазнаёміў яго з усім — ад рэгі да R&B, ад бойбэндаў да ганскага хайлайфа<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref><ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары ў дзяцінстве нават не падазраваў, што гэты ранні запал да музыкі сфармуе яго будучыню як музыканта<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Уплыў бацькі на музычны густ сына выліўся ў тое, што музыка сына стала характэрным спалучэннем электроннай музыкі і афрабітса<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. У школьныя гады пасля імправізацыі падчас студыйнай музычнай сесіі ў свайго сябра, яго цікаўнасць і неўтаймаваны талент праявіліся прама ў студыі<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары Ньюман пачаў ствараць уласныя песні і супрацоўнічаць з прадзюсарамі. У апошні год вучобы ў сярэдняй школе ў Нунгуа дырэктар нават аднойчы пачуў, як Грэгары Проміс спявае ў класе, і прымусіў яго далучыцца да школьнага хору на апошні семестр<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары Ньюман пачынаў сваю музычную кар’еру пад псеўданімам «Boy P»<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref><ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>, але пазней змяніў яго на «King Promise» пасля падпісання кантракту с лэйблам «Legacy Life Entertainment», якім кіруе Гервін Охене Аддо (Gervin Ohene Addo)<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Псеўданім «King Promise» змяшчае імя «Проміс», якое маецца ў поўным імі артыста «Грэгары Борці Проміс Ньюман»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Пра сваю музычную творчасць King Promise выказаўся так: «I’m here to supply the vibes, I’m the vibe supplier» («Я тут для таго, каб ствараць атмасферу, я забеспячальнік вайба»<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Хоча, каб людзі вынялі з яго музыкі магутную сумесь шчасця, танцаў, [[смех]]у і адзінства<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Стыль яго музыкі спалучае ў сабе традыцыйныя ганскія матывы ў стылі хайлайф з сучаснымі рытмамі афрапопа, R&B і хіп-хопа<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. King Promise карыстаецца неймаверна шырокім спектрам гукаў і атрымлівае асалоду ад іх, як у сваёй уласнай акустыцы, так і ў працэсе творчасці<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Нягледзячы на тое, што з цягам часу гучанне яго песень змяняецца, ён атрымлівае творчы пад’ём з усяго, што яго акружае, і піша песні пра ўсё — ад кахання да мітусні, вечарынак і сям'і<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Агульнае ўражанне ад яго музыкі — чыстая, інтуітыўная асалода<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Пачаў сваю музычную дзейнасць у 2016 годзе такімі песнямі як «So Special» і «No Problem»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Папулярнасць імкліва пайшла ў гару, калі ў тым жа 2016 годзе артыст выпусціў свой першы сінгл «Thank God» з удзелам брытанска-ганскага спевака Fuse ODG, спрадзюсараваны спеваком Killbeatz<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Гэты трэк стаў паваротным момантам у яго кар'еры — прынёс першую славу ў аматараў [[афрабітс]]а за ўнікальнае гучанне музыкі і пранікнёны [[голас]]; а сцэнічны псеўданім «King Promise» стаў сінонімам імкнення да велічы ў музычнай індустрыі<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. King Promise прыцягнуў значную ўвагу сваім хітом «Oh Yeah» у 2017 годзе<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Затым ён выпусціў іншыя папулярныя трэкі, такія як «Selfish», «CCTV» з удзелам ганскіх спевакоў Sarkodie і Mugeez, і «Abena», якія ўзначалілі музычныя чарты і дапамаглі яму стварыць адданую фанацкую базу<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Пасля афіцыйнага выпуску музыкі ў 2017 годзе, спачатку на музычным сэрвісе «Soundcloud», а затым, у канчатковым выніку, на ўсіх струменевых сэрвісах, колькасць прыхільнікаў музыканта пачала расці<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. 5 ліпеня 2019 года спявак выпусціў свой першы альбом пад назвай «as Promised»<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У запісе альбома прынялі ўдзел такія міжнародныя артысты як Wizkid і Simi<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У 2021 годзе King Promise выпусціў яшчэ адзін папулярны трэк, «Slow Down», які стаў адным з галоўных хітоў у музычных чартах<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Ён таксама выпусціў сінглы «Ginger», «Ring My Line» з удзелам спевака Headie One і «Chop Life» з удзелам спевака Patoranking<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У цяперашні час King Promise супрацоўнічае з музычным лэйблам 5K Records, які базуецца ў Вялікабрытаніі, у партнёрстве з Sony Music UK<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Супрацоўніцтва з лэйбламі 5K Records і Sony Music UK дапамагло яму пашырыць сваю аўдыторыю на міжнародным узроўні. У 2022 годзе тур з аншлагамі прайшоў у 21 горадзе<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе сінгл «Terminator» стаў сінглам № 1 у чарце Afrobeats на працягу больш за 10 тыдняў<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе музыкант стаў па сутнасці міжнароднай музычнай суперзоркай, які працягвае пакідаць свой след у музычнай культуры такімі песнямі як «Oh Yeah», «Commando» і сусветным хітом 2023 года «Terminator»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2024 годзе спявак выпусціў альбом пад назвай «True to Self». У запісе альбома прынялі ўдзел такія спевакі як FAVE, Fridayy, Gabzy, LADIPOE, Lasmid, Olivetheboy, Sarkodie і Shallipopi<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. З’яўляецца хэдлайнерам уласнага штогадовага канцэрта ў Гане пад назвай «PromiseLand», які збірае больш за 10 000 чалавек<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Супрацоўнічае з сусветнымі зоркамі афрабітса — спевакамі Wizkid, Sarkodie, Davido, R2Bees, Mr. Eazi, GuiltyBeatz, Killbeatz, Juls і інш.<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref> === Сінглы і альбомы === ==== Сінглы ==== * 1. Thank God (feat. Fuse ODG) * 2. Oh Yeah * 3. Selfish * 4. CCTV (feat. Sarkodie & Mugeez) * 5. Abena * 6. Sisa * 7. Slow Down * 8. Alright (feat. Shatta Wale) * 9. Happiness * 9. That Way (2026) ==== Альбомы ==== «As Promised» EP Songs (2019): * 1. Intro (Nungua Blues / Mama’s Prayer) * 2. Bra (feat. Kojo Antwi) * 3. Odo (feat. Raye) * 4. Commando * 5. My Lady * 6. Selfish Part 2 (feat. Simi) * 7. Letter * 8. Hangover (feat. Omar Sterling) * 9. Tokyo (feat. Wizkid) * 10. Happiness «5 Star» (2022): * 1. Iniesta * 2. How Dare You * 3. 10 Toes (Ft. Omah Lay) * 4. Ring My Line (Ft. Headie One) * 5. Put You On * 6. Yaa Asantewaa (Ft. Frenna) * 7. Slow Down * 8. Ginger * 9. Do Not Disturb * 10. Choplife (Ft. Patoranking) * 11. Bad n Rude (Ft. WSTRN) * 12. Overthink * 13. Carry Me Go (Ft. Bisa Kdei) * 14. Maria * 15. Run To You (Ft. Chance The Rapper & Vic Mensa) «True To Self» (2024): * 1. Believe * 2. Continental (Ft. Shallipopi) * 3. Permission Granted (Ft. Fave) * 4. Paris * 5. Perfect Combi (Ft. Gabzy) * 6. Paranoid (Ft. Fridayy) * 7. Ringing In My Head * 8. 9:45 (Ft. Lasmid & Ladipoe) * 9. Mad Oh * 10. Favourite Story (Ft. Sarkodie & OliveTheboy) * 11. Own It * 12. Terminator === Узнагароды === Атрымаў мноства музычных ўзнагарод ад музычных прэмій: Ghana Music Awards, 3 Music Awards, Vodafone Ghana Music Awards, 4SYTE TV Music Video Awards і іншых. У 2023 годзе ад ганскай музычнай прэміі Vodafone Ghana Music Awards (VGMA) атрымаў узнагароды: «Альбом года» за свой альбом «5 Star» і «Песня года ў стылі афрабітс/афрапоп»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе ад музычнай прэміі Ghana Music Awards UK (GMA UK) атрымаў узнагароду «Артыст года ў стылі афрабітс», а ад музычнай прэміі AFRIMMA атрымаў узнагароду «Лепшы артыст Заходняй Афрыкі» (Best Male West Africa 2023)<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. King Promise у 2024 годзе стаў першым артыстам, які атрымаў «залаты» знак (бляшку) ад вядучай Афрыканскай платформы струменевай перадачы і запампоўкі музыкі «Boomplay» пасля ўступлення ў залаты клуб платформы<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref>. Аўтар хіта «Terminator» далучаецца да прэстыжнага клубу за дасягненне і пераадоленне мяжы ў 100 мільёнаў праглядаў і стаў трэцім ганскім артыстам, якія дасягнулі гэтага ў 2024 годзе<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref>. [[Файл:Accra International Conference Center, Accra.jpg|thumb|Міжнародны канферэнц-цэнтр у [[Акра|Акры]] (Accra International Conference Center). Фота 2017 года]] 10 мая 2025 годзе King Promise стаў лаўрэатам прэстыжнай [[Гана|ганскай]] прэміі «Артыст года» на 26-й цырымоніі ўручэння музычных прэмій Telecel Ghana Music Awards (TGMA)<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/King-Promise-crowned-Artiste-of-the-Year-at-2025-Telecel-Ghana-Music-Awards-1983471 King Promise crowned Artiste of the Year at 2025 Telecel Ghana Music Awards]</ref><ref>[https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year]</ref>. Ён цалкам атрымаў ад той прэміі чатыры ўзнагароды (прэміі): «Лепшая песня ў стылі афра-поп» (за песню «Paris»), «Лепшы артыст у стылі афра-поп/афрабітс», «Альбом / EP года» (за альбом «True To Self») і «Артыст года». King Promise атрымаў перамогу над моцнымі супернікамі — такімі ганскімі спевакамі як King Paluta, Stonebwoy, Black Sherif, Joe Mettle, Kweku Smoke і Team Eternity<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/King-Promise-crowned-Artiste-of-the-Year-at-2025-Telecel-Ghana-Music-Awards-1983471 King Promise crowned Artiste of the Year at 2025 Telecel Ghana Music Awards]</ref><ref>[https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year]</ref>. Цырымонія ўзнагароджання адбылася ў зале «Grand Arena» у Міжнародным канферэнц-цэнтры Акры (the Grand Arena, Accra International Conference Center). == Маёмасць == Валодае ўражлівым домам, размешчаным у самым цэнтры Акры, сталіцы Ганы, што сведчыць аб яго фінансавым дабрабыце<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Акрамя таго, ён вядомы сваёй любоўю да аўтамабіляў і дэманстраваў у сацыяльных сетках свае паездкі на аўтамабілях, уключаючы маркі [[Mercedes-Benz]], [[Range Rover]] і [[Audi R8]]<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Хоць дакладная інфармацыя аб прыбытках музыканта застаецца невядомай, шырока вядома, што ён з'яўляецца адным з найбуйнейшых мільянераў у музычнай індустрыі Ганы<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Поспех спевака можна вымераць не толькі яго матэрыяльным станам, але і ўплывам, якое ён аказаў на музычную сцэну<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. == Дабрачыннасць == Надае прыярытэтную ўвагу дабрачыннасці і супрацоўнічае з банкам Ecobank, каб аплачваць медыцынскія выдаткі тых, хто мае патрэбу<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Навучае пачаткоўцаў-артыстаў, а таксама ўдзельнічае ў запісе іх трэкаў, каб падтрымаць іх кар'еру<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. == Медыя == * https://www.iamkingpromise.com/ — афіцыйны сайт у Інтэрнэце * [https://www.instagram.com/iamkingpromise/ King Promise] // instagram.com * [https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise] // earth-agency.com {{зноскі}} == Крыніцы == * [https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise] //earth-agency.com * [https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!] * [https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth] * [https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography] * [https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year] * [https://www.gbcghanaonline.com/entertainment/king-promise-wins/2025/ 2025 TGMA: King Promise wins Artiste of the Year] {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-20}} [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты Ганы]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Ганы]] frladrrz834rx3ifhuq4u3dr6ltllqr Факультэт кіравання і сацыяльных камунікацый БДСГА 0 804531 5142408 5115338 2026-05-16T15:43:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142408 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта}} '''Факультэт кіравання і сацыяльных камунікацый''' — адзін з факультэтаў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]]. == Агульныя звесткі == 1 лістапада 2002 года загадам № 722 ад 28 кастрычніка 2002 года па БДСГА ўтвораны ''факультэт бізнесу і права'' шляхам рэарганізацыі [[эканамічны факультэт БДСГА|эканамічнага факультэта]]. З 1 верасня 2025 года ў сувязі з рэструктурызацыяй у адпаведнасці з загадам 85-ОД ад 08 мая 2025 года па Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі перайменаваны ў факультэт кіравання і сацыяльных камунікацый. == Спецыяльнасці == * Правазнаўства * Маркетынг * Камерцыя == Кафедры ў 2026 годзе == * Аграбізнесу * Маркетынгу * Агульнапрафесіянальных і спецыяльных юрыдычных дысцыплін * Сацыяльна-гуманітарных дысцыплін<ref>[https://baa.by/facultet/bip/kafedra/ Факультеты — Факультет управления и социальных коммуникаций — Кафедры]</ref> == Дэканы == * [[Алена Пятроўна Каляснёва]]<ref>{{Cite web |url=https://baa.by/facultet/bip/dekanat/ |title=Деканат (2011) |access-date=19 сакавіка 2011 |archive-date=19 сакавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110319234501/https://baa.by/facultet/bip/dekanat/ |url-status=live }}</ref> * [[Наталля Аляксееўна Глушакова]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://baa.by/facultet/bip/ Старонка факультэта на сайце БДСГА] {{БДСГА}} [[Катэгорыя:Факультэты БДСГА]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2002 годзе]] 2wkfwhfykcm3lt94hrod9oguce4737h Партызанскі рух у Беларусі падчас Першай сусветнай вайны 0 804956 5142406 5136834 2026-05-16T15:34:03Z DBatura 73587 /* Праблемы */ 5142406 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Беларусь у Першай сусветнай вайне}} [[Партызан|Партызанскі рух]] у [[Беларусь|Беларусі]] ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] не меў такой масавасці і сёння менш вядомы, чым [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|часоў Вялікай Айчыннай вайны]]. Супраціў кайзераўскай арміі на захопленых тэрыторыях аказвалі кавалерыйскія [[атрады асаблівай важнасці]] са складу [[Руская імператарская армія|царскай арміі]] і ўзброеныя групы мясцовага насельніцтва, а таксама [[бальшавікі|бальшавікоў]]. == Гісторыя == Першыя вайсковыя партызанскія фарміраванні ў Беларусі былі створаны 25 жніўня 1915 г. пры [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходнім фронце]] царскай арміі. Яны ўяўлялі з сябе кавалерыйскія атрады, прызначаныя для аперацый у тыле праціўніка. Усяго такіх атрадаў было 11, у кожным з іх налічвалася па 2—3 афіцэра і 70—80 радавых, якія залічваліся ў партызаны на добраахвотнай аснове.{{sfn|Бондаренко|2014|loc=Партизаны}} Восенню 1915 г. атрады правялі шэраг паспяховых аперацыі. Так, напрыклад, у ноч з 14 на 15 лістапада восем аб’яднаных партызанскіх атрадаў вызвалілі ад немцаў вёску [[Невель (Пінскі раён)|Невель]] (цяпер у [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]). Падчас гэтага налёту быў захоплены ў палон варожы генерал, знішчаны 20 афіцэраў і 600 салдат праціўніка, трафеямі партызан сталі дзве гарматы. У баі загінуў капітан [[Сцяпан Георгіевіч Лявонцьеў|С. Лявонцьеў]] з [[Магілёў|Магілёв]]а. Пасмяротна ён быў выраблены ў падпалкоўнікі і ўдастоены [[Ордэн Святога Георгія|ордэна Святога Георгія 3-й ступені]].{{sfn|Бондаренко|2014|loc=Партизаны}}. Аднак, па словах [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|А. Брусілава]], партызанскія атрады не прыносілі ніякай карысці. На іх забеспячэнне была выдзелена вялікая колькасць сродкаў. Акрамя таго, неаднаразова байцы абвінавачваліся ў рабаваннях і згвалтаваннях, за што падвяргаліся судоваму пераследу з боку камандавання. Ужо ў 1916 г. Генеральны штаб стаў паступова спыняць рэйды ў тыл. Асноўнымі прычынамі такога рашэння сталі цяжкасці пераадолення лініі фронту; слабая падтрымка ў тыле з боку мясцовых партызанскіх атрадаў; канфлікты з мясцовым насельніцтвам; нежаданне супрацоўнічаць і праводзіць сумесныя баявыя дзеянні з асноўнымі войскамі на фронце і г. д.{{sfn|Цуба|2011}} Узімку 1918 г., калі немцы ў ходзе новага наступлення, на гэты раз супраць [[РСФСР|Савецкай Расіі]], захапілі большую частку краіны, акупанты зрабілі больш жорсткім парадак на падкантрольнай тэрыторыі. Кайзераўская адміністрацыя адмяніла дэкрэты савецкай улады, падпарадкавала гаспадарчую сістэму Беларусі патрэбам і інтарэсам [[Германская імперыя|Германіі]]. Акупацыйны рэжым выклікаў моцны супраціў насельніцтва, у сувязі з чым пачалося разгортванне дзейнасці падпольных патрыятычных арганізацый. Па іх ініцыятыве на фабрыках і заводах пракацілася хваля забастовак. У многіх месцах забастоўкі перараслі ва ўзброеную барацьбу. Узброеныя сутыкненні рабочых з немцамі адбыліся ў [[Гомель|Гомелі]], [[Гродна|Гродні]], [[Жлобін]]е, [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых гарадах. Увесну адбыліся сялянскія паўстанні ў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім]], [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкім]], [[Быхаўскі павет|Быхаўскім]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкім]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскім]] і іншых паветах.{{sfn|Новик|2012}} У жніўні ў [[Смаленск]]у адбылася 1-я канферэнцыя камуністычных арганізацый акупаванай тэрыторыі [[Літва|Літвы]] і Беларусі. Галоўнай задачай падпольных арганізацый канферэнцыя прызнала падрыхтоўку паўстання ў тыле германскіх войскаў і каардынацыю дзеянняў партызанскіх атрадаў. Да восені антыгерманскі рух разгарнуўся на ўсёй захопленай тэрыторыі. У [[Мінскі павет|Мінскім]], [[Магілёўскі павет (Магілёўская губерня)|Магілёўскім]], [[Барысаўскі павет|Барысаўскім]], [[Гомельскі павет|Гомельскім]], Рэчыцкім, [[Бабруйскі павет|Бабруйскім]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскім]], Слуцкім і Быхаўскім паветах дзейнічала больш за 100 атрадаў.{{sfn|Новик|2012}} У Бабруйскім павеце была створана так званая «[[Рудабельская рэспубліка]]».{{sfn|Новик|2012}} == Праблемы == З-за розных абставін ([[тактыка выпаленай зямлі]], бежанства, перанаселенасць беларускіх населеных пунктаў войскамі) партызанскі рух не карыстаўся ўсеагульнай падтрымкай сярод насельніцтва і не дасягнуў досыць значных маштабаў у параўнанні з іншымі войнамі.{{sfn|Цуба|2011}} Гісторык Віталь Макарэвіч звярнуў увагу, што ў заходняй частцы Беларусі, якая была акупаваная нямецкімі войскамі, значную частку насельніцтва складалі [[каталіцызм у Беларусі|каталікі]]. Лозунг «[[За Веру, Цара і Айчыну]]», папулярны ў [[праваслаўе ў Расіі|праваслаўнай Расійскай імперыі]], не выклікаў такіх моцных патрыятычных пачуццяў у заходніх беларусаў. Акрамя таго, жыхары акупаваных тэрыторый часцяком станавіліся вымушанымі ўнутранымі бежанцамі і рассяляліся па ўсёй тэрыторыі Расіі, і таму ў значнай ступені акупаваныя землі станавіліся бязлюднымі, што не спрыяла арганізацыі народнага супраціву. Тым не менш грамадзянскае насельніцтва, справакаванае марадзёрствамі і рабаваннямі, часам супраціўлялася акупантам<ref>[https://belta.by/society/view/belarus-v-pervoj-mirovoj-vojne-kakim-byl-oblik-vojny-i-gde-proshli-samye-krupnye-srazhenija-772066-2026/ Беларусь в Первой мировой войне: каким был облик войны и где прошли самые крупные сражения]</ref>. == Асвятленне== Па тэме Першай сусветнай у Беларусі да гэтага часу існуе мноства недастаткова вывучаных праблем, мноства неразвітых падыходаў. Вывучэнне партызанскага руху таксама ставіцца да гэтага. У савецкія гады існавала меркаванне, што партызанскі рух змог у нейкай меры праявіцца толькі ў апошні год вайны, а ўсё, што існавала да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], лічылася непапулярным, паколькі асацыявалася з [[царызм|царызмам]]. Акрамя таго, [[Другая сусветная вайна]] па сваіх маштабах значна перасягнула Першую сусветную вайну, якая была некалькі забытая.{{sfn|Цуба|2011}} == Крыніцы== {{Крыніцы}} == Літаратура== * {{h|Новик|2012|Новик, Е.К. История Беларуси, 1917 — 1945 гг.: учеб. пособие для 10-го кл. учреждений общ. сред. образования с рус. яз. обучения / Е.К. Новик ; автор метод. аппарата В.В. Гинчук ; пер. с белорус. яз. Н.Л. Стрехи. — Минск : Нар. асвета, 2012.}} * {{h|Бондаренко|2014|Бондаренко В. В. Во имя памяти святой... : первая мировая война на белорусской земле. — Минск: Беларус. Энцыкл. iмя П. Броукi, 2014.}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/partyzanski-ruh-na-pinshchyne-gady-pershay-susvetnay-vayny|загаловак=Партызанскі рух на Піншчыне ў гады Першай сусветнай вайны|аўтар=Цуба М. В.|выданне=Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук|год=2011|ref=Цуба}} [[Катэгорыя:Беларусь у Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Партызанскія рухі]] 1l388togoyt9zgpais08k4tb2d0tk87 Хатка (таварыства) 0 805339 5142579 5120644 2026-05-17T08:40:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5142579 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускае культурнае таварыства «Хатка» |абрэвіятура = БКТ «Хатка» |назва на мове арыгінала = {{lang-pl|Białoruskie Towarzystwo Kulturalne „Chatka”}} |лагатып = |выява = |арыгінал = |дата заснавання = [[1993]] |дата роспуску = |колькасць удзельнікаў = |тып = |назва пасады кіраўніка = |кіраўнік = Алена Глагоўская (старшыня)<br>Раман Шчэрбаў (намеснік старшыні) |назва цэнтра =Сядзіба |цэнтр =[[Польшча]], [[Гданьск]], вул. Мішэўскага, 17, пак. 307 |узнагароды = |афіцыйны сайт = https://www.btkchatka.org/ |місія = |сфера дзейнасці = захаванне нацыянальнай ідэнтычнасці беларусаў, развіццё беларускай мовы і культуры |месца знаходжання = }} '''Белару́скае культу́рнае тавары́ства «Ха́тка»''' ('''БКТ «Хатка»'''; {{lang-pl|Białoruskie Towarzystwo Kulturalne „Chatka”}}) — першая і найстарэйшая беларуская грамадская арганізацыя на польскім [[Памор’е (Польшча)|Памор’і]] са штаб-кватэрай у [[Гданьск]]у, якая афіцыйна прадстаўляе [[Беларусы ў Польшчы|беларускую нацыянальную меншасць]] у гданьскай агламерацыі<ref name="pranas">{{cite web|url=https://www.btkchatka.org/%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B|title=Пра нас|publisher=Беларускае культурнае таварыства “Хатка”|date=|lang=be|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Сядзіба таварыства размяшчаецца па вуліца Мішэўскага, дом 17, пакой 307. == Гісторыя == Фарміраванне арганізацыі пачалося ў 1992 годзе, калі была пададзена заяўка на яе рэгістрацыю. У 1993 годзе БКТ «Хатка» было афіцыйна зарэгістравана ў Гданьску як самастойная арганізацыя. Да гэтага часу суполка дзейнічала як частка [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства|Беларускага грамадска-культурнага таварыства]] (БГКТ)<ref name="racyja30">{{cite web|url=https://www.racyja.com/archivy/sumezhzha/belaruskamu-kulturnamu-tavarystvu/|title=Беларускаму культурнаму таварыству „Хатка” 30-ць гадоў|publisher=Радыё Рацыя|date=|lang=be|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Доўгі час арганізацыя базіравалася ў горадзе [[Сопат (Польшча)|Сопат]]<ref name="mfa">{{cite web|url=https://poland.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/belarusiny/zgurtowania/|title=Грамадскія аб’яднанні беларусаў у Польшчы|publisher=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|date=|lang=be|accessdate=24 мая 2025|archive-date=24 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250524193518/https://poland.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/belarusiny/zgurtowania/|url-status=dead}}</ref>. З кастрычніка 2022 года дзякуючы падтрымцы гарадской мэрыі Гданьска таварыства атрымала ўласную новую сядзібу на вуліцы Мішэўскага (дом 17, пакой 307). Памяшканне было выдзелена гарадскімі ўладамі бясплатна, аднак аплата камунальных паслуг, бягучых расходаў і рамонту засталася абавязкам арганізацыі. БКТ «Хатка» не мае сталага фінансавання і абапіраецца выключна на працу валанцёраў і грамадскія ахвяраванні<ref name="zrzutka">{{cite web|url=https://zrzutka.pl/93836s|title=Na działalność statutową Białoruskiego Towarzystwa Kulturalnego "Chatka" w Gdańsku|publisher=Zrzutka.pl|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Старшынёй арганізацыі з’яўляецца [[Алена Глагоўская]], намеснікам старшыні&nbsp;— [[Раман Шчэрбаў]]<ref name="racyja30"/>. == Дзейнасць == Галоўнымі кірункамі дзейнасці БКТ «Хатка» з’яўляюцца захаванне нацыянальнай ідэнтычнасці і свядомасці [[Беларусы ў Польшчы|беларусаў]], развіццё [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і [[Беларуская культура|культуры]], а таксама мастацкае і навуковае супрацоўніцтва з дзеячамі і арганізацыямі Беларусі і Польшчы. Таварыства выступае арганізатарам шматлікіх літаратурных вечарын, традыцыйных нацыянальных святкаванняў, выстаў, канферэнцый і фестываляў<ref name="pranas"/>. Пачынаючы з 2020 года, дзейнасць таварыства выйшла на новы ўзровень у сувязі з неабходнасцю падтрымкі беларусаў з новай хвалі вымушанай эміграцыі. У супрацоўніцтве з партнёрамі БКТ «Хатка» пачало арганізоўваць бясплатныя курсы [[Польская мова|польскай мовы]], ладзіць акцыі і маршы салідарнасці, а таксама праводзіць маштабныя святкаванні [[Дзень Волі|Дня Волі]]. На базе новай сядзібы ў Гданьску праходзяць мастацкія заняткі для дзяцей і дарослых, рэпетыцыі хору, групавыя сустрэчы псіхалагічнай дапамогі, прэзентацыі кніг і дыскусіі з гісторыкамі<ref name="zrzutka"/>. Сярод адметных мерапрыемстваў, праведзеных арганізацыяй,&nbsp;— канцэрт-прэзентацыя беларускамоўнага фартэпіяннага дапаможніка «Музычная вандроўка з Алесем і Паўлінкай», праект «Радыё нястрачаных надзей», мерапрыемствы да «Ночы расстраляных паэтаў», цырымонія ўзнагароджання лаўрэатаў [[Прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]], а таксама сустрэчы з вядомымі беларускімі творцамі, у тым ліку з літаратарам [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэем Хадановічам]] і мастачкай [[Эльга Папова|Эльгай Паповай]]<ref name="racyja30"/><ref name="racyja2024">{{cite web|url=https://racyja.com/by/kultura/u-hdansku-pracjahvae-svaju-dzejnasc-belaruskae-kulturnae-tavarystva-chatka/|title=У Гданьску працягвае сваю дзейнасць беларускае культурнае таварыства “Хатка”|publisher=Радыё Рацыя|date=23 лістапада 2024|lang=be|accessdate=24 мая 2025|archive-date=20 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120192557/https://racyja.com/by/kultura/u-hdansku-pracjahvae-svaju-dzejnasc-belaruskae-kulturnae-tavarystva-chatka/|url-status=bot: unknown}}</ref>. Найбуйнейшым мемарыяльным праектам таварыства стала ініцыяванне і ўдзел ва ўсталяванні на [[Гарнізонныя могілкі (Гданьск)|Гарнізонных могілках]] у Гданьску [[Крыж змагарам за вольную і незалежную Беларусь|памятнага крыжа ў гонар змагароў за вольную і дэмакратычную Беларусь]]. Ідэя стварэння помніка ўзнікла яшчэ ў 2018 годзе, а ўрачыстае адкрыццё мемарыяла адбылося 21 сакавіка 2026 года<ref name="d13">{{cite web|url=https://d13n1aispgd70j.cloudfront.net/news/kryzh-u-gonar-zmagarou.html|title=Крыж у гонар змагароў за вольную Беларусь хочуць усталяваць у Польшчы|publisher=|date=31 сакавіка 2025|lang=be|accessdate=24 мая 2025}}</ref><ref name="reform">{{cite web|url=https://reform.news/u-gdansku-adkryjuc-kryzh-zmagaram-za-volnuju-i-nezalezhnuju-belarus|title=У Гданьску адкрыюць Крыж змагарам за вольную і незалежную Беларусь|publisher=Reform.news|date=19 сакавіка 2026|lang=be|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://www.btkchatka.org/|title=Афіцыйны сайт Беларускага культурнага таварыства «Хатка»|publisher=|date=|lang=be|accessdate=24 мая 2025}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Польшчы]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Гданьска]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:1993 год у Польшчы]] cvz4b2c9pdchwwos154n0j886y8wjl1 Пасольства Альгерда да Джанібека 0 807781 5142468 5142118 2026-05-16T18:19:17Z M.L.Bot 261 /* Вынікі */ 5142468 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне пасольства было спробай Альгерда праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус і вотчыну вялікага князя маскоўскага» (Ноўгарад){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на «ханскі ўлус»{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. === Вынікі === На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі Джанібек паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны па слаць у Маскву пасольства з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} 5mrp18gjdpzkr0ffz42ixm3eem05kkd 5142480 5142468 2026-05-16T19:02:50Z M.L.Bot 261 /* Ход падзей */ 5142480 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне пасольства было спробай Альгерда праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус і вотчыну вялікага князя маскоўскага» (Ноўгарад){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на «ханскі ўлус»{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Вынікі === На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі Джанібек паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маДжанібек скім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаы па слаць у Маства з «многхан і», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна, пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасцей Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў тым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} g6ntfgblt98wd01u0zaa3noq6dtbi1l 5142482 5142480 2026-05-16T19:13:34Z M.L.Bot 261 /* Вынікі */ 5142482 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне пасольства было спробай Альгерда праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус і вотчыну вялікага князя маскоўскага» (Ноўгарад){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на «ханскі ўлус»{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Вынікі === Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі Джанібек паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} l87tmq9h6qfw210ccg5e2pg75t8aq6p 5142484 5142482 2026-05-16T19:17:24Z M.L.Bot 261 /* Вынікі */ 5142484 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне пасольства было спробай Альгерда праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус і вотчыну вялікага князя маскоўскага» (Ноўгарад){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на «ханскі ўлус»{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Вынікі === Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо хан ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі Джанібек паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} g560itpssotd0llrun5y9odooahd41u 5142485 5142484 2026-05-16T19:18:04Z M.L.Bot 261 /* Вынікі */ 5142485 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне пасольства было спробай Альгерда праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус і вотчыну вялікага князя маскоўскага» (Ноўгарад){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на «ханскі ўлус»{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Вынікі === Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} loy889ssb5a7xbie9kkfkiwvco3pgdb 5142561 5142485 2026-05-17T06:46:47Z M.L.Bot 261 /* Склад пасольства */ 5142561 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Сучасныя даследчыкі, на грунце аналізу маскоўска-вялікалітоўскіх дагавораў і логікі перамяшчэнняў вялікага князя Сямёна, датуюць ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне пасольства было спробай Альгерда праясніць пазіцыі Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Мяркуюць, што паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночны Каўказе) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч накіраваў у Арду сваіх пасланцаў — кілічэяў Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Маскоўскія паслы абвінавацілі Альгерда, што ён «спустошыў ханскі ўлус і вотчыну вялікага князя маскоўскага» (Ноўгарад){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, але выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}, матывуючы адказнасцю за набегі на «ханскі ўлус»{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі дастаўлены ў Маскву татарскім паслом Татуем{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Вынікі === Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} 8dcsctktr43lfqtq9iojk856dmd6yzw 5142572 5142561 2026-05-17T07:58:12Z M.L.Bot 261 /* Ход падзей */ 5142572 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустракаўся, а шлях з Арды ў Масквы займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, але пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай Альгерда праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч накіраваў у Арду сваіх кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што за «спустошыў ханскі ўлус і вотчыну вялікага князя маскоўскага» (Ноўгарад){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне паслоў смерцю, каб сутыкнуць з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Аднак не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна ў статусе закладнікаў{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. === Вынікі === Выдача прадстаўніка ўладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144}}{{sfn|Гулевич|2023|p=150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няправільная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III, у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Паслы былі ў маскоўскім палоне да вясны 1349 года{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Альгерд вымушаны паслаць у Маскву з «многімі дарамі», каб выкупіць «сваю брацію»{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Вынікам стаў мірны дагавор 1349 года, замацаваны дынастычнымі шлюбамі, Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Агульная сутнасць дамоўленасці Альгерда з Сямёнам была ў прызнанні пераваг Масквы на паўночным усходзе і часовай адмове ад актыўнай экспансіі ў гэтым кірунку{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} szlzvqvthtuq09vb400g5eeqdajb2lp 5142573 5142572 2026-05-17T07:59:10Z M.L.Bot 261 /* Вынікі */ 5142573 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустракаўся, а шлях з Арды ў Масквы займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, але пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай Альгерда праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч накіраваў у Арду сваіх кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што за «спустошыў ханскі ўлус і вотчыну вялікага князя маскоўскага» (Ноўгарад){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне паслоў смерцю, каб сутыкнуць з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Аднак не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна ў статусе закладнікаў{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. === Вынікі === Выдача прадстаўнікоў уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным актам, які паказаў сілу саюза паміж Сараем і Масквой у той перыяд{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства місію з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ, ужо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартам толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле версіі Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтвам, а таксама сюзерэнітэту польскага караля, каб захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі як лен{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} 9d4kkh3uw7arzdx7hd1gegrhnv11q8i 5142575 5142573 2026-05-17T08:08:10Z M.L.Bot 261 /* Ход падзей */ 5142575 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. === Прадумовы === Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. === Склад пасольства === Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. === Ход падзей === У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустракаўся, а шлях з Арды ў Масквы займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, але пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай Альгерда праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч накіраваў у Арду сваіх кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што «спустошыў ханскі ўлус і вотчыну вялікага князя маскоўскага» (Ноўгарад){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне паслоў смерцю, каб сутыкнуць з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан, аднак, не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна закладнікамі{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. === Вынікі === Выдача асоб з уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным учынкам, які паказаў сілу сувязяў паміж Сараем і Масквой таго часу{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам магчымай рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ і ўжо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартай толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле версіі Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтва і сюзерэнітэту польскага караля, каб як лен захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} 7hfkfmvswkxmeczplzls0wt0probozk 5142576 5142575 2026-05-17T08:09:10Z M.L.Bot 261 5142576 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. == Прадумовы == Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна наблізіўся да Падольскай зямлі, што стала штуршком для жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. == Склад пасольства == Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == Ход падзей == У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустракаўся, а шлях з Арды ў Масквы займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, але пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай Альгерда праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч накіраваў у Арду сваіх кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што «спустошыў ханскі ўлус і вотчыну вялікага князя маскоўскага» (Ноўгарад){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне паслоў смерцю, каб сутыкнуць з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан, аднак, не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна закладнікамі{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. == Вынікі == Выдача асоб з уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным учынкам, які паказаў сілу сувязяў паміж Сараем і Масквой таго часу{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам магчымай рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ і ўжо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартай толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле версіі Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтва і сюзерэнітэту польскага караля, каб як лен захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} 3yqnonb2m91g42ylvc8uc9ewom4o3ed 5142582 5142576 2026-05-17T08:42:21Z M.L.Bot 261 /* Прадумовы */ 5142582 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. == Прадумовы == Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Дзейнасць Любарта і Карыятавічаў на Валыні{{sfn|Puzyna|1936|p=67}} наблізіла абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна да Падольскай зямлі, што стала штуршком да жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. == Склад пасольства == Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == Ход падзей == У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустракаўся, а шлях з Арды ў Масквы займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, але пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай Альгерда праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч накіраваў у Арду сваіх кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што «спустошыў ханскі ўлус і вотчыну вялікага князя маскоўскага» (Ноўгарад){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне паслоў смерцю, каб сутыкнуць з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан, аднак, не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна закладнікамі{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. == Вынікі == Выдача асоб з уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным учынкам, які паказаў сілу сувязяў паміж Сараем і Масквой таго часу{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам магчымай рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ і ўжо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартай толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле версіі Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтва і сюзерэнітэту польскага караля, каб як лен захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} 79khvyenta7vp7r376wloo10t4bphl0 5142583 5142582 2026-05-17T08:43:58Z M.L.Bot 261 /* Вынікі */ 5142583 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. == Прадумовы == Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Дзейнасць Любарта і Карыятавічаў на Валыні{{sfn|Puzyna|1936|p=67}} наблізіла абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна да Падольскай зямлі, што стала штуршком да жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. == Склад пасольства == Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == Ход падзей == У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустракаўся, а шлях з Арды ў Масквы займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, але пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай Альгерда праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч накіраваў у Арду сваіх кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што «спустошыў ханскі ўлус і вотчыну вялікага князя маскоўскага» (Ноўгарад){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне паслоў смерцю, каб сутыкнуць з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан, аднак, не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна закладнікамі{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. == Наступствы == Выдача асоб з уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным учынкам, які паказаў сілу сувязяў паміж Сараем і Масквой таго часу{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам магчымай рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ і ўжо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартай толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтва і сюзерэнітэту польскага караля, каб як лен захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} keqra0oqgvxnp47i1rlfu7wqlzbagj4 5142594 5142583 2026-05-17T09:12:58Z M.L.Bot 261 /* Ход падзей */ 5142594 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. == Прадумовы == Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Дзейнасць Любарта і Карыятавічаў на Валыні{{sfn|Puzyna|1936|p=67}} наблізіла абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна да Падольскай зямлі, што стала штуршком да жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. == Склад пасольства == Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == Ход падзей == У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустракаўся, а шлях з Арды ў Масквы займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, але пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. На думку Мікалая Карамзіна і Джона Фенэла пасольства мусіла прасіць ваеннай дапамогі супраць Ордэна пасля паражэння на Стрэве{{sfn|Гринберг|2018|p=511, 513—514}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай Альгерда праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч накіраваў у Арду сваіх кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што «спустошыў ханскі ўлус і вотчыну вялікага князя маскоўскага» (Ноўгарад){{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне паслоў смерцю, каб сутыкнуць з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў захаваць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан, аднак, не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна закладнікамі{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. == Наступствы == Выдача асоб з уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным учынкам, які паказаў сілу сувязяў паміж Сараем і Масквой таго часу{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам магчымай рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ і ўжо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартай толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтва і сюзерэнітэту польскага караля, каб як лен захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} c7roeqpsd3e903karjlxbgjr8skonsx 5142598 5142594 2026-05-17T09:49:11Z M.L.Bot 261 /* Ход падзей */ 5142598 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. == Прадумовы == Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Дзейнасць Любарта і Карыятавічаў на Валыні{{sfn|Puzyna|1936|p=67}} наблізіла абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна да Падольскай зямлі, што стала штуршком да жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. == Склад пасольства == Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == Ход падзей == У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустракаўся, а шлях з Арды ў Масквы займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, але пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. На думку Мікалая Карамзіна і {{Не перакладзена 5|Джон Лістэр Ілінгворт Фенэл|Джона Фенэла|en|John Lister Illingworth Fennell}} пасольства мусіла б прасіць дапамогі супраць Ордэна пасля паражэння на Стрэве{{sfn|Гринберг|2018|p=511, 513—514}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч склікаў у Маскве раду з братамі Іванам і Андрэем, паводле нядаўняга дагавора 1348 года паміж Калітавічамі, вялікі князь не мог самастойна вырашаць пытанні знешні адносін без згоды братоў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Вялікі князь Сямён звычайна вырашаў справы асабістымі паездкамі ў Арду, але гэтым разам не паехаў, імаверна, каб Джанібек не расцаніў яго прыезд як умяшанне{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. У Арду адправілі кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што «спустошыў ханскі ўлус» — Ноўгарад{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, галоўную крыніцу срэбра і даніны («чорнага бору») для хана, выступалі як абаронцы ханскіх інтарэсаў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. На праўдзе, імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне літвінаў смерцю, каб сутыкнуць з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў падтрымаць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан, аднак, не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна закладнікамі{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. == Наступствы == Выдача асоб з уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным учынкам, які паказаў сілу сувязяў паміж Сараем і Масквой таго часу{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам магчымай рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ і ўжо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартай толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтва і сюзерэнітэту польскага караля, каб як лен захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} tjt23qxb9cfxhis0kzs932tjblljj80 5142599 5142598 2026-05-17T09:51:35Z M.L.Bot 261 /* Ход падзей */ 5142599 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. == Прадумовы == Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Дзейнасць Любарта і Карыятавічаў на Валыні{{sfn|Puzyna|1936|p=67}} наблізіла абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна да Падольскай зямлі, што стала штуршком да жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. == Склад пасольства == Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == Ход падзей == У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустракаўся, а шлях з Арды ў Масквы займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, але пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. На думку Мікалая Карамзіна і {{Не перакладзена 5|Джон Лістэр Ілінгворт Фенэл|Джона Фенэла|en|John Lister Illingworth Fennell}} пасольства мусіла б прасіць дапамогі супраць Ордэна пасля паражэння на Стрэве{{sfn|Гринберг|2018|p=511, 513—514}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч склікаў у Маскве раду з братамі Іванам і Андрэем, паводле нядаўняга дагавора 1348 года паміж Калітавічамі, ён не мог вырашаць пытанні знешні адносін без згоды братоў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Вялікі князь Сямён звычайна вырашаў справы асабістымі паездкамі ў Арду, але гэтым разам не паехаў, імаверна, каб Джанібек не расцаніў яго прыезд як умяшанне{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. У Арду адправілі кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што «спустошыў ханскі ўлус» — Ноўгарад{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, галоўную крыніцу срэбра і даніны («чорнага бору») для хана, выступалі як абаронцы ханскіх інтарэсаў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. На праўдзе, імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне літвінаў смерцю, каб сутыкнуць з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў падтрымаць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан, аднак, не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна закладнікамі{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. == Наступствы == Выдача асоб з уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным учынкам, які паказаў сілу сувязяў паміж Сараем і Масквой таго часу{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам магчымай рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ і ўжо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартай толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтва і сюзерэнітэту польскага караля, каб як лен захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} dup8oenji1xjh8j0gyon3taz7j5ezx3 5142602 5142599 2026-05-17T10:10:55Z M.L.Bot 261 /* Наступствы */ 5142602 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. == Прадумовы == Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Дзейнасць Любарта і Карыятавічаў на Валыні{{sfn|Puzyna|1936|p=67}} наблізіла абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна да Падольскай зямлі, што стала штуршком да жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. == Склад пасольства == Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == Ход падзей == У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустракаўся, а шлях з Арды ў Масквы займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, але пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. На думку Мікалая Карамзіна і {{Не перакладзена 5|Джон Лістэр Ілінгворт Фенэл|Джона Фенэла|en|John Lister Illingworth Fennell}} пасольства мусіла б прасіць дапамогі супраць Ордэна пасля паражэння на Стрэве{{sfn|Гринберг|2018|p=511, 513—514}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч склікаў у Маскве раду з братамі Іванам і Андрэем, паводле нядаўняга дагавора 1348 года паміж Калітавічамі, ён не мог вырашаць пытанні знешні адносін без згоды братоў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Вялікі князь Сямён звычайна вырашаў справы асабістымі паездкамі ў Арду, але гэтым разам не паехаў, імаверна, каб Джанібек не расцаніў яго прыезд як умяшанне{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. У Арду адправілі кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што «спустошыў ханскі ўлус» — Ноўгарад{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, галоўную крыніцу срэбра і даніны («чорнага бору») для хана, выступалі як абаронцы ханскіх інтарэсаў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. На праўдзе, імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне літвінаў смерцю, каб сутыкнуць з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў падтрымаць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан, аднак, не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна закладнікамі{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. == Наступствы == Выдача асоб з уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным учынкам, які паказаў сілу сувязяў паміж Сараем і Масквой таго часу{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. Наогул Выдача паслоў наогул парушала мангольскае права і звычаі («Ясу»), паводле іх татары заўсёды пільна ставіліся да недатыкальнасці такіх асоб{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. Паодле Мошэ Грынберга, нават у выпадках парушэння імунітэту замежных паслоў, ханы заўсёды вырашалі іх лёс самі{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. На думку Грынберга, перадачы суверэнітэту над іншаземнымі пасламі свайму данніку Сямёну няма аналагаў і яе трэба як дзеянні Джанібека па ўзмацненні маскоўскага ўладара{{sfn|Гринберг|2018|p=516, 520}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам магчымай рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ і ўжо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартай толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтва і сюзерэнітэту польскага караля, каб як лен захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} sejrxq96ge16x5y9qmosxf778ceq96l 5142608 5142602 2026-05-17T10:25:12Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ 5142608 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой дзяржавы Рурыкавічаў і за Галіцка-Валынскую спадчыну{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. == Прадумовы == Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедыміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедыміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў, якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, вярнуўшыся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Дзейнасць Любарта і Карыятавічаў на Валыні{{sfn|Puzyna|1936|p=67}} наблізіла абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна да Падольскай зямлі, што стала штуршком да жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. == Склад пасольства == Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. Васіль Нарымонтавіч). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''Айкша''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == Ход падзей == У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустракаўся, а шлях з Арды ў Масквы займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, але пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. На думку Мікалая Карамзіна і {{Не перакладзена 5|Джон Лістэр Ілінгворт Фенэл|Джона Фенэла|en|John Lister Illingworth Fennell}} пасольства мусіла б прасіць дапамогі супраць Ордэна пасля паражэння на Стрэве{{sfn|Гринберг|2018|p=511, 513—514}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч склікаў у Маскве раду з братамі Іванам і Андрэем, паводле нядаўняга дагавора 1348 года паміж Калітавічамі, ён не мог вырашаць пытанні знешні адносін без згоды братоў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Вялікі князь Сямён звычайна вырашаў справы асабістымі паездкамі ў Арду, але гэтым разам не паехаў, імаверна, каб Джанібек не расцаніў яго прыезд як умяшанне{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. У Арду адправілі кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што «спустошыў ханскі ўлус» — Ноўгарад{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, галоўную крыніцу срэбра і даніны («чорнага бору») для хана, выступалі як абаронцы ханскіх інтарэсаў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. На праўдзе, імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне літвінаў смерцю, каб сутыкнуць з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы («Чорнай смерці»), вырашыў падтрымаць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан, аднак, не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна закладнікамі{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. == Наступствы == Выдача асоб з уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным учынкам, які паказаў сілу сувязяў паміж Сараем і Масквой таго часу{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. Наогул Выдача паслоў наогул парушала мангольскае права і звычаі («Ясу»), паводле іх татары заўсёды пільна ставіліся да недатыкальнасці такіх асоб{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. Паодле Мошэ Грынберга, нават у выпадках парушэння імунітэту замежных паслоў, ханы заўсёды вырашалі іх лёс самі{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. На думку Грынберга, перадачы суверэнітэту над іншаземнымі пасламі свайму данніку Сямёну няма аналагаў і яе трэба як дзеянні Джанібека па ўзмацненні маскоўскага ўладара{{sfn|Гринберг|2018|p=516, 520}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам магчымай рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ і ўжо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартай толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтва і сюзерэнітэту польскага караля, каб як лен захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |ref = Грынберг |аўтар = Грынберг, М. |загаловак = Литовское посольство в Золотую Орду в 1348 г.: предпосылки и последствия |мова = ru |выданне = Золотоордынское обозрение |год = 2018 |том = 6 |нумар = 3 |старонкі = 504–527 |doi = 10.22378/2313-6197.2018-6-3.504-527 }} qlbpqp22d84o7wdwo8t0x51le5lo6h8 5142611 5142608 2026-05-17T10:30:31Z M.L.Bot 261 5142611 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой [[Дзяржава Рурыкавічаў|дзяржавы Рурыкавічаў]] і за [[Вайна за галіцка-валынскую спадчыну|Галіцка-Валынскую спадчыну]]{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. == Прадумовы == Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедзіміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедзіміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў («[[Чорная смерць|Чорнай Смерці]]»), якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, які вярнуўся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Дзейнасць Любарта і Карыятавічаў на Валыні{{sfn|Puzyna|1936|p=67}} наблізіла абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна да Падольскай зямлі, што стала штуршком да жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. == Склад пасольства == Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. [[Васіль Нарымонтавіч]]). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''[[Айкша]]''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == Ход падзей == У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустракаўся, а шлях з Арды ў Масквы займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, але пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. На думку Мікалая Карамзіна і {{Не перакладзена 5|Джон Лістэр Ілінгворт Фенэл|Джона Фенэла|en|John Lister Illingworth Fennell}} пасольства мусіла б прасіць дапамогі супраць Ордэна пасля паражэння на Стрэве{{sfn|Гринберг|2018|p=511, 513—514}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч склікаў у Маскве раду з братамі Іванам і Андрэем, паводле нядаўняга дагавора 1348 года паміж Калітавічамі, ён не мог вырашаць пытанні знешні адносін без згоды братоў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Вялікі князь Сямён звычайна вырашаў справы асабістымі паездкамі ў Арду, але гэтым разам не паехаў, імаверна, каб Джанібек не расцаніў яго прыезд як умяшанне{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. У Арду адправілі кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што «спустошыў ханскі ўлус» — Ноўгарад{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, галоўную крыніцу срэбра і даніны («чорнага бору») для хана, выступалі як абаронцы ханскіх інтарэсаў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. На праўдзе, імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне літвінаў смерцю, каб сутыкнуць хана з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Хан Джанібек, тым часам заняты аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы, вырашыў падтрымаць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан, аднак, не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна закладнікамі{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. == Наступствы == Выдача асоб з уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным учынкам, які паказаў сілу сувязяў паміж Сараем і Масквой таго часу{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. Наогул Выдача паслоў наогул парушала мангольскае права і звычаі («Ясу»), паводле іх татары заўсёды пільна ставіліся да недатыкальнасці такіх асоб{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. Паодле Мошэ Грынберга, нават у выпадках парушэння імунітэту замежных паслоў, ханы заўсёды вырашалі іх лёс самі{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. На думку Грынберга, перадачы суверэнітэту над іншаземнымі пасламі свайму данніку Сямёну няма аналагаў і яе трэба як дзеянні Джанібека па ўзмацненні маскоўскага ўладара{{sfn|Гринберг|2018|p=516, 520}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам магчымай рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ і ўжо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартай толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтва і сюзерэнітэту польскага караля, каб як лен захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |ref = Грынберг |аўтар = Грынберг, М. |загаловак = Литовское посольство в Золотую Орду в 1348 г.: предпосылки и последствия |мова = ru |выданне = Золотоордынское обозрение |год = 2018 |том = 6 |нумар = 3 |старонкі = 504–527 |doi = 10.22378/2313-6197.2018-6-3.504-527 }} * {{артыкул |ref=Гулевич |аўтар = Гулевич В. |загаловак = Литовсько-ординські відносини в першій половині XIV ст., або Ще раз про посольство князя Коріата Ґедиміновича до хана Джанібека 1348 р. |спасылка = https://www.academia.edu/105716047/ |мова = uk |выданне = Український історичний журнал |месца = Київ |выдавецтва = ВД «Академперіодика» НАН України |год = 2023 |нумар = 4 (571) |старонкі = 125—165 |issn = 0130-5247 |doi = 10.15407/uhj2023.04.125 }} * {{кніга |аўтар = Лицкевич О. В. |загаловак = «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора |спасылка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book/0015988.pdf&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=0 |месца = СПб |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2019 |старонак = 928 |isbn = 978-5-86007-918-2 |ref = Лицкевич }} ksu8dlf7ep8jovrx7x7thiy499i4rru 5142613 5142611 2026-05-17T10:31:42Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5142613 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант у геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой [[Дзяржава Рурыкавічаў|дзяржавы Рурыкавічаў]] і за [[Вайна за галіцка-валынскую спадчыну|Галіцка-Валынскую спадчыну]]{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. == Прадумовы == Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя Гедзіміна і хана Узбека ў канцы 1341 года адкрыла новы этап у адносінах паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь Фёдар, брат Гедзіміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася маштабная міжусобіца («замятня»), пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу Альгерду{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Аслабленню ўлады Залатой Арды над рэгіёнам спрыяў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў («[[Чорная смерць|Чорнай Смерці]]»), якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, які вярнуўся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Дзейнасць Любарта і Карыятавічаў на Валыні{{sfn|Puzyna|1936|p=67}} наблізіла абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна да Падольскай зямлі, што стала штуршком да жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў бітве на рацэ Стрэве {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. == Склад пасольства == Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Карыят першы з уладарнай дынастыі ўзначаліў афіцыйную дыпламатычную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Юзаф Пузына, на грунце запісу ў Лаўрышаўскім евангеллі, адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку Юзафа Вольфа, Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. [[Васіль Нарымонтавіч]]). Алег Ліцкевіч і Уладзіслаў Гулевіч звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1349 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і Я. Тэнгоўскі адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''[[Айкша]]''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == Ход падзей == У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустракаўся, а шлях з Арды ў Масквы займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, але пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. На думку Мікалая Карамзіна і {{Не перакладзена 5|Джон Лістэр Ілінгворт Фенэл|Джона Фенэла|en|John Lister Illingworth Fennell}} пасольства мусіла б прасіць дапамогі супраць Ордэна пасля паражэння на Стрэве{{sfn|Гринберг|2018|p=511, 513—514}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Даведаўшыся пра вялікалітоўскую місію, вялікі князь Сямён Іванавіч склікаў у Маскве раду з братамі Іванам і Андрэем, паводле нядаўняга дагавора 1348 года паміж Калітавічамі, ён не мог вырашаць пытанні знешні адносін без згоды братоў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Вялікі князь Сямён звычайна вырашаў справы асабістымі паездкамі ў Арду, але гэтым разам не паехаў, імаверна, каб Джанібек не расцаніў яго прыезд як умяшанне{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. У Арду адправілі кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што «спустошыў ханскі ўлус» — Ноўгарад{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, галоўную крыніцу срэбра і даніны («чорнага бору») для хана, выступалі як абаронцы ханскіх інтарэсаў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. На праўдзе, імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне літвінаў смерцю, каб сутыкнуць хана з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Хан Джанібек, тым часам заняты аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы, вырашыў падтрымаць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан, аднак, не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна закладнікамі{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. == Наступствы == Выдача асоб з уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным учынкам, які паказаў сілу сувязяў паміж Сараем і Масквой таго часу{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. Наогул Выдача паслоў наогул парушала мангольскае права і звычаі («Ясу»), паводле іх татары заўсёды пільна ставіліся да недатыкальнасці такіх асоб{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. Паодле Мошэ Грынберга, нават у выпадках парушэння імунітэту замежных паслоў, ханы заўсёды вырашалі іх лёс самі{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. На думку Грынберга, перадачы суверэнітэту над іншаземнымі пасламі свайму данніку Сямёну няма аналагаў і яе трэба як дзеянні Джанібека па ўзмацненні маскоўскага ўладара{{sfn|Гринберг|2018|p=516, 520}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам магчымай рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. На думку Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной Ульянай Аляксандраўнай{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ і ўжо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартай толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтва і сюзерэнітэту польскага караля, каб як лен захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |ref = Грынберг |аўтар = Грынберг, М. |загаловак = Литовское посольство в Золотую Орду в 1348 г.: предпосылки и последствия |мова = ru |выданне = Золотоордынское обозрение |год = 2018 |том = 6 |нумар = 3 |старонкі = 504–527 |doi = 10.22378/2313-6197.2018-6-3.504-527 }} * {{артыкул |ref=Гулевич |аўтар = Гулевич В. |загаловак = Литовсько-ординські відносини в першій половині XIV ст., або Ще раз про посольство князя Коріата Ґедиміновича до хана Джанібека 1348 р. |спасылка = https://www.academia.edu/105716047/ |мова = uk |выданне = Український історичний журнал |месца = Київ |выдавецтва = ВД «Академперіодика» НАН України |год = 2023 |нумар = 4 (571) |старонкі = 125—165 |issn = 0130-5247 |doi = 10.15407/uhj2023.04.125 }} * {{кніга |аўтар = Лицкевич О. В. |загаловак = «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора |спасылка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book/0015988.pdf&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=0 |месца = СПб |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2019 |старонак = 928 |isbn = 978-5-86007-918-2 |ref = Лицкевич }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1930 |нумар = 3—4 |старонкі = 425—454 |мова = pl }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze oraz sprawa podolska (Uzupełnienia i poprawki do rozprawy p. t. «Korjat i Korjatowicze», ogłoszonej w VII roczniku «Ateneum Wileńskiego» z 1931 r.) |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1936 |старонкі = 61—97 |мова = pl }} le3g6ohtu6hkbpzvhmbbbevedkv94m4 5142619 5142613 2026-05-17T10:52:38Z M.L.Bot 261 5142619 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой [[Дзяржава Рурыкавічаў|дзяржавы Рурыкавічаў]] і за [[Вайна за галіцка-валынскую спадчыну|Галіцка-Валынскую спадчыну]]{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. == Прадумовы == Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя [[Гедзімін|Гедзіміна]] і хана [[Узбек-хан|Узбека]] ў канцы 1341 года пачала новы этап у адносінах Вялікага Княства Літоўскага і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь [[Фёдар (князь кіеўскі)|Фёдар]], брат Гедзіміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася міжусобіца, пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу [[Альгерд|Альгерду]]{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а яго асноўны саюзнік Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Уладу Залатой Арды над рэгіёнам аслабляў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў («[[Чорная смерць|Чорнай Смерці]]»), якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, які вярнуўся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Дзейнасць Любарта і Карыятавічаў на Валыні{{sfn|Puzyna|1936|p=67}} наблізіла абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна да Падольскай зямлі, што стала штуршком да жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў [[Бітва на Стрэве|бітве на рацэ Стрэве]] {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. == Склад пасольства == Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Такім чынам, Карыят першым з уладарнай дынастыі ўзначальваў бы афіцыйную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. [[Юзаф Эдвард Пузына|Юзаф Пузына]], на грунце запісу ў [[Лаўрышаўскае евангелле|Лаўрышаўскім евангеллі]], адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку [[Юзаф Вольф|Юзафа Вольфа]], Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. [[Васіль Нарымонтавіч]]). [[Алег Ліцкевіч]] і [[Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|Уладзіслаў Гулевіч]] звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх і быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1348 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і [[Ян Тэнгоўскі]] адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''[[Айкша]]''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за яго баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == Ход падзей == У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустракаўся, а шлях з Арды ў Масквы займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. На думку [[Мікалай Карамзін|Мікалая Карамзіна]] і {{Не перакладзена 5|Джон Лістэр Ілінгворт Фенэл|Джона Фенэла|en|John Lister Illingworth Fennell}}, пасольства мусіла б прасіць дапамогі супраць Ордэна пасля паражэння на Стрэве{{sfn|Гринберг|2018|p=511, 513—514}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Даведаўшыся пра місію літвінаў, вялікі князь Сямён Іванавіч склікаў у Маскве раду з братамі Іванам і Андрэем, паводле нядаўняга дагавора 1348 года паміж Калітавічамі, ён не мог вырашаць пытанні знешніх адносін без згоды братоў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Вялікі князь Сямён звычайна вырашаў справы асабістымі паездкамі ў Арду, але гэтым разам не паехаў, імаверна, каб Джанібек не расцаніў яго прыезд як умяшанне{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. У Арду адправілі кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што «спустошыў ханскі ўлус» — Ноўгарад{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, галоўную крыніцу срэбра і даніны («чорнага бору»), выступалі як абаронцы ханскіх інтарэсаў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. На праўдзе, імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне літвінаў смерцю, каб сутыкнуць хана з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы, вырашыў падтрымаць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан, аднак, не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна закладнікамі{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. == Наступствы == Выдача асоб з уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным учынкам, які паказаў сілу сувязяў паміж Сараем і Масквой таго часу{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. Выдача паслоў наогул парушала мангольскае права і звычаі («Ясу»), паводле іх татары заўсёды пільна ставіліся да недатыкальнасці такіх асоб{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. Паводле Мошэ Грынберга, нават у выпадках парушэння імунітэту замежных паслоў, ханы заўсёды вырашалі іх лёс самі{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. Паводле Грынберга, перадачы суверэнітэту над іншаземнымі пасламі свайму данніку Сямёну няма аналагаў і яе трэба разглядаць як дзеянні Джанібека па ўзмацненні маскоўскага ўладара{{sfn|Гринберг|2018|p=516, 520}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам магчымай рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной [[Ульяна Аляксандраўна|Ульянай Аляксандраўнай]]{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ і ўжо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартай толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтва і сюзерэнітэту польскага караля, каб як лен захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |ref = Грынберг |аўтар = Грынберг, М. |загаловак = Литовское посольство в Золотую Орду в 1348 г.: предпосылки и последствия |мова = ru |выданне = Золотоордынское обозрение |год = 2018 |том = 6 |нумар = 3 |старонкі = 504–527 |doi = 10.22378/2313-6197.2018-6-3.504-527 }} * {{артыкул |ref=Гулевич |аўтар = Гулевич В. |загаловак = Литовсько-ординські відносини в першій половині XIV ст., або Ще раз про посольство князя Коріата Ґедиміновича до хана Джанібека 1348 р. |спасылка = https://www.academia.edu/105716047/ |мова = uk |выданне = Український історичний журнал |месца = Київ |выдавецтва = ВД «Академперіодика» НАН України |год = 2023 |нумар = 4 (571) |старонкі = 125—165 |issn = 0130-5247 |doi = 10.15407/uhj2023.04.125 }} * {{кніга |аўтар = Лицкевич О. В. |загаловак = «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора |спасылка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book/0015988.pdf&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=0 |месца = СПб |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2019 |старонак = 928 |isbn = 978-5-86007-918-2 |ref = Лицкевич }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1930 |нумар = 3—4 |старонкі = 425—454 |мова = pl }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze oraz sprawa podolska (Uzupełnienia i poprawki do rozprawy p. t. «Korjat i Korjatowicze», ogłoszonej w VII roczniku «Ateneum Wileńskiego» z 1931 r.) |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1936 |старонкі = 61—97 |мова = pl }} tphirrkzv95u4e9ucd96noxorz8xjhr 5142627 5142619 2026-05-17T11:07:20Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Удзельнік:Maksim L./Чарнавік 6]] у [[Пасольства Альгерда да Джанібека]] не пакінуўшы перасылкі 5142619 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой [[Дзяржава Рурыкавічаў|дзяржавы Рурыкавічаў]] і за [[Вайна за галіцка-валынскую спадчыну|Галіцка-Валынскую спадчыну]]{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. == Прадумовы == Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя [[Гедзімін|Гедзіміна]] і хана [[Узбек-хан|Узбека]] ў канцы 1341 года пачала новы этап у адносінах Вялікага Княства Літоўскага і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь [[Фёдар (князь кіеўскі)|Фёдар]], брат Гедзіміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася міжусобіца, пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу [[Альгерд|Альгерду]]{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а яго асноўны саюзнік Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Уладу Залатой Арды над рэгіёнам аслабляў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў («[[Чорная смерць|Чорнай Смерці]]»), якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, які вярнуўся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Дзейнасць Любарта і Карыятавічаў на Валыні{{sfn|Puzyna|1936|p=67}} наблізіла абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна да Падольскай зямлі, што стала штуршком да жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў [[Бітва на Стрэве|бітве на рацэ Стрэве]] {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. == Склад пасольства == Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Такім чынам, Карыят першым з уладарнай дынастыі ўзначальваў бы афіцыйную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. [[Юзаф Эдвард Пузына|Юзаф Пузына]], на грунце запісу ў [[Лаўрышаўскае евангелле|Лаўрышаўскім евангеллі]], адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку [[Юзаф Вольф|Юзафа Вольфа]], Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў наогул існавання такога сына Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. [[Васіль Нарымонтавіч]]). [[Алег Ліцкевіч]] і [[Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|Уладзіслаў Гулевіч]] звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх і быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Блізкую да гэтага высновы рабіў і Пузына, які лічыў, што ў 1348 годзе ў палон трапіў не сам Карыят, а яго «чада» (дзеці) {{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і [[Ян Тэнгоўскі]] адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''[[Айкша]]''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за яго баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == Ход падзей == У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустракаўся, а шлях з Арды ў Масквы займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. На думку [[Мікалай Карамзін|Мікалая Карамзіна]] і {{Не перакладзена 5|Джон Лістэр Ілінгворт Фенэл|Джона Фенэла|en|John Lister Illingworth Fennell}}, пасольства мусіла б прасіць дапамогі супраць Ордэна пасля паражэння на Стрэве{{sfn|Гринберг|2018|p=511, 513—514}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Даведаўшыся пра місію літвінаў, вялікі князь Сямён Іванавіч склікаў у Маскве раду з братамі Іванам і Андрэем, паводле нядаўняга дагавора 1348 года паміж Калітавічамі, ён не мог вырашаць пытанні знешніх адносін без згоды братоў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Вялікі князь Сямён звычайна вырашаў справы асабістымі паездкамі ў Арду, але гэтым разам не паехаў, імаверна, каб Джанібек не расцаніў яго прыезд як умяшанне{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. У Арду адправілі кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што «спустошыў ханскі ўлус» — Ноўгарад{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, галоўную крыніцу срэбра і даніны («чорнага бору»), выступалі як абаронцы ханскіх інтарэсаў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. На праўдзе, імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне літвінаў смерцю, каб сутыкнуць хана з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы, вырашыў падтрымаць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан, аднак, не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна закладнікамі{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. == Наступствы == Выдача асоб з уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным учынкам, які паказаў сілу сувязяў паміж Сараем і Масквой таго часу{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. Выдача паслоў наогул парушала мангольскае права і звычаі («Ясу»), паводле іх татары заўсёды пільна ставіліся да недатыкальнасці такіх асоб{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. Паводле Мошэ Грынберга, нават у выпадках парушэння імунітэту замежных паслоў, ханы заўсёды вырашалі іх лёс самі{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. Паводле Грынберга, перадачы суверэнітэту над іншаземнымі пасламі свайму данніку Сямёну няма аналагаў і яе трэба разглядаць як дзеянні Джанібека па ўзмацненні маскоўскага ўладара{{sfn|Гринберг|2018|p=516, 520}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам магчымай рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной [[Ульяна Аляксандраўна|Ульянай Аляксандраўнай]]{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ і ўжо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартай толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтва і сюзерэнітэту польскага караля, каб як лен захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |ref = Грынберг |аўтар = Грынберг, М. |загаловак = Литовское посольство в Золотую Орду в 1348 г.: предпосылки и последствия |мова = ru |выданне = Золотоордынское обозрение |год = 2018 |том = 6 |нумар = 3 |старонкі = 504–527 |doi = 10.22378/2313-6197.2018-6-3.504-527 }} * {{артыкул |ref=Гулевич |аўтар = Гулевич В. |загаловак = Литовсько-ординські відносини в першій половині XIV ст., або Ще раз про посольство князя Коріата Ґедиміновича до хана Джанібека 1348 р. |спасылка = https://www.academia.edu/105716047/ |мова = uk |выданне = Український історичний журнал |месца = Київ |выдавецтва = ВД «Академперіодика» НАН України |год = 2023 |нумар = 4 (571) |старонкі = 125—165 |issn = 0130-5247 |doi = 10.15407/uhj2023.04.125 }} * {{кніга |аўтар = Лицкевич О. В. |загаловак = «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора |спасылка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book/0015988.pdf&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=0 |месца = СПб |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2019 |старонак = 928 |isbn = 978-5-86007-918-2 |ref = Лицкевич }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1930 |нумар = 3—4 |старонкі = 425—454 |мова = pl }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze oraz sprawa podolska (Uzupełnienia i poprawki do rozprawy p. t. «Korjat i Korjatowicze», ogłoszonej w VII roczniku «Ateneum Wileńskiego» z 1931 r.) |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1936 |старонкі = 61—97 |мова = pl }} tphirrkzv95u4e9ucd96noxorz8xjhr Размовы з удзельнікам:Личное пространство 3 807810 5142381 5141265 2026-05-16T13:10:05Z MocnyDuham 99818 /* ВП:ЧНЗВ */ new topic ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 5142381 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:15, 13 мая 2026 (+03) == [[ВП:ЧНЗВ]] == Добры дзень, вельмі раю азнёміцца вам з правілам [[ВП:ЧНЗВ]]. Не трэба ствараць падстаронкі ў асабістай прасторы, калі яны не маюць дачынення да Вікіпедыі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:10, 16 мая 2026 (+03) l77ikrnn3nqro6azq0p6xvye13xr9mf 5142562 5142381 2026-05-17T07:00:44Z Личное пространство 168099 /* ВП:ЧНЗВ */ Адказ 5142562 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:15, 13 мая 2026 (+03) == [[ВП:ЧНЗВ]] == Добры дзень, вельмі раю азнёміцца вам з правілам [[ВП:ЧНЗВ]]. Не трэба ствараць падстаронкі ў асабістай прасторы, калі яны не маюць дачынення да Вікіпедыі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:10, 16 мая 2026 (+03) :Ну тогда я ухожу с этой википедии [[Удзельнік:Личное пространство|Личное пространство]] ([[Размовы з удзельнікам:Личное пространство|размовы]]) 10:00, 17 мая 2026 (+03) hkmw4kkec0im5j2a5n7nwt2txgb4e60 Польскі добраахвотніцкі корпус 0 807833 5142394 5141661 2026-05-16T13:51:06Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5142394 wikitext text/x-wiki Польскі добраахвотніцкі корпус (скарочана ПДК, пол. Polski Korpus Ochotniczy) — вайсковае падраздзяленне Узброеных сіл Украіны, сфармаванае ў лютым 2023 года для абароны Украіны ад поўнамаштабнага расійскага ўварвання падчас расійска-ўкраінскай вайны. Корпус быў сфармаваны з польскіх добраахвотнікаў, якія ваююць на баку Украіны.[2] == Апісанне == Вайсковае фармаванне ўяўляе сабой спецпадраздзяленне, якое выконвае разведвальна-дыверсійныя задачы; у яго склад уваходзяць ветэраны армейскіх падраздзяленняў спецыяльнага прызначэння і звычайныя добраахвотнікі з Польшчы. Падраздзяленне незалежнае ад Інтэрнацыянальнага легіёна ТрА Украіны і падпарадкоўваецца непасрэдна Міністэрству абароны Украіны[3][4]. == Сімволіка == Польскі добраахвотніцкі корпус абраў сваім апекуном паручніка Юзафа Сіла-Новіцкага, які ў 1920 годзе стварыў Добраахвотніцкі конны дывізіён (пол. Dywizjon Jazdy Ochotniczej), вядомы як дывізіён «гусары смерці», што ўваходзіў у склад конных падраздзяленняў Войска Польскага Другой Польскай Рэспублікі. Эмблема падраздзялення нагадвае нагрудны знак польскіх гусараў. Гэтае падраздзяленне складалася толькі з добраахвотнікаў. Яно брала ўдзел у баях з бальшавікамі падчас савецка-польскай вайны[5][6]. == Гісторыя == === Рэйд на Белгародчыну === 4 чэрвеня 2023 года разам з прадстаўнікамі РДК і Легіёнам «Свабода Расіі» ажыццяўлялі лагістычную і медыцынскую падтрымку баявых дзеянняў на тэрыторыі Белгародскай вобласці, знаходзячыся ў межах дзяржаўнай мяжы Украіны.[7][8] Польскія добраахвотнікі забяспечваюць канваяванне палонных, вайсковую і медыцынскую лагістыку, але выключна на тэрыторыі Украіны.[9] == Гл. таксама == * [[Легіён «Свабода Расіі»]] * Расійскі добраахвотніцкі корпус * [[Беларускі добраахвотніцкі корпус]] * Totenkopf * Добраахвотніцкі конны дывізіён {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-16}} [[Катэгорыя:Польска-ўкраінскія адносіны]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] r9vvxzb9cxwihbaxlbcwgwxwbcqgr95 Наша радыё (радыёстанцыя) 0 807839 5142393 5141696 2026-05-16T13:50:55Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5142393 wikitext text/x-wiki '''«Наша радыё»''' ({{lang-ru|Наше радио}}) — расійская музычная радыёстанцыя, якая транслюе музыку пераважна ў фармаце постсавецкага рускага [[Рок-музыка|року]]. Уваходзіць у склад «Мультымедыя Холдынгу» разам са станцыямі «Radio Jazz», «Rock FM» і інтэрнэт-радыёстанцыяй «Radio Ultra». == Гісторыя == Радыёстанцыя пачала вяшчанне ў снежні 1998 года. Заснавальнікам і першым галоўным рэдактарам быў журналіст Міхаіл Казыраў. З 1999 па 2019 год (акрамя 2007) радыёстанцыя штогод праводзіла буйны рок-фестываль «[[Нашэсце (фестываль)|Нашэсце]]», які стаў адной з найбольш масавых музычных падзей у Расіі. == Хіт-парады == «Наша радыё» транслюе штотыднёвы хіт-парад «Чартова дзюжына» і ўручае аднайменную прэмію. Сярод найвядомых праектаў радыёстанцыі — хіт-парад «100 лепшых песень рускага року XX стагоддзя», у якім песня «[[Што такое восень]]» гурту «[[ДДТ (рок-гурт)|ДДТ]]» заняла другое месца. == Спасылкі == * {{Спасылка|url=https://www.nashe.ru|загаловак=Афіцыйны сайт радыёстанцыі|мова=ru}} {{Зноскі}} {{няма катэгорый|date=2026-05-16}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Расіі]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі, заснаваныя ў 1998 годзе]] [[Катэгорыя:Рок-радыёстанцыі]] ryno3fnevhv363pqujl1a7m4ibbyupz Цэнтральны дом селяніна 0 807877 5142407 5142119 2026-05-16T15:35:04Z Alaksandar 138881 вікіфікацыя 5142407 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Беларуская назва = Цэнтральны дом селяніна БССР | Выява = Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1930-34).jpg | Статус = Больш не існуе | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = [[Мінск]] | lat_dir = | lat_deg = 53.901363 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.565482 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Ар-дэко]] | Аўтар праекта = [[Станіслаў Гайдукевіч]], Радзевіч | Будаўнік = | Заснаванне = | Пачатак будаўніцтва = 1926 | Заканчэнне будаўніцтва = 1928 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Стан = | Commons = | Рэканструкцыя = 1932—1934 | Разбураны = 1944 }}'''Цэнтральны дом селяніна''' '''БССР (Мінск)''' — чатырохпавярховы будынак першай паловы XX ст. у Мінску, які размяшчаўся на рагу вуліц К. Маркса і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. Гэты праект [[Станіслаў Сільвестравіч Гайдукевіч|Гайдукевіч]] стварыў разам з архітэктарам Радзевічам. Пры Доме былі адчынены бібліятэка, чытальня, зала на 400 чалавек, пакоі на 164 месцаў. Таксама працавалі сталовая, музей сельскагаспадарчы ды дзяржаўнага страхавання. Не абышлося і без вугалкоў: ленінскі, ваенны, санітарны, антырэлігійны. У тым жа будынку знаходзіўся Беларускі дзяржаўны музей. <ref name=":0">{{Cite web|url=https://budzma.org/news/7473.html|title=Каляндар. 13 сакавіка}}</ref> == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (1927).jpg|злева|міні|Праект дому селяніна. 1927 год]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Dom sielanina. Менск, Кашарская-Падгорная, Дом селяніна (04.1928).jpg|злева|міні|Будаўніцтва дому селяніна. Красавік 1928 году]] Строгі будынак на рагу вуліц Маркса і Чырвонаармейскай будаваўся з 1926 году па кастрычнік 1928 году і быў уведзены ў эксплуатацыю ў тым жа годзе. У 1932-134 гадах была праведзена рэканструкцыя, у выніку якой да паўднёва-ўсходняй часткі будынку быў надбудаваны пяты паверх, а будынак змяніў сваё прызначэнне, цяпер у ім месціўся ЦК КП(б)Б.<ref>{{Cite web|url=https://domophoto.ru/building/308872/|title=Мінск, Красноармейская улица, 7 / Улица Карла Маркса, 66}}</ref> У 1944 годзе пры адступленні немцы ўзарвалі будынак.<ref name=":0" /> [[Файл:Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 (01).jpg|міні|Дом селяніна. 3 ліпеня 1944 году]] У 1950-1953 гадах на месцы дому селяніна па праекце архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]] быў узведзены [[Будынак ЦК ЛКСМБ|будынак БРСМ]] у стылі савецкага неакласіцызму. <small>.</small> <small>.</small> <small>.</small> <small>.</small> [[Файл:Мінск. Па Чырвонаармейскай (66).jpg|міні|Будынак БРСМ, пабудаваны на месцы дому селяніна]] == Інтэр'ер == <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932).jpg|Сходы. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (2).jpg|Тэатральная зала. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (3).jpg|Клуб. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (4).jpg|Бібліятэка. 1932 г. </gallery> === Музей === <gallery> Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (5).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (6).jpg|Сельскагаспадарчы музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina. Менск, Дом селяніна (1932) (8).jpg|Этнаграфічны музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (2).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (3).jpg|Музей. 1932 г. Файл:Miensk, Dom sielanina, Muzej. Менск, Дом селяніна, Музэй (1932) (4).jpg|Музей. 1932 г. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} a5w1sn3l0mhvfutgvy0n55l1ks3pmub Эдуард Сцяпанавіч Каляда 0 807899 5142390 5142250 2026-05-16T13:49:17Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5142390 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эдуард Сцяпанавіч Каляда''' ({{ДН|12|9|1922}} — {{ДС|||2003}}) — работнік сельскай гаспадаркі ў БССР, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Панямонь]] на Навагрудчыне. У перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] быў партызанам атрада імя Жданава [[партызанская брыгада імя Ф. Э. Дзяржынскага (К. Ф. Шашкін)|партызанскай брыгады імя Дзяржынскага]]. У ліпені 1944 г. стаў чырвонаармейцам, у кастрычніку гэта ж года трапіў на фронт. Кулямётчык Каляда асабліва вызначыўся ў баях на [[Одэр (рака)|Одэры]] ў лютым 1945 г. Пасля цяжкага ранення Эдуард Каляда быў дэмабілізаваны і вярнуўся ў роднае сяло. Працаваў бібліятэкарам, рахункаводам паляводчай брыгады калгаса імя Шчорса. Праз некаторы час стаў брыгадзірам паляводаў, актыўна ўкараняў перадавыя агранамічныя прыёмы. У 1965 г. брыгада Каляды атрымала па 30 цэнтнераў [[збожжа]], 217 цэнтнераў [[бульба|бульбы]], 414 цэнтнераў [[цукровы бурак|цукровых буракоў]], 12 цэнтнераў [[ільновалакно|ільновалакна]] з гектара. Грашовы даход з кожнага гектара склаў 5000 рублёў. Эдуард Каляда працаваў брыгадзірам, загадчыкам вытворчага ўчастка гаспадаркі, завочна скончыў сельскагаспадарчы інстытут. У [[Дзясятая пяцігодка Беларускай ССР|дзясятай пяцігодцы]] на яго ўчастку было атрымана па 37,3 цэнтнера збожжавых, 636,8 цэнтнераў караняплодаў з гектара. У 1976 г. было сабрана 46,4 цэнтнера збожжа, 220 цэнтнераў бульбы, 7,4 цэнтнера насення [[лён|льну]], 8,5 цэнтнераў ільновалакна з гектара. З 1976 г. да выхаду на пенсію Эдуард Каляда працаваў аграномам-лугаводам калгаса. == Узнагароды == Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 23 чэрвеня 1966 г. за поспехі, дасягнутыя ў павелічэнні вытворчасці і нарыхтоўкі [[жыта]], [[пшаніца|пшаніцы]], [[грэчка|грэчкі]] і іншых збожжавых і кармавых культур, Эдуарду Сцяпанавічу Калядзе было прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і Молат». Узнагароджаны ордэнамі Леніна (1966), Айчыннай вайны ІІ-й ступені (1945), медалямі. == Літаратура == * Беларуская ССР: кароткая энцыклапедыя: у 5 т. — Мінск, 1981. — Т. 5. — С. 277. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|173654}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-16}} {{DEFAULTSORT:Каляда Эдуард Сцяпанавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудскім раёне]] [[Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы]] 46vixlwnyo30l6pqmgi502ertlpigw0 Комтурства 0 807909 5142555 5142242 2026-05-17T06:18:31Z M.L.Bot 261 /* Іерархія і структура */ рамонт зноскі 5142555 wikitext text/x-wiki [[Файл:Strakonice-casle-Rumpal.JPG|міні|апраў|258px|[[Замак Страканіцы]] (Чэхія). Раней быў цэнтрам аднаго з комтурстваў.]] [[Файл:Chapelle-Notre-Dame-Commanderie-du-Temple-de-Chanu-Villiers-en-Desoeuvre-Eure.jpg|міні|Інтэр'ер капліцы Нотр-Дам у былым тампліерскім комтурстве Шану ([[дэпартамент Эр]], [[Францыя]]).]] '''Ко́мтурства''' (таксама '''камандо́рства''', '''каме́нда''') — мінімальная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе еўрапейскіх зямельных уладанняў [[Рыцарскі ордэн|ваенна-манаскіх (рыцарскіх) ордэнаў]] у [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]. Тэрмін таксама прымяняецца непасрэдна да маёнтка або [[Замак|замка]], у якім пражывалі рыцары комтурства<ref name="Luttrell">{{cite book |last=Luttrell |first=Anthony |last2=O'Malley |first2=Greg |title=The Countryside Of Hospitaller Rhodes 1306–1423: Original Texts And English Summaries |publisher=Routledge |year=2019 |page=27 |lang=en}}</ref>, і да даходаў (эмалюментаў), якія надаваліся яго кіраўніку{{sfn|Chisholm|1911|с=765}}. На чале комтурства стаяў [[Комтур|комтур]] (камандор). Тэрмін найчасцей ужываецца ў адносінах да [[Гаспітальеры|Ордэна Святога Іаана Іерусалімскага]] (дзе ўпершыню была ўведзена падобная сістэма) або да [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. У [[Тампліеры|Ордэне тампліераў]] комтурствам адпавядалі прэцэпторыі. == Этымалогія == Слова паходзіць ад французскага тэрміна {{lang-fr|commanderie}} або ''commenderie'', якое ўтварылася ад сярэднявечнага лацінскага ''commendaria'' або ''commenda'' (што азначала «даручэнне» або «апеку», маёмасць, якая перадавалася ў часовае кіраванне — ''[[in commendam]]'')<ref name="auto">{{cite web |title=commandery, commandry, n. |url=https://www.oed.com/view/Entry/36962 |publisher=OED Online, Oxford University Press |date=December 2018 |accessdate=9 снежня 2018 |lang=en}}</ref>. У [[Ордэн гаспітальераў|Ордэне гаспітальераў]] слова «комтурства» (''commanderie'') пачало афіцыйна выкарыстоўвацца пасля рэформы 1267 года. Гісторыкі захоўваюць гэтую назву ў перавагу тэрміну «прэцэпторыя», які з'яўляецца памылковай франкізацыяй лацінскага ''praeceptoria'', гэтак жа як ''praeceptor'' (прэцэптар) пазначаў кіраўніка дома<ref name="Demurgerp153">{{sfn|Demurger|2008|с=153}}</ref>. У Тэўтонскім ордэне выкарыстоўваліся нямецкія тэрміны ''Komturei'' або ''Kommende'', а кіраўнік называўся ''Komtur''. == Гісторыя і паходжанне == З'явіўшыся ў XII стагоддзі, комтурствы існавалі да таго часу, пакуль існавалі самі ваенныя ордэны. Іх вытокі варта шукаць у дарэнні, зробленым у 1099 годзе [[Готфрыд Бульёнскі|Готфрыдам Бульёнскім]] Ордэну Святога Іаана Іерусалімскага ў знак падзякі за аказаныя паслугі. Ён перадаў «чорным манахам» брата [[Жэрар Тэн|Жэрара]] ўмацаваную вёску Эсілія ў [[Палесціна (гістарычная вобласць)|Палесціне]] і свой феод Манбон у [[Брабант (герцагства)|Брабанце]], а таксама дзве грамадскія печы<ref name="Flavigny19">{{cite book |author=Galimard Flavigny, Bertrand |title=Histoire de l'ordre de Malte |publisher=Perrin |year=2006 |page=19 |note=Актуальны дакумент захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы Мальты |lang=fr}}</ref>. Гэтая практыка атрымання ахвяраванняў дазволіла ордэнам стварыць велізарныя тэрытарыяльныя імперыі ў Еўропе. Да [[1300]] года толькі ў Тэўтонскім ордэне налічвалася каля 300 комтурстваў, размешчаных па ўсім кантыненце: ад [[Сіцылія|Сіцыліі]] да [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]]. == Іерархія і структура == <gallery mode="packed" heights="180"> Файл:Commanderie Coulommiers.jpg|Комтурства Кулам'е: дом комтура, капліца, зала капітула. Файл:Commanderie Coulommiers cour grange aux dimes.jpg|Комтурства Кулам'е: свіран для дзесяціны і гаспадарчыя пабудовы. Файл:Arville - Commanderie 02.jpg|Уваход у комтурства Арвіль (Луар і Шэр). Файл:Commanderie du Temple de Chanu Villiers-en-Désoeuvre-Eure.jpg|Капліца Нотр-Дам-дзю-Тампль комтурства Шану (XII ст.) і прылеглы дом комтура (XV ст.). Файл:Commanderie hôspitalière de Lavaufranche.jpg|Шпітальнае комтурства Лавафранш (XII ст.). Комтурам тут быў Гі дэ Бланшфор. </gallery> Звычайна зямельная маёмасць ордэнаў мела дакладную іерархічную структуру. Уладанні дзяліліся на прыяраты, якія падзяляліся на балеі (правінцыі), а тыя, у сваю чаргу, складаліся з комтурстваў{{sfn|Chisholm|1911|с=765}}. На чале кожнага комтурства стаяў камандор або комтур. Памер і магутнасць такіх адзінак моцна вар’іраваліся: найменшыя і самыя бедныя комтурствы маглі выставіць толькі па дзясятку ўзброеных воінаў, у той час як найбуйнейшыя і самыя ўплывовыя — больш за тысячу. Тэрмін абазначаў не проста адзінкавы будынак, а цэлую тэрытарыяльную акругу, якая складалася з «мацярынскага» дома і некалькіх падпарадкаваных гаспадарак і зямель. Як правіла, комтурства ўключала адзін цэнтральны замак або галоўны маёнтак з прылеглымі тэрыторыямі. У комплексе абавязкова прысутнічала [[капліца]] і будынкі, неабходныя для паўсядзённага жыцця: жылыя памяшканні для братоў і рыцараў, [[трапезная]], [[Стайня|стайні]], [[зала капітула]] і інш. Звычайна комтурства ўключала ад 1 да 3 ферм ці дамоў (лац.: domus), але іх колькасць магла дасягаць і дзясятка. Яны мелі падабенства з [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянскімі]] манастырскімі мызамі (гранжамі), але адрозніваліся тым, што ў ''domus'' заўсёды пражывалі людзі на пастаяннай аснове{{sfn|Demurger|2008|p=153}}. == Функцыі і эканоміка == Комтурствы маглі быць сельскімі (размешчанымі на прыбытковых землях), гарадскімі ці нават партовымі, асабліва калі рыцары атрымлівалі манаполію або прывілеі на гандаль ці транспарціроўку [[Пілігрымства|пілігрымаў]]. У зонах баявых дзеянняў, напрыклад, у [[Святая зямля|Святой зямлі]], комтурствы ўяўлялі сабой [[Фартыфікацыя|фартыфікацыйныя збудаванні]] або ўмацаваныя сельскія маёнткі. Паводле аналізу гісторыка [[Ален Дэмуржэ|Алена Дэмуржэ]], уладанні ў «тыле», на прыбытковых землях Еўропы, дазвалялі фінансава забяспечваць ваенныя патрэбы «фронту». На землях комтурстваў актыўна вялася сельскагаспадарчая дзейнасць і вырошчваліся коні для ваенных экспедыцый. Яны выконвалі важную эканамічную ролю ў сваіх рэгіёнах, рэалізуючы лішкі прадукцыі на кірмашах і рынках. Праводзіліся маштабныя працы па асваенні тэрыторый: высечка лясоў, асушэнне балот, стварэнне сажалак для [[Рыбаводства|рыбаводства]]. Кожнае комтурства магло спецыялізавацца на пэўным тыпе вытворчасці. На ордэн працавалі сем'і свабодных сялян, [[Прыгоннае права|прыгонныя]], а таксама шматлікія рамеснікі. Даходы фармаваліся за кошт [[Дзесяціна|дзесяціны]], разнастайных падаткаў і прыватных ахвяраванняў. Некаторыя ваенныя ордэны таксама выконвалі шпітальныя функцыі. На шляхах пілігрымак (напрыклад, у [[Іерусалім]] або па [[Шлях Святога Якава|Шляху Святога Якава]]) пры комтурствах ствараліся адмысловыя ўстановы — ''xenodochium'' (напаўгасцініцы-напаўшпіталі), дзе вандроўнікі і паломнікі маглі атрымаць прытулак, догляд і дапамогу. <gallery mode="packed" heights="180"> Файл:Johanniterorden in Europa 1300.png|Гаспітальерскія комтурствы каля 1300 года. Файл:Templerorden in Europa 1300.png|Тампліерскія комтурствы каля 1300 года. Файл:Deutscher Orden in Europa 1300.png|Тэўтонскія комтурствы каля 1300 года. </gallery> == Заняпад і сучаснае выкарыстанне == У [[Англія|Англіі]] ў 1540 годзе ўсе ўладанні рыцараў-гаспітальераў (да якіх у англійскай мове першапачаткова і адносіўся тэрмін ''commandery'') былі канфіскаваныя ў карысць кароны падчас працэсу [[Роспуск манастыроў у Англіі|роспуску манастыроў]]<ref name="auto"/>. З часам, па меры знікнення або трансфармацыі ваенна-манаскіх ордэнаў, класічныя комтурствы перасталі існаваць як самастойныя феадальныя адзінкі. У сучасным свеце тэрмін «комтурства» або «камандорства» выкарыстоўваецца пераважна ў гістарычным кантэксце, а таксама ў структуры некаторых сучасных брацтваў і арганізацый. У прыватнасці, так называюцца тэрытарыяльныя аддзяленні Брытанскага Ордэна Святога Іаана. Тэрмін таксама прыжыўся ў [[Масонства|масонстве]]: так называюцца падраздзяленні Рыцараў-Тампліераў у межах Ёркскага статуту, а таксама аддзяленні Ваеннага ордэна замежных войнаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Chisholm, Hugh |загаловак=Encyclopædia Britannica |том=6 |выданне=11th ed. |месца=Cambridge |выдавецтва=Cambridge University Press |год=1911 |старонак=765 |частка=Commandery |ref=Chisholm |lang=en}} * {{кніга |аўтар=Demurger, Alain |загаловак=Les Templiers, une chevalerie chrétienne au Moyen Âge |месца=Paris |выдавецтва=Seuil |год=2008 |ref=Demurger |lang=fr}} * {{кніга |аўтар=Galimard Flavigny, Bertrand |загаловак=Histoire de l'ordre de Malte |месца=Paris |выдавецтва=Librairie Académique Perrin |год=2006 |старонак=334 |isbn=978-2-262-02115-3 |ref=Flavigny |lang=fr}} * {{кніга |аўтар=Koper, Sławomir |загаловак=Wędrówki po Polsce Piastowskiej |месца=Warszawa |выдавецтва=Świat Książki |год=2007 |старонак=189 |isbn=978-83-247-0230-5 |ref=Koper |lang=pl}} * {{кніга |аўтар=Dailliez, Laurent |загаловак=Guide de la France templière |месца=Paris |выдавецтва=Table d'Emeraude |год=1990 |старонак=190 |isbn=978-2-903965-23-5 |ref=Dailliez |lang=fr}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рыцарскія ордэны]] [[Катэгорыя:Гісторыя феадалізму]] [[Катэгорыя:Сярэднявечча]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі]] n0vc3keor12c0szx6hbo950jk16zi5n 5142556 5142555 2026-05-17T06:19:25Z M.L.Bot 261 /* Этымалогія */ рамонт зноскі 5142556 wikitext text/x-wiki [[Файл:Strakonice-casle-Rumpal.JPG|міні|апраў|258px|[[Замак Страканіцы]] (Чэхія). Раней быў цэнтрам аднаго з комтурстваў.]] [[Файл:Chapelle-Notre-Dame-Commanderie-du-Temple-de-Chanu-Villiers-en-Desoeuvre-Eure.jpg|міні|Інтэр'ер капліцы Нотр-Дам у былым тампліерскім комтурстве Шану ([[дэпартамент Эр]], [[Францыя]]).]] '''Ко́мтурства''' (таксама '''камандо́рства''', '''каме́нда''') — мінімальная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе еўрапейскіх зямельных уладанняў [[Рыцарскі ордэн|ваенна-манаскіх (рыцарскіх) ордэнаў]] у [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]. Тэрмін таксама прымяняецца непасрэдна да маёнтка або [[Замак|замка]], у якім пражывалі рыцары комтурства<ref name="Luttrell">{{cite book |last=Luttrell |first=Anthony |last2=O'Malley |first2=Greg |title=The Countryside Of Hospitaller Rhodes 1306–1423: Original Texts And English Summaries |publisher=Routledge |year=2019 |page=27 |lang=en}}</ref>, і да даходаў (эмалюментаў), якія надаваліся яго кіраўніку{{sfn|Chisholm|1911|с=765}}. На чале комтурства стаяў [[Комтур|комтур]] (камандор). Тэрмін найчасцей ужываецца ў адносінах да [[Гаспітальеры|Ордэна Святога Іаана Іерусалімскага]] (дзе ўпершыню была ўведзена падобная сістэма) або да [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. У [[Тампліеры|Ордэне тампліераў]] комтурствам адпавядалі прэцэпторыі. == Этымалогія == Слова паходзіць ад французскага тэрміна {{lang-fr|commanderie}} або ''commenderie'', якое ўтварылася ад сярэднявечнага лацінскага ''commendaria'' або ''commenda'' (што азначала «даручэнне» або «апеку», маёмасць, якая перадавалася ў часовае кіраванне — ''[[in commendam]]'')<ref name="auto">{{cite web |title=commandery, commandry, n. |url=https://www.oed.com/view/Entry/36962 |publisher=OED Online, Oxford University Press |date=December 2018 |accessdate=9 снежня 2018 |lang=en}}</ref>. У [[Ордэн гаспітальераў|Ордэне гаспітальераў]] слова «комтурства» (''commanderie'') пачало афіцыйна выкарыстоўвацца пасля рэформы 1267 года. Гісторыкі захоўваюць гэтую назву ў перавагу тэрміну «прэцэпторыя», які з’яўляецца памылковай франкізацыяй лацінскага ''praeceptoria'', гэтак жа як ''praeceptor'' (прэцэптар) пазначаў кіраўніка дома{{sfn|Demurger|2008|с=153}}. У Тэўтонскім ордэне выкарыстоўваліся нямецкія тэрміны ''Komturei'' або ''Kommende'', а кіраўнік называўся ''Komtur''. == Гісторыя і паходжанне == З'явіўшыся ў XII стагоддзі, комтурствы існавалі да таго часу, пакуль існавалі самі ваенныя ордэны. Іх вытокі варта шукаць у дарэнні, зробленым у 1099 годзе [[Готфрыд Бульёнскі|Готфрыдам Бульёнскім]] Ордэну Святога Іаана Іерусалімскага ў знак падзякі за аказаныя паслугі. Ён перадаў «чорным манахам» брата [[Жэрар Тэн|Жэрара]] ўмацаваную вёску Эсілія ў [[Палесціна (гістарычная вобласць)|Палесціне]] і свой феод Манбон у [[Брабант (герцагства)|Брабанце]], а таксама дзве грамадскія печы<ref name="Flavigny19">{{cite book |author=Galimard Flavigny, Bertrand |title=Histoire de l'ordre de Malte |publisher=Perrin |year=2006 |page=19 |note=Актуальны дакумент захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы Мальты |lang=fr}}</ref>. Гэтая практыка атрымання ахвяраванняў дазволіла ордэнам стварыць велізарныя тэрытарыяльныя імперыі ў Еўропе. Да [[1300]] года толькі ў Тэўтонскім ордэне налічвалася каля 300 комтурстваў, размешчаных па ўсім кантыненце: ад [[Сіцылія|Сіцыліі]] да [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]]. == Іерархія і структура == <gallery mode="packed" heights="180"> Файл:Commanderie Coulommiers.jpg|Комтурства Кулам'е: дом комтура, капліца, зала капітула. Файл:Commanderie Coulommiers cour grange aux dimes.jpg|Комтурства Кулам'е: свіран для дзесяціны і гаспадарчыя пабудовы. Файл:Arville - Commanderie 02.jpg|Уваход у комтурства Арвіль (Луар і Шэр). Файл:Commanderie du Temple de Chanu Villiers-en-Désoeuvre-Eure.jpg|Капліца Нотр-Дам-дзю-Тампль комтурства Шану (XII ст.) і прылеглы дом комтура (XV ст.). Файл:Commanderie hôspitalière de Lavaufranche.jpg|Шпітальнае комтурства Лавафранш (XII ст.). Комтурам тут быў Гі дэ Бланшфор. </gallery> Звычайна зямельная маёмасць ордэнаў мела дакладную іерархічную структуру. Уладанні дзяліліся на прыяраты, якія падзяляліся на балеі (правінцыі), а тыя, у сваю чаргу, складаліся з комтурстваў{{sfn|Chisholm|1911|с=765}}. На чале кожнага комтурства стаяў камандор або комтур. Памер і магутнасць такіх адзінак моцна вар’іраваліся: найменшыя і самыя бедныя комтурствы маглі выставіць толькі па дзясятку ўзброеных воінаў, у той час як найбуйнейшыя і самыя ўплывовыя — больш за тысячу. Тэрмін абазначаў не проста адзінкавы будынак, а цэлую тэрытарыяльную акругу, якая складалася з «мацярынскага» дома і некалькіх падпарадкаваных гаспадарак і зямель. Як правіла, комтурства ўключала адзін цэнтральны замак або галоўны маёнтак з прылеглымі тэрыторыямі. У комплексе абавязкова прысутнічала [[капліца]] і будынкі, неабходныя для паўсядзённага жыцця: жылыя памяшканні для братоў і рыцараў, [[трапезная]], [[Стайня|стайні]], [[зала капітула]] і інш. Звычайна комтурства ўключала ад 1 да 3 ферм ці дамоў (лац.: domus), але іх колькасць магла дасягаць і дзясятка. Яны мелі падабенства з [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянскімі]] манастырскімі мызамі (гранжамі), але адрозніваліся тым, што ў ''domus'' заўсёды пражывалі людзі на пастаяннай аснове{{sfn|Demurger|2008|p=153}}. == Функцыі і эканоміка == Комтурствы маглі быць сельскімі (размешчанымі на прыбытковых землях), гарадскімі ці нават партовымі, асабліва калі рыцары атрымлівалі манаполію або прывілеі на гандаль ці транспарціроўку [[Пілігрымства|пілігрымаў]]. У зонах баявых дзеянняў, напрыклад, у [[Святая зямля|Святой зямлі]], комтурствы ўяўлялі сабой [[Фартыфікацыя|фартыфікацыйныя збудаванні]] або ўмацаваныя сельскія маёнткі. Паводле аналізу гісторыка [[Ален Дэмуржэ|Алена Дэмуржэ]], уладанні ў «тыле», на прыбытковых землях Еўропы, дазвалялі фінансава забяспечваць ваенныя патрэбы «фронту». На землях комтурстваў актыўна вялася сельскагаспадарчая дзейнасць і вырошчваліся коні для ваенных экспедыцый. Яны выконвалі важную эканамічную ролю ў сваіх рэгіёнах, рэалізуючы лішкі прадукцыі на кірмашах і рынках. Праводзіліся маштабныя працы па асваенні тэрыторый: высечка лясоў, асушэнне балот, стварэнне сажалак для [[Рыбаводства|рыбаводства]]. Кожнае комтурства магло спецыялізавацца на пэўным тыпе вытворчасці. На ордэн працавалі сем'і свабодных сялян, [[Прыгоннае права|прыгонныя]], а таксама шматлікія рамеснікі. Даходы фармаваліся за кошт [[Дзесяціна|дзесяціны]], разнастайных падаткаў і прыватных ахвяраванняў. Некаторыя ваенныя ордэны таксама выконвалі шпітальныя функцыі. На шляхах пілігрымак (напрыклад, у [[Іерусалім]] або па [[Шлях Святога Якава|Шляху Святога Якава]]) пры комтурствах ствараліся адмысловыя ўстановы — ''xenodochium'' (напаўгасцініцы-напаўшпіталі), дзе вандроўнікі і паломнікі маглі атрымаць прытулак, догляд і дапамогу. <gallery mode="packed" heights="180"> Файл:Johanniterorden in Europa 1300.png|Гаспітальерскія комтурствы каля 1300 года. Файл:Templerorden in Europa 1300.png|Тампліерскія комтурствы каля 1300 года. Файл:Deutscher Orden in Europa 1300.png|Тэўтонскія комтурствы каля 1300 года. </gallery> == Заняпад і сучаснае выкарыстанне == У [[Англія|Англіі]] ў 1540 годзе ўсе ўладанні рыцараў-гаспітальераў (да якіх у англійскай мове першапачаткова і адносіўся тэрмін ''commandery'') былі канфіскаваныя ў карысць кароны падчас працэсу [[Роспуск манастыроў у Англіі|роспуску манастыроў]]<ref name="auto"/>. З часам, па меры знікнення або трансфармацыі ваенна-манаскіх ордэнаў, класічныя комтурствы перасталі існаваць як самастойныя феадальныя адзінкі. У сучасным свеце тэрмін «комтурства» або «камандорства» выкарыстоўваецца пераважна ў гістарычным кантэксце, а таксама ў структуры некаторых сучасных брацтваў і арганізацый. У прыватнасці, так называюцца тэрытарыяльныя аддзяленні Брытанскага Ордэна Святога Іаана. Тэрмін таксама прыжыўся ў [[Масонства|масонстве]]: так называюцца падраздзяленні Рыцараў-Тампліераў у межах Ёркскага статуту, а таксама аддзяленні Ваеннага ордэна замежных войнаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Chisholm, Hugh |загаловак=Encyclopædia Britannica |том=6 |выданне=11th ed. |месца=Cambridge |выдавецтва=Cambridge University Press |год=1911 |старонак=765 |частка=Commandery |ref=Chisholm |lang=en}} * {{кніга |аўтар=Demurger, Alain |загаловак=Les Templiers, une chevalerie chrétienne au Moyen Âge |месца=Paris |выдавецтва=Seuil |год=2008 |ref=Demurger |lang=fr}} * {{кніга |аўтар=Galimard Flavigny, Bertrand |загаловак=Histoire de l'ordre de Malte |месца=Paris |выдавецтва=Librairie Académique Perrin |год=2006 |старонак=334 |isbn=978-2-262-02115-3 |ref=Flavigny |lang=fr}} * {{кніга |аўтар=Koper, Sławomir |загаловак=Wędrówki po Polsce Piastowskiej |месца=Warszawa |выдавецтва=Świat Książki |год=2007 |старонак=189 |isbn=978-83-247-0230-5 |ref=Koper |lang=pl}} * {{кніга |аўтар=Dailliez, Laurent |загаловак=Guide de la France templière |месца=Paris |выдавецтва=Table d'Emeraude |год=1990 |старонак=190 |isbn=978-2-903965-23-5 |ref=Dailliez |lang=fr}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рыцарскія ордэны]] [[Катэгорыя:Гісторыя феадалізму]] [[Катэгорыя:Сярэднявечча]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі]] lnuj5tr7x3zc6ki3yhdybk47cqe3b85 5142558 5142556 2026-05-17T06:38:51Z M.L.Bot 261 афармленне 5142558 wikitext text/x-wiki [[Файл:Strakonice-casle-Rumpal.JPG|міні|апраў|258px|[[Замак Страканіцы]] (Чэхія). Раней быў цэнтрам аднаго з комтурстваў.]] [[Файл:Chapelle-Notre-Dame-Commanderie-du-Temple-de-Chanu-Villiers-en-Desoeuvre-Eure.jpg|міні|Інтэр’ер капліцы Нотр-Дам у былым тампліерскім комтурстве Шану ([[дэпартамент Эр]], [[Францыя]]).]] '''Ко́мтурства''' (таксама '''камандо́рства''', '''каме́нда''') — мінімальная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе еўрапейскіх зямельных уладанняў [[Рыцарскі ордэн|ваенна-манаскіх (рыцарскіх) ордэнаў]] у [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]. Тэрмін таксама прымяняецца непасрэдна да маёнтка або [[Замак|замка]], у якім пражывалі рыцары комтурства<ref name="Luttrell">{{cite book |last=Luttrell |first=Anthony |last2=O'Malley |first2=Greg |title=The Countryside Of Hospitaller Rhodes 1306–1423: Original Texts And English Summaries |publisher=Routledge |year=2019 |page=27 |lang=en}}</ref>, і да даходаў (эмалюментаў), якія надаваліся яго кіраўніку{{sfn|Chisholm|1911|с=765}}. На чале комтурства стаяў [[комтур]] (камандор). Тэрмін найчасцей ужываецца ў адносінах да [[Гаспітальеры|Ордэна Святога Іаана Іерусалімскага]] (дзе ўпершыню была ўведзена падобная сістэма) або да [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. У [[Тампліеры|Ордэне тампліераў]] комтурствам адпавядалі прэцэпторыі. == Этымалогія == Слова паходзіць ад французскага тэрміна {{lang-fr|commanderie}} або ''commenderie'', якое ўтварылася ад сярэднявечнага лацінскага ''commendaria'' або ''commenda'' (што азначала «даручэнне» або «апеку», маёмасць, якая перадавалася ў часовае кіраванне — ''[[in commendam]]'')<ref name="auto">{{cite web |title=commandery, commandry, n. |url=https://www.oed.com/view/Entry/36962 |publisher=OED Online, Oxford University Press |date=December 2018 |accessdate=9 снежня 2018 |lang=en}}</ref>. У [[Ордэн гаспітальераў|Ордэне гаспітальераў]] слова «комтурства» (''commanderie'') пачало афіцыйна выкарыстоўвацца пасля рэформы 1267 года. Гісторыкі захоўваюць гэтую назву ў перавагу тэрміну «прэцэпторыя», які з’яўляецца памылковай франкізацыяй лацінскага ''praeceptoria'', гэтак жа як ''praeceptor'' (прэцэптар) пазначаў кіраўніка дома{{sfn|Demurger|2008|p=153}}. У Тэўтонскім ордэне выкарыстоўваліся нямецкія тэрміны ''Komturei'' або ''Kommende'', а кіраўнік называўся ''Komtur''. == Гісторыя і паходжанне == З’явіўшыся ў XII стагоддзі, комтурствы існавалі да таго часу, пакуль існавалі самі ваенныя ордэны. Іх вытокі варта шукаць у дарэнні, зробленым у 1099 годзе [[Готфрыд Бульёнскі|Готфрыдам Бульёнскім]] Ордэну Святога Іаана Іерусалімскага ў знак падзякі за аказаныя паслугі. Ён перадаў «чорным манахам» брата [[Жэрар Тэн|Жэрара]] ўмацаваную вёску Эсілія ў [[Палесціна (гістарычная вобласць)|Палесціне]] і свой феод Манбон у [[Брабант (герцагства)|Брабанце]], а таксама дзве грамадскія печы<ref name="Flavigny19">{{cite book |author=Galimard Flavigny, Bertrand |title=Histoire de l'ordre de Malte |publisher=Perrin |year=2006 |page=19 |lang=fr|quote=Арыгінал дакумента захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы Мальты.}}</ref>. Гэтая практыка атрымання ахвяраванняў дазволіла ордэнам стварыць велізарныя тэрытарыяльныя імперыі ў Еўропе. Да [[1300]] года толькі ў Тэўтонскім ордэне налічвалася каля 300 комтурстваў, размешчаных па ўсім кантыненце: ад [[Сіцылія|Сіцыліі]] да [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]]. == Іерархія і структура == <gallery mode="packed" heights="180"> Файл:Commanderie Coulommiers.jpg|Комтурства Кулам'е: дом комтура, капліца, зала капітула. Файл:Commanderie Coulommiers cour grange aux dimes.jpg|Комтурства Кулам'е: свіран для дзесяціны і гаспадарчыя пабудовы. Файл:Arville - Commanderie 02.jpg|Уваход у комтурства Арвіль (Луар і Шэр). Файл:Commanderie du Temple de Chanu Villiers-en-Désoeuvre-Eure.jpg|Капліца Нотр-Дам-дзю-Тампль комтурства Шану (XII ст.) і прылеглы дом комтура (XV ст.). Файл:Commanderie hôspitalière de Lavaufranche.jpg|Шпітальнае комтурства Лавафранш (XII ст.). Комтурам тут быў Гі дэ Бланшфор. </gallery> Звычайна зямельная маёмасць ордэнаў мела дакладную іерархічную структуру. Уладанні дзяліліся на прыяраты, якія падзяляліся на балеі (правінцыі), а тыя, у сваю чаргу, складаліся з комтурстваў{{sfn|Chisholm|1911|с=765}}. На чале кожнага комтурства стаяў камандор або комтур. Памер і магутнасць такіх адзінак моцна вар’іраваліся: найменшыя і самыя бедныя комтурствы маглі выставіць толькі па дзясятку ўзброеных воінаў, у той час як найбуйнейшыя і самыя ўплывовыя — больш за тысячу. Тэрмін абазначаў не проста адзінкавы будынак, а цэлую тэрытарыяльную акругу, якая складалася з «мацярынскага» дома і некалькіх падпарадкаваных гаспадарак і зямель. Як правіла, комтурства ўключала адзін цэнтральны замак або галоўны маёнтак з прылеглымі тэрыторыямі. У комплексе абавязкова прысутнічала [[капліца]] і будынкі, неабходныя для паўсядзённага жыцця: жылыя памяшканні для братоў і рыцараў, [[трапезная]], [[Стайня|стайні]], [[зала капітула]] і інш. Звычайна комтурства ўключала ад 1 да 3 ферм ці дамоў (лац.: domus), але іх колькасць магла дасягаць і дзясятка. Яны мелі падабенства з [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянскімі]] манастырскімі мызамі (гранжамі), але адрозніваліся тым, што ў ''domus'' заўсёды пражывалі людзі на пастаяннай аснове{{sfn|Demurger|2008|p=153}}. == Функцыі і эканоміка == Комтурствы маглі быць сельскімі (размешчанымі на прыбытковых землях), гарадскімі ці нават партовымі, асабліва калі рыцары атрымлівалі манаполію або прывілеі на гандаль ці транспарціроўку [[Пілігрымства|пілігрымаў]]. У зонах баявых дзеянняў, напрыклад, у [[Святая зямля|Святой зямлі]], комтурствы ўяўлялі сабой [[Фартыфікацыя|фартыфікацыйныя збудаванні]] або ўмацаваныя сельскія маёнткі. Паводле аналізу гісторыка [[Ален Дэмуржэ|Алена Дэмуржэ]], уладанні ў «тыле», на прыбытковых землях Еўропы, дазвалялі фінансава забяспечваць ваенныя патрэбы «фронту». На землях комтурстваў актыўна вялася сельскагаспадарчая дзейнасць і вырошчваліся коні для ваенных экспедыцый. Яны выконвалі важную эканамічную ролю ў сваіх рэгіёнах, рэалізуючы лішкі прадукцыі на кірмашах і рынках. Праводзіліся маштабныя працы па асваенні тэрыторый: высечка лясоў, асушэнне балот, стварэнне сажалак для [[рыбаводства]]. Кожнае комтурства магло спецыялізавацца на пэўным тыпе вытворчасці. На ордэн працавалі сем’і свабодных сялян, [[Прыгоннае права|прыгонныя]], а таксама шматлікія рамеснікі. Даходы фармаваліся за кошт [[Дзесяціна|дзесяціны]], разнастайных падаткаў і прыватных ахвяраванняў. Некаторыя ваенныя ордэны таксама выконвалі шпітальныя функцыі. На шляхах пілігрымак (напрыклад, у [[Іерусалім]] або па [[Шлях Святога Якава|Шляху Святога Якава]]) пры комтурствах ствараліся адмысловыя ўстановы — ''xenodochium'' (напаўгасцініцы-напаўшпіталі), дзе вандроўнікі і паломнікі маглі атрымаць прытулак, догляд і дапамогу. <gallery mode="packed" heights="180"> Файл:Johanniterorden in Europa 1300.png|Гаспітальерскія комтурствы каля 1300 года. Файл:Templerorden in Europa 1300.png|Тампліерскія комтурствы каля 1300 года. Файл:Deutscher Orden in Europa 1300.png|Тэўтонскія комтурствы каля 1300 года. </gallery> == Заняпад і сучаснае выкарыстанне == У [[Англія|Англіі]] ў 1540 годзе ўсе ўладанні рыцараў-гаспітальераў (да якіх у англійскай мове першапачаткова і адносіўся тэрмін ''commandery'') былі канфіскаваныя ў карысць кароны падчас працэсу [[Роспуск манастыроў у Англіі|роспуску манастыроў]]<ref name="auto"/>. З часам, па меры знікнення або трансфармацыі ваенна-манаскіх ордэнаў, класічныя комтурствы перасталі існаваць як самастойныя феадальныя адзінкі. У сучасным свеце тэрмін «комтурства» або «камандорства» выкарыстоўваецца пераважна ў гістарычным кантэксце, а таксама ў структуры некаторых сучасных брацтваў і арганізацый. У прыватнасці, так называюцца тэрытарыяльныя аддзяленні Брытанскага Ордэна Святога Іаана. Тэрмін таксама прыжыўся ў [[Масонства|масонстве]]: так называюцца падраздзяленні Рыцараў-Тампліераў у межах Ёркскага статуту, а таксама аддзяленні Ваеннага ордэна замежных войнаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Chisholm, Hugh |загаловак=Encyclopædia Britannica |том=6 |выданне=11th ed. |месца=Cambridge |выдавецтва=Cambridge University Press |год=1911 |старонак=765 |частка=Commandery |ref=Chisholm |мова=en}} * {{кніга |аўтар=Demurger, Alain |загаловак=Les Templiers, une chevalerie chrétienne au Moyen Âge |месца=Paris |выдавецтва=Seuil |год=2008 |ref=Demurger |мова=fr}} * {{кніга |аўтар=Galimard Flavigny, Bertrand |загаловак=Histoire de l'ordre de Malte |месца=Paris |выдавецтва=Librairie Académique Perrin |год=2006 |старонак=334 |isbn=978-2-262-02115-3 |ref=Flavigny |мова=fr}} * {{кніга |аўтар=Koper, Sławomir |загаловак=Wędrówki po Polsce Piastowskiej |месца=Warszawa |выдавецтва=Świat Książki |год=2007 |старонак=189 |isbn=978-83-247-0230-5 |ref=Koper |мова=pl}} * {{кніга |аўтар=Dailliez, Laurent |загаловак=Guide de la France templière |месца=Paris |выдавецтва=Table d'Emeraude |год=1990 |старонак=190 |isbn=978-2-903965-23-5 |ref=Dailliez |мова=fr}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рыцарскія ордэны]] [[Катэгорыя:Гісторыя феадалізму]] [[Катэгорыя:Сярэднявечча]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі]] 88zbe55hnyopjjru033qq9ezo3oqg2i 5142559 5142558 2026-05-17T06:40:35Z M.L.Bot 261 /* Функцыі і эканоміка */ 5142559 wikitext text/x-wiki [[Файл:Strakonice-casle-Rumpal.JPG|міні|апраў|258px|[[Замак Страканіцы]] (Чэхія). Раней быў цэнтрам аднаго з комтурстваў.]] [[Файл:Chapelle-Notre-Dame-Commanderie-du-Temple-de-Chanu-Villiers-en-Desoeuvre-Eure.jpg|міні|Інтэр’ер капліцы Нотр-Дам у былым тампліерскім комтурстве Шану ([[дэпартамент Эр]], [[Францыя]]).]] '''Ко́мтурства''' (таксама '''камандо́рства''', '''каме́нда''') — мінімальная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе еўрапейскіх зямельных уладанняў [[Рыцарскі ордэн|ваенна-манаскіх (рыцарскіх) ордэнаў]] у [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]. Тэрмін таксама прымяняецца непасрэдна да маёнтка або [[Замак|замка]], у якім пражывалі рыцары комтурства<ref name="Luttrell">{{cite book |last=Luttrell |first=Anthony |last2=O'Malley |first2=Greg |title=The Countryside Of Hospitaller Rhodes 1306–1423: Original Texts And English Summaries |publisher=Routledge |year=2019 |page=27 |lang=en}}</ref>, і да даходаў (эмалюментаў), якія надаваліся яго кіраўніку{{sfn|Chisholm|1911|с=765}}. На чале комтурства стаяў [[комтур]] (камандор). Тэрмін найчасцей ужываецца ў адносінах да [[Гаспітальеры|Ордэна Святога Іаана Іерусалімскага]] (дзе ўпершыню была ўведзена падобная сістэма) або да [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. У [[Тампліеры|Ордэне тампліераў]] комтурствам адпавядалі прэцэпторыі. == Этымалогія == Слова паходзіць ад французскага тэрміна {{lang-fr|commanderie}} або ''commenderie'', якое ўтварылася ад сярэднявечнага лацінскага ''commendaria'' або ''commenda'' (што азначала «даручэнне» або «апеку», маёмасць, якая перадавалася ў часовае кіраванне — ''[[in commendam]]'')<ref name="auto">{{cite web |title=commandery, commandry, n. |url=https://www.oed.com/view/Entry/36962 |publisher=OED Online, Oxford University Press |date=December 2018 |accessdate=9 снежня 2018 |lang=en}}</ref>. У [[Ордэн гаспітальераў|Ордэне гаспітальераў]] слова «комтурства» (''commanderie'') пачало афіцыйна выкарыстоўвацца пасля рэформы 1267 года. Гісторыкі захоўваюць гэтую назву ў перавагу тэрміну «прэцэпторыя», які з’яўляецца памылковай франкізацыяй лацінскага ''praeceptoria'', гэтак жа як ''praeceptor'' (прэцэптар) пазначаў кіраўніка дома{{sfn|Demurger|2008|p=153}}. У Тэўтонскім ордэне выкарыстоўваліся нямецкія тэрміны ''Komturei'' або ''Kommende'', а кіраўнік называўся ''Komtur''. == Гісторыя і паходжанне == З’явіўшыся ў XII стагоддзі, комтурствы існавалі да таго часу, пакуль існавалі самі ваенныя ордэны. Іх вытокі варта шукаць у дарэнні, зробленым у 1099 годзе [[Готфрыд Бульёнскі|Готфрыдам Бульёнскім]] Ордэну Святога Іаана Іерусалімскага ў знак падзякі за аказаныя паслугі. Ён перадаў «чорным манахам» брата [[Жэрар Тэн|Жэрара]] ўмацаваную вёску Эсілія ў [[Палесціна (гістарычная вобласць)|Палесціне]] і свой феод Манбон у [[Брабант (герцагства)|Брабанце]], а таксама дзве грамадскія печы<ref name="Flavigny19">{{cite book |author=Galimard Flavigny, Bertrand |title=Histoire de l'ordre de Malte |publisher=Perrin |year=2006 |page=19 |lang=fr|quote=Арыгінал дакумента захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы Мальты.}}</ref>. Гэтая практыка атрымання ахвяраванняў дазволіла ордэнам стварыць велізарныя тэрытарыяльныя імперыі ў Еўропе. Да [[1300]] года толькі ў Тэўтонскім ордэне налічвалася каля 300 комтурстваў, размешчаных па ўсім кантыненце: ад [[Сіцылія|Сіцыліі]] да [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]]. == Іерархія і структура == <gallery mode="packed" heights="180"> Файл:Commanderie Coulommiers.jpg|Комтурства Кулам'е: дом комтура, капліца, зала капітула. Файл:Commanderie Coulommiers cour grange aux dimes.jpg|Комтурства Кулам'е: свіран для дзесяціны і гаспадарчыя пабудовы. Файл:Arville - Commanderie 02.jpg|Уваход у комтурства Арвіль (Луар і Шэр). Файл:Commanderie du Temple de Chanu Villiers-en-Désoeuvre-Eure.jpg|Капліца Нотр-Дам-дзю-Тампль комтурства Шану (XII ст.) і прылеглы дом комтура (XV ст.). Файл:Commanderie hôspitalière de Lavaufranche.jpg|Шпітальнае комтурства Лавафранш (XII ст.). Комтурам тут быў Гі дэ Бланшфор. </gallery> Звычайна зямельная маёмасць ордэнаў мела дакладную іерархічную структуру. Уладанні дзяліліся на прыяраты, якія падзяляліся на балеі (правінцыі), а тыя, у сваю чаргу, складаліся з комтурстваў{{sfn|Chisholm|1911|с=765}}. На чале кожнага комтурства стаяў камандор або комтур. Памер і магутнасць такіх адзінак моцна вар’іраваліся: найменшыя і самыя бедныя комтурствы маглі выставіць толькі па дзясятку ўзброеных воінаў, у той час як найбуйнейшыя і самыя ўплывовыя — больш за тысячу. Тэрмін абазначаў не проста адзінкавы будынак, а цэлую тэрытарыяльную акругу, якая складалася з «мацярынскага» дома і некалькіх падпарадкаваных гаспадарак і зямель. Як правіла, комтурства ўключала адзін цэнтральны замак або галоўны маёнтак з прылеглымі тэрыторыямі. У комплексе абавязкова прысутнічала [[капліца]] і будынкі, неабходныя для паўсядзённага жыцця: жылыя памяшканні для братоў і рыцараў, [[трапезная]], [[Стайня|стайні]], [[зала капітула]] і інш. Звычайна комтурства ўключала ад 1 да 3 ферм ці дамоў (лац.: domus), але іх колькасць магла дасягаць і дзясятка. Яны мелі падабенства з [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянскімі]] манастырскімі мызамі (гранжамі), але адрозніваліся тым, што ў ''domus'' заўсёды пражывалі людзі на пастаяннай аснове{{sfn|Demurger|2008|p=153}}. == Функцыі і эканоміка == Комтурствы маглі быць сельскімі (размешчанымі на прыбытковых землях), гарадскімі ці нават партовымі, асабліва калі рыцары атрымлівалі манаполію або прывілеі на гандаль ці транспарціроўку [[Пілігрымства|пілігрымаў]]. У зонах баявых дзеянняў, напрыклад, у [[Святая зямля|Святой зямлі]], комтурствы ўяўлялі сабой [[Фартыфікацыя|фартыфікацыйныя збудаванні]] або ўмацаваныя сельскія маёнткі. Паводле аналізу гісторыка [[Ален Дэмуржэ|Алена Дэмуржэ]], уладанні ў «тыле», на прыбытковых землях Еўропы, дазвалялі фінансава забяспечваць ваенныя патрэбы «фронту». На землях комтурстваў актыўна вялася сельскагаспадарчая дзейнасць і гадавалі коней для ваенных патрэб. Яны выконвалі важную эканамічную ролю ў сваіх рэгіёнах, рэалізуючы лішкі прадукцыі на кірмашах і рынках. Праводзіліся маштабныя працы па асваенні тэрыторый: высечка лясоў, асушэнне балот, стварэнне сажалак для [[рыбаводства]]. Кожнае комтурства магло спецыялізавацца на пэўным тыпе вытворчасці. На ордэн працавалі сем’і свабодных сялян, [[Прыгоннае права|прыгонныя]], а таксама шматлікія рамеснікі. Даходы фармаваліся з [[Дзесяціна (падатак)|дзесяціны]], іншых падаткаў і прыватных ахвяраванняў. Некаторыя ваенныя ордэны таксама выконвалі шпітальныя функцыі. На шляхах пілігрымак (напрыклад, у [[Іерусалім]] або па [[Шлях Святога Якава|Шляху Святога Якава]]) пры комтурствах ствараліся адмысловыя ўстановы — ''xenodochium'' (напаўгасцініцы-напаўшпіталі), дзе вандроўнікі і паломнікі маглі атрымаць прытулак, догляд і дапамогу. <gallery mode="packed" heights="180"> Файл:Johanniterorden in Europa 1300.png|Гаспітальерскія комтурствы каля 1300 года. Файл:Templerorden in Europa 1300.png|Тампліерскія комтурствы каля 1300 года. Файл:Deutscher Orden in Europa 1300.png|Тэўтонскія комтурствы каля 1300 года. </gallery> == Заняпад і сучаснае выкарыстанне == У [[Англія|Англіі]] ў 1540 годзе ўсе ўладанні рыцараў-гаспітальераў (да якіх у англійскай мове першапачаткова і адносіўся тэрмін ''commandery'') былі канфіскаваныя ў карысць кароны падчас працэсу [[Роспуск манастыроў у Англіі|роспуску манастыроў]]<ref name="auto"/>. З часам, па меры знікнення або трансфармацыі ваенна-манаскіх ордэнаў, класічныя комтурствы перасталі існаваць як самастойныя феадальныя адзінкі. У сучасным свеце тэрмін «комтурства» або «камандорства» выкарыстоўваецца пераважна ў гістарычным кантэксце, а таксама ў структуры некаторых сучасных брацтваў і арганізацый. У прыватнасці, так называюцца тэрытарыяльныя аддзяленні Брытанскага Ордэна Святога Іаана. Тэрмін таксама прыжыўся ў [[Масонства|масонстве]]: так называюцца падраздзяленні Рыцараў-Тампліераў у межах Ёркскага статуту, а таксама аддзяленні Ваеннага ордэна замежных войнаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Chisholm, Hugh |загаловак=Encyclopædia Britannica |том=6 |выданне=11th ed. |месца=Cambridge |выдавецтва=Cambridge University Press |год=1911 |старонак=765 |частка=Commandery |ref=Chisholm |мова=en}} * {{кніга |аўтар=Demurger, Alain |загаловак=Les Templiers, une chevalerie chrétienne au Moyen Âge |месца=Paris |выдавецтва=Seuil |год=2008 |ref=Demurger |мова=fr}} * {{кніга |аўтар=Galimard Flavigny, Bertrand |загаловак=Histoire de l'ordre de Malte |месца=Paris |выдавецтва=Librairie Académique Perrin |год=2006 |старонак=334 |isbn=978-2-262-02115-3 |ref=Flavigny |мова=fr}} * {{кніга |аўтар=Koper, Sławomir |загаловак=Wędrówki po Polsce Piastowskiej |месца=Warszawa |выдавецтва=Świat Książki |год=2007 |старонак=189 |isbn=978-83-247-0230-5 |ref=Koper |мова=pl}} * {{кніга |аўтар=Dailliez, Laurent |загаловак=Guide de la France templière |месца=Paris |выдавецтва=Table d'Emeraude |год=1990 |старонак=190 |isbn=978-2-903965-23-5 |ref=Dailliez |мова=fr}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рыцарскія ордэны]] [[Катэгорыя:Гісторыя феадалізму]] [[Катэгорыя:Сярэднявечча]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі]] 0zj4kx8smd1ra5uhnt48ub15me9vvkn Свята-Георгіеўская царква (Каменюкі) 0 807914 5142353 5142297 2026-05-16T12:11:20Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5142353 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Свята-Георгіеўская царква}} {{Храм |Выява = Orthodox_church_in_Kamenyuki.jpg }} '''Свята-Георгіеўская царква''' — праваслаўны драўляны храм у в. [[Каменюкі]] Камянецкага раёна. Стаіць ля трасы на [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]], пабудаваны ў гонар велікамучаніка [[Георгій Пераможца|Георгія Перамоганосца]]. == Гісторыя == Заклад каменя пад будаўніцтва храма быў асвечаны ў лістападзе 1998 г. епіскапам Брэсцкім і Кобрынскім [[Канстанцін (Хоміч)|Канстанцінам (Хомічам)]]. Стараннямі настаяцеля царквы аг. [[Дзмітравічы]] протаіерэя Іаана Антонавіча Пашкевіча, на сродкі ДПУ «[[Нацыянальны парк „Белавежская пушча“]]», на ахвяраванні прыхаджан вясной 1999 г. пачалося будаўніцтва храма. Да пачатку 2006 г. былі ўзведзены сцены, а ў лютым 2007 г. узняты цэнтральны купал вагой 6,5 т з усталяваным на ім крыжам. З восені 2007 г. у склепе храма сталі праводзіцца набажэнствы, чытанні акафістаў. 1 кастрычніка 2009 г., напярэдадні святкавання 600-годдзя ўстанаўлення запаведнага рэжыму ў Белавежскай пушчы, храм быў урачыста асвечаны епіскапам Брэсцкім і Кобрынскім [[Іаан (Хама)|Іаанам (Хамой)]]. == Архітэктура == Пабудаваны храм у старажытнарускім стылі з драўлянага бруса, з вонкавага боку абабіты блок-хаўсам, унутры — вагонкай. Вышыня храма — 37 м. Завяршаюць яго 5 купалаў, пакрытых бляхай. У інтэр’еры трох’ярусны драўляны іканастас і шматлікія абразы. == Літаратура == * Свята-Георгіеўская царква, в. Камянюкі // Праваслаўныя храмы Камянеччыны. — Брэст: РИА «Вечерний Брест», 2013. — С. 56-57. == Спасылкі == {{Commonscat|Saint George Orthodox church in Kamieniuki}} * [https://www.kb.brl.by/index.php/heritage/item/3357-1-kastrychnika-2024-g-15-gadou-z-dnya-asvyachennya-tsarkvy-vyalikamuchanika-georgiya-peramoganostsa-u-ag-kamyanyuki-kamyanetski-r-n-2009/3357-1-kastrychnika-2024-g-15-gadou-z-dnya-asvyachennya-tsarkvy-vyalikamuchanika-georgiya-peramoganostsa-u-ag-kamyanyuki-kamyanetski-r-n-2009 Краязнаўства Берасцейшчыны] [[Катэгорыя:Каменюкі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:2009 год у Беларусі]] 52ntzipwveb5q35kj2r1n0rjxul2xls Станіслаў Цывінскі 0 807917 5142488 5142318 2026-05-16T19:39:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5142488 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Stanisław Cywiński }}'''Станіслаў Цывінскі''' (29 жніўня 1887, [[Магілёў]] — [[30 сакавіка]] [[1941]], [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраў]]) — польскі гісторык літаратуры, доктар філасофіі, дацэнт [[Віленскі ўніверсітэт|Універсітэта Стэфана Баторыя]], журналіст і рэдактар віленскага [[Польская нацыянал-дэмакратыя|нацыянал-дэмакратычнага]] выдання «[[Dziennik Wileński]]». Знаўца творчасці [[Цыпрыян Каміль Норвід|Цыпрыяна Каміля Норвіда]].<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/2116896.pdf|аўтар=Buś, Marek|загаловак=Uczeń i znawca. Stanisław Cywiński wobec Norwida|год=1995|выданне=Studia Norwidiana|том=12/13|старонкі=91-136}}</ref><ref>''Górski Konrad''. Stanisław Cywiński, ''Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej, 1946,'' 36/1-2, 90-95.</ref> == Біяграфія == Сын лекара Мар’яна і Юліі, народжанай Гінтаўт. У 1906 годзе скончыў магілёўскую гімназію. У 1910 годзе скончыў філасофскі факультэт [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]]. Там ён патрапіў пад уплыў ідэй [[Вінцэнт Лютаслаўскі|Вінцэнта Лютаслаўскага]], далучыўся да арганізацыі «Элеўсін» і стаў адным з піянераў польскага харцэрскага (скаўцкага) руху. Па сканчэнні ўніверсітэта працаваў настаўнікам польскай мовы ў віленскіх школах. З 1914 года працаваў дырэктарам Першай польскай гімназіі ў Вільні. [[Чэслаў Мілаш]] пазней згадваў:<blockquote>З паэзіяй Норвіда мяне пазнаёміў яшчэ ў віленскай гімназіі адзін з найвядомейшых даследчыкаў паэзіі Норвіда, паважаны эндэк старой школы Станіслаў Цывінскі. Праўда, мы смяяліся з яго, бо ён плакаў падчас дэкламацыі. Але павалока юнацкіх кпінаў і смеху часта хавае ганебную адчувальнасць. Я ўдзячны яму за тое, што ён так адкрыта прызнаўся ў сваёй любові.<ref>''Cz. Miłosz.'' Norwid. «Kultura» (Paryz˙) 1952 nr 12 s. 38-40.</ref></blockquote> У сакавіку 1924 года ён падаў заяву дэкану факультэта гуманітарных навук Універсітэта Стэфана Баторыя з просьбай аб дапушчэнні да доктарскага экзамену па філасофіі на аснове крытычнага аналізу выбранай паэзіі Цыпрыяна Каміля Норвіда. Адным з рэцэнзентаў быў прафесар [[Станіслаў Пігань]]. Арыгінальнасць і інавацыйны характар ​​доктарскай дысертацыі Цывінскага абумовілі яе высокую адзнаку. У 1928 годзе ён абараніў хабілітацыю на аснове дысертацыі пра «Самуэля Збароўскага» [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]] пад назвай «Таямніца Быцця пра Польшчу». З 1930/31 навучальнага года Станіслаў Цывінскі працаваў выкладчыкам польскай літаратуры XIX і XX стагоддзяў. Быў сябрам [[Віленскае таварыства сяброў навук|Таварыства сяброў навук у Вільні]]. === Канфлікт з Тувімам === Даволі гучны канфлікт з [[Юліян Тувім|Юліянам Тувімам]] адлюстраваўся ў вершы, у якім Тувім заклікае шматлікіх суайчыннікаў «''пацалаваць яму сраку»'' асабіста накіраванымі радкамі: ''«Item profesor Cy…'' ''wileński»'', дзе імя Цывінскага (даволі відавочнае для яго сучаснікаў) згадваецца амаль непасрэдна. Пасля таго, як Тувім атрымаў Лодзьскую літаратурную прэмію ў 1928 годзе, Цывінскі ў тэксце «''Занадта…'' ''лаўрэат»'' прыпісаў Юліяну Тувіму, магчыма, па палітычных і ксенафобскіх прычынах, нянавісць да [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і ''[[Пан Тадэвуш|«Пана Тадэвуша]]»''. Тувім доўга чакаў і толькі ў 1936 годзе ў «''Wiadomości Literackie''» (№ 13) апублікаваў палемічны тэкст пад назвай ''«''Слова пра пана Станіслава Цывінскага''».'' === Судовая справа пра абразу гонара Пілсудскага === На пачатку 1938 года апублікаваў у «Дзённіку Віленскім» рэцэнзію на кнігу [[Мельхіёр Ваньковіч (1892)|Мельхіёра Ваньковіча]] пра Цэнтральны прамысловы рэгіён (''C.O.P.)'', у якой напісаў, што ''Ваньковіч'' «абвяргае словы нейкага блазна, які казаў пра Польшчу, што яна падобная да абаранка: варта толькі тое, што па краях, а сярэдзіна пустая», спасылаючыся на месца ў кнізе, дзе Ваньковіч спасылаўся на выказванне [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. Праз два тыдні пасля публікацыі ананімны аўтар (Ваньковіч атаясамлівае яго з Баляславам Сроцкім) напісаў у органе Саюза за аднаўленне Рэспублікі «[[Naród i Państwo|Нацыя і дзяржава]]», што словы пра абаранак належаць маршалу Пілсудскаму, і асудзіў Цывінскага.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://wielkahistoria.pl/sprawa-stanislawa-cywinskiego-za-jedno-zle-slowo-o-pilsudskim-zostal-skatowany-i-postawiony-przed-sadem/|title=Ośmielił się obrazić Józefa Piłsudskiego. Za to jedno słowo skatowano go, aresztowano i skazano na najwyższą możliwą karę|first=Rafał|last=Kuzak|website=WielkaHistoria|date=2021-05-11|access-date=2026-05-16}}</ref> Выданне было дастаўлена вайсковаму інспектару ў Вільні, генералу Стэфану Дуб-Бярнацкаму, які загадаў падначаленым афіцэрам гарнізона абараніць гонар маршалка. Ён таксама запатрабаваў, каб кіраўнік губернскага ўпраўлення па наглядзе за цэнзурай Мар’ян Ясінскі пасадзіў Цывінскага ў турму ў [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|Бярозе Картускай]] і закрыў газету. Дуб-Бярнацкі загадаў збіць Цывінскага, рэдактара газеты Аляксандра Звяжынскага і яго намесніка Зыгмунта Федаровіча. Групы афіцэраў у форме з узнагародамі, узброеныя пісталетамі і шаблямі, чакалі іх каля дамоў. Цывінскага жорстка збілі ў яго кватэры, на вачах у жонкі і дачкі-падлетка. Паколькі двух іншых журналістаў у кватэры не было, афіцэры пайшлі ў рэдакцыю «Дзённіка». Звяржынскі і Федаровіч, а таксама супрацоўніца рэдакцыі Зоф’я Коўнацкая, вартаўнік і студэнт, які знаходзіўся ў офісе ў якасці заяўніка, таксама былі збітыя. Цывінскі, які прыйшоў у офіс з намерам падаць артыкул пра збіццё, таксама быў збіты. Рэктар Універсітэта Стэфана Баторыя Аляксандр Вайціцкі, адхіліў Цывінскага ад выканання выкладчыцкіх абавязкаў і перадаў яго справу на разгляд дысцыплінарнай камісіі. Студэнты спрабавалі абаранілі выкладчыка. У лісце ад 16 лютага Арганізацыя польскай акадэмічнай моладзі запатрабавала, «каб вінаватыя ў нападзе былі выяўлены і прыцягнуты да адказнасці»; і ў знак пратэсту абвясціла аднадзённы страйк пратэсту. Каб прадухіліць непажаданую канфрантацыю паміж студэнтамі і вайскоўцамі, рэктар дазволіў склікаць канферэнцыю акадэмічнай супольнасці. 19 лютага на пасяджэнні праўлення Асацыяцыі брацкай дапамогі польскай моладзі была выказана падтрымка студэнтам, якія страйкавалі. Толькі прафесар [[Станіслаў Касцялкоўскі]] ў лісце да дэкана гуманітарнага факультэта ўніверсітэта, прафесара [[Станіслаў Заянчкоўскі|Станіслава Заянчкоўскага]], абараняў прафесара Цывінскага, заявіўшы, што Сенат не разгледзеў належным чынам справу прафесара, тым самым праігнараваўшы сур’ёзнасць фізічнага нападу на навукоўца, здзейсненага вайскоўцамі.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.tu-kultura.pl/portrety/stanislaw-cywinski-literaturoznawca-i-filozof/|title=Stanisław Cywiński – norwidolog i filozof – TU-KULTURA|access-date=2026-05-16}}</ref> 9 красавіка 1938 года Цывінскі разам з рэдактарам Звярхоўскім, які знаходзіўся пад закладам, быў дастаўлены ў Варшаўскі акруговы суд па абвінавачванні ў абразе польскай нацыі. На судзе над доктарам Цывінскім выступілі прафесары Станіслаў Касцялкоўскі, Станіслаў Пігань і [[Марыян Здзяхоўскі]]. Сведкі рабілі ўсё магчымае, каб падкрэсліць уклад абвінавачанага ў гуманітарную супольнасць Вільні, яго навуковыя дасягненні і поспехі ў выкладанні, а таксама яго ўклад у аднаўленне польскай адукацыі. Суд прыгаварыў Цывінскага да максімальна магчымага пакарання — трох гадоў пазбаўлення волі. Пазней Вярхоўны суд скараціў пакаранне ў два разы, і Цывінскі правёў у турме ў агульнай складанасці 5 месяцаў. Адначасова вайскоўцы, адказныя за збіццё Цывінскага і іншых, так і не былі прыцягнуты да адказнасці; пад ціскам уладаў суддзя, які старшынстваваў на працэсе, палічыў збіццё справай іншай юрысдыкцыі, а Генеральны інспектар Узброеных Сіл [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдвард Сміглы-Рыдз]] афіцыйна забараніў разгляд гэтай справы. У сувязі з гэтай справай падчас судовага разбору [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сейм]] паспешліва прыняў крымінальны закон аб абароне імя Я. Пілсудскага, які прадугледжваў пакаранне да 5 гадоў пазбаўлення волі. Урад прадставіў законапраект у Сейм 15 сакавіка, Юрыдычны камітэт Сената аднагалосна прыняў яго 17 сакавіка, а Сенат — 23 сакавіка. 7 красавіка прэзідэнт Ігнацы Мосціцкі падпісаў закон, і ён быў апублікаваны ў «Дзенніку законаў» 13 красавіка 1938 года. Нягледзячы на ціск, Дуб-Бярнацкі не змог судзіць Цывінскага паводле закона, які ўступіў у сілу толькі пасля пачатку судовага разбору. Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|ўварвання савецкіх войскаў у Польшчу]] і акупацыі [[Вільня|Вільні]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] у кастрычніку 1939 года быў арыштаваны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] (разам з 350 прадстаўнікамі польскай эліты Вільні) і дэпартаваны ў [[ГУЛАГ|працоўны лагер]] у комплексе Вятлаг — у [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраўскай]] вобласці, дзе і памёр. === Спасылкі === [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Журналісты Польшчы]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Кіраве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Польская нацыянал-дэмакратыя]] lsemrq1n3h7n8wlexarip06qak3t19i Размовы:Джон Госдэн 1 807923 5142361 2026-05-16T12:23:50Z Nelaria 168221 /* Пра хуткае выдаленне */ новы падраздзел 5142361 wikitext text/x-wiki == Пра хуткае выдаленне == Артыкул скарочаны, нейтралізаваны і дапоўнены крыніцамі. Праблема, відаць, была ў форме тэксту, а не ў значнасці тэмы. [[Удзельнік:Nelaria|Nelaria]] ([[Размовы з удзельнікам:Nelaria|размовы]]) 15:23, 16 мая 2026 (+03) a9b1ziwsv4u50s5vvov4pd4xnqxwya2 Блакада Армузскага праліва (2026) 0 807924 5142375 2026-05-16T12:41:59Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Вайна на Блізкім Усходзе}} Суднаходства праз [[Армузскі праліў]], які з’яўляецца важным марскім калідорам для сусветнага гандлю энерганосьбітамі (каля 25% сусветнага гандлю нафтай і 20% сусветнага звадкаванага прыроднага газу), [[28 лютага]] [[2026]] года быў з...» 5142375 wikitext text/x-wiki {{Вайна на Блізкім Усходзе}} Суднаходства праз [[Армузскі праліў]], які з’яўляецца важным марскім калідорам для сусветнага гандлю энерганосьбітамі (каля 25% сусветнага гандлю нафтай і 20% сусветнага звадкаванага прыроднага газу), [[28 лютага]] [[2026]] года быў заблакаваны [[Іран]]ам, у адказ на ўдары [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|амерыкана-ізраільскія ўдары]] і [[забойства Алі Хаменеі|гібель]] [[Алі Хаменеі]]. Да падзей праз праліў праходзіла (СПГ). Іранскія папярэджанні і наступныя напады на судны заахвоцілі Суднаходныя кампаніі прыпыніць аперацыі ў праліве<ref name="How US">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |publisher=Al Jazeera |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name=":12">{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |work=Reuters |date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Гэта прывяло да рэзкага зніжэння марскога транзіту: [[танкер]]ны трафік спачатку ўпаў прыкладна на 70% , а больш за 150 судоў усталі на якар за межамі праліва, каб пазбегнуць рызык<ref name="NYT2.28.26">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz|work=[[The New York Times]]|first1=Christiaan|last1=Triebert|first2=Alexander|last2=Cardia|date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02|name-list-style=and}}</ref><ref name=TheGuardian3.2.26>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |work=[[The Guardian]]|date=2026-03-02 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага трафік упаў амаль да нуля. 27 сакавіка [[Корпус вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] абвясціў аб закрыцці праліва для любых судоў, якія ідуць у парты ЗША, Ізраіля і іх саюзнікаў і назад. [[Міжнародная марская арганізацыя]] паведаміла 21 красавіка, што каля 20 000 маракоў і 2000 судоў апынуліся заблакаваныя ў [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] з-за закрыцця праліва. Па словах Маджыда Рафізадэ, Іран парушае [[Канвенцыя ААН па марскім праве|Канвенцыю ААН па марскім праве]], якую ён не ратыфікаваў<ref name="UNCLOS1">{{cite journal |last1=Asim Rafiq |first1=Muhammad |last2=Riaz |first2=Kanwal |last3=Chandia |first3=M. Abu Bakar |title=The Strait of Hormuz and the Law of the Sea: The Strait of Hormuz Between Sovereignty, Diplomacy, and International Maritime Law |url=https://rsisinternational.org/journals/ijriss/Digital-Library/volume-9-issue-7/3176-3184.pdf |journal=International Journal of Research and Innovation in Social Science |access-date=2026-04-10 |doi=10.47772/IJRISS.2025.907000258 |date=2025-08-12 |pages=3176–3184 }}</ref><ref name="UNCLOS2">{{Cite web |date=2019-07-25 |title=Iran's blatant violations of international maritime laws |url=https://www.arabnews.com/node/1530731 |access-date=2026-03-18 |website=Arab News |lang=en}}</ref>. На фоне боязі з нагоды працяглага дэфіцыту паставак цэны на нафту выраслі хутчэй, чым падчас любога іншага канфлікту ў найноўшай гісторыі; 8 сакавіка 2026 года цэны на нафту [[Brent|маркі Brent]] упершыню за чатыры гады перавысілі 100 долараў ЗША за барэль, дасягнуўшы піка ў 126 за барэль<ref name=TheGuardian3.2.26/><ref name=Reuters3.1.26>{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |work=Reuters |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name="surges">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |publisher=CNN |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02 |archive-date=2026-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live }}</ref>. Самы вялікі штомесячны рост коштаў нафты за ўсю гісторыю адбыўся ў сакавіку 2026 года<ref name="CNBC-14042026">{{Cite web |first1=Mike |last1=Sheen |first2=Lee Ying |last2=Shan |title=Oil falls as IEA predicts 'demand destruction will spread' and hopes for fresh Iran talks grow |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14 |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2026/04/14/oil-wti-brent-as-markets-hormuz-blockade-vance-trump.html }}</ref>. Закрыццё праліва стала найбуйнейшым парушэннем сусветнага энергазабеспячэння з часоў энергетычнага крызісу 1970-х гадоў, а таксама найбуйнейшым у гісторыі сусветнага нафтавага рынку. Іншыя таварныя рынкі, якія пацярпелі ад перабояў у пастаўках і павышэння коштаў у выніку крызісу, уключаюць алюміній<ref>{{Cite web |first=Mark |last=Burton |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=2026-03-15 |access-date=2026-03-21 |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ }}</ref>, угнаенні і гелій<ref>{{Cite web |first=Naomi |last=Buchanan |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |date=2026-03-21 |access-date=2026-03-21 |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 }}</ref>. 9 сакавіка прэзідэнт ЗША Дональд Трамп ілжыва заявіў<ref>{{cite web |title=Has the US ‘destroyed 100% of Iran’s military capability’? Fact-checking President Donald Trump |url=https://www.politifact.com/article/2026/mar/17/iran-war-us-destroyed-military-capability/ |website=[[PolitiFact]] |date=2026-03-17}}</ref>, што іранская армія знішчана і праліў адкрыты, сказаўшы, што ЗША могуць захапіць кантроль над ім у Ірана<ref name="CBSNews3.16.26">{{cite web|last=Jiang|first=Weijia|date=2026-03-09|title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz|work=CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/|access-date=2026-03-27}}</ref>. 15 сакавіка ён заклікаў чальцоў [[НАТА]] і [[Кітай]] дапамагчы адкрыць праліў<ref name="TheGuardian3.16.26">{{cite news |title=Trump draws backlash for comment on Iran war: 'Maybe we shouldn't even be there' |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/16/trump-backlash-iran-war |work=[[The Guardian]] |date=2026-03-16}}</ref>. В конце марта и начале апреля Трамп неоднократно угрожал уничтожить иранскую инфраструктуру, если Иран не откроет пролив<ref>{{cite news |title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404101914/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=2026-04-04}}</ref>. 8 красавіка было дасягнута [[Ісламабадскае пагадненне|пагадненне аб часовым спыненні агню]] паміж Іранам і ЗША, якое павінна было ўключаць адкрыццё праліва. Аднак Іран пачаў кантраляваць рух праз праліў і спаганяць мыты сумай больш за 1 мільён долараў з кожнага судна<ref>{{Cite web |last1=Seligman |first1=Lara |last2=Ward |first2=Alexander |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=2026-04-09 |title=Trump Allies, U.S. Officials Fear Iran Victory Lap Is Premature |url=https://www.wsj.com/politics/national-security/trump-allies-u-s-officials-fear-iran-victory-lap-is-premature-96f8e810 |access-date=2026-04-09 |website=The Wall Street Journal |lang=en-US}}</ref>. Пасля правалу перамоваў [[ВМС ЗША]] з 13 красавіка сталі блакаваць судны іранцаў<ref>{{Cite web |date=2026-04-12 |title=Trump says U.S. will blockade Strait of Hormuz and intercept ships that paid tolls to Iran |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412155849/https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-date=2026-04-12 |access-date=2026-04-12 |website=CBS News |lang=en-US}}</ref><ref>[https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/4457255/us-to-blockade-ships-entering-or-exiting-iranian-ports/ "U.S. to Blockade Ships Entering or Exiting Iranian Ports"], press release, April 12, 2026, U. S. Central Command. Accessed Apr. 14, 2026.</ref>. Сітуацыя газетай ''[[The Guardian]]'' была названа «двойной блакадай»<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423180303/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |archive-date=2026-04-23}}</ref>. 17 красавіка, у сувязі з пагадненнем аб спыненні агню паміж Ізраілем і Ліванам, афіцыйны Тэгеран абвясціў, што Армузскі праліў будзе адкрыты для камерцыйнага суднаходства падчас перамір’я. Аднак амерыканскі блок працягнуў блакаду<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran declares Strait of Hormuz 'completely open'; Trump says U.S. blockade 'will remain in full force' until peace deal|url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-israel-lebanon-ceasefire-trump-iran-talks-hormuz-summit-rcna332294 |access-date=25 April 2026 |website=NBC News}}</ref>, і Іран у выніку зноў увёў абмежаванні<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417152829/https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|archive-date=2026-04-17}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418164421/https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|archive-date=2026-04-18}}</ref><ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran Shuts Hormuz Again, Accuses US Of Violating Deal To Reopen It|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-strait-of-hormuz-amid-middle-east-war-accuses-us-of-violating-deal-to-reopen-it-11375203 |access-date=25 April 2026 |website=NDTV}}</ref>. 4 мая Трамп абвясціў аб пачатку аперацыі «Project Freedom» па суправаджэнні вайскоўцамі гандлёвых судоў з Персідскага заліва<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-05-04 |title=Donald Trump sends warships to break Iran’s strait of Hormuz blockade |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/shipping-bosses-nervous-trump-plan-to-guide-vessels-strait-of-hormuz-iran |access-date=2026-05-07 |work=The Guardian |lang=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Sabah |first4=Zaid |last5=Habib |first5=Heba |last6=Kupemba |first6=Danai Nesta |title=Iran war updates: Trump announces plan to escort ships in Hormuz Strait |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/3/iran-war-live-trump-says-reviewing-14-point-plan-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-05-07 |website=Al Jazeera |lang=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-03 |title=Trump says the U.S. will 'guide' stranded ships from the Strait of Hormuz |url=https://www.npr.org/2026/05/03/nx-s1-5809536/trump-strait-hormuz |access-date=2026-05-07 |work=NPR |lang=en |agency=The Associated Press }}</ref><ref>{{Cite web |title=U.A.E. says Iran has resumed attacks as U.S. moves to reopen Strait of Hormuz |url=https://www.cbc.ca/news/world/strait-hormuz-ships-us-iran-9.7186404}}</ref>. Іранскія вайскоўцы папярэдзілі, што гэта будзе парушэннем рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |date=2026-05-04 |title=Live updates |url=https://edition.cnn.com/2026/05/04/world/live-news/iran-war-hormuz-trump |access-date=2026-05-04 |website=CNN }}</ref>. 6 мая Трамп прыпыніў «Project Freedom» праз «значны прагрэс» у кірунку магчымага пагаднення<ref>{{cite web |title=Iran war live: Trump says Hormuz operation paused amid US, Tehran talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/6/iran-war-live-trump-says-hormuz-operation-paused-amid-us-tehran-talks |website= Al Jazeera |access-date=2026-05-06 |date=2026-05-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:2026 год у палітыцы]][[Катэгорыя:2026 год у эканоміцы]][[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] kk7pjcbkq5ev2he9nq9z0ib19gsdezb 5142376 5142375 2026-05-16T12:42:24Z DBatura 73587 5142376 wikitext text/x-wiki {{Вайна на Блізкім Усходзе}} Суднаходства праз [[Армузскі праліў]], які з’яўляецца важным марскім калідорам для сусветнага гандлю энерганосьбітамі (каля 25% сусветнага гандлю нафтай і 20% сусветнага звадкаванага прыроднага газу), [[28 лютага]] [[2026]] года быў заблакаваны [[Іран]]ам, у адказ на [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|амерыкана-ізраільскія ўдары]] і [[забойства Алі Хаменеі|гібель]] [[Алі Хаменеі]]. Да падзей праз праліў праходзіла (СПГ). Іранскія папярэджанні і наступныя напады на судны заахвоцілі Суднаходныя кампаніі прыпыніць аперацыі ў праліве<ref name="How US">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |publisher=Al Jazeera |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name=":12">{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |work=Reuters |date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Гэта прывяло да рэзкага зніжэння марскога транзіту: [[танкер]]ны трафік спачатку ўпаў прыкладна на 70% , а больш за 150 судоў усталі на якар за межамі праліва, каб пазбегнуць рызык<ref name="NYT2.28.26">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz|work=[[The New York Times]]|first1=Christiaan|last1=Triebert|first2=Alexander|last2=Cardia|date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02|name-list-style=and}}</ref><ref name=TheGuardian3.2.26>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |work=[[The Guardian]]|date=2026-03-02 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага трафік упаў амаль да нуля. 27 сакавіка [[Корпус вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] абвясціў аб закрыцці праліва для любых судоў, якія ідуць у парты ЗША, Ізраіля і іх саюзнікаў і назад. [[Міжнародная марская арганізацыя]] паведаміла 21 красавіка, што каля 20 000 маракоў і 2000 судоў апынуліся заблакаваныя ў [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] з-за закрыцця праліва. Па словах Маджыда Рафізадэ, Іран парушае [[Канвенцыя ААН па марскім праве|Канвенцыю ААН па марскім праве]], якую ён не ратыфікаваў<ref name="UNCLOS1">{{cite journal |last1=Asim Rafiq |first1=Muhammad |last2=Riaz |first2=Kanwal |last3=Chandia |first3=M. Abu Bakar |title=The Strait of Hormuz and the Law of the Sea: The Strait of Hormuz Between Sovereignty, Diplomacy, and International Maritime Law |url=https://rsisinternational.org/journals/ijriss/Digital-Library/volume-9-issue-7/3176-3184.pdf |journal=International Journal of Research and Innovation in Social Science |access-date=2026-04-10 |doi=10.47772/IJRISS.2025.907000258 |date=2025-08-12 |pages=3176–3184 }}</ref><ref name="UNCLOS2">{{Cite web |date=2019-07-25 |title=Iran's blatant violations of international maritime laws |url=https://www.arabnews.com/node/1530731 |access-date=2026-03-18 |website=Arab News |lang=en}}</ref>. На фоне боязі з нагоды працяглага дэфіцыту паставак цэны на нафту выраслі хутчэй, чым падчас любога іншага канфлікту ў найноўшай гісторыі; 8 сакавіка 2026 года цэны на нафту [[Brent|маркі Brent]] упершыню за чатыры гады перавысілі 100 долараў ЗША за барэль, дасягнуўшы піка ў 126 за барэль<ref name=TheGuardian3.2.26/><ref name=Reuters3.1.26>{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |work=Reuters |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name="surges">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |publisher=CNN |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02 |archive-date=2026-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live }}</ref>. Самы вялікі штомесячны рост коштаў нафты за ўсю гісторыю адбыўся ў сакавіку 2026 года<ref name="CNBC-14042026">{{Cite web |first1=Mike |last1=Sheen |first2=Lee Ying |last2=Shan |title=Oil falls as IEA predicts 'demand destruction will spread' and hopes for fresh Iran talks grow |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14 |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2026/04/14/oil-wti-brent-as-markets-hormuz-blockade-vance-trump.html }}</ref>. Закрыццё праліва стала найбуйнейшым парушэннем сусветнага энергазабеспячэння з часоў энергетычнага крызісу 1970-х гадоў, а таксама найбуйнейшым у гісторыі сусветнага нафтавага рынку. Іншыя таварныя рынкі, якія пацярпелі ад перабояў у пастаўках і павышэння коштаў у выніку крызісу, уключаюць алюміній<ref>{{Cite web |first=Mark |last=Burton |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=2026-03-15 |access-date=2026-03-21 |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ }}</ref>, угнаенні і гелій<ref>{{Cite web |first=Naomi |last=Buchanan |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |date=2026-03-21 |access-date=2026-03-21 |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 }}</ref>. 9 сакавіка прэзідэнт ЗША Дональд Трамп ілжыва заявіў<ref>{{cite web |title=Has the US ‘destroyed 100% of Iran’s military capability’? Fact-checking President Donald Trump |url=https://www.politifact.com/article/2026/mar/17/iran-war-us-destroyed-military-capability/ |website=[[PolitiFact]] |date=2026-03-17}}</ref>, што іранская армія знішчана і праліў адкрыты, сказаўшы, што ЗША могуць захапіць кантроль над ім у Ірана<ref name="CBSNews3.16.26">{{cite web|last=Jiang|first=Weijia|date=2026-03-09|title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz|work=CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/|access-date=2026-03-27}}</ref>. 15 сакавіка ён заклікаў чальцоў [[НАТА]] і [[Кітай]] дапамагчы адкрыць праліў<ref name="TheGuardian3.16.26">{{cite news |title=Trump draws backlash for comment on Iran war: 'Maybe we shouldn't even be there' |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/16/trump-backlash-iran-war |work=[[The Guardian]] |date=2026-03-16}}</ref>. В конце марта и начале апреля Трамп неоднократно угрожал уничтожить иранскую инфраструктуру, если Иран не откроет пролив<ref>{{cite news |title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404101914/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=2026-04-04}}</ref>. 8 красавіка было дасягнута [[Ісламабадскае пагадненне|пагадненне аб часовым спыненні агню]] паміж Іранам і ЗША, якое павінна было ўключаць адкрыццё праліва. Аднак Іран пачаў кантраляваць рух праз праліў і спаганяць мыты сумай больш за 1 мільён долараў з кожнага судна<ref>{{Cite web |last1=Seligman |first1=Lara |last2=Ward |first2=Alexander |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=2026-04-09 |title=Trump Allies, U.S. Officials Fear Iran Victory Lap Is Premature |url=https://www.wsj.com/politics/national-security/trump-allies-u-s-officials-fear-iran-victory-lap-is-premature-96f8e810 |access-date=2026-04-09 |website=The Wall Street Journal |lang=en-US}}</ref>. Пасля правалу перамоваў [[ВМС ЗША]] з 13 красавіка сталі блакаваць судны іранцаў<ref>{{Cite web |date=2026-04-12 |title=Trump says U.S. will blockade Strait of Hormuz and intercept ships that paid tolls to Iran |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412155849/https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-date=2026-04-12 |access-date=2026-04-12 |website=CBS News |lang=en-US}}</ref><ref>[https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/4457255/us-to-blockade-ships-entering-or-exiting-iranian-ports/ "U.S. to Blockade Ships Entering or Exiting Iranian Ports"], press release, April 12, 2026, U. S. Central Command. Accessed Apr. 14, 2026.</ref>. Сітуацыя газетай ''[[The Guardian]]'' была названа «двойной блакадай»<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423180303/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |archive-date=2026-04-23}}</ref>. 17 красавіка, у сувязі з пагадненнем аб спыненні агню паміж Ізраілем і Ліванам, афіцыйны Тэгеран абвясціў, што Армузскі праліў будзе адкрыты для камерцыйнага суднаходства падчас перамір’я. Аднак амерыканскі блок працягнуў блакаду<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran declares Strait of Hormuz 'completely open'; Trump says U.S. blockade 'will remain in full force' until peace deal|url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-israel-lebanon-ceasefire-trump-iran-talks-hormuz-summit-rcna332294 |access-date=25 April 2026 |website=NBC News}}</ref>, і Іран у выніку зноў увёў абмежаванні<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417152829/https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|archive-date=2026-04-17}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418164421/https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|archive-date=2026-04-18}}</ref><ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran Shuts Hormuz Again, Accuses US Of Violating Deal To Reopen It|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-strait-of-hormuz-amid-middle-east-war-accuses-us-of-violating-deal-to-reopen-it-11375203 |access-date=25 April 2026 |website=NDTV}}</ref>. 4 мая Трамп абвясціў аб пачатку аперацыі «Project Freedom» па суправаджэнні вайскоўцамі гандлёвых судоў з Персідскага заліва<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-05-04 |title=Donald Trump sends warships to break Iran’s strait of Hormuz blockade |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/shipping-bosses-nervous-trump-plan-to-guide-vessels-strait-of-hormuz-iran |access-date=2026-05-07 |work=The Guardian |lang=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Sabah |first4=Zaid |last5=Habib |first5=Heba |last6=Kupemba |first6=Danai Nesta |title=Iran war updates: Trump announces plan to escort ships in Hormuz Strait |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/3/iran-war-live-trump-says-reviewing-14-point-plan-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-05-07 |website=Al Jazeera |lang=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-03 |title=Trump says the U.S. will 'guide' stranded ships from the Strait of Hormuz |url=https://www.npr.org/2026/05/03/nx-s1-5809536/trump-strait-hormuz |access-date=2026-05-07 |work=NPR |lang=en |agency=The Associated Press }}</ref><ref>{{Cite web |title=U.A.E. says Iran has resumed attacks as U.S. moves to reopen Strait of Hormuz |url=https://www.cbc.ca/news/world/strait-hormuz-ships-us-iran-9.7186404}}</ref>. Іранскія вайскоўцы папярэдзілі, што гэта будзе парушэннем рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |date=2026-05-04 |title=Live updates |url=https://edition.cnn.com/2026/05/04/world/live-news/iran-war-hormuz-trump |access-date=2026-05-04 |website=CNN }}</ref>. 6 мая Трамп прыпыніў «Project Freedom» праз «значны прагрэс» у кірунку магчымага пагаднення<ref>{{cite web |title=Iran war live: Trump says Hormuz operation paused amid US, Tehran talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/6/iran-war-live-trump-says-hormuz-operation-paused-amid-us-tehran-talks |website= Al Jazeera |access-date=2026-05-06 |date=2026-05-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:2026 год у палітыцы]][[Катэгорыя:2026 год у эканоміцы]][[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] p8649ms0izgq7lljpgu7t21cl864ibc 5142377 5142376 2026-05-16T12:42:51Z DBatura 73587 5142377 wikitext text/x-wiki {{Вайна на Блізкім Усходзе}} Суднаходства праз [[Армузскі праліў]], які з’яўляецца важным марскім калідорам для сусветнага гандлю энерганосьбітамі (каля 25% сусветнага гандлю нафтай і 20% сусветнага звадкаванага прыроднага газу), [[28 лютага]] [[2026]] года быў заблакаваны [[Іран]]ам, у адказ на [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|амерыкана-ізраільскія ўдары]] і [[забойства Алі Хаменеі|гібель]] [[Алі Хаменеі]]. Іранскія папярэджанні і наступныя напады на судны заахвоцілі Суднаходныя кампаніі прыпыніць аперацыі ў праліве<ref name="How US">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |publisher=Al Jazeera |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name=":12">{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |work=Reuters |date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Гэта прывяло да рэзкага зніжэння марскога транзіту: [[танкер]]ны трафік спачатку ўпаў прыкладна на 70% , а больш за 150 судоў усталі на якар за межамі праліва, каб пазбегнуць рызык<ref name="NYT2.28.26">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz|work=[[The New York Times]]|first1=Christiaan|last1=Triebert|first2=Alexander|last2=Cardia|date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02|name-list-style=and}}</ref><ref name=TheGuardian3.2.26>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |work=[[The Guardian]]|date=2026-03-02 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага трафік упаў амаль да нуля. 27 сакавіка [[Корпус вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] абвясціў аб закрыцці праліва для любых судоў, якія ідуць у парты ЗША, Ізраіля і іх саюзнікаў і назад. [[Міжнародная марская арганізацыя]] паведаміла 21 красавіка, што каля 20 000 маракоў і 2000 судоў апынуліся заблакаваныя ў [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] з-за закрыцця праліва. Па словах Маджыда Рафізадэ, Іран парушае [[Канвенцыя ААН па марскім праве|Канвенцыю ААН па марскім праве]], якую ён не ратыфікаваў<ref name="UNCLOS1">{{cite journal |last1=Asim Rafiq |first1=Muhammad |last2=Riaz |first2=Kanwal |last3=Chandia |first3=M. Abu Bakar |title=The Strait of Hormuz and the Law of the Sea: The Strait of Hormuz Between Sovereignty, Diplomacy, and International Maritime Law |url=https://rsisinternational.org/journals/ijriss/Digital-Library/volume-9-issue-7/3176-3184.pdf |journal=International Journal of Research and Innovation in Social Science |access-date=2026-04-10 |doi=10.47772/IJRISS.2025.907000258 |date=2025-08-12 |pages=3176–3184 }}</ref><ref name="UNCLOS2">{{Cite web |date=2019-07-25 |title=Iran's blatant violations of international maritime laws |url=https://www.arabnews.com/node/1530731 |access-date=2026-03-18 |website=Arab News |lang=en}}</ref>. На фоне боязі з нагоды працяглага дэфіцыту паставак цэны на нафту выраслі хутчэй, чым падчас любога іншага канфлікту ў найноўшай гісторыі; 8 сакавіка 2026 года цэны на нафту [[Brent|маркі Brent]] упершыню за чатыры гады перавысілі 100 долараў ЗША за барэль, дасягнуўшы піка ў 126 за барэль<ref name=TheGuardian3.2.26/><ref name=Reuters3.1.26>{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |work=Reuters |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name="surges">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |publisher=CNN |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02 |archive-date=2026-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live }}</ref>. Самы вялікі штомесячны рост коштаў нафты за ўсю гісторыю адбыўся ў сакавіку 2026 года<ref name="CNBC-14042026">{{Cite web |first1=Mike |last1=Sheen |first2=Lee Ying |last2=Shan |title=Oil falls as IEA predicts 'demand destruction will spread' and hopes for fresh Iran talks grow |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14 |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2026/04/14/oil-wti-brent-as-markets-hormuz-blockade-vance-trump.html }}</ref>. Закрыццё праліва стала найбуйнейшым парушэннем сусветнага энергазабеспячэння з часоў энергетычнага крызісу 1970-х гадоў, а таксама найбуйнейшым у гісторыі сусветнага нафтавага рынку. Іншыя таварныя рынкі, якія пацярпелі ад перабояў у пастаўках і павышэння коштаў у выніку крызісу, уключаюць алюміній<ref>{{Cite web |first=Mark |last=Burton |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=2026-03-15 |access-date=2026-03-21 |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ }}</ref>, угнаенні і гелій<ref>{{Cite web |first=Naomi |last=Buchanan |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |date=2026-03-21 |access-date=2026-03-21 |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 }}</ref>. 9 сакавіка прэзідэнт ЗША Дональд Трамп ілжыва заявіў<ref>{{cite web |title=Has the US ‘destroyed 100% of Iran’s military capability’? Fact-checking President Donald Trump |url=https://www.politifact.com/article/2026/mar/17/iran-war-us-destroyed-military-capability/ |website=[[PolitiFact]] |date=2026-03-17}}</ref>, што іранская армія знішчана і праліў адкрыты, сказаўшы, што ЗША могуць захапіць кантроль над ім у Ірана<ref name="CBSNews3.16.26">{{cite web|last=Jiang|first=Weijia|date=2026-03-09|title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz|work=CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/|access-date=2026-03-27}}</ref>. 15 сакавіка ён заклікаў чальцоў [[НАТА]] і [[Кітай]] дапамагчы адкрыць праліў<ref name="TheGuardian3.16.26">{{cite news |title=Trump draws backlash for comment on Iran war: 'Maybe we shouldn't even be there' |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/16/trump-backlash-iran-war |work=[[The Guardian]] |date=2026-03-16}}</ref>. В конце марта и начале апреля Трамп неоднократно угрожал уничтожить иранскую инфраструктуру, если Иран не откроет пролив<ref>{{cite news |title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404101914/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=2026-04-04}}</ref>. 8 красавіка было дасягнута [[Ісламабадскае пагадненне|пагадненне аб часовым спыненні агню]] паміж Іранам і ЗША, якое павінна было ўключаць адкрыццё праліва. Аднак Іран пачаў кантраляваць рух праз праліў і спаганяць мыты сумай больш за 1 мільён долараў з кожнага судна<ref>{{Cite web |last1=Seligman |first1=Lara |last2=Ward |first2=Alexander |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=2026-04-09 |title=Trump Allies, U.S. Officials Fear Iran Victory Lap Is Premature |url=https://www.wsj.com/politics/national-security/trump-allies-u-s-officials-fear-iran-victory-lap-is-premature-96f8e810 |access-date=2026-04-09 |website=The Wall Street Journal |lang=en-US}}</ref>. Пасля правалу перамоваў [[ВМС ЗША]] з 13 красавіка сталі блакаваць судны іранцаў<ref>{{Cite web |date=2026-04-12 |title=Trump says U.S. will blockade Strait of Hormuz and intercept ships that paid tolls to Iran |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412155849/https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-date=2026-04-12 |access-date=2026-04-12 |website=CBS News |lang=en-US}}</ref><ref>[https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/4457255/us-to-blockade-ships-entering-or-exiting-iranian-ports/ "U.S. to Blockade Ships Entering or Exiting Iranian Ports"], press release, April 12, 2026, U. S. Central Command. Accessed Apr. 14, 2026.</ref>. Сітуацыя газетай ''[[The Guardian]]'' была названа «двойной блакадай»<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423180303/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |archive-date=2026-04-23}}</ref>. 17 красавіка, у сувязі з пагадненнем аб спыненні агню паміж Ізраілем і Ліванам, афіцыйны Тэгеран абвясціў, што Армузскі праліў будзе адкрыты для камерцыйнага суднаходства падчас перамір’я. Аднак амерыканскі блок працягнуў блакаду<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran declares Strait of Hormuz 'completely open'; Trump says U.S. blockade 'will remain in full force' until peace deal|url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-israel-lebanon-ceasefire-trump-iran-talks-hormuz-summit-rcna332294 |access-date=25 April 2026 |website=NBC News}}</ref>, і Іран у выніку зноў увёў абмежаванні<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417152829/https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|archive-date=2026-04-17}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418164421/https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|archive-date=2026-04-18}}</ref><ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran Shuts Hormuz Again, Accuses US Of Violating Deal To Reopen It|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-strait-of-hormuz-amid-middle-east-war-accuses-us-of-violating-deal-to-reopen-it-11375203 |access-date=25 April 2026 |website=NDTV}}</ref>. 4 мая Трамп абвясціў аб пачатку аперацыі «Project Freedom» па суправаджэнні вайскоўцамі гандлёвых судоў з Персідскага заліва<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-05-04 |title=Donald Trump sends warships to break Iran’s strait of Hormuz blockade |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/shipping-bosses-nervous-trump-plan-to-guide-vessels-strait-of-hormuz-iran |access-date=2026-05-07 |work=The Guardian |lang=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Sabah |first4=Zaid |last5=Habib |first5=Heba |last6=Kupemba |first6=Danai Nesta |title=Iran war updates: Trump announces plan to escort ships in Hormuz Strait |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/3/iran-war-live-trump-says-reviewing-14-point-plan-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-05-07 |website=Al Jazeera |lang=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-03 |title=Trump says the U.S. will 'guide' stranded ships from the Strait of Hormuz |url=https://www.npr.org/2026/05/03/nx-s1-5809536/trump-strait-hormuz |access-date=2026-05-07 |work=NPR |lang=en |agency=The Associated Press }}</ref><ref>{{Cite web |title=U.A.E. says Iran has resumed attacks as U.S. moves to reopen Strait of Hormuz |url=https://www.cbc.ca/news/world/strait-hormuz-ships-us-iran-9.7186404}}</ref>. Іранскія вайскоўцы папярэдзілі, што гэта будзе парушэннем рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |date=2026-05-04 |title=Live updates |url=https://edition.cnn.com/2026/05/04/world/live-news/iran-war-hormuz-trump |access-date=2026-05-04 |website=CNN }}</ref>. 6 мая Трамп прыпыніў «Project Freedom» праз «значны прагрэс» у кірунку магчымага пагаднення<ref>{{cite web |title=Iran war live: Trump says Hormuz operation paused amid US, Tehran talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/6/iran-war-live-trump-says-hormuz-operation-paused-amid-us-tehran-talks |website= Al Jazeera |access-date=2026-05-06 |date=2026-05-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:2026 год у палітыцы]][[Катэгорыя:2026 год у эканоміцы]][[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] qpwwjm0oxve3rygjk67kdc7y639cj5e 5142378 5142377 2026-05-16T12:45:05Z DBatura 73587 5142378 wikitext text/x-wiki {{Вайна на Блізкім Усходзе}} Суднаходства праз [[Армузскі праліў]], які з’яўляецца важным марскім калідорам для сусветнага гандлю энерганосьбітамі (каля 25% сусветнага гандлю нафтай і 20% сусветнага звадкаванага прыроднага газу), [[28 лютага]] [[2026]] года быў заблакаваны [[Іран]]ам, у адказ на [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|амерыкана-ізраільскія ўдары]] і [[забойства Алі Хаменеі|гібель]] [[Алі Хаменеі]]. Іранскія папярэджанні і наступныя напады на судны заахвоцілі суднаходныя кампаніі прыпыніць аперацыі ў праліве<ref name="How US">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |publisher=Al Jazeera |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name=":12">{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |work=Reuters |date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Гэта прывяло да рэзкага зніжэння марскога транзіту: [[танкер]]ны трафік спачатку ўпаў прыкладна на 70% , а больш за 150 судоў усталі на якар за межамі праліва, каб пазбегнуць рызык<ref name="NYT2.28.26">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz|work=[[The New York Times]]|first1=Christiaan|last1=Triebert|first2=Alexander|last2=Cardia|date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02|name-list-style=and}}</ref><ref name=TheGuardian3.2.26>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |work=[[The Guardian]]|date=2026-03-02 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага трафік упаў амаль да нуля. 27 сакавіка [[Корпус вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] абвясціў аб закрыцці праліва для любых судоў, якія ідуць у парты ЗША, Ізраіля і іх саюзнікаў і назад. [[Міжнародная марская арганізацыя]] паведаміла 21 красавіка, што каля 20 000 маракоў і 2000 судоў апынуліся заблакаванымі ў [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] з-за закрыцця праліва. Па словах Маджыда Рафізадэ, Іран парушае [[Канвенцыя ААН па марскім праве|Канвенцыю ААН па марскім праве]], якую ён не ратыфікаваў<ref name="UNCLOS1">{{cite journal |last1=Asim Rafiq |first1=Muhammad |last2=Riaz |first2=Kanwal |last3=Chandia |first3=M. Abu Bakar |title=The Strait of Hormuz and the Law of the Sea: The Strait of Hormuz Between Sovereignty, Diplomacy, and International Maritime Law |url=https://rsisinternational.org/journals/ijriss/Digital-Library/volume-9-issue-7/3176-3184.pdf |journal=International Journal of Research and Innovation in Social Science |access-date=2026-04-10 |doi=10.47772/IJRISS.2025.907000258 |date=2025-08-12 |pages=3176–3184 }}</ref><ref name="UNCLOS2">{{Cite web |date=2019-07-25 |title=Iran's blatant violations of international maritime laws |url=https://www.arabnews.com/node/1530731 |access-date=2026-03-18 |website=Arab News |lang=en}}</ref>. На фоне боязі з нагоды працяглага дэфіцыту паставак цэны на нафту выраслі хутчэй, чым падчас любога іншага канфлікту ў найноўшай гісторыі; 8 сакавіка 2026 года цэны на нафту [[Brent|маркі Brent]] упершыню за чатыры гады перавысілі 100 долараў ЗША за барэль, дасягнуўшы піка ў 126 за барэль<ref name=TheGuardian3.2.26/><ref name=Reuters3.1.26>{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |work=Reuters |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name="surges">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |publisher=CNN |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02 |archive-date=2026-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live }}</ref>. Самы вялікі штомесячны рост цэн за ўсю гісторыю адбыўся ў сакавіку 2026 года<ref name="CNBC-14042026">{{Cite web |first1=Mike |last1=Sheen |first2=Lee Ying |last2=Shan |title=Oil falls as IEA predicts 'demand destruction will spread' and hopes for fresh Iran talks grow |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14 |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2026/04/14/oil-wti-brent-as-markets-hormuz-blockade-vance-trump.html }}</ref>. Закрыццё праліва стала найбуйнейшым парушэннем сусветнага энергазабеспячэння з часоў энергетычнага крызісу 1970-х гадоў, а таксама найбуйнейшым у гісторыі сусветнага нафтавага рынку. Ад перабояў у пастаўках і павышэння цэн у выніку крызісу пацярпелі і іншыя тавары: алюміній<ref>{{Cite web |first=Mark |last=Burton |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=2026-03-15 |access-date=2026-03-21 |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ }}</ref>, угнаенні і гелій<ref>{{Cite web |first=Naomi |last=Buchanan |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |date=2026-03-21 |access-date=2026-03-21 |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 }}</ref>. 9 сакавіка [[прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]] ілжыва заявіў<ref>{{cite web |title=Has the US ‘destroyed 100% of Iran’s military capability’? Fact-checking President Donald Trump |url=https://www.politifact.com/article/2026/mar/17/iran-war-us-destroyed-military-capability/ |website=[[PolitiFact]] |date=2026-03-17}}</ref>, што іранская армія знішчана і праліў адкрыты, сказаўшы, што ЗША могуць захапіць кантроль над ім у Ірана<ref name="CBSNews3.16.26">{{cite web|last=Jiang|first=Weijia|date=2026-03-09|title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz|work=CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/|access-date=2026-03-27}}</ref>. 15 сакавіка ён заклікаў чальцоў [[НАТА]] і [[Кітай]] дапамагчы адкрыць праліў<ref name="TheGuardian3.16.26">{{cite news |title=Trump draws backlash for comment on Iran war: 'Maybe we shouldn't even be there' |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/16/trump-backlash-iran-war |work=[[The Guardian]] |date=2026-03-16}}</ref>. В конце марта и начале апреля Трамп неоднократно угрожал уничтожить иранскую инфраструктуру, если Иран не откроет пролив<ref>{{cite news |title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404101914/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=2026-04-04}}</ref>. 8 красавіка было дасягнута [[Ісламабадскае пагадненне|пагадненне аб часовым спыненні агню]] паміж Іранам і ЗША, якое павінна было ўключаць адкрыццё праліва. Аднак Іран пачаў кантраляваць рух праз праліў і спаганяць мыты сумай больш за 1 мільён долараў з кожнага судна<ref>{{Cite web |last1=Seligman |first1=Lara |last2=Ward |first2=Alexander |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=2026-04-09 |title=Trump Allies, U.S. Officials Fear Iran Victory Lap Is Premature |url=https://www.wsj.com/politics/national-security/trump-allies-u-s-officials-fear-iran-victory-lap-is-premature-96f8e810 |access-date=2026-04-09 |website=The Wall Street Journal |lang=en-US}}</ref>. Пасля правалу перамоваў [[ВМС ЗША]] з 13 красавіка сталі блакаваць судны іранцаў<ref>{{Cite web |date=2026-04-12 |title=Trump says U.S. will blockade Strait of Hormuz and intercept ships that paid tolls to Iran |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412155849/https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-date=2026-04-12 |access-date=2026-04-12 |website=CBS News |lang=en-US}}</ref><ref>[https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/4457255/us-to-blockade-ships-entering-or-exiting-iranian-ports/ "U.S. to Blockade Ships Entering or Exiting Iranian Ports"], press release, April 12, 2026, U. S. Central Command. Accessed Apr. 14, 2026.</ref>. Сітуацыя газетай ''[[The Guardian]]'' была названа «двойной блакадай»<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423180303/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |archive-date=2026-04-23}}</ref>. 17 красавіка, у сувязі з пагадненнем аб спыненні агню паміж Ізраілем і Ліванам, афіцыйны Тэгеран абвясціў, што Армузскі праліў будзе адкрыты для камерцыйнага суднаходства падчас перамір’я. Аднак амерыканскі блок працягнуў блакаду<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran declares Strait of Hormuz 'completely open'; Trump says U.S. blockade 'will remain in full force' until peace deal|url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-israel-lebanon-ceasefire-trump-iran-talks-hormuz-summit-rcna332294 |access-date=25 April 2026 |website=NBC News}}</ref>, і Іран у выніку зноў увёў абмежаванні<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417152829/https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|archive-date=2026-04-17}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418164421/https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|archive-date=2026-04-18}}</ref><ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran Shuts Hormuz Again, Accuses US Of Violating Deal To Reopen It|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-strait-of-hormuz-amid-middle-east-war-accuses-us-of-violating-deal-to-reopen-it-11375203 |access-date=25 April 2026 |website=NDTV}}</ref>. 4 мая Трамп абвясціў аб пачатку аперацыі «Project Freedom» па суправаджэнні вайскоўцамі гандлёвых судоў з Персідскага заліва<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-05-04 |title=Donald Trump sends warships to break Iran’s strait of Hormuz blockade |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/shipping-bosses-nervous-trump-plan-to-guide-vessels-strait-of-hormuz-iran |access-date=2026-05-07 |work=The Guardian |lang=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Sabah |first4=Zaid |last5=Habib |first5=Heba |last6=Kupemba |first6=Danai Nesta |title=Iran war updates: Trump announces plan to escort ships in Hormuz Strait |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/3/iran-war-live-trump-says-reviewing-14-point-plan-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-05-07 |website=Al Jazeera |lang=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-03 |title=Trump says the U.S. will 'guide' stranded ships from the Strait of Hormuz |url=https://www.npr.org/2026/05/03/nx-s1-5809536/trump-strait-hormuz |access-date=2026-05-07 |work=NPR |lang=en |agency=The Associated Press }}</ref><ref>{{Cite web |title=U.A.E. says Iran has resumed attacks as U.S. moves to reopen Strait of Hormuz |url=https://www.cbc.ca/news/world/strait-hormuz-ships-us-iran-9.7186404}}</ref>. Іранскія вайскоўцы папярэдзілі, што гэта будзе парушэннем рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |date=2026-05-04 |title=Live updates |url=https://edition.cnn.com/2026/05/04/world/live-news/iran-war-hormuz-trump |access-date=2026-05-04 |website=CNN }}</ref>. 6 мая Трамп прыпыніў «Project Freedom» праз «значны прагрэс» у кірунку магчымага пагаднення<ref>{{cite web |title=Iran war live: Trump says Hormuz operation paused amid US, Tehran talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/6/iran-war-live-trump-says-hormuz-operation-paused-amid-us-tehran-talks |website= Al Jazeera |access-date=2026-05-06 |date=2026-05-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:2026 год у палітыцы]][[Катэгорыя:2026 год у эканоміцы]][[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] ljemlw17fxatqf5a38zi54iosrobwen 5142380 5142378 2026-05-16T12:46:45Z DBatura 73587 5142380 wikitext text/x-wiki {{Вайна на Блізкім Усходзе}} Суднаходства праз [[Армузскі праліў]], які з’яўляецца важным марскім калідорам для сусветнага гандлю энерганосьбітамі (каля 25% сусветнага гандлю нафтай і 20% сусветнага звадкаванага прыроднага газу), [[28 лютага]] [[2026]] года быў заблакаваны [[Іран]]ам, у адказ на [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|амерыкана-ізраільскія ўдары]] і [[забойства Алі Хаменеі|гібель]] [[Алі Хаменеі]]. Іранскія папярэджанні і наступныя напады на судны заахвоцілі суднаходныя кампаніі прыпыніць аперацыі ў праліве<ref name="How US">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |publisher=Al Jazeera |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name=":12">{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |work=Reuters |date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Гэта прывяло да рэзкага зніжэння марскога транзіту: [[танкер]]ны трафік спачатку ўпаў прыкладна на 70% , а больш за 150 судоў усталі на якар за межамі праліва, каб пазбегнуць рызык<ref name="NYT2.28.26">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz|work=[[The New York Times]]|first1=Christiaan|last1=Triebert|first2=Alexander|last2=Cardia|date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02|name-list-style=and}}</ref><ref name=TheGuardian3.2.26>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |work=[[The Guardian]]|date=2026-03-02 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага трафік упаў амаль да нуля. 27 сакавіка [[Корпус вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] абвясціў аб закрыцці праліва для любых судоў, якія ідуць у парты ЗША, Ізраіля і іх саюзнікаў і назад. [[Міжнародная марская арганізацыя]] паведаміла 21 красавіка, што каля 20 000 маракоў і 2000 судоў апынуліся заблакаванымі ў [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] з-за закрыцця праліва. Па словах Маджыда Рафізадэ, Іран парушае [[Канвенцыя ААН па марскім праве|Канвенцыю ААН па марскім праве]], якую ён не ратыфікаваў<ref name="UNCLOS1">{{cite journal |last1=Asim Rafiq |first1=Muhammad |last2=Riaz |first2=Kanwal |last3=Chandia |first3=M. Abu Bakar |title=The Strait of Hormuz and the Law of the Sea: The Strait of Hormuz Between Sovereignty, Diplomacy, and International Maritime Law |url=https://rsisinternational.org/journals/ijriss/Digital-Library/volume-9-issue-7/3176-3184.pdf |journal=International Journal of Research and Innovation in Social Science |access-date=2026-04-10 |doi=10.47772/IJRISS.2025.907000258 |date=2025-08-12 |pages=3176–3184 }}</ref><ref name="UNCLOS2">{{Cite web |date=2019-07-25 |title=Iran's blatant violations of international maritime laws |url=https://www.arabnews.com/node/1530731 |access-date=2026-03-18 |website=Arab News |lang=en}}</ref>. На фоне боязі з нагоды працяглага дэфіцыту паставак цэны на нафту выраслі хутчэй, чым падчас любога іншага канфлікту ў найноўшай гісторыі; 8 сакавіка 2026 года цэны на нафту [[Brent|маркі Brent]] упершыню за чатыры гады перавысілі 100 долараў ЗША за барэль, дасягнуўшы піка ў 126 за барэль<ref name=TheGuardian3.2.26/><ref name=Reuters3.1.26>{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |work=Reuters |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name="surges">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |publisher=CNN |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02 |archive-date=2026-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live }}</ref>. Самы вялікі штомесячны рост цэн за ўсю гісторыю адбыўся ў сакавіку 2026 года<ref name="CNBC-14042026">{{Cite web |first1=Mike |last1=Sheen |first2=Lee Ying |last2=Shan |title=Oil falls as IEA predicts 'demand destruction will spread' and hopes for fresh Iran talks grow |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14 |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2026/04/14/oil-wti-brent-as-markets-hormuz-blockade-vance-trump.html }}</ref>. Закрыццё праліва стала найбуйнейшым парушэннем сусветнага энергазабеспячэння з часоў энергетычнага крызісу 1970-х гадоў, а таксама найбуйнейшым у гісторыі сусветнага нафтавага рынку. Ад перабояў у пастаўках і павышэння цэн у выніку крызісу пацярпелі і іншыя тавары: алюміній<ref>{{Cite web |first=Mark |last=Burton |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=2026-03-15 |access-date=2026-03-21 |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ }}</ref>, угнаенні і гелій<ref>{{Cite web |first=Naomi |last=Buchanan |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |date=2026-03-21 |access-date=2026-03-21 |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 }}</ref>. 9 сакавіка [[прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]] ілжыва заявіў<ref>{{cite web |title=Has the US ‘destroyed 100% of Iran’s military capability’? Fact-checking President Donald Trump |url=https://www.politifact.com/article/2026/mar/17/iran-war-us-destroyed-military-capability/ |website=[[PolitiFact]] |date=2026-03-17}}</ref>, што іранская армія знішчана і праліў адкрыты, сказаўшы, што ЗША могуць захапіць кантроль над ім у Ірана<ref name="CBSNews3.16.26">{{cite web|last=Jiang|first=Weijia|date=2026-03-09|title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz|work=CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/|access-date=2026-03-27}}</ref>. 15 сакавіка ён заклікаў краіны [[НАТА]] і [[Кітай]] дапамагчы адкрыць праліў<ref name="TheGuardian3.16.26">{{cite news |title=Trump draws backlash for comment on Iran war: 'Maybe we shouldn't even be there' |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/16/trump-backlash-iran-war |work=[[The Guardian]] |date=2026-03-16}}</ref>. У канцы сакавіка і пачатку красавіка Трамп неаднаразова пагражаў знішчыць іранскую інфраструктуру, калі Іран не адкрые праліў<ref>{{cite news |title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404101914/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=2026-04-04}}</ref>. 8 красавіка было дасягнута [[Ісламабадскае пагадненне|пагадненне аб часовым спыненні агню]] паміж Тэгеранам і Вашынгтонам, якое павінна было ўключаць адкрыццё праліва. Аднак Іран пачаў кантраляваць рух праз праліў і спаганяць мыты сумай больш за 1 мільён долараў з кожнага судна<ref>{{Cite web |last1=Seligman |first1=Lara |last2=Ward |first2=Alexander |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=2026-04-09 |title=Trump Allies, U.S. Officials Fear Iran Victory Lap Is Premature |url=https://www.wsj.com/politics/national-security/trump-allies-u-s-officials-fear-iran-victory-lap-is-premature-96f8e810 |access-date=2026-04-09 |website=The Wall Street Journal |lang=en-US}}</ref>. Пасля правалу перамоваў [[ВМС ЗША]] з 13 красавіка сталі блакаваць судны іранцаў<ref>{{Cite web |date=2026-04-12 |title=Trump says U.S. will blockade Strait of Hormuz and intercept ships that paid tolls to Iran |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412155849/https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-date=2026-04-12 |access-date=2026-04-12 |website=CBS News |lang=en-US}}</ref><ref>[https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/4457255/us-to-blockade-ships-entering-or-exiting-iranian-ports/ "U.S. to Blockade Ships Entering or Exiting Iranian Ports"], press release, April 12, 2026, U. S. Central Command. Accessed Apr. 14, 2026.</ref>. Сітуацыя газетай ''[[The Guardian]]'' была названа «двайной блакадай»<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423180303/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |archive-date=2026-04-23}}</ref>. 17 красавіка, у сувязі з пагадненнем аб спыненні агню паміж Ізраілем і Ліванам, афіцыйны Тэгеран абвясціў, што Армузскі праліў будзе адкрыты для камерцыйнага суднаходства падчас перамір’я. Аднак амерыканскі блок працягнуў блакаду<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran declares Strait of Hormuz 'completely open'; Trump says U.S. blockade 'will remain in full force' until peace deal|url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-israel-lebanon-ceasefire-trump-iran-talks-hormuz-summit-rcna332294 |access-date=25 April 2026 |website=NBC News}}</ref>, і Іран у выніку зноў увёў абмежаванні<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417152829/https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|archive-date=2026-04-17}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418164421/https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|archive-date=2026-04-18}}</ref><ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran Shuts Hormuz Again, Accuses US Of Violating Deal To Reopen It|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-strait-of-hormuz-amid-middle-east-war-accuses-us-of-violating-deal-to-reopen-it-11375203 |access-date=25 April 2026 |website=NDTV}}</ref>. 4 мая Трамп абвясціў аб пачатку аперацыі «Project Freedom» па суправаджэнні вайскоўцамі гандлёвых судоў з Персідскага заліва<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-05-04 |title=Donald Trump sends warships to break Iran’s strait of Hormuz blockade |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/shipping-bosses-nervous-trump-plan-to-guide-vessels-strait-of-hormuz-iran |access-date=2026-05-07 |work=The Guardian |lang=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Sabah |first4=Zaid |last5=Habib |first5=Heba |last6=Kupemba |first6=Danai Nesta |title=Iran war updates: Trump announces plan to escort ships in Hormuz Strait |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/3/iran-war-live-trump-says-reviewing-14-point-plan-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-05-07 |website=Al Jazeera |lang=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-03 |title=Trump says the U.S. will 'guide' stranded ships from the Strait of Hormuz |url=https://www.npr.org/2026/05/03/nx-s1-5809536/trump-strait-hormuz |access-date=2026-05-07 |work=NPR |lang=en |agency=The Associated Press }}</ref><ref>{{Cite web |title=U.A.E. says Iran has resumed attacks as U.S. moves to reopen Strait of Hormuz |url=https://www.cbc.ca/news/world/strait-hormuz-ships-us-iran-9.7186404}}</ref>. Іранскія вайскоўцы папярэдзілі, што гэта будзе парушэннем рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |date=2026-05-04 |title=Live updates |url=https://edition.cnn.com/2026/05/04/world/live-news/iran-war-hormuz-trump |access-date=2026-05-04 |website=CNN }}</ref>. 6 мая Трамп прыпыніў «Project Freedom» праз «значны прагрэс» у кірунку магчымага пагаднення<ref>{{cite web |title=Iran war live: Trump says Hormuz operation paused amid US, Tehran talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/6/iran-war-live-trump-says-hormuz-operation-paused-amid-us-tehran-talks |website= Al Jazeera |access-date=2026-05-06 |date=2026-05-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:2026 год у палітыцы]][[Катэгорыя:2026 год у эканоміцы]][[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] oytma8zhy3e0bro5qoo4gfgwfzd0g7y 5142384 5142380 2026-05-16T13:25:58Z DBatura 73587 5142384 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Вайна на Блізкім Усходзе}} Суднаходства праз [[Армузскі праліў]], які з’яўляецца важным марскім калідорам для сусветнага гандлю энерганосьбітамі (каля 25% сусветнага гандлю нафтай і 20% сусветнага звадкаванага прыроднага газу), [[28 лютага]] [[2026]] года быў заблакаваны [[Іран]]ам, у адказ на [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|амерыкана-ізраільскія ўдары]] і [[забойства Алі Хаменеі|гібель]] [[Алі Хаменеі]]. Іранскія папярэджанні і наступныя напады на судны заахвоцілі суднаходныя кампаніі прыпыніць аперацыі ў праліве<ref name="How US">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |publisher=Al Jazeera |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name=":12">{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |work=Reuters |date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Гэта прывяло да рэзкага зніжэння марскога транзіту: [[танкер]]ны трафік спачатку ўпаў прыкладна на 70% , а больш за 150 судоў усталі на якар за межамі праліва, каб пазбегнуць рызык<ref name="NYT2.28.26">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz|work=[[The New York Times]]|first1=Christiaan|last1=Triebert|first2=Alexander|last2=Cardia|date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02|name-list-style=and}}</ref><ref name=TheGuardian3.2.26>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |work=[[The Guardian]]|date=2026-03-02 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага трафік упаў амаль да нуля. 27 сакавіка [[Корпус вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] абвясціў аб закрыцці праліва для любых судоў, якія ідуць у парты ЗША, Ізраіля і іх саюзнікаў і назад. [[Міжнародная марская арганізацыя]] паведаміла 21 красавіка, што каля 20 000 маракоў і 2000 судоў апынуліся заблакаванымі ў [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] з-за закрыцця праліва. Па словах Маджыда Рафізадэ, Іран парушае [[Канвенцыя ААН па марскім праве|Канвенцыю ААН па марскім праве]], якую ён не ратыфікаваў<ref name="UNCLOS1">{{cite journal |last1=Asim Rafiq |first1=Muhammad |last2=Riaz |first2=Kanwal |last3=Chandia |first3=M. Abu Bakar |title=The Strait of Hormuz and the Law of the Sea: The Strait of Hormuz Between Sovereignty, Diplomacy, and International Maritime Law |url=https://rsisinternational.org/journals/ijriss/Digital-Library/volume-9-issue-7/3176-3184.pdf |journal=International Journal of Research and Innovation in Social Science |access-date=2026-04-10 |doi=10.47772/IJRISS.2025.907000258 |date=2025-08-12 |pages=3176–3184 }}</ref><ref name="UNCLOS2">{{Cite web |date=2019-07-25 |title=Iran's blatant violations of international maritime laws |url=https://www.arabnews.com/node/1530731 |access-date=2026-03-18 |website=Arab News |lang=en}}</ref>. На фоне боязі з нагоды працяглага дэфіцыту паставак цэны на нафту выраслі хутчэй, чым падчас любога іншага канфлікту ў найноўшай гісторыі; 8 сакавіка 2026 года цэны на нафту [[Brent|маркі Brent]] упершыню за чатыры гады перавысілі 100 долараў ЗША за барэль, дасягнуўшы піка ў 126 за барэль<ref name=TheGuardian3.2.26/><ref name=Reuters3.1.26>{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |work=Reuters |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name="surges">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |publisher=CNN |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02 |archive-date=2026-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live }}</ref>. Самы вялікі штомесячны рост цэн за ўсю гісторыю адбыўся ў сакавіку 2026 года<ref name="CNBC-14042026">{{Cite web |first1=Mike |last1=Sheen |first2=Lee Ying |last2=Shan |title=Oil falls as IEA predicts 'demand destruction will spread' and hopes for fresh Iran talks grow |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14 |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2026/04/14/oil-wti-brent-as-markets-hormuz-blockade-vance-trump.html }}</ref>. Закрыццё праліва стала найбуйнейшым парушэннем сусветнага энергазабеспячэння з часоў энергетычнага крызісу 1970-х гадоў, а таксама найбуйнейшым у гісторыі сусветнага нафтавага рынку. Ад перабояў у пастаўках і павышэння цэн у выніку крызісу пацярпелі і іншыя тавары: алюміній<ref>{{Cite web |first=Mark |last=Burton |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=2026-03-15 |access-date=2026-03-21 |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ }}</ref>, угнаенні і гелій<ref>{{Cite web |first=Naomi |last=Buchanan |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |date=2026-03-21 |access-date=2026-03-21 |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 }}</ref>. 9 сакавіка [[прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]] ілжыва заявіў<ref>{{cite web |title=Has the US ‘destroyed 100% of Iran’s military capability’? Fact-checking President Donald Trump |url=https://www.politifact.com/article/2026/mar/17/iran-war-us-destroyed-military-capability/ |website=[[PolitiFact]] |date=2026-03-17}}</ref>, што іранская армія знішчана і праліў адкрыты, сказаўшы, што ЗША могуць захапіць кантроль над ім у Ірана<ref name="CBSNews3.16.26">{{cite web|last=Jiang|first=Weijia|date=2026-03-09|title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz|work=CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/|access-date=2026-03-27}}</ref>. 15 сакавіка ён заклікаў краіны [[НАТА]] і [[Кітай]] дапамагчы адкрыць праліў<ref name="TheGuardian3.16.26">{{cite news |title=Trump draws backlash for comment on Iran war: 'Maybe we shouldn't even be there' |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/16/trump-backlash-iran-war |work=[[The Guardian]] |date=2026-03-16}}</ref>. У канцы сакавіка і пачатку красавіка Трамп неаднаразова пагражаў знішчыць іранскую інфраструктуру, калі Іран не адкрые праліў<ref>{{cite news |title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404101914/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=2026-04-04}}</ref>. 8 красавіка было дасягнута [[Ісламабадскае пагадненне|пагадненне аб часовым спыненні агню]] паміж Тэгеранам і Вашынгтонам, якое павінна было ўключаць адкрыццё праліва. Аднак Іран пачаў кантраляваць рух праз праліў і спаганяць мыты сумай больш за 1 мільён долараў з кожнага судна<ref>{{Cite web |last1=Seligman |first1=Lara |last2=Ward |first2=Alexander |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=2026-04-09 |title=Trump Allies, U.S. Officials Fear Iran Victory Lap Is Premature |url=https://www.wsj.com/politics/national-security/trump-allies-u-s-officials-fear-iran-victory-lap-is-premature-96f8e810 |access-date=2026-04-09 |website=The Wall Street Journal |lang=en-US}}</ref>. Пасля правалу перамоваў [[ВМС ЗША]] з 13 красавіка сталі блакаваць судны іранцаў<ref>{{Cite web |date=2026-04-12 |title=Trump says U.S. will blockade Strait of Hormuz and intercept ships that paid tolls to Iran |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412155849/https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-date=2026-04-12 |access-date=2026-04-12 |website=CBS News |lang=en-US}}</ref><ref>[https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/4457255/us-to-blockade-ships-entering-or-exiting-iranian-ports/ "U.S. to Blockade Ships Entering or Exiting Iranian Ports"], press release, April 12, 2026, U. S. Central Command. Accessed Apr. 14, 2026.</ref>. Сітуацыя газетай ''[[The Guardian]]'' была названа «двайной блакадай»<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423180303/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |archive-date=2026-04-23}}</ref>. 17 красавіка, у сувязі з пагадненнем аб спыненні агню паміж Ізраілем і Ліванам, афіцыйны Тэгеран абвясціў, што Армузскі праліў будзе адкрыты для камерцыйнага суднаходства падчас перамір’я. Аднак амерыканскі блок працягнуў блакаду<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran declares Strait of Hormuz 'completely open'; Trump says U.S. blockade 'will remain in full force' until peace deal|url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-israel-lebanon-ceasefire-trump-iran-talks-hormuz-summit-rcna332294 |access-date=25 April 2026 |website=NBC News}}</ref>, і Іран у выніку зноў увёў абмежаванні<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417152829/https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|archive-date=2026-04-17}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418164421/https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|archive-date=2026-04-18}}</ref><ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran Shuts Hormuz Again, Accuses US Of Violating Deal To Reopen It|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-strait-of-hormuz-amid-middle-east-war-accuses-us-of-violating-deal-to-reopen-it-11375203 |access-date=25 April 2026 |website=NDTV}}</ref>. 4 мая Трамп абвясціў аб пачатку аперацыі «Project Freedom» па суправаджэнні вайскоўцамі гандлёвых судоў з Персідскага заліва<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-05-04 |title=Donald Trump sends warships to break Iran’s strait of Hormuz blockade |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/shipping-bosses-nervous-trump-plan-to-guide-vessels-strait-of-hormuz-iran |access-date=2026-05-07 |work=The Guardian |lang=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Sabah |first4=Zaid |last5=Habib |first5=Heba |last6=Kupemba |first6=Danai Nesta |title=Iran war updates: Trump announces plan to escort ships in Hormuz Strait |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/3/iran-war-live-trump-says-reviewing-14-point-plan-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-05-07 |website=Al Jazeera |lang=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-03 |title=Trump says the U.S. will 'guide' stranded ships from the Strait of Hormuz |url=https://www.npr.org/2026/05/03/nx-s1-5809536/trump-strait-hormuz |access-date=2026-05-07 |work=NPR |lang=en |agency=The Associated Press }}</ref><ref>{{Cite web |title=U.A.E. says Iran has resumed attacks as U.S. moves to reopen Strait of Hormuz |url=https://www.cbc.ca/news/world/strait-hormuz-ships-us-iran-9.7186404}}</ref>. Іранскія вайскоўцы папярэдзілі, што гэта будзе парушэннем рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |date=2026-05-04 |title=Live updates |url=https://edition.cnn.com/2026/05/04/world/live-news/iran-war-hormuz-trump |access-date=2026-05-04 |website=CNN }}</ref>. 6 мая Трамп прыпыніў «Project Freedom» праз «значны прагрэс» у кірунку магчымага пагаднення<ref>{{cite web |title=Iran war live: Trump says Hormuz operation paused amid US, Tehran talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/6/iran-war-live-trump-says-hormuz-operation-paused-amid-us-tehran-talks |website= Al Jazeera |access-date=2026-05-06 |date=2026-05-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:2026 год у палітыцы]][[Катэгорыя:2026 год у эканоміцы]][[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] ig3ntgpei4zfy3m5yflpsnza5xfio12 5142385 5142384 2026-05-16T13:26:21Z DBatura 73587 5142385 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Вайна на Блізкім Усходзе}} Суднаходства праз [[Армузскі праліў]], які з’яўляецца важным марскім калідорам для сусветнага гандлю энерганосьбітамі (каля 25% сусветнага гандлю нафтай і 20% сусветнага звадкаванага прыроднага газу), [[28 лютага]] [[2026]] года быў заблакаваны [[Іран]]ам, у адказ на [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|амерыкана-ізраільскія ўдары]] і [[забойства Алі Хаменеі|гібель]] [[Алі Хаменеі]]. Іранскія папярэджанні і наступныя напады на судны заахвоцілі суднаходныя кампаніі прыпыніць аперацыі ў праліве<ref name="How US">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |publisher=Al Jazeera |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name=":12">{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |work=Reuters |date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Гэта прывяло да рэзкага зніжэння марскога транзіту: [[танкер]]ны трафік спачатку ўпаў прыкладна на 70% , а больш за 150 судоў усталі на якар за межамі праліва, каб пазбегнуць рызык<ref name="NYT2.28.26">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz|work=[[The New York Times]]|first1=Christiaan|last1=Triebert|first2=Alexander|last2=Cardia|date=2026-02-28 |access-date=2026-03-02|name-list-style=and}}</ref><ref name=TheGuardian3.2.26>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |work=[[The Guardian]]|date=2026-03-02 |access-date=2026-03-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага трафік упаў амаль да нуля. 27 сакавіка [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] абвясціў аб закрыцці праліва для любых судоў, якія ідуць у парты ЗША, Ізраіля і іх саюзнікаў і назад. [[Міжнародная марская арганізацыя]] паведаміла 21 красавіка, што каля 20 000 маракоў і 2000 судоў апынуліся заблакаванымі ў [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] з-за закрыцця праліва. Па словах Маджыда Рафізадэ, Іран парушае [[Канвенцыя ААН па марскім праве|Канвенцыю ААН па марскім праве]], якую ён не ратыфікаваў<ref name="UNCLOS1">{{cite journal |last1=Asim Rafiq |first1=Muhammad |last2=Riaz |first2=Kanwal |last3=Chandia |first3=M. Abu Bakar |title=The Strait of Hormuz and the Law of the Sea: The Strait of Hormuz Between Sovereignty, Diplomacy, and International Maritime Law |url=https://rsisinternational.org/journals/ijriss/Digital-Library/volume-9-issue-7/3176-3184.pdf |journal=International Journal of Research and Innovation in Social Science |access-date=2026-04-10 |doi=10.47772/IJRISS.2025.907000258 |date=2025-08-12 |pages=3176–3184 }}</ref><ref name="UNCLOS2">{{Cite web |date=2019-07-25 |title=Iran's blatant violations of international maritime laws |url=https://www.arabnews.com/node/1530731 |access-date=2026-03-18 |website=Arab News |lang=en}}</ref>. На фоне боязі з нагоды працяглага дэфіцыту паставак цэны на нафту выраслі хутчэй, чым падчас любога іншага канфлікту ў найноўшай гісторыі; 8 сакавіка 2026 года цэны на нафту [[Brent|маркі Brent]] упершыню за чатыры гады перавысілі 100 долараў ЗША за барэль, дасягнуўшы піка ў 126 за барэль<ref name=TheGuardian3.2.26/><ref name=Reuters3.1.26>{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |work=Reuters |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02}}</ref><ref name="surges">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |publisher=CNN |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-02 |archive-date=2026-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live }}</ref>. Самы вялікі штомесячны рост цэн за ўсю гісторыю адбыўся ў сакавіку 2026 года<ref name="CNBC-14042026">{{Cite web |first1=Mike |last1=Sheen |first2=Lee Ying |last2=Shan |title=Oil falls as IEA predicts 'demand destruction will spread' and hopes for fresh Iran talks grow |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14 |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2026/04/14/oil-wti-brent-as-markets-hormuz-blockade-vance-trump.html }}</ref>. Закрыццё праліва стала найбуйнейшым парушэннем сусветнага энергазабеспячэння з часоў энергетычнага крызісу 1970-х гадоў, а таксама найбуйнейшым у гісторыі сусветнага нафтавага рынку. Ад перабояў у пастаўках і павышэння цэн у выніку крызісу пацярпелі і іншыя тавары: алюміній<ref>{{Cite web |first=Mark |last=Burton |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=2026-03-15 |access-date=2026-03-21 |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ }}</ref>, угнаенні і гелій<ref>{{Cite web |first=Naomi |last=Buchanan |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |date=2026-03-21 |access-date=2026-03-21 |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 }}</ref>. 9 сакавіка [[прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]] ілжыва заявіў<ref>{{cite web |title=Has the US ‘destroyed 100% of Iran’s military capability’? Fact-checking President Donald Trump |url=https://www.politifact.com/article/2026/mar/17/iran-war-us-destroyed-military-capability/ |website=[[PolitiFact]] |date=2026-03-17}}</ref>, што іранская армія знішчана і праліў адкрыты, сказаўшы, што ЗША могуць захапіць кантроль над ім у Ірана<ref name="CBSNews3.16.26">{{cite web|last=Jiang|first=Weijia|date=2026-03-09|title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz|work=CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/|access-date=2026-03-27}}</ref>. 15 сакавіка ён заклікаў краіны [[НАТА]] і [[Кітай]] дапамагчы адкрыць праліў<ref name="TheGuardian3.16.26">{{cite news |title=Trump draws backlash for comment on Iran war: 'Maybe we shouldn't even be there' |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/16/trump-backlash-iran-war |work=[[The Guardian]] |date=2026-03-16}}</ref>. У канцы сакавіка і пачатку красавіка Трамп неаднаразова пагражаў знішчыць іранскую інфраструктуру, калі Іран не адкрые праліў<ref>{{cite news |title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404101914/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=2026-04-04}}</ref>. 8 красавіка было дасягнута [[Ісламабадскае пагадненне|пагадненне аб часовым спыненні агню]] паміж Тэгеранам і Вашынгтонам, якое павінна было ўключаць адкрыццё праліва. Аднак Іран пачаў кантраляваць рух праз праліў і спаганяць мыты сумай больш за 1 мільён долараў з кожнага судна<ref>{{Cite web |last1=Seligman |first1=Lara |last2=Ward |first2=Alexander |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=2026-04-09 |title=Trump Allies, U.S. Officials Fear Iran Victory Lap Is Premature |url=https://www.wsj.com/politics/national-security/trump-allies-u-s-officials-fear-iran-victory-lap-is-premature-96f8e810 |access-date=2026-04-09 |website=The Wall Street Journal |lang=en-US}}</ref>. Пасля правалу перамоваў [[ВМС ЗША]] з 13 красавіка сталі блакаваць судны іранцаў<ref>{{Cite web |date=2026-04-12 |title=Trump says U.S. will blockade Strait of Hormuz and intercept ships that paid tolls to Iran |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412155849/https://www.cbsnews.com/news/trump-strait-of-hormuz-blockade-iran/ |archive-date=2026-04-12 |access-date=2026-04-12 |website=CBS News |lang=en-US}}</ref><ref>[https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/4457255/us-to-blockade-ships-entering-or-exiting-iranian-ports/ "U.S. to Blockade Ships Entering or Exiting Iranian Ports"], press release, April 12, 2026, U. S. Central Command. Accessed Apr. 14, 2026.</ref>. Сітуацыя газетай ''[[The Guardian]]'' была названа «двайной блакадай»<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=2026-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423180303/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |archive-date=2026-04-23}}</ref>. 17 красавіка, у сувязі з пагадненнем аб спыненні агню паміж Ізраілем і Ліванам, афіцыйны Тэгеран абвясціў, што Армузскі праліў будзе адкрыты для камерцыйнага суднаходства падчас перамір’я. Аднак амерыканскі блок працягнуў блакаду<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran declares Strait of Hormuz 'completely open'; Trump says U.S. blockade 'will remain in full force' until peace deal|url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-israel-lebanon-ceasefire-trump-iran-talks-hormuz-summit-rcna332294 |access-date=25 April 2026 |website=NBC News}}</ref>, і Іран у выніку зноў увёў абмежаванні<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417152829/https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|archive-date=2026-04-17}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418164421/https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|archive-date=2026-04-18}}</ref><ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran Shuts Hormuz Again, Accuses US Of Violating Deal To Reopen It|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-strait-of-hormuz-amid-middle-east-war-accuses-us-of-violating-deal-to-reopen-it-11375203 |access-date=25 April 2026 |website=NDTV}}</ref>. 4 мая Трамп абвясціў аб пачатку аперацыі «Project Freedom» па суправаджэнні вайскоўцамі гандлёвых судоў з Персідскага заліва<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-05-04 |title=Donald Trump sends warships to break Iran’s strait of Hormuz blockade |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/shipping-bosses-nervous-trump-plan-to-guide-vessels-strait-of-hormuz-iran |access-date=2026-05-07 |work=The Guardian |lang=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Sabah |first4=Zaid |last5=Habib |first5=Heba |last6=Kupemba |first6=Danai Nesta |title=Iran war updates: Trump announces plan to escort ships in Hormuz Strait |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/3/iran-war-live-trump-says-reviewing-14-point-plan-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-05-07 |website=Al Jazeera |lang=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-03 |title=Trump says the U.S. will 'guide' stranded ships from the Strait of Hormuz |url=https://www.npr.org/2026/05/03/nx-s1-5809536/trump-strait-hormuz |access-date=2026-05-07 |work=NPR |lang=en |agency=The Associated Press }}</ref><ref>{{Cite web |title=U.A.E. says Iran has resumed attacks as U.S. moves to reopen Strait of Hormuz |url=https://www.cbc.ca/news/world/strait-hormuz-ships-us-iran-9.7186404}}</ref>. Іранскія вайскоўцы папярэдзілі, што гэта будзе парушэннем рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |date=2026-05-04 |title=Live updates |url=https://edition.cnn.com/2026/05/04/world/live-news/iran-war-hormuz-trump |access-date=2026-05-04 |website=CNN }}</ref>. 6 мая Трамп прыпыніў «Project Freedom» праз «значны прагрэс» у кірунку магчымага пагаднення<ref>{{cite web |title=Iran war live: Trump says Hormuz operation paused amid US, Tehran talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/5/6/iran-war-live-trump-says-hormuz-operation-paused-amid-us-tehran-talks |website= Al Jazeera |access-date=2026-05-06 |date=2026-05-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:2026 год у палітыцы]][[Катэгорыя:2026 год у эканоміцы]][[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] 5f76m2mzaetyjgz6k6zwzem4wqyzcs9 За Веру, Цара і Айчыну 0 807925 5142409 2026-05-16T15:46:04Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''За Веру (Бога), Цара і Айчыну''' ({{lang-ru|За Веру (Бога), Царя и Отечество}}) — рускі [[дэвіз]], распаўсюджаны ў перыяд [[Расійская імперыя|царскай Расіі]] з XIX стагоддзя. Аўтарства выразу невядома (некаторымі прыпісваецца камусьці з роду дваран Юр’еўскія|Юр’...» 5142409 wikitext text/x-wiki '''За Веру (Бога), Цара і Айчыну''' ({{lang-ru|За Веру (Бога), Царя и Отечество}}) — рускі [[дэвіз]], распаўсюджаны ў перыяд [[Расійская імперыя|царскай Расіі]] з XIX стагоддзя. Аўтарства выразу невядома (некаторымі прыпісваецца камусьці з роду дваран [[Юр’еўскія|Юр’еўскіх]]), але лічыцца, што распаўсюджваннем і папулярнасці яго паслужыла ўвядзенне ў [[рэгулярныя войскі]] [[Воінская пасада|пасады]] [[палкавы святар|палкавога святара]]. У 1812 годзе дэвіз «За веру і цара» быў уведзены на знак [[Дзяржаўнае апалчэнне|дзяржаўнага апалчэння]] імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] — [[Апалчэнскі крыж]]<ref>{{cite web|url= http://www.bg-znanie.ru/article.php?nid=11103|title= Награды армии Российской империи: Ополченский крест Русская цивилизация|publisher= bg-znanie.ru|access-date= 2015-02-07|lang= ru|description= |url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20111122123838/http://bg-znanie.ru/article.php?nid=11103|archive-date= 2011-11-22}}</ref>. Дэвіз геральдычна быў адлюстраваны ў прынятым у 1882 годзе [[Герб Расійскай імперыі|Вялікім Дзяржаўным гербе Расійскай імперыі]]<ref>{{Cite web |url=http://www.spsl.nsc.ru/history/descr/rus_gerb.htm |title=Большой, Средний и Малый гербы Российской империи |access-date=2011-06-04 |archive-date=2011-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110528042055/http://www.spsl.nsc.ru/history/descr/rus_gerb.htm |url-status=live }}</ref>. Традыцыйна дэвіз абазначаў асноўныя [[запаведзь|запаведзі]], якія павінен быў ведаць рускі [[афіцэр]]: «''Душу — Богу, сэрца — жанчыне, доўг — Айчыне, гонар — нікому''»<ref>{{кніга|аўтар= Максимов С. Т.|частка= Национальный характер|спасылка часткі= http://www.xliby.ru/istorija/russkie_voinskie_tradicii/p4.php|загаловак= Русские воинские традиции|спасылка= http://www.xliby.ru/istorija/russkie_voinskie_tradicii/|месца= М.|выдавецтва= Вече|год= 2010|старонак= 317|archive-date= 2016-02-02|archive-url= https://web.archive.org/web/20160202201158/http://www.xliby.ru/istorija/russkie_voinskie_tradicii/}}</ref>. Існавала таксама змененая версія дэвізу, прапанаваная [[Сяргей Сямёнавіч Увараў|Сяргеем Уваравым]], [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|міністрам народнай асветы]], яна гучала як «[[Праваслаўе, самадзяржаўе, народнасць]]»<ref>{{Cite web |url=http://krotov.info/acts/19/1830/1833119.html |title=Доклады министра народного просвещения С. С. Уварова императору Николаю I |access-date=2011-06-04 |archive-date=2011-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111115234551/http://krotov.info/acts/19/1830/1833119.html |url-status=live }}</ref>. Пасля дэвіз стаў выкарыстоўвацца паўсюдна, уключаючы [[чарнасоценцы|чарнасоценскія]] і [[манархізм|манархічныя]] кругі. У цяперашні час дэвіз выкарыстоўваецца ў праварадыкальных [[рускі нацыяналізм|рускіх нацыяналістаў]] і сучасных манархістаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Шамбаров В. Е. «За Веру, Царя и Отечество». — М.: Алгоритм, 2003. — 655 с. == Спасылкі == * ''Гайда Ф.'' [http://www.pravoslavie.ru/61882.html «За веру, царя и отечество»: к истории знаменитого воинского девиза], на [[Православие.Ru]]. * [http://www.nlr.ru/res/inv/ukazat55/record_full.php?record_ID=141253 Электронные копии газеты «За веру, царя и отечество» в путеводителе РНБ «Газеты в сети и вне её»] {{ВС}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Расійскай імперыі]][[Катэгорыя:Палітычныя лозунгі]][[Катэгорыя:Дэвізы]] r85h3ux38lsd2n96nd2sorj5m533qd9 Дома селяніна (Мінск) 0 807926 5142412 2026-05-16T15:50:04Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Цэнтральны дом селяніна]] 5142412 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Цэнтральны дом селяніна]] rv0k4voqi2rd6ml3qnhbxqeo4p9xfm4 Цэлібат 0 807927 5142490 2026-05-16T19:57:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 крыніца — [[:ru:Целибат]], [[:en:Celibacy]], [[:pl:Celibat]], [[:uk:Целібат]] 5142490 wikitext text/x-wiki [[Файл:KateriTekakwitha.jpg|міні|апраў|Каталіцкая святая [[Катэры Тэкаквіта]], міранка індзейскага паходжання (алганкіны-магаўкі), якая дала прыватны абет вечнай бясшлюбнасці.]] [[Файл:Saint Jean-Baptiste au désert, Raphaël (Louvre INV 606) 01.jpg|міні|апраў|«Ян Хрысціцель у пустыні» (праца [[Рафаэль Санці|Рафаэля]], каля 1517 года). [[Ян Хрысціцель]] лічыцца папярэднікам Хрыста, які вёў цэлібатнае жыццё самаадрачэння і пакаяння.]] '''Цэліба́т''' (ад [[Лацінская мова|лац.]]: {{lang-la|caelibatus}}, {{lang-la|caelebs}} — халасты, нежанаты) або '''бясшлю́бнасць''' — стан добраахвотнай адмовы ад шлюбу, палавога жыцця (поўнага [[Палавое ўстрыманне|палавога ўстрымання]]) або і таго, і іншага разам. У грамадзянскім і кананічным праве гэты тэрмін азначае халастое жыццё па-за шлюбам<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Целибат}}</ref>. У вузкім сэнсе тэрмін прымяняецца толькі да тых, для каго халасты стан з'яўляецца вынікам свяшчэннага абету, акта самаадрачэння або рэлігійнага пераканання<ref name="O'Brien">{{cite book|last=O'Brien|first=Jodi|url=https://books.google.com/books?id=_nyHS4WyUKEC&pg=PT150|title=Encyclopedia of Gender and Society, Volume 1|publisher=[[SAGE Publications|SAGE]]|year=2009|isbn=978-1412909167|pages=118–119|lang=en}}</ref><ref name="Garner2009">{{cite book |author=Bryan Garner|title=Garner's Modern American Usage|url=https://books.google.com/books?id=FwmQpyibKkAC&pg=PA145|date=28 ліпеня 2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-988877-1|page=145|lang=en}}</ref>, і часта асацыюецца з роляй рэлігійнага дзеяча. У больш шырокім сэнсе ён звычайна разумеецца толькі як устрыманне ад любой палавой актыўнасці<ref name="Celibate">{{cite web|title=Celibate|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=11 студзеня 2014|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/celibate|archive-url=https://web.archive.org/web/20130302180840/http://oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/celibate|url-status=dead|archive-date=2 сакавіка 2013|lang=en}}</ref>. Цэлібат з'яўляецца адным з абавязковых атрыбутаў манаства<ref name="БРЭ">{{БРЭ|статья=Целибат|автор=Аникьев И. И.|том=34|ref = Аникьев|ссылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/4674261|архив=https://web.archive.org/web/20220928125237/https://bigenc.ru/religious_studies/text/4674261|архив дата=2022-09-28}}</ref>. У [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царкве]] цэлібат абавязковы для [[Дыякан|дыяканаў]] і [[Святар|святароў]] пасля [[Рукапалажэнне|рукапалажэння]] (пасвячэння), калі да прыняцця сану яны не ўступілі ў шлюб, а для [[Епіскап|епіскапаў]] — як перад, так і пасля рукапалажэння. У [[Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царкве]] цэлібат абавязковы для дыяканаў пасля пасвячэння (калі яны не былі жанатыя раней), а для святароў і епіскапаў — ва ўсіх выпадках<ref name="КЭ">Целибат // [[Католическая энциклопедия]]. Т.5. ― М.: 2013. ― ст. 131—134</ref>. Ва [[Усходнекаталіцкія цэрквы|Усходнекаталіцкіх цэрквах]] захоўваецца права мець жанатае духавенства. Большасць [[Пратэстанцтва|пратэстанцкіх цэркваў]], а таксама [[Іўдаізм|іўдаізм]] і [[Іслам|іслам]], увогуле адмаўляюць цэлібат, бо лічаць шлюб і сямейнае жыццё неабходнымі<ref name="ЕЭ">{{ЭЕЭ|10466|Безбрачие}}</ref>, аднак гістарычна існавалі асобныя секты і рухі, якія яго практыкавалі. == Этымалогія і тэрміналогія == Англійскае слова ''celibacy'', як і беларускае ''цэлібат'', паходзіць ад лацінскага ''caelibatus'' («стан быць нежанатым»), якое ўтварылася ад лацінскага ''caelebs'' («нежанаты»). Гэтае слова паходзіць ад двух протаіндаеўрапейскіх каранёў: ''*kaiwelo-'' («адзін») і ''*lib(h)s-'' («жыць»)<ref>Online Etymology Dictionary, [http://www.etymonline.com/index.php?term=celibacy Celibacy]. Праверана 11 жніўня 2009.</ref>. Словы «ўстрыманне» і «цэлібат» часта выкарыстоўваюцца як сінонімы, але яны не абавязкова азначаюць адно і тое ж. Палавое ўстрыманне (кантыненцыя) — гэта адмова ад некаторых або ўсіх аспектаў палавой актыўнасці, часта на пэўны абмежаваны перыяд часу<ref>{{cite book|chapter=Abstinence and Continence|title=Dictionary of Moral Theology|editor1-last=Palazzini|editor1-first=Pietro|location=London|publisher=Burns & Oates|year=1962|lang=en}}</ref>, у той час як цэлібат вызначаецца як добраахвотны рэлігійны абет не браць шлюб або не ўступаць у палавыя сувязі наогул<ref name="Schadé2006">{{cite book|author=Johannes P. Schadé|title=Encyclopedia of World Religions|url=https://books.google.com/books?id=XRkfKdho-5cC&pg=PT180|year=2006|publisher=Foreign Media Group|isbn=978-1-60136-000-7|page=180|lang=en}}</ref>. [[Асексуальнасць]] таксама часта змешваецца з цэлібатам і ўстрыманнем, але лічыцца асобнай з'явай, паколькі цэлібат і ўстрыманне з'яўляюцца паводзінамі, матываванымі асабістымі або рэлігійнымі перакананнямі, а асексуальнасць звязана з унутранай адсутнасцю палавой цягі<ref name="DePaulo">{{cite magazine|first=Bella|last=DePaulo|title=ASEXUALS: Who Are They and Why Are They Important?: We have so much more to learn about asexuality. |magazine=[[Psychology Today]]|date=23 снежня 2009 |access-date=12 кастрычніка 2016 |url=http://www.psychologytoday.com/blog/living-single/200912/asexuals-who-are-they-and-why-are-they-important|lang=en}}</ref>. Амерыканскі даследчык А. У. Рычард Сайп адзначаў, што нават у адносна аднародным асяроддзі каталіцкіх святароў «проста няма дакладнага аперацыйнага вызначэння цэлібату»{{арыгінальны тэкст|en|simply no clear operational definition of celibacy}}<ref name="Sipe1990b">{{cite book|author=A.W. Richard Sipe|title=A Secret World: Sexuality and the Search For Celibacy|url=https://books.google.com/books?id=DxqLZI2Lpp4C&pg=PA52|year=1990|publisher=Routledge|isbn=1-134-85134-0|page=52|lang=en}}</ref>. Элізабэт Эбат у сваёй кнізе «Гісторыя цэлібату» (2001) пісала, што яна склала вызначэнне, якое адкідае жорстка педантычныя і бескарысныя адрозненні паміж цэлібатам, цнатлівасцю і дзявоцтвам. Канцэпцыя «новага цэлібату» была ўведзена Габрыэль Браўн у яе кнізе 1980 года, дзе яна сцвярджае, што ўстрыманне — гэта «водгук звонку», а цэлібат — «водгук знутры»{{арыгінальны тэкст|en|a response on the outside to what's going on, and celibacy is a response from the inside}}<ref>{{cite book|last=Brown|first=Gabrielle|title=The New Celibacy: A Journey to Love, Intimacy, and Good Health in a New Age|url=https://archive.org/details/newcelibacyjourn0000brow|url-access=registration|edition=Rev|location=New York|publisher=McGraw-Hill|year=1989|isbn=9780070084391|lang=en}}</ref>. Згодна з яе вызначэннем, цэлібат (нават кароткатэрміновы, які практыкуецца па нерэлігійных прычынах) — гэта значна больш, чым проста адсутнасць сексу; яго мэта складаецца ў асобасным росце і пашырэнні магчымасцей. Гэтую перспектыву падзяляюць і іншыя аўтары, такія як Вэндзі Келер і Вэндзі Шаліт<ref>Abbott, Elizabeth. ''A History of Celibacy''. Cambridge, Massachusetts: DaCapo, 1999; Keller, Wendy. ''The Cult of the Born-Again Virgin: How Single Women Can Reclaim Their Sexual Power''. Deerfield Beach, Florida: Health Communications, 1999; Shalit, Wendy. ''A Return to Modesty: Discovering the Lost Virtue''. New York: Touchstone, 2000.</ref>. == У хрысціянстве == === Біблійныя асновы і ранняе хрысціянства === У [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] няма прамой запаведзі аб тым, што вучні [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] павінны жыць у цэлібаце<ref name=Chadwick>Henry Chadwick, The Early Church, {{ISBN|978-0140231991}}</ref>. Згодна з тэкстамі, апостал [[Апостал Пётр|Пётр]] меў цешчу, якую вылечыў Ісус (Мк. 1:29-34), а апостал ад сямідзесяці Філіп быў жанаты (Дзеян. 21:9). Філосаф і багаслоў II стагоддзя [[Клімент Александрыйскі]] таксама пісаў, што ў Пятра і Філіпа былі дзеці, і што Філіп выдаў сваіх дачок замуж<ref name="Евсевий">{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Evsevij_Kesarijskij/tserkovnaja-istorija/3_30 |title=''Евсевий Кесарийский (Памфил).'' Церковная история. Книга 3. Глава 30 |access-date=2021-07-28 |archive-date=2021-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113093001/https://azbyka.ru/otechnik/Evsevij_Kesarijskij/tserkovnaja-istorija/3_30 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. Адносна наяўнасці жонкі ў [[Апостал Павел|апостала Паўла]] існуюць розныя версіі. Клімент Александрыйскі, грунтуючыся на фразе з [[Першае пасланне да Карынфян|Першага паслання да Карынфян]] (1 Кар. 9:5) пра права мець «спадарожніцай сястру-жонку», рабіў выснову, што апостал таксама быў жанаты. Тым не менш, меркаванне пра бясшлюбнасць Паўла грунтуецца на яго словах у 1 Кар. 7:1-9, дзе ён раіць «не дакранацца да жанчыны» і жадае, каб усе людзі былі, як і ён. Апостал Павел падкрэсліваў важнасць пераадолення жаданняў плоці і лічыў стан цэлібату вышэйшым за шлюб, праводзячы паралелі паміж адносінамі сужэнцаў і адносінамі Хрыста з Царквой (Эф. 5:25-28)<ref name="CrooksBaur2010">{{cite book |author1=Robert Crooks|author2=Karla Baur|title=Our Sexuality |url=https://books.google.com/books?id=MpRnPtmdRVwC&pg=PA11|year=2010|publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-81294-4 |page=11|edition=11th|lang=en}}</ref>. Ён пісаў: {{цытата|Нежанаты клапоціцца пра Гасподняе, як дагадзіць Госпаду; а жанаты клапоціцца пра мірское, як дагадзіць жонцы... Калі ж хто лічыць непрыстойным для сваёй дзяўчыны тое, каб яна, будучы ў сталым узросце, заставалася так, той няхай робіць, як хоча: не зграшыць; няхай такія выходзяць замуж. Але хто непахісна цвёрды ў сэрцы сваім і, не будучы абмежаваны патрэбай, але маючы ўладу ў сваёй волі, вырашыў у сэрцы сваім захоўваць сваю дзяўчыну, той добра робіць. (1 Кар. 7:32, 36-37)}} Сам Хрыстос, калі яго вучні выказалі здагадку, што «лепш не жаніцца», заявіў: «Не ўсе ўмяшчаюць слова гэтае, а каму дадзена. Бо ёсць скапцы, якія з улоння маці нарадзіліся так; і ёсць скапцы, якія аскопленыя людзьмі; і ёсць скапцы, якія самі сябе аскапілі дзеля Валадарства Нябеснага. Хто можа ўмясціць, няхай умясціць» (Мц. 19:10-12). Нягледзячы на тое, што гістарычна еўнухі (скапцы) не абавязкова былі цэлібатнымі, на працягу наступных стагоддзяў гэтае сцвярджэнне стала інтэрпрэтавацца як спасылка на неабходнасць цэлібату для духавенства<ref name="Hester">{{cite journal|last = Hester|first = J. David|title = Eunuchs and the Postgender Jesus: Matthew 19.12 and Transgressive Sexualities|journal = Journal for the Study of the New Testament|volume = 28|issue = 1|pages = 13–40|language = en|date = Sep 2005|doi = 10.1177/0142064X05057772| s2cid = 145724743}}</ref>. Сам Хрыстос у хрысціянскай традыцыі разглядаецца як узор ідэальнай цнатлівасці («Кароль нявіннікаў»){{арыгінальны тэкст|la|Rex virginum, amator castitatis}}<ref>{{cite book|first=Pius|last=Parsch|title=The Church's Year of Grace|year=1953|publisher=Liturgical Press|lccn=53003963|oclc=1822896|lang=en}}</ref>. Разуменне цэлібату ў раннім хрысціянстве таксама падмацоўвалася верай у хуткі канец свету, з-за чаго планаванне новых сем'яў губляла сэнс. У ранняй Царкве жанатыя мужчыны маглі быць надзелены любым свяшчэнным санам. Апостал Павел пісаў: «Епіскап павінен быць беззаганны, адной жонкі муж» (1 Цім. 3:2), аднак да канца IV стагоддзя жанатыя епіскапы сустракаліся ўжо як выключэнне (даўжэй за ўсё яны захоўваліся ў цэрквах Афрыкі і Лівіі, што пазней было асуджана [[Шосты Усяленскі сабор|VI Усяленскім саборам]])<ref>[http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html ''Марков Н. Ф.'' Безбрачие]. {{Wayback|url=http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html |date=20140419015913 }}. Православная Богословская Энциклопедия.</ref>. З V стагоддзя на Усходзе запанавала практыка недапушчэння жанатых мужчын да епіскапскага рукапалажэння. У той жа час на Захадзе аформілася традыцыя не дапускаць жанатых да ўсіх чыноў святарства, пачынаючы з іпадыяканата. У пачатку III стагоддзя [[Апостальскія пастановы|Каноны Апостальскіх пастаноў]] вызначалі, што толькі ніжэйшыя клірыкі могуць браць шлюб пасля пасвячэння, але шлюбы епіскапаў, святароў і дыяканаў не дазваляліся. Пры гэтым Сінод у Гангры (345 год) асудзіў фальшывы аскетызм вернікаў, якія байкатавалі набажэнствы, што праводзіліся жанатым духавенствам. [[Файл:St Macarius the Great with Cherub.jpg|міні|апраў|«Святы [[Макарый Вялікі|Макарый]] і Херувім», фрэска з манастыра Святой Кацярыны на Сінаі. Айцы Пустыні адыгралі значную ролю ў развіцці хрысціянскага аскетызму і цэлібату.]] Упершыню патрабаванне поўнага ўстрымання ў шлюбе для ўсяго духавенства было вылучана на Эльвірскім саборы ў Іспаніі каля 305—306 гадоў. 33-і канон абвяшчаў: «Епіскапы, прэсвітары, дыяканы і іншыя асобы з ліку духавенства павінны цалкам устрымлівацца ад палавых зносін са сваімі жонкамі і ад нараджэння дзяцей. Калі хтосьці не падпарадкоўваецца, ён павінен быць адхілены ад духоўнай пасады»<ref>[https://web.archive.org/web/20080410025012/http://faculty.cua.edu/Pennington/Canon%20Law/ElviraCanons.htm The Council of Elvira, ca. 306. Canon 33.]</ref><ref name="Никодим (Милош)">{{Cite web |url=http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_vselen_soborov_nikodim_milosh.htm#_Toc68915144 |title=Толкование епископа Никодима (Милоша) на 13-го правило Шестого Вселенского Собора, Трулльского иначе Пято-Шестого Собора. |access-date=2021-07-29 |archive-date=2016-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212152859/http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_vselen_soborov_nikodim_milosh.htm#_Toc68915144 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. Пры гэтым Сінод у Анкіры (314 год) у 10-м каноне пастанавіў, што дыяканы, якія падчас пасвячэння заявілі аб сваім жаданні ажаніцца, могуць гэта зрабіць з дазволу епіскапа і працягваць служэнне, але тыя, хто не зрабіў такой заявы, павінны быць адхіленыя ў выпадку жаніцьбы. Першы Усяленскі [[Нікейскі сабор]] у 325 годзе (канон 3) забараніў епіскапам, прэсвітарам і дыяканам жыць з жанчынамі, акрамя маці, сястры ці цёткі (гэты канон быў накіраваны галоўным чынам супраць канкубінату, а не законнага шлюбу). Карфагенскі сінод 390 года таксама заклікаў да «дасканалага ўстрымання», спасылаючыся на тое, што «гэтаму вучылі апосталы і гэта захоўвалася ў старажытныя часы»{{арыгінальны тэкст|pl|To, czego apostołowie nauczali i co zachowywano w dawniejszych czasach, niech nam również będzie dane zachować...}}. Знакаміты ліст Сінезія Кірэнскага (каля 414 года) сведчыць пра тое, што асабісты выбар у гэтым пытанні тады яшчэ паважаўся, і для святароў і дыяканаў шлюбы заставаліся папулярнымі. Значны ўплыў на развіццё цэлібату аказалі так званыя Айцы Пустыні — хрысціянскія пустэльнікі. Павел Фівейскі часта лічыцца першым пустэльнікам (анахарэтам), але менавіта [[Антоній Вялікі]] стаў пачынальнікам руху. Каля 270 года ён прадаў сваю маёмасць і сышоў глыбока ў пустыню дзеля поўнай адзіноты і надзвычайнага аскетызму, адмаўляючыся ад усіх цялесных задавальненняў. З часам да яго далучыліся тысячы мужчын і жанчын, якія жылі ў цэлібаце. Згодна са святым [[Еранім Стрыдонскі|Еранімам]] (каля 347—420), цэлібат з'яўляецца маральнай цнотай, якая заключаецца ў тым, каб «жыць у плоці, але па-за плоццю», і не паддавацца распусным думкам і жаданням{{арыгінальны тэкст|la|vivere in carne praeter carnem}}. Еранім таксама сцвярджаў, што Пётр і іншыя апосталы былі жанатыя да свайго паклікання, але пасля адмовіліся ад шлюбных адносін. === Погляды Аўрэлія Аўгусціна === У ранняй Царкве вышэйшыя клірыкі жылі ў шлюбах. [[Аўрэлій Аўгусцін]] вучыў, што [[Першародны грэх|першародны грэх]] [[Адам і Ева|Адама і Евы]] быў актам неразважлівасці, за якім рушылі ўслед гонар і непаслушэнства Богу. Дрэва пазнання дабра і зла было сімвалам парадку стварэння, і эгацэнтрызм прымусіў Адама і Еву з'есці плод з яго, не праявіўшы павагі да свету, створанага Богам. На думку Аўгусціна, яны не ўпалі б у грэх, калі б Сатана не пасеяў у іх пачуццях «корань зла»{{арыгінальны тэкст|la|radix mali}}. Іх прырода была параненая пахацінствам або лібіда, якое паўплывала на чалавечы інтэлект, волю, аффекты і жаданні, уключаючы сексуальную жаду. Ужо ў сваіх працах Аўгусцін вучыў, што першародны грэх перадаецца менавіта праз пахацінства, якое ён разглядаў як запал душы і цела, што робіць чалавецтва «масай пагібелі» (асуджаным натоўпам){{арыгінальны тэкст|la|massa damnata}} і аслабляе свабоду волі. Гэтыя погляды на сексуальнасць аказалі велізарны ўплыў на фарміраванне царкоўнай дактрыны аб неабходнасці цэлібату для святарскага служэння. === У Каталіцкай царкве === [[Файл:Conventual Franciscan.JPG|міні|апраў|Манах-францысканец, 2012 год. Традыцыя цэлібату моцна ўкаранілася сярод манаскіх ордэнаў Заходняй Царквы.]] У VIII стагоддзі цэлібат стаў агульным правілам на Захадзе, але санкцыянаваны як адзіная форма духоўнага жыцця ён быў толькі ў XI стагоддзі падчас так званай [[Грыгарыянскія рэформы|Грыгарыянскай рэформы]]. Скліканы папам [[Грыгорый VII (Папа Рымскі)|Грыгорыем VII]] сабор у Рыме ў 1075 годзе пастанавіў разглядаць шлюб свяшчэннаслужыцеляў як [[Блуд|блудадзейства]]. Цэлібат як кананічную норму для субдыяканату і вышэйшых санаў канчаткова замацаваў [[Другі Латэранскі сабор]] у 1139 годзе, які пастанавіў: «мы таксама пастанаўляем, што тыя, хто ў субдыяканаце і вышэйшых санах уступілі ў шлюб або маюць наложніц, былі пазбаўлены сваёй пасады і царкоўнага прыходу. Бо, паколькі яны павінны быць і называцца храмам Божым, пасудзінай Госпада, мясцінай Святога Духа, непрыстойна, каб яны аддаваліся шлюбу і нечыстотам»{{арыгінальны тэкст|ru|мы также постановляем, что те, кто в субдиаконате и высших санах вступили в брак или имеют наложниц, были лишены своей должности и церковного прихода. Ибо, поскольку они должны быть и называться храмом Божиим, сосудом Господа, обителью Святого Духа, неприлично, чтобы они предавались браку и нечистотам}}. Сабор таксама забараніў наведваць імшы тых, у каго ёсць жонкі або наложніцы, і пастанавіў скасоўваць іх шлюбы, бо такі саюз, заключаны ў парушэнне царкоўнага закона, не з'яўляецца сапраўдным шлюбам<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/Disciplinary_Decrees_of_the_General_Councils/The_Tenth_General_Council Second Lateran Council. The Tenth General Council (1139). Canon 6, 7.]</ref>. У некаторых месцах прымус і нават заняволенне жонак і дзяцей святароў выкарыстоўваліся для выканання закона. Напрыклад, Сінод у Павіі (1018) пастанавіў абвяшчаць дзяцей клірыкаў рабамі, а Сінод у Мельфі (1189, канон 12) прымяняў падобныя санкцыі да жонак і наложніц, якія маглі быць захопленыя феадаламі. Да канца Сярэднявечча ў Еўропе каля 25% святароў усё яшчэ жылі ў канкубінаце. Гэты недахоп дысцыпліны быў звязаны з адсутнасцю вучэння аб аскезе і стаўленнем да працы святара больш як да функцыянера, чым як да душпастыра. Патрабаванне аб цэлібаце было пацверджана на 24-й сесіі [[Трыдэнцкі сабор|Трыдэнцкага сабора]] (1563). Канон IX абвяшчаў: «Калі хтосьці скажа, што клірыкі, якія атрымалі пасвячэнні, або асобы, якія ўрачыста прысягнулі захоўваць цнатлівасць, могуць браць шлюб [...] няхай будзе выключаны з супольнасці вернікаў». Канон X дадаваў, што «калі хто скажа, што стан шлюбны павінен ставіцца вышэй за стан дзявоцтва або цэлібату... няхай будзе выкляты». Нягледзячы на гэта, нават у XVI стагоддзі існавала мноства свяшчэннаслужыцеляў, якія жылі ў шлюбе і лічылі яго кананічнай справай<ref name=" Никодим (Милош)"/>. [[Другі Ватыканскі сабор]] (1962—1965) прысвяціў бясшлюбнасці духавенства 16-ы пункт дэкрэта «Presbyterorum ordinis». Ён пацвердзіў неабходнасць цэлібату: {{цытата|Дасканалае і пастаяннае ўстрыманне дзеля Валадарства Нябеснага, прапанаванае Хрыстом Госпадам, на працягу стагоддзяў і нават у нашы дні добраахвотна прыманае і пахвальна выконваемае немалой колькасцю верных Хрысту, Царква заўсёды лічыла асабліва важным для святарскага жыцця. Яно з'яўляецца знакам пастырскай любові і ў той жа час заахвочваннем да яе, асаблівай крыніцай духоўнай плённасці ў свеце... Захоўваючы дзявоцтва або бясшлюбнасць дзеля Валадарства Нябеснага, Прэсвітары прысвячаюць сябе Хрысту ў новай і ўзвышанай якасці, лягчэй з непадзельным сэрцам ідуць за Ім... Гэтымі меркаваннямі, заснаванымі на таямніцы Хрыста і Яго пасланніцтва, бясшлюбнасць, якая раней толькі рэкамендавалася святарам, была пасля ў Лацінскай Царкве прадпісана законам усім, каго ўзводзяць у свяшчэнны сан...<ref>{{Cite web |url=http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt341.html |title=Presbyterorum ordinis |access-date=2015-06-18 |archive-date=2015-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704063527/http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt341.html |url-status=live |lang=ru}}</ref>}} У 1967 годзе Папа [[Павел VI]] у энцыкліцы «Sacerdotalis caelibatus» пацвердзіў ранейшае права Царквы і прывёў хрысталагічныя, эклезіялагічныя і эсхаталагічныя абгрунтаванні цэлібату. Гэтыя ж матывы Папа [[Ян Павел II]] падрабязна апісаў у сваёй кнізе «Устаньце, хадзем!». Яго хрысталагічная матывацыя заключалася ў тым, што Хрыстос заставаўся нежанатым, каб цалкам прысвяціць сябе Богу і людзям. Эклезіялагічная матывацыя сцвярджала, што святар пераймае дзявочую любоў Хрыста да Царквы. Эсхаталагічная матывацыя падкрэслівала, што цэлібат прадвяшчае надыход апошніх часоў збаўлення. У сучасным праве Каталіцкай царквы толькі нежанатыя мужчыны могуць быць пасвечаны ў святары лацінскага абраду (каноны 1037 і 1031). Аднак жанатыя мужчыны могуць стаць пастаяннымі дыяканамі. Таксама былыя пратэстанцкія або англіканскія святары, якія пераходзяць у каталіцтва і ўжо знаходзяцца ў шлюбе, могуць быць пасвечаны ў каталіцкія святары без прыняцця абету цэлібату (але не могуць ажаніцца паўторна ў выпадку смерці жонкі). Цэлібат не з'яўляецца нязменным дагматам Царквы, а хутчэй пытаннем дысцыпліны (як выкарыстанне мясцовай мовы падчас імшы). Аднак абавязак захоўваецца да таго часу, пакуль не адбудзецца афіцыйных змяненняў<ref name="Catholic.com Article">{{cite web|title=Celibacy and the Priesthood |url=http://www.catholic.com/library/Celibacy_and_the_Priesthood.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205100019/http://www.catholic.com/library/Celibacy_and_the_Priesthood.asp |archive-date=5 снежня 2008 |lang=en}}</ref>. У Каталіцкай царквы існуюць таксама свецкія цэлібатарыі, напрыклад, нумерарыі і далучаныя члены Прэлатуры [[Opus Dei]]. У 1971 годзе ў Рыме было даследавана выкананне цэлібату, і справаздача паказала, што псіхасексуальная нясталасць часта выяўлялася ў гетэрасексуальнай і гомасексуальнай актыўнасці святароў. У 2002 годзе польскі сексолаг [[Збігнеў Леў-Старовіч]] у сваёй справаздачы адзначыў, што цэлібат выклікае ахоўныя механізмы і кампенсаторныя паводзіны (ідэалізацыя або абясцэньванне жанчын, імкненне да ўлады і багацця, аддаленасць ад паўсядзённага жыцця, развіццё тэалогіі граху і антысексуальных дакучлівых ідэй, выпадкі педафіліі). Нягледзячы на дыскусіі і заклікі да рэформ, Папа Ян Павел II рашуча выступаў супраць адмены інстытута бясшлюбнасці духавенства<ref name="Кольер">[http://endic.ru/colier/Celibat-7148.html Целибат]{{Недоступная ссылка}}. Энциклопедия Кольера.</ref>. У Ірландыі гісторыі некаторых святароў, якія сталі бацькамі дзяцей (напрыклад, епіскап Эаман Кейсі і Майкл Кліры), выклікалі вялікі рэзананс. Гісторык і філосаф [[Уіл Дзюрант]], разглядаючы духавенства як ідэальных ахоўнікаў дзяржавы Платона, пісаў, што цэлібат стаў часткай псіхалагічнай структуры ўлады клірыкаў: яны былі свабодныя ад эгаізму сям'і, а іх уяўная перавага над целам выклікала трапятанне ў свецкіх грэшнікаў<ref name="Durant">{{cite book |first=Will |last=Durant |year=2005 |title=Story of Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=suLI7RoaBEEC&pg=PA34 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-671-69500-2|lang=en}}</ref>. Сучасны даследчык Рычард П. О'Браен (1995) адзначаў, што лепшае разуменне чалавечай псіхалогіі прымусіла задацца пытаннем аб уплыве цэлібату на развіццё духавенства, асабліва ўлічваючы негатыўнае стаўленне да бясшлюбнасці ў многіх нееўрапейскіх краінах<ref name="Catholicism 1995, p. 291">The HarperCollins Encyclopedia of Catholicism, 1995, ed. O'Brien, Richard, NY: Harper Collins Publishers, p. 291</ref>. ==== У Польшчы і на Русі ==== Гісторыя цэлібату на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]] і [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] мела свае асаблівасці. Да канца XII стагоддзя ў Польшчы практыкавалася пасвячэнне жанатых мужчын. Бясшлюбнасць патрабавалася ад епіскапаў, але былі выключэнні: напрыклад, епіскап Улацлаўскі Огер меў жонку Бурну і сына Огеровіча, які адыгрываў значную ролю ў Вялікай Польшчы<ref name="autonazwa1">{{cytuj książkę |nazwisko = Ptaśnik| imię = Jan| autor link = Jan Ptaśnik | tytuł = Kultura wieków średnich. Życie religijne i społeczne | wydawca = PWN| miejsce = Warszawa| rok = 1959| język = pl}}</ref>. Рэформа царквы ў XI-XII стагоддзях сутыкалася з цяжкасцямі (кіраўнікі прызначалі на пасады сваіх прыхільнікаў, квітнелі сіманія і непатызм). Паступова праз дзейнасць легатаў і сінодаў (напрыклад, легата Гвалона ў 1103 годзе, які пазбавіў пасады кракаўскага епіскапа Чэслава, верагодна, за шлюб) цэлібат пачаў зацвярджацца. Пры Папе [[Інакенцій III|Інакенціі III]] у Польшчу прыбылі легаты, якія рэанімавалі правілы аб бясшлюбнасці (у прыватнасці, П'етра Капуана ў 1197 годзе). Архіепіскап Генрык Кетліч зрабіў цэлібат абавязковым правам. Шлюбы святароў былі прызнаны незаконнымі, а іх дзеці — «з незаконнага ложка», што мела на мэце прадухіліць перадачу царкоўнай маёмасці ў спадчыну. Сын святара мог стаць клірыкам толькі праз папскую дыспенсацыю (напрыклад, дакумент Папы [[Ганорый III|Ганорыя III]]). Аднак нават у XIII стагоддзі цэлібат не заўсёды выконваўся; хронікі згадваюць кракаўскага кантара Траяна, які памёр у 1269 годзе ў асяроддзі шматлікіх дзяцей і ўнукаў<ref name="autonazwa1" />. У перыяд Рэфармацыі пытанне аб адмене цэлібату ставілася польскім каралём перад Папам, але прапанова была адхілена, а Трыдэнцкі сабор дапамог канчаткова замацаваць бясшлюбнасць у Польшчы. === У Праваслаўнай і Усходнекаталіцкіх цэрквах === [[Файл:Orthodox priest.jpg|міні|апраў|Праваслаўны святар у [[Іерусалім]]е. Большасць праваслаўных святароў жанатыя.]] У праваслаўі — як і ва [[Усходнекаталіцкія цэрквы|ўсходнекаталіцкіх цэрквах]] — шлюб дапускаецца, калі яго заключэнне папярэднічае пасвячэнню ў дыяканскі і святарскі сан. Праваслаўе кіруецца, перш за ўсё, 13-м правілам [[Трульскі сабор|Трульскага сабору]] (691—692 гады), якое абвяшчае: {{цытата|Таму, хто з'явіцца годным рукапалажэння ў іпадыякана, або ў дыякана, або ў прэсвітэра, таму зусім не павінна быць перашкодай да ўзвядзення на такую ступень сужыццё з законнай жонкай; і ад яго падчас пастаўлення не павінна патрабавацца абавязацельства ў тым, што ён утрымаецца ад законных зносін з жонкай сваёй; каб мы не былі прымушаныя такім чынам абразіць Богам устаноўлены шлюб... Хто пажадае разарваць шлюб святара і яго жонкі, будзе адлучаны ад царквы.}} Сабор у Труле таксама зацвердзіў нормы для епіскапаў: яны могуць быць нежанатымі або ўдаўцамі, а калі жанатыя, павінны назаўжды разлучыцца са сваёй жонкай. У [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царкве]] ў епіскапы рукапалагаюць выключна з ліку [[Архімандрыт|архімандрытаў]] (вышэйшы сан манаствуючых прэсвітараў), але ніяк не з ліку бясшлюбнага або жанатага белага духавенства. Практыка рукапалажэння бясшлюбнага духавенства, якое не прымала манаства, мае ў расійскай гісторыі пачатак у асобе Аляксандра Горскага, якога на гэты крок падштурхнуў мітрапаліт [[Філарэт (Драздоў)|Філарэт (Драздоў)]]. У 2011 годзе РПЦ прыняла дакумент, згодна з якім рукапалажэнне ў святары бясшлюбных асоб павінна разглядацца як выключная практыка і здзяйсняцца не раней за дасягненне 30-гадовага ўзросту і атрымання вышэйшай багаслоўскай адукацыі<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1401235.html О хиротонии безбрачных лиц, не состоящих в монашестве]. {{Wayback|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1401235.html |date=20210730190833 }}, 3.02.2011.</ref>. Калі пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года ўкраінскія і беларускія іерархіі злучыліся з Рымскай царквой, яны дабіліся адабрэння жанатага духавенства ад Папы [[Клімент VIII|Клімента VIII]] у буле «Magnus Dominus». Спроба сінода ў Львове ў 1891 годзе ўстанавіць абавязковы цэлібат не мела поспеху. Аднак пазней епіскапы [[Рыгор Хамішын]] (1929) і [[Іасафат Кацылоўскі]] (1924) адмовіліся пасвячаць жанатых кандыдатаў. Складаная сітуацыя развілася ў дыяспары. Цыркуляр ад 1 кастрычніка 1890 года забараняў жанатым святарам быць душпастырамі ў Амерыцы. Апазіцыя Рыма да жанатага духавенства ў ЗША прывяла да таго, што шмат святароў і вернікаў (напрыклад, каля 100 000 чалавек у Пітсбургу на чале з Арэстам Чорнакам) аддзяліліся і перайшлі ў Праваслаўе. === У пратэстантызме === [[Пратэстанцтва|Пратэстанцкая Рэфармацыя]] адкінула цэлібатнае жыццё і сексуальнае ўстрыманне для прапаведнікаў. Рэфарматары лічылі, што наяўнасць сям'і ў святара карысная для царкоўнай суполкі. Аднак пратэстанцкія цэлібатныя супольнасці, у тым ліку манаскія ордэны, усё яшчэ існуюць у лютэранскім і англіканскім асяроддзі (напрыклад, ордэн «Дочкі Марыі» ў лютэранстве). Некаторыя дробныя хрысціянскія рухі, такія як шэйкеры (Shakers), Таварыства Гармоніі і Кляштар Эфрата, прапагандавалі цэлібат як лепшы лад жыцця для ўсіх сваіх членаў, лічачы шлюб грахоўным і аддаючы перавагу ўсынаўленню. Многія [[Евангельскія хрысціяне|евангельскія хрысціяне]] аддаюць перавагу тэрміну «ўстрыманне» замест «цэлібату», засяроджваючыся на адмове ад дашлюбнага сексу. Аднак некаторыя адзінокія людзі імкнуцца да новага разумення цэлібату, сфакусаванага на Богу, а не як на абавязковым царкоўным абеце. У пяцідзясятніцкіх цэрквах (напрыклад, Pentecostal Mission) таксама існуе цэлібатнае служэнне для штатных святароў. Некаторыя хрысціяне-гомасексуалы выбіраюць цэлібат у адпаведнасці з вучэннем сваіх дэнамінацый аб гомасексуальнасці. У 2014 годзе Амерыканская асацыяцыя хрысціянскіх кансультантаў выключыла са свайго этычнага кодэкса заахвочванне канверсійнай тэрапіі і замест гэтага заклікала гомасексуалаў да цэлібату. === У іншых хрысціянскіх рухах === [[Сведкі Іеговы]] не прымаюць канцэпцыю абавязковага жыцця ў цэлібаце, лічачы яе супярэчнай Свяшчэннаму Пісанню. Яны вучаць, што бясшлюбнасць можа прыносіць пэўныя перавагі, але яна павінна быць выключна асабістым выбарам. [[Мармоны]] катэгарычна адмаўляюць цэлібат і падкрэсліваюць важнасць манагамнага шлюбу (хаця гістарычна практыкавалі палігінію). == У іншых рэлігіях і культурах == === Старажытная Грэцыя і Рым === [[Файл:A sadhu by the Ghats on the Ganges, Varanasi.jpg|міні|апраў|Садху каля Ганга ў [[Варанасі]], 2008 год.]] У [[Спарта|Спарце]] і многіх грэчаскіх гарадах адмова ад шлюбу была падставай для пазбаўлення грамадзянства і магла пераследвацца як злачынства. У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] цэлібат лічыўся адхіленнем і караўся фінансава. Выключэннем былі [[Весталкі|весталкі]] — служыцелькі культу багіні Весты, якія давалі абет бясшлюбнасці на 30 гадоў. Парушальніц абету закопвалі ў зямлю жыўцом. Піфагарэізм, філасофскі рух заснаваны Піфагорам, уключаў не толькі вегетарыянства, але і сексуальнае ўстрыманне, лічачы, што цэлібат спрыяе духоўнай адарванасці і раўнавазе. === Індуізм === У [[Індуізм|індуізме]] лічыцца, што сексуальная актыўнасць адцягвае ад навучання і дасягнення выратавання. Таму палавое ўстрыманне неабходна выконваць на першым этапе жыцця — [[Брахмачар’я|брахмачар'я]] (да 24 гадоў), а таксама на апошнім — санньяса (75—100 гадоў). Цэлібат практыкуюць [[Садху|садху]] (святыя аскеты) і ёгі, якія пакідаюць звычайны лад жыцця дзеля вызвалення (мокшы) і медытацыі. Таксама лічыцца, што цэлібат дапамагае развіць звышнатуральныя сілы (сідхі). У манаскім ордэне Веданты, заснаваным Рамакрышнам у XIX стагоддзі, цэлібат патрабаваўся для захавання энергіі і яднання духу з [[Брахман]]ам<ref name="encyclopedia">{{Cite web |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/other-religious-beliefs-and-general-terms/religion-general/celibacy |title=''Maura O’Neill. ''Encyclopedia of Sex and Gender: Culture Society History |access-date=2021-08-02 |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020021147/https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/other-religious-beliefs-and-general-terms/religion-general/celibacy |url-status=live |lang=en}}</ref>. У руху Брахма Кумарыс цэлібат спрыяе міру і перамозе над пахацінствам. === Будызм і Джайнізм === У [[Джайнізм|джайнізме]] прапаведуецца поўны цэлібат нават для маладых манахаў, ён лічыцца істотным для дасягнення мокшы. У [[Будызм|будызме]] тхеравады нежанаты манах, які адрокся ад свету і яго жаданняў, лічыцца бліжэйшым да [[Нірвана|вызвалення]]. Сам Гаўтама Буда адрокся ад сваёй жонкі Ясахары і сына Рахулы дзеля аскетычнага жыцця. Будызм махаяны менш патрабавальны да цэлібату і вучыць, што свецкія людзі таксама могуць дасягнуць прасвятлення. У [[Японія|Японіі]] гістарычна склалася традыцыя жанатага будысцкага духавенства (рэстаўрацыя Мэйдзі ў 1872 годзе легалізавала шлюбы для клірыкаў, напрыклад, знакаміты прынц Хігасіфусімі Куніхідэ быў манахам і бацькам). === Іўдаізм === У [[Іўдаізм|іўдаізме]] адмоўнае стаўленне да бясшлюбнасці грунтуецца на прамым біблейскім прадпісанні «пладзіцеся і размнажайцеся» (Быц. 1:28). Нежанаты мужчына разглядаўся толькі як палова чалавечай істоты. Іўдаізм не бачыць у цэлібаце сродку для святасці і лічыць яго перашкодай асабістаму ўдасканаленню. Гэта ілюструецца тэрмінам «кідушын» («асвячэнне»), які азначае заручыны, а таксама тым фактам, што першасвятар павінен быў быць жанатым (Ляв. 21:13). Нежанатыя не дапускаліся да некаторых грамадскіх і рэлігійных пасад (напрыклад, суддзяў па крымінальных справах). Ідэя, што ў шлюбе ёсць нешта амаральнае, была абвергнута Нахманідам у XIII стагоддзі. Традыцыйны погляд выказаны ў [[Шулхан арух]]у: «усякі, хто не ўдзельнічае ў працягу роду, нібыта пралівае кроў, прымяншае Божы вобраз і прымушае Шхіну пакідаць Ізраіль». У мінулым рэлігійны суд нават меў права прымушаць да жаніцьбы мужчыну пасля 20 гадоў. Аднак есеі ў часы Другога Храма практыкавалі цэлібат. === Іслам === У [[Іслам|ісламе]] большасць навукоўцаў лічаць бясшлюбнасць забароненай. Іслам жорстка асуджае пазашлюбныя сувязі, але вельмі заахвочвае шлюб. Хадысы прарока [[Мухамад]]а абвяшчаюць, што «шлюб — гэта палова рэлігіі», і што кожны, хто здольны ажаніцца, павінен зрабіць гэта. [[Каран]] (57:27) гаворыць аб манастве хрысціян: «Манаства, якое яны самі вынайшлі, Мы не прадпісвалі ім». Аднак некаторыя [[Суфізм|суфійскія]] аскеты практыкавалі цэлібат як форму самадысцыпліны і містычнага шляху (напрыклад, у ордэне Кадырыя ў Кітаі, дзе лідары традыцыйна нежанатыя, як шэйх Ян Шыцзюнь, і сярод дэрвішаў Хайдарыі). === Зараастрызм === [[Зараастрызм|Зараастрыйскі]] тэкст «Відэўдад» (4:47) усхваляе жанатага мужчыну: «чалавек, у якога ёсць жонка, значна вышэйшы за таго, хто жыве ва ўстрыманні»<ref>{{Cite web |title=AVESTA: VENDIDAD (English): Fargard 4. Contracts and offenses. |url=https://www.avesta.org/vendidad/vd4sbe.htm |access-date=2024-12-05 |website=www.avesta.org|lang=en}}</ref>. === У іншых культурах === Традыцыя «клятвенных нявінніц» на Балканах развілася з кодэкса Лека Дукаджыні (албанскі канун). Жанчыны давалі абет цэлібату і атрымлівалі права браць на сябе сацыяльную ролю мужчын (атрымліваць у спадчыну зямлю, насіць мужчынскае адзенне). Падчас Руху 4 мая ў Кітаі абяцанні цэлібату выкарыстоўваліся як сродак барацьбы супраць традыцыйных шлюбаў. Таксама цікава, што да канца XIX стагоддзя цэлібат быў абавязковым для прафесараў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага]] і [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэтаў]]. Духоўны настаўнік Мехер Баба сцвярджаў: «для духоўнага шукальніка жыццё ў строгім цэлібаце пераважнейшае за сямейнае жыццё, калі ўстрыманне даецца яму лёгка... Але для звычайных людзей сямейнае жыццё, несумненна, пажаданае... шукальнік павінен пазбягаць таннага кампрамісу паміж імі: распуснасць прывядзе яго ў хаос некіруемай юрлівасці»<ref>Baba, Meher (1967). ''Discourses''. '''1'''. San Francisco: Sufism Reoriented. pp. 144–46. {{ISBN|978-1-880619-09-4}}.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул |аўтар=Аникьев И. И. |загаловак=Целибат |выданне=Большая российская энциклопедия |том=34 |спасылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/4674261 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928125237/https://bigenc.ru/religious_studies/text/4674261 |archivedate=28 верасня 2022 |lang=ru}} * {{Артыкул |загаловак=Целибат |выданне=Католическая энциклопедия |том=5 |месца=М. |год=2013 |старонкі=131—134 |lang=ru}} * {{кніга |аўтар=Heid Stefan |загаловак=Celibacy in the Early Church: The Beginnings of a Discipline of Obligatory Continence for Clerics in East and West |месца=San Francisco |выдавецтва=Ignatius Press |год=2000 |старонак=376 |isbn=0-89870-800-1 |url=https://books.google.com/books?id=Qxy3l0F7mUwC#v=onepage |lang=en}} * {{Артыкул |загаловак=Безбрачие (Целибат) |выданне=Православная Богословская Энциклопедия |том=2 |месца=Петраград |год=1901 |спасылка=http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html |lang=ru}} * {{кніга |аўтар=Brown Gabrielle |загаловак=The New Celibacy: Why More Men and Women Are Abstaining from Sex—and Enjoying It |месца=New York |выдавецтва=McGraw-Hill Education |год=1980 |isbn=0-07-008430-0 |url=https://archive.org/details/newcelibacywhymo00brow |lang=en}} * {{кніга |аўтар=Kumor Bolesław, Obertyński Zdzisław |загаловак=Historia Kościoła w Polsce |том=I |месца=Poznań – Warszawa |выдавецтва=Pallotinum |год=1974 |lang=pl}} * {{Артыкул |аўтар=Філоненко М. В. |загаловак=Безшлюбність |выданне=Юридична енцыклапедыя |том=1 |спасылка=http://leksika.com.ua/11490327/legal/bezshlyubnist |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161202034430/http://leksika.com.ua/11490327/legal/bezshlyubnist |archivedate=2 снежня 2016 |lang=uk}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хрысціянства]] [[Катэгорыя:Сексуальныя прадпісанні ў рэлігіі]] [[Катэгорыя:Добраахвотная або вымушаная адмова ад сексуальнасці]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія тэрміны]] [[Катэгорыя:Манахі]] jwexhshbpkb6l5yuh2k1f15qfnr51gt 5142492 5142490 2026-05-16T20:15:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* У іншых культурах */ 5142492 wikitext text/x-wiki [[Файл:KateriTekakwitha.jpg|міні|Каталіцкая святая [[Катэры Тэкаквіта]], міранка індзейскага паходжання (алганкіны-магаўкі), якая дала прыватны зарок вечнай бясшлюбнасці.]] [[Файл:Saint Jean-Baptiste au désert, Raphaël (Louvre INV 606) 01.jpg|міні|апраў|«Ян Хрысціцель у пустыні» (праца [[Рафаэль Санці|Рафаэля]], каля 1517 года). [[Ян Хрысціцель]] лічыцца папярэднікам Хрыста, які вёў цэлібатнае жыццё самаадрачэння і пакаяння.]] '''Цэліба́т''' (ад {{lang-la|caelibatus}}, {{lang-la|caelebs}} — халасты, нежанаты) або '''бясшлю́бнасць''' — стан добраахвотнай адмовы ад шлюбу, палавога жыцця (поўнага [[Палавое ўстрыманне|палавога ўстрымання]]) або і таго, і іншага разам. У грамадзянскім і кананічным праве гэты тэрмін азначае халастое жыццё па-за шлюбам<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Целибат}}</ref>. У вузкім сэнсе тэрмін прымяняецца толькі да тых, для каго халасты стан з’яўляецца вынікам свяшчэннага зароку, акта самаадрачэння або рэлігійнага пераканання<ref name="O'Brien">{{cite book|last=O'Brien|first=Jodi|url=https://books.google.com/books?id=_nyHS4WyUKEC&pg=PT150|title=Encyclopedia of Gender and Society, Volume 1|publisher=[[SAGE Publications|SAGE]]|year=2009|isbn=978-1412909167|pages=118–119|lang=en}}</ref><ref name="Garner2009">{{cite book |author=Bryan Garner|title=Garner's Modern American Usage|url=https://books.google.com/books?id=FwmQpyibKkAC&pg=PA145|date=28 ліпеня 2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-988877-1|page=145|lang=en}}</ref>, і часта асацыюецца з роляй рэлігійнага дзеяча. У больш шырокім сэнсе ён звычайна разумеецца толькі як устрыманне ад любой палавой актыўнасці<ref name="Celibate">{{cite web|title=Celibate|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=11 студзеня 2014|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/celibate|archive-url=https://web.archive.org/web/20130302180840/http://oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/celibate|url-status=dead|archive-date=2 сакавіка 2013|lang=en}}</ref>. Цэлібат з’яўляецца адным з абавязковых атрыбутаў манаства<ref name="БРЭ">{{БРЭ|статья=Целибат|автор=Аникьев И. И.|том=34|ref = Аникьев|ссылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/4674261|архив=https://web.archive.org/web/20220928125237/https://bigenc.ru/religious_studies/text/4674261|архив дата=2022-09-28}}</ref>. У [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царкве]] цэлібат абавязковы для [[Дыякан|дыяканаў]] і [[Святар|святароў]] пасля [[Рукапалажэнне|рукапалажэння]] (пасвячэння), калі да прыняцця сану яны не ўступілі ў шлюб, а для [[Епіскап|епіскапаў]] — як перад, так і пасля рукапалажэння. У [[Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царкве]] цэлібат абавязковы для дыяканаў пасля пасвячэння (калі яны не былі жанатыя раней), а для святароў і епіскапаў — ва ўсіх выпадках<ref name="КЭ">Целибат // [[Католическая энциклопедия]]. Т.5. ― М.: 2013. ― ст. 131—134</ref>. Ва [[Усходнекаталіцкія цэрквы|Усходнекаталіцкіх цэрквах]] захоўваецца права мець жанатае духавенства. Большасць [[Пратэстанцтва|пратэстанцкіх цэркваў]], а таксама [[іўдаізм]] і [[іслам]], увогуле адмаўляюць цэлібат, бо лічаць шлюб і сямейнае жыццё неабходнымі<ref name="ЕЭ">{{ЭЕЭ|10466|Безбрачие}}</ref>, аднак гістарычна існавалі асобныя секты і рухі, якія яго практыкавалі. == Этымалогія і тэрміналогія == Беларускае слова ''цэлібат'', паходзіць ад лацінскага ''caelibatus'' («стан быць нежанатым»), якое ўтварылася ад лацінскага ''caelebs'' («нежанаты»). Гэтае слова паходзіць ад двух протаіндаеўрапейскіх каранёў: ''*kaiwelo-'' («адзін») і ''*lib(h)s-'' («жыць»)<ref>Online Etymology Dictionary, [http://www.etymonline.com/index.php?term=celibacy Celibacy]. Праверана 11 жніўня 2009.</ref>. Словы «ўстрыманне» і «цэлібат» часта выкарыстоўваюцца як сінонімы, але яны не абавязкова азначаюць адно і тое ж. Палавое ўстрыманне ([[кантыненцыя]]) — гэта адмова ад некаторых або ўсіх аспектаў палавой актыўнасці, часта на пэўны абмежаваны перыяд часу<ref>{{cite book|chapter=Abstinence and Continence|title=Dictionary of Moral Theology|editor1-last=Palazzini|editor1-first=Pietro|location=London|publisher=Burns & Oates|year=1962|lang=en}}</ref>, у той час як цэлібат вызначаецца як добраахвотны рэлігійны абет не браць шлюб або не ўступаць у палавыя сувязі наогул<ref name="Schadé2006">{{cite book|author=Johannes P. Schadé|title=Encyclopedia of World Religions|url=https://books.google.com/books?id=XRkfKdho-5cC&pg=PT180|year=2006|publisher=Foreign Media Group|isbn=978-1-60136-000-7|page=180|lang=en}}</ref>. [[Асексуальнасць]] таксама часта змешваецца з цэлібатам і ўстрыманнем, але лічыцца асобнай з’явай, паколькі цэлібат і ўстрыманне з’яўляюцца паводзінамі, матываванымі асабістымі або рэлігійнымі перакананнямі, а асексуальнасць звязана з унутранай адсутнасцю палавой цягі<ref name="DePaulo">{{cite magazine|first=Bella|last=DePaulo|title=ASEXUALS: Who Are They and Why Are They Important?: We have so much more to learn about asexuality. |magazine=[[Psychology Today]]|date=23 снежня 2009 |access-date=12 кастрычніка 2016 |url=http://www.psychologytoday.com/blog/living-single/200912/asexuals-who-are-they-and-why-are-they-important|lang=en}}</ref>. Амерыканскі даследчык [[А. У. Рычард Сайп]] адзначаў, што нават у адносна аднародным асяроддзі каталіцкіх святароў «проста няма дакладнага аперацыйнага вызначэння цэлібату»<ref name="Sipe1990b">{{cite book|author=A.W. Richard Sipe|title=A Secret World: Sexuality and the Search For Celibacy|url=https://books.google.com/books?id=DxqLZI2Lpp4C&pg=PA52|year=1990|publisher=Routledge|isbn=1-134-85134-0|page=52|lang=en}}</ref>. [[Элізабэт Эбат]] у сваёй кнізе «Гісторыя цэлібату» (2001) пісала, што яна склала вызначэнне, якое адкідае жорстка педантычныя і бескарысныя адрозненні паміж цэлібатам, цнатлівасцю і дзявоцтвам. Канцэпцыя «новага цэлібату» была ўведзена [[Габрыэль Браўн]] у яе кнізе 1980 года, дзе яна сцвярджае, што ўстрыманне — гэта «водгук звонку», а цэлібат — «водгук знутры»<ref>{{cite book|last=Brown|first=Gabrielle|title=The New Celibacy: A Journey to Love, Intimacy, and Good Health in a New Age|url=https://archive.org/details/newcelibacyjourn0000brow|url-access=registration|edition=Rev|location=New York|publisher=McGraw-Hill|year=1989|isbn=9780070084391|lang=en}}</ref>. Згодна з яе вызначэннем, цэлібат (нават кароткатэрміновы, які практыкуецца па нерэлігійных прычынах) — гэта значна больш, чым проста адсутнасць сексу; яго мэта складаецца ў асобасным росце і пашырэнні магчымасцей. Гэтую перспектыву падзяляюць і іншыя аўтары, такія як [[Вэндзі Келер]] і [[Вэндзі Шаліт]]<ref>Abbott, Elizabeth. ''A History of Celibacy''. Cambridge, Massachusetts: DaCapo, 1999; Keller, Wendy. ''The Cult of the Born-Again Virgin: How Single Women Can Reclaim Their Sexual Power''. Deerfield Beach, Florida: Health Communications, 1999; Shalit, Wendy. ''A Return to Modesty: Discovering the Lost Virtue''. New York: Touchstone, 2000.</ref>. == У хрысціянстве == === Біблійныя асновы і ранняе хрысціянства === У [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] няма прамой запаведзі аб тым, што вучні [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] павінны жыць у цэлібаце<ref name=Chadwick>Henry Chadwick, The Early Church, {{ISBN|978-0140231991}}</ref>. Згодна з тэкстамі, апостал [[Апостал Пётр|Пётр]] меў цешчу, якую вылечыў Ісус (Мк. 1:29-34), а апостал ад сямідзесяці Філіп быў жанаты (Дзеян. 21:9). Філосаф і багаслоў II стагоддзя [[Клімент Александрыйскі]] таксама пісаў, што ў Пятра і Філіпа былі дзеці, і што Філіп выдаў сваіх дачок замуж<ref name="Евсевий">{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Evsevij_Kesarijskij/tserkovnaja-istorija/3_30 |title=''Евсевий Кесарийский (Памфил).'' Церковная история. Книга 3. Глава 30 |access-date=2021-07-28 |archive-date=2021-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113093001/https://azbyka.ru/otechnik/Evsevij_Kesarijskij/tserkovnaja-istorija/3_30 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. Адносна наяўнасці жонкі ў [[Апостал Павел|апостала Паўла]] існуюць розныя версіі. Клімент Александрыйскі, грунтуючыся на фразе з [[Першае пасланне да Карынфян|Першага паслання да Карынфян]] (1 Кар. 9:5) пра права мець «спадарожніцай сястру-жонку», рабіў выснову, што апостал таксама быў жанаты. Тым не менш, меркаванне пра бясшлюбнасць Паўла грунтуецца на яго словах у 1 Кар. 7:1-9, дзе ён раіць «не дакранацца да жанчыны» і жадае, каб усе людзі былі, як і ён. Апостал Павел падкрэсліваў важнасць пераадолення жаданняў плоці і лічыў стан цэлібату вышэйшым за шлюб, праводзячы паралелі паміж адносінамі сужэнцаў і адносінамі Хрыста з Царквой (Эф. 5:25-28)<ref name="CrooksBaur2010">{{cite book |author1=Robert Crooks|author2=Karla Baur|title=Our Sexuality |url=https://books.google.com/books?id=MpRnPtmdRVwC&pg=PA11|year=2010|publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-81294-4 |page=11|edition=11th|lang=en}}</ref>. Ён пісаў: {{цытата|Нежанаты клапоціцца пра Гасподняе, як дагадзіць Госпаду; а жанаты клапоціцца пра мірское, як дагадзіць жонцы... Калі ж хто лічыць непрыстойным для сваёй дзяўчыны тое, каб яна, будучы ў сталым узросце, заставалася так, той няхай робіць, як хоча: не зграшыць; няхай такія выходзяць замуж. Але хто непахісна цвёрды ў сэрцы сваім і, не будучы абмежаваны патрэбай, але маючы ўладу ў сваёй волі, вырашыў у сэрцы сваім захоўваць сваю дзяўчыну, той добра робіць. (1 Кар. 7:32, 36-37)}} Сам Хрыстос, калі яго вучні выказалі здагадку, што «лепш не жаніцца», заявіў: «Не ўсе ўмяшчаюць слова гэтае, а каму дадзена. Бо ёсць скапцы, якія з улоння маці нарадзіліся так; і ёсць скапцы, якія аскопленыя людзьмі; і ёсць скапцы, якія самі сябе аскапілі дзеля Валадарства Нябеснага. Хто можа ўмясціць, няхай умясціць» (Мц. 19:10-12). Нягледзячы на тое, што гістарычна еўнухі (скапцы) не абавязкова былі цэлібатнымі, на працягу наступных стагоддзяў гэтае сцвярджэнне стала інтэрпрэтавацца як спасылка на неабходнасць цэлібату для духавенства<ref name="Hester">{{cite journal|last = Hester|first = J. David|title = Eunuchs and the Postgender Jesus: Matthew 19.12 and Transgressive Sexualities|journal = Journal for the Study of the New Testament|volume = 28|issue = 1|pages = 13–40|language = en|date = Sep 2005|doi = 10.1177/0142064X05057772| s2cid = 145724743}}</ref>. Сам Хрыстос у хрысціянскай традыцыі разглядаецца як узор ідэальнай цнатлівасці («Кароль нявіннікаў»)<ref>{{cite book|first=Pius|last=Parsch|title=The Church's Year of Grace|year=1953|publisher=Liturgical Press|lccn=53003963|oclc=1822896|lang=en}}</ref>. Разуменне цэлібату ў раннім хрысціянстве таксама падмацоўвалася верай у хуткі канец свету, з-за чаго планаванне новых сем’яў губляла сэнс. У ранняй Царкве жанатыя мужчыны маглі быць надзелены любым свяшчэнным санам. Апостал Павел пісаў: «Епіскап павінен быць беззаганны, адной жонкі муж» (1 Цім. 3:2), аднак да канца IV стагоддзя жанатыя епіскапы сустракаліся ўжо як выключэнне. Даўжэй за ўсё яны захоўваліся ў цэрквах Афрыкі і Лівіі, што пазней было асуджана [[Шосты Усяленскі сабор|VI Усяленскім саборам]]<ref>[http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html ''Марков Н. Ф.'' Безбрачие]. {{Wayback|url=http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html |date=20140419015913 }}. Православная Богословская Энциклопедия.</ref>. З V стагоддзя на Усходзе запанавала практыка недапушчэння жанатых мужчын да епіскапскага рукапалажэння. У той жа час на Захадзе аформілася традыцыя не дапускаць жанатых да ўсіх чыноў святарства, пачынаючы з іпадыяканата. У пачатку III стагоддзя [[Апостальскія пастановы|Каноны Апостальскіх пастаноў]] вызначалі, што толькі ніжэйшыя клірыкі могуць браць шлюб пасля пасвячэння, але шлюбы епіскапаў, святароў і дыяканаў не дазваляліся. Пры гэтым Сінод у Гангры (345 год) асудзіў фальшывы аскетызм вернікаў, якія байкатавалі набажэнствы, што праводзіліся жанатым духавенствам. [[Файл:St Macarius the Great with Cherub.jpg|міні|апраў|«Святы [[Макарый Вялікі|Макарый]] і Херувім», фрэска з манастыра Святой Кацярыны на Сінаі. Айцы Пустыні адыгралі значную ролю ў развіцці хрысціянскага аскетызму і цэлібату.]] Упершыню патрабаванне поўнага ўстрымання ў шлюбе для ўсяго духавенства было вылучана на Эльвірскім саборы ў Іспаніі каля 305—306 гадоў. 33-і канон абвяшчаў: «Епіскапы, прэсвітары, дыяканы і іншыя асобы з ліку духавенства павінны цалкам устрымлівацца ад палавых зносін са сваімі жонкамі і ад нараджэння дзяцей. Калі хтосьці не падпарадкоўваецца, ён павінен быць адхілены ад духоўнай пасады»<ref>[https://web.archive.org/web/20080410025012/http://faculty.cua.edu/Pennington/Canon%20Law/ElviraCanons.htm The Council of Elvira, ca. 306. Canon 33.]</ref><ref name="Никодим (Милош)">{{Cite web |url=http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_vselen_soborov_nikodim_milosh.htm#_Toc68915144 |title=Толкование епископа Никодима (Милоша) на 13-го правило Шестого Вселенского Собора, Трулльского иначе Пято-Шестого Собора. |access-date=2021-07-29 |archive-date=2016-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212152859/http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_vselen_soborov_nikodim_milosh.htm#_Toc68915144 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. Пры гэтым Сінод у [[Анкара|Анкіры]] (314 год) у 10-м каноне пастанавіў, што дыяканы, якія падчас пасвячэння заявілі аб сваім жаданні ажаніцца, могуць гэта зрабіць з дазволу епіскапа і працягваць служэнне, але тыя, хто не зрабіў такой заявы, павінны быць адхіленыя ў выпадку жаніцьбы. [[Першы Нікейскі сабор|Першы Усяленскі Нікейскі сабор]] у 325 годзе (канон 3) забараніў епіскапам, прэсвітарам і дыяканам жыць з жанчынамі, акрамя маці, сястры ці цёткі (гэты канон быў накіраваны галоўным чынам супраць канкубінату, а не законнага шлюбу). Карфагенскі сінод 390 года таксама заклікаў да «дасканалага ўстрымання», спасылаючыся на тое, што «гэтаму вучылі апосталы і гэта захоўвалася ў старажытныя часы». Знакаміты ліст [[Сінезій Кірэнскі|Сінезія Кірэнскага]] (каля 414 года) сведчыць пра тое, што асабісты выбар у гэтым пытанні тады яшчэ паважаўся, і для святароў і дыяканаў шлюбы заставаліся папулярнымі. Значны ўплыў на развіццё цэлібату аказалі так званыя Айцы Пустыні — хрысціянскія пустэльнікі. [[Павел Фівейскі]] часта лічыцца першым пустэльнікам ([[анахарэт]]ам), але менавіта [[Антоній Вялікі]] стаў пачынальнікам руху. Каля 270 года ён прадаў сваю маёмасць і сышоў глыбока ў пустыню дзеля поўнай адзіноты і надзвычайнага аскетызму, адмаўляючыся ад усіх цялесных задавальненняў. З часам да яго далучыліся тысячы мужчын і жанчын, якія жылі ў цэлібаце. Згодна са святым [[Еранім Стрыдонскі|Еранімам]] (каля 347—420), цэлібат з’яўляецца маральнай цнотай, якая заключаецца ў тым, каб «жыць у плоці, але па-за плоццю», і не паддавацца распусным думкам і жаданням. Еранім таксама сцвярджаў, што Пётр і іншыя апосталы былі жанатыя да свайго паклікання, але пасля адмовіліся ад шлюбных адносін. === Погляды Аўрэлія Аўгусціна === У ранняй Царкве вышэйшыя клірыкі жылі ў шлюбах. [[Аўрэлій Аўгусцін]] вучыў, што [[першародны грэх]] [[Адам і Ева|Адама і Евы]] быў актам неразважлівасці, за якім рушылі ўслед гонар і непаслушэнства Богу. Дрэва пазнання дабра і зла было сімвалам парадку стварэння, і эгацэнтрызм прымусіў [[Адам і Ева|Адама і Еву]] з’есці плод з яго, не праявіўшы павагі да свету, створанага Богам. На думку Аўгусціна, яны не ўпалі б у грэх, калі б Сатана не пасеяў у іх пачуццях «корань зла». Іх прырода была параненая пахацінствам або лібіда, якое паўплывала на чалавечы інтэлект, волю, аффекты і жаданні, уключаючы сексуальную жаду. Ужо ў сваіх працах Аўгусцін вучыў, што першародны грэх перадаецца менавіта праз пахацінства, якое ён разглядаў як запал душы і цела, што робіць чалавецтва «масай пагібелі» (асуджаным натоўпам) і аслабляе свабоду волі. Гэтыя погляды на сексуальнасць аказалі велізарны ўплыў на фарміраванне царкоўнай дактрыны аб неабходнасці цэлібату для святарскага служэння. === У Каталіцкай царкве === [[Файл:Conventual Franciscan.JPG|міні|апраў|Манах-францысканец, 2012 год. Традыцыя цэлібату моцна ўкаранілася сярод манаскіх ордэнаў Заходняй Царквы.]] У VIII стагоддзі цэлібат стаў агульным правілам на Захадзе, але санкцыянаваны як адзіная форма духоўнага жыцця ён быў толькі ў XI стагоддзі падчас так званай [[Грыгарыянскія рэформы|Грыгарыянскай рэформы]]. Скліканы папам [[Грыгорый VII (Папа Рымскі)|Грыгорыем VII]] сабор у Рыме ў 1075 годзе пастанавіў разглядаць шлюб свяшчэннаслужыцеляў як [[блуд]]адзейства. Цэлібат як кананічную норму для субдыяканату і вышэйшых санаў канчаткова замацаваў [[Другі Латэранскі сабор]] у 1139 годзе, які пастанавіў: «мы таксама пастанаўляем, што тыя, хто ў субдыяканаце і вышэйшых санах уступілі ў шлюб або маюць наложніц, былі пазбаўлены сваёй пасады і царкоўнага прыходу. Бо, паколькі яны павінны быць і называцца храмам Божым, пасудзінай Госпада, мясцінай Святога Духа, непрыстойна, каб яны аддаваліся шлюбу і нечыстотам». Сабор таксама забараніў наведваць імшы тых, у каго ёсць жонкі або наложніцы, і пастанавіў скасоўваць іх шлюбы, бо такі саюз, заключаны ў парушэнне царкоўнага закона, не з’яўляецца сапраўдным шлюбам<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/Disciplinary_Decrees_of_the_General_Councils/The_Tenth_General_Council Second Lateran Council. The Tenth General Council (1139). Canon 6, 7.]</ref>. У некаторых месцах прымус і нават заняволенне жонак і дзяцей святароў выкарыстоўваліся для выканання закона. Напрыклад, Сінод у Павіі (1018) пастанавіў абвяшчаць дзяцей клірыкаў рабамі, а Сінод у Мельфі (1189, канон 12) прымяняў падобныя санкцыі да жонак і наложніц, якія маглі быць захопленыя феадаламі. Да канца Сярэднявечча ў Еўропе каля 25 % святароў усё яшчэ жылі ў канкубінаце. Гэты недахоп дысцыпліны быў звязаны з адсутнасцю вучэння аб аскезе і стаўленнем да працы святара больш як да функцыянера, чым як да душпастыра. Патрабаванне аб цэлібаце было пацверджана на 24-й сесіі [[Трыдэнцкі сабор|Трыдэнцкага сабора]] (1563). Канон IX абвяшчаў: «Калі хтосьці скажа, што клірыкі, якія атрымалі пасвячэнні, або асобы, якія ўрачыста прысягнулі захоўваць цнатлівасць, могуць браць шлюб […] няхай будзе выключаны з супольнасці вернікаў». Канон X дадаваў, што «калі хто скажа, што стан шлюбны павінен ставіцца вышэй за стан дзявоцтва або цэлібату… няхай будзе выкляты». Нягледзячы на гэта, нават у XVI стагоддзі існавала мноства свяшчэннаслужыцеляў, якія жылі ў шлюбе і лічылі яго кананічнай справай<ref name=" Никодим (Милош)"/>. [[Другі Ватыканскі сабор]] (1962—1965) прысвяціў бясшлюбнасці духавенства 16-ы пункт дэкрэта «Presbyterorum ordinis». Ён пацвердзіў неабходнасць цэлібату: {{цытата|Дасканалае і пастаяннае ўстрыманне дзеля Валадарства Нябеснага, прапанаванае Хрыстом Госпадам, на працягу стагоддзяў і нават у нашы дні добраахвотна прыманае і пахвальна выконваемае немалой колькасцю верных Хрысту, Царква заўсёды лічыла асабліва важным для святарскага жыцця. Яно з'яўляецца знакам пастырскай любові і ў той жа час заахвочваннем да яе, асаблівай крыніцай духоўнай плённасці ў свеце... Захоўваючы дзявоцтва або бясшлюбнасць дзеля Валадарства Нябеснага, Прэсвітары прысвячаюць сябе Хрысту ў новай і ўзвышанай якасці, лягчэй з непадзельным сэрцам ідуць за Ім... Гэтымі меркаваннямі, заснаванымі на таямніцы Хрыста і Яго пасланніцтва, бясшлюбнасць, якая раней толькі рэкамендавалася святарам, была пасля ў Лацінскай Царкве прадпісана законам усім, каго ўзводзяць у свяшчэнны сан...<ref>{{Cite web |url=http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt341.html |title=Presbyterorum ordinis |access-date=2015-06-18 |archive-date=2015-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704063527/http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt341.html |url-status=live |lang=ru}}</ref>}} У 1967 годзе Папа [[Павел VI]] у энцыкліцы «[[Sacerdotalis caelibatus]]» пацвердзіў ранейшае права Царквы і прывёў хрысталагічныя, эклезіялагічныя і эсхаталагічныя абгрунтаванні цэлібату. Гэтыя ж матывы Папа [[Ян Павел II]] падрабязна апісаў у сваёй кнізе «Устаньце, хадзем!». Яго хрысталагічная матывацыя заключалася ў тым, што Хрыстос заставаўся нежанатым, каб цалкам прысвяціць сябе Богу і людзям. Эклезіялагічная матывацыя сцвярджала, што святар пераймае дзявочую любоў Хрыста да Царквы. Эсхаталагічная матывацыя падкрэслівала, што цэлібат прадвяшчае надыход апошніх часоў збаўлення. У сучасным праве Каталіцкай царквы толькі нежанатыя мужчыны могуць быць пасвечаны ў святары лацінскага абраду (каноны 1037 і 1031). Аднак жанатыя мужчыны могуць стаць пастаяннымі [[Дыякан|дыяканамі]]. Таксама былыя пратэстанцкія або англіканскія святары, якія пераходзяць у каталіцтва і ўжо знаходзяцца ў шлюбе, могуць быць пасвечаны ў каталіцкія святары без прыняцця зароку цэлібату, але не могуць ажаніцца паўторна ў выпадку смерці жонкі. Цэлібат не з’яўляецца нязменным дагматам Царквы, а хутчэй пытаннем дысцыпліны, як выкарыстанне мясцовай мовы падчас імшы. Аднак абавязак захоўваецца да таго часу, пакуль не адбудзецца афіцыйных змяненняў<ref name="Catholic.com Article">{{cite web|title=Celibacy and the Priesthood |url=http://www.catholic.com/library/Celibacy_and_the_Priesthood.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205100019/http://www.catholic.com/library/Celibacy_and_the_Priesthood.asp |archive-date=5 снежня 2008 |lang=en}}</ref>. У Каталіцкай царквы існуюць таксама свецкія цэлібатарыі, напрыклад, нумерарыі і далучаныя члены Прэлатуры [[Opus Dei]]. У 1971 годзе ў Рыме было даследавана выкананне цэлібату, і справаздача паказала, што псіхасексуальная нясталасць часта выяўлялася ў гетэрасексуальнай і гомасексуальнай актыўнасці святароў. У 2002 годзе польскі сексолаг [[Збігнеў Леў-Старовіч]] у сваёй справаздачы адзначыў, што цэлібат выклікае ахоўныя механізмы і кампенсаторныя паводзіны: ідэалізацыя або [[Мізагінія|абясцэньванне жанчын]], імкненне да ўлады і багацця, аддаленасць ад паўсядзённага жыцця, развіццё тэалогіі граху і антысексуальных дакучлівых ідэй, выпадкі [[Педафілія|педафіліі]]. Нягледзячы на дыскусіі і заклікі да рэформ, Папа [[Ян Павел II]] рашуча выступаў супраць адмены інстытута бясшлюбнасці духавенства<ref name="Кольер">[http://endic.ru/colier/Celibat-7148.html Целибат]{{Недоступная ссылка}}. Энциклопедия Кольера.</ref>. У [[Ірландыя|Ірландыі]] гісторыі некаторых святароў, якія сталі бацькамі дзяцей, напрыклад, епіскап [[Эаман Кейсі]] і [[Майкл Кліры]], выклікалі вялікі рэзананс. Гісторык і філосаф [[Уіл Дзюрант]], разглядаючы духавенства як ідэальных ахоўнікаў дзяржавы Платона, пісаў, што цэлібат стаў часткай псіхалагічнай структуры ўлады клірыкаў: яны былі свабодныя ад эгаізму сям’і, а іх уяўная перавага над целам выклікала трапятанне ў свецкіх грэшнікаў<ref name="Durant">{{cite book |first=Will |last=Durant |year=2005 |title=Story of Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=suLI7RoaBEEC&pg=PA34 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-671-69500-2|lang=en}}</ref>. Сучасны даследчык [[Рычард П. О'Браен]] (1995) адзначаў, што лепшае разуменне чалавечай псіхалогіі прымусіла задацца пытаннем аб уплыве цэлібату на развіццё духавенства, асабліва ўлічваючы негатыўнае стаўленне да бясшлюбнасці ў многіх нееўрапейскіх краінах<ref name="Catholicism 1995, p. 291">The HarperCollins Encyclopedia of Catholicism, 1995, ed. O’Brien, Richard, NY: Harper Collins Publishers, p. 291</ref>. ==== У Польшчы і на Русі ==== Гісторыя цэлібату на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]] і [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] мела свае асаблівасці. Да канца XII стагоддзя ў Польшчы практыкавалася пасвячэнне жанатых мужчын. Бясшлюбнасць патрабавалася ад епіскапаў, але былі выключэнні: напрыклад, епіскап Улацлаўскі Огер меў жонку Бурну і сына Агеровіча, які адыгрываў значную ролю ў Вялікай Польшчы<ref name="autonazwa1">{{cytuj książkę |nazwisko = Ptaśnik| imię = Jan| autor link = Jan Ptaśnik | tytuł = Kultura wieków średnich. Życie religijne i społeczne | wydawca = PWN| miejsce = Warszawa| rok = 1959| język = pl}}</ref>. Рэформа царквы ў XI—XII стагоддзях сутыкалася з цяжкасцямі: кіраўнікі прызначалі на пасады сваіх прыхільнікаў, квітнелі [[сіманія]] і [[непатызм]]. Паступова цэлібат пачаў зацвярджацца праз дзейнасць легатаў і сінодаў, напрыклад, легата [[Гвалон]]а ў 1103 годзе, які пазбавіў пасады кракаўскага епіскапа Чэслава, верагодна, за шлюб. Пры Папе [[Інакенцій III|Інакенціі III]] у Польшчу прыбылі легаты, якія рэанімавалі правілы аб бясшлюбнасці, у прыватнасці, [[П'етра Капуана]] ў 1197 годзе. Архіепіскап [[Генрык Кетліч]] зрабіў цэлібат абавязковым правам. Шлюбы святароў былі прызнаны незаконнымі, а іх дзеці — «з незаконнага ложка», што мела на мэце прадухіліць перадачу царкоўнай маёмасці ў спадчыну. Сын святара мог стаць клірыкам толькі праз папскую дыспенсацыю, напрыклад, дакумент Папы [[Ганорый III|Ганорыя III]]. Аднак нават у XIII стагоддзі цэлібат не заўсёды выконваўся; хронікі згадваюць кракаўскага кантара Траяна, які памёр у 1269 годзе ў асяроддзі шматлікіх дзяцей і ўнукаў<ref name="autonazwa1" />. У перыяд Рэфармацыі пытанне аб адмене цэлібату ставілася польскім каралём перад Папам, але прапанова была адхілена, а Трыдэнцкі сабор дапамог канчаткова замацаваць бясшлюбнасць у Польшчы. === У Праваслаўнай і Усходнекаталіцкіх цэрквах === [[Файл:Orthodox priest.jpg|міні|апраў|Праваслаўны святар у [[Іерусалім]]е. Большасць праваслаўных святароў жанатыя.]] У праваслаўі — як і ва [[Усходнекаталіцкія цэрквы|ўсходнекаталіцкіх цэрквах]] — шлюб дапускаецца, калі яго заключэнне папярэднічае пасвячэнню ў дыяканскі і святарскі сан. Праваслаўе кіруецца, перш за ўсё, 13-м правілам [[Трульскі сабор|Трульскага сабору]] (691—692 гады), якое абвяшчае: {{цытата|Таму, хто з'явіцца годным рукапалажэння ў іпадыякана, або ў дыякана, або ў прэсвітэра, таму зусім не павінна быць перашкодай да ўзвядзення на такую ступень сужыццё з законнай жонкай; і ад яго падчас пастаўлення не павінна патрабавацца абавязацельства ў тым, што ён утрымаецца ад законных зносін з жонкай сваёй; каб мы не былі прымушаныя такім чынам абразіць Богам устаноўлены шлюб... Хто пажадае разарваць шлюб святара і яго жонкі, будзе адлучаны ад царквы.}} Сабор у Труле таксама зацвердзіў нормы для епіскапаў: яны могуць быць нежанатымі або ўдаўцамі, а калі жанатыя, павінны назаўжды разлучыцца са сваёй жонкай. У [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царкве]] ў епіскапы рукапалагаюць выключна з ліку [[Архімандрыт|архімандрытаў]] (вышэйшы сан манаствуючых прэсвітараў), але ніяк не з ліку бясшлюбнага або жанатага белага духавенства. Практыка рукапалажэння бясшлюбнага духавенства, якое не прымала манаства, мае ў расійскай гісторыі пачатак у асобе Аляксандра Горскага, якога на гэты крок падштурхнуў мітрапаліт [[Філарэт (Драздоў)]]. У 2011 годзе РПЦ прыняла дакумент, згодна з якім рукапалажэнне ў святары бясшлюбных асоб павінна разглядацца як выключная практыка і здзяйсняцца не раней за дасягненне 30-гадовага ўзросту і атрымання вышэйшай багаслоўскай адукацыі<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1401235.html О хиротонии безбрачных лиц, не состоящих в монашестве]. {{Wayback|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1401235.html |date=20210730190833 }}, 3.02.2011.</ref>. Калі пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года ўкраінскія і беларускія іерархіі злучыліся з Рымскай царквой, яны дабіліся адабрэння жанатага духавенства ад Папы [[Клімент VIII|Клімента VIII]] у буле «Magnus Dominus». Спроба сінода ў Львове ў 1891 годзе ўстанавіць абавязковы цэлібат не мела поспеху. Аднак пазней епіскапы [[Рыгор Хамішын]] (1929) і [[Іасафат Кацылоўскі]] (1924) адмовіліся пасвячаць жанатых кандыдатаў. Складаная сітуацыя развілася ў дыяспары. Цыркуляр ад 1 кастрычніка 1890 года забараняў жанатым святарам быць душпастырамі ў Амерыцы. Апазіцыя Рыма да жанатага духавенства ў ЗША прывяла да таго, што шмат святароў і вернікаў, напрыклад, каля 100 000 чалавек у Пітсбургу на чале з Арэстам Чорнакам, аддзяліліся і перайшлі ў Праваслаўе. === У пратэстантызме === [[Пратэстанцтва|Пратэстанцкая Рэфармацыя]] адкінула цэлібатнае жыццё і сексуальнае ўстрыманне для прапаведнікаў. Рэфарматары лічылі, што наяўнасць сям’і ў святара карысная для царкоўнай суполкі. Аднак пратэстанцкія цэлібатныя супольнасці, у тым ліку манаскія ордэны, усё яшчэ існуюць у лютэранскім і англіканскім асяроддзі, напрыклад, ордэн «Дочкі Марыі» ў лютэранстве. Некаторыя дробныя хрысціянскія рухі, такія як шэйкеры (Shakers), Таварыства Гармоніі і Кляштар Эфрата, прапагандавалі цэлібат як лепшы лад жыцця для ўсіх сваіх членаў, лічачы шлюб грахоўным і аддаючы перавагу ўсынаўленню. Многія [[евангельскія хрысціяне]] аддаюць перавагу тэрміну «ўстрыманне» замест «цэлібату», засяроджваючыся на адмове ад дашлюбнага сексу. Аднак некаторыя адзінокія людзі імкнуцца да новага разумення цэлібату, сфакусаванага на Богу, а не як на абавязковым царкоўным абеце. У пяцідзясятніцкіх цэрквах, напрыклад, Pentecostal Mission, таксама існуе цэлібатнае служэнне для штатных святароў. Некаторыя хрысціяне-гомасексуалы выбіраюць цэлібат у адпаведнасці з вучэннем сваіх дэнамінацый аб гомасексуальнасці. У 2014 годзе Амерыканская асацыяцыя хрысціянскіх кансультантаў выключыла са свайго этычнага кодэкса заахвочванне канверсійнай тэрапіі і замест гэтага заклікала гомасексуалаў да цэлібату. === У іншых хрысціянскіх рухах === [[Сведкі Іеговы]] не прымаюць канцэпцыю абавязковага жыцця ў цэлібаце, лічачы яе супярэчнай Свяшчэннаму Пісанню. Яны вучаць, што бясшлюбнасць можа прыносіць пэўныя перавагі, але яна павінна быць выключна асабістым выбарам. [[Мармоны]] катэгарычна адмаўляюць цэлібат і падкрэсліваюць важнасць манагамнага шлюбу (хаця гістарычна практыкавалі палігінію). == У іншых рэлігіях і культурах == === Старажытная Грэцыя і Рым === [[Файл:A sadhu by the Ghats on the Ganges, Varanasi.jpg|міні|апраў|Садху каля Ганга ў [[Варанасі]], 2008 год.]] У [[Спарта|Спарце]] і многіх грэчаскіх гарадах адмова ад шлюбу была падставай для пазбаўлення грамадзянства і магла пераследвацца як злачынства. У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] цэлібат лічыўся адхіленнем і караўся фінансава. Выключэннем былі [[вясталкі]] — служыцелькі культу багіні [[Веста|Весты]], якія давалі зарок бясшлюбнасці на 30 гадоў. Парушальніц зароку закопвалі ў зямлю жыўцом. [[Піфагарэізм]], філасофскі рух заснаваны [[Піфагор]]ам, уключаў не толькі вегетарыянства, але і сексуальнае ўстрыманне, лічачы, што цэлібат спрыяе духоўнай адарванасці і раўнавазе. === Індуізм === У [[індуізм]]е лічыцца, што сексуальная актыўнасць адцягвае ад навучання і дасягнення выратавання. Таму палавое ўстрыманне неабходна выконваць на першым этапе жыцця — [[Брахмачар’я|брахмачар’я]] (да 24 гадоў), а таксама на апошнім — санньяса (75—100 гадоў). Цэлібат практыкуюць [[садху]] (святыя аскеты) і ёгі, якія пакідаюць звычайны лад жыцця дзеля вызвалення (мокшы) і медытацыі. Таксама лічыцца, што цэлібат дапамагае развіць звышнатуральныя сілы (сідхі). У манаскім ордэне Веданты, заснаваным Рамакрышнам у XIX стагоддзі, цэлібат патрабаваўся для захавання энергіі і яднання духу з [[Брахман]]ам<ref name="encyclopedia">{{Cite web |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/other-religious-beliefs-and-general-terms/religion-general/celibacy |title=''Maura O’Neill. ''Encyclopedia of Sex and Gender: Culture Society History |access-date=2021-08-02 |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020021147/https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/other-religious-beliefs-and-general-terms/religion-general/celibacy |url-status=live |lang=en}}</ref>. У руху Брахма Кумарыс цэлібат спрыяе міру і перамозе над пахацінствам. === Будызм і джайнізм === У [[джайнізм]]е прапаведуецца поўны цэлібат нават для маладых манахаў, ён лічыцца істотным для дасягнення мокшы. У [[будызм]]е тхеравады нежанаты манах, які адрокся ад свету і яго жаданняў, лічыцца бліжэйшым да [[Нірвана|вызвалення]]. Сам Гаўтама Буда адрокся ад сваёй жонкі Ясахары і сына Рахулы дзеля аскетычнага жыцця. Будызм махаяны менш патрабавальны да цэлібату і вучыць, што свецкія людзі таксама могуць дасягнуць прасвятлення. У [[Японія|Японіі]] гістарычна склалася традыцыя жанатага будысцкага духавенства, а [[рэстаўрацыя Мэйдзі]] ў 1872 годзе легалізавала шлюбы для клірыкаў, напрыклад, знакаміты прынц [[Хігасіфусімі Куніхідэ]] быў манахам і бацькам. === Іўдаізм === У [[іўдаізм]]е адмоўнае стаўленне да бясшлюбнасці грунтуецца на прамым біблейскім прадпісанні «пладзіцеся і размнажайцеся» (Быц. 1:28). Нежанаты мужчына разглядаўся толькі як палова чалавечай істоты. Іўдаізм не бачыць у цэлібаце сродку для святасці і лічыць яго перашкодай асабістаму ўдасканаленню. Гэта ілюструецца тэрмінам «кідушын» («асвячэнне»), які азначае заручыны, а таксама тым фактам, што першасвятар павінен быў быць жанатым (Ляв. 21:13). Нежанатыя не дапускаліся да некаторых грамадскіх і рэлігійных пасад, напрыклад, суддзяў па крымінальных справах. Ідэя, што ў шлюбе ёсць нешта амаральнае, была абвергнута Нахманідам у XIII стагоддзі. Традыцыйны погляд выказаны ў [[Шулхан арух]]у: «усякі, хто не ўдзельнічае ў працягу роду, нібыта пралівае кроў, прымяншае Божы вобраз і прымушае Шхіну пакідаць Ізраіль». У мінулым рэлігійны суд нават меў права прымушаць да жаніцьбы мужчыну пасля 20 гадоў. Аднак есеі ў часы Другога Храма практыкавалі цэлібат. === Іслам === У [[іслам]]е большасць навукоўцаў лічаць бясшлюбнасць забароненай. Іслам жорстка асуджае пазашлюбныя сувязі, але вельмі заахвочвае шлюб. Хадысы прарока [[Мухамад]]а абвяшчаюць, што «шлюб — гэта палова рэлігіі», і што кожны, хто здольны ажаніцца, павінен зрабіць гэта. [[Каран]] (57:27) гаворыць аб манастве хрысціян: «Манаства, якое яны самі вынайшлі, Мы не прадпісвалі ім». Аднак некаторыя [[Суфізм|суфійскія]] аскеты практыкавалі цэлібат як форму самадысцыпліны і містычнага шляху, напрыклад, у ордэне Кадырыя ў Кітаі, дзе лідары традыцыйна нежанатыя, як шэйх [[Ян Шыцзюнь]], і сярод дэрвішаў Хайдарыі. === Зараастрызм === [[Зараастрызм|Зараастрыйскі]] тэкст «Відэўдад» (4:47) усхваляе жанатага мужчыну: «чалавек, у якога ёсць жонка, значна вышэйшы за таго, хто жыве ва ўстрыманні»<ref>{{Cite web |title=AVESTA: VENDIDAD (English): Fargard 4. Contracts and offenses. |url=https://www.avesta.org/vendidad/vd4sbe.htm |access-date=2024-12-05 |website=www.avesta.org|lang=en}}</ref>. === У іншых культурах === Традыцыя «клятвенных нявінніц» на Балканах развілася з кодэкса Лека Дукаджыні (албанскі канун). Жанчыны давалі зарок цэлібату і атрымлівалі права браць на сябе сацыяльную ролю мужчын (атрымліваць у спадчыну зямлю, насіць мужчынскае адзенне). Падчас [[Рух 4 мая|Руху 4 мая]] ў Кітаі абяцанні цэлібату выкарыстоўваліся як сродак барацьбы супраць традыцыйных шлюбаў. Таксама цікава, што да канца XIX стагоддзя цэлібат быў абавязковым для прафесараў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага]] і [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэтаў]]. Духоўны настаўнік Мехер Баба сцвярджаў: «для духоўнага шукальніка жыццё ў строгім цэлібаце пераважнейшае за сямейнае жыццё, калі ўстрыманне даецца яму лёгка… Але для звычайных людзей сямейнае жыццё, несумненна, пажаданае… шукальнік павінен пазбягаць таннага кампрамісу паміж імі: распуснасць прывядзе яго ў хаос некіруемай юрлівасці»<ref>Baba, Meher (1967). ''Discourses''. '''1'''. San Francisco: Sufism Reoriented. pp. 144-46. {{ISBN|978-1-880619-09-4}}.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул |аўтар=Аникьев И. И. |загаловак=Целибат |выданне=Большая российская энциклопедия |том=34 |спасылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/4674261 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928125237/https://bigenc.ru/religious_studies/text/4674261 |archivedate=28 верасня 2022 |lang=ru}} * {{Артыкул |загаловак=Целибат |выданне=Католическая энциклопедия |том=5 |месца=М. |год=2013 |старонкі=131—134 |lang=ru}} * {{кніга |аўтар=Heid Stefan |загаловак=Celibacy in the Early Church: The Beginnings of a Discipline of Obligatory Continence for Clerics in East and West |месца=San Francisco |выдавецтва=Ignatius Press |год=2000 |старонак=376 |isbn=0-89870-800-1 |url=https://books.google.com/books?id=Qxy3l0F7mUwC#v=onepage |lang=en}} * {{Артыкул |загаловак=Безбрачие (Целибат) |выданне=Православная Богословская Энциклопедия |том=2 |месца=Петраград |год=1901 |спасылка=http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html |lang=ru}} * {{кніга |аўтар=Brown Gabrielle |загаловак=The New Celibacy: Why More Men and Women Are Abstaining from Sex—and Enjoying It |месца=New York |выдавецтва=McGraw-Hill Education |год=1980 |isbn=0-07-008430-0 |url=https://archive.org/details/newcelibacywhymo00brow |lang=en}} * {{кніга |аўтар=Kumor Bolesław, Obertyński Zdzisław |загаловак=Historia Kościoła w Polsce |том=I |месца=Poznań – Warszawa |выдавецтва=Pallotinum |год=1974 |lang=pl}} * {{Артыкул |аўтар=Філоненко М. В. |загаловак=Безшлюбність |выданне=Юридична енцыклапедыя |том=1 |спасылка=http://leksika.com.ua/11490327/legal/bezshlyubnist |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161202034430/http://leksika.com.ua/11490327/legal/bezshlyubnist |archivedate=2 снежня 2016 |lang=uk}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хрысціянства]] [[Катэгорыя:Сексуальныя прадпісанні ў рэлігіі]] [[Катэгорыя:Добраахвотная або вымушаная адмова ад сексуальнасці]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія тэрміны]] [[Катэгорыя:Манахі]] rnu65eek2zmb4y0ypupawhjzsc2wwnx 5142493 5142492 2026-05-16T20:20:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5142493 wikitext text/x-wiki [[Файл:KateriTekakwitha.jpg|міні|Каталіцкая святая [[Катэры Тэкаквіта]], міранка індзейскага паходжання (алганкіны-магаўкі), якая дала прыватны зарок вечнай бясшлюбнасці.]] [[Файл:Saint Jean-Baptiste au désert, Raphaël (Louvre INV 606) 01.jpg|міні|апраў|«Ян Хрысціцель у пустыні» (праца [[Рафаэль Санці|Рафаэля]], каля 1517 года). [[Ян Хрысціцель]] лічыцца папярэднікам Хрыста, які вёў цэлібатнае жыццё самаадрачэння і пакаяння.]] '''Цэліба́т''' (ад {{lang-la|caelibatus}}, {{lang-la|caelebs}} — халасты, нежанаты) або '''бясшлю́бнасць''' — стан добраахвотнай адмовы ад шлюбу, палавога жыцця (поўнага [[Палавое ўстрыманне|палавога ўстрымання]]) або і таго, і іншага разам. У грамадзянскім і кананічным праве гэты тэрмін азначае халастое жыццё па-за шлюбам<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Целибат}}</ref>. У вузкім сэнсе тэрмін прымяняецца толькі да тых, для каго халасты стан з’яўляецца вынікам свяшчэннага зароку, акта самаадрачэння або рэлігійнага пераканання<ref name="O'Brien">{{cite book|last=O'Brien|first=Jodi|url=https://books.google.com/books?id=_nyHS4WyUKEC&pg=PT150|title=Encyclopedia of Gender and Society, Volume 1|publisher=[[SAGE Publications|SAGE]]|year=2009|isbn=978-1412909167|pages=118–119|lang=en}}</ref><ref name="Garner2009">{{cite book |author=Bryan Garner|title=Garner's Modern American Usage|url=https://books.google.com/books?id=FwmQpyibKkAC&pg=PA145|date=28 ліпеня 2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-988877-1|page=145|lang=en}}</ref>, і часта асацыюецца з роляй рэлігійнага дзеяча. У больш шырокім сэнсе ён звычайна разумеецца толькі як устрыманне ад любой палавой актыўнасці<ref name="Celibate">{{cite web|title=Celibate|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=11 студзеня 2014|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/celibate|archive-url=https://web.archive.org/web/20130302180840/http://oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/celibate|url-status=dead|archive-date=2 сакавіка 2013|lang=en}}</ref>. Цэлібат з’яўляецца адным з абавязковых атрыбутаў манаства<ref name="БРЭ">{{БРЭ|статья=Целибат|автор=Аникьев И. И.|том=34|ref = Аникьев|ссылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/4674261|архив=https://web.archive.org/web/20220928125237/https://bigenc.ru/religious_studies/text/4674261|архив дата=2022-09-28}}</ref>. У [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царкве]] цэлібат абавязковы для [[Дыякан|дыяканаў]] і [[Святар|святароў]] пасля [[Рукапалажэнне|рукапалажэння]] (пасвячэння), калі да прыняцця сану яны не ўступілі ў шлюб, а для [[Епіскап|епіскапаў]] — як перад, так і пасля рукапалажэння. У [[Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царкве]] цэлібат абавязковы для дыяканаў пасля пасвячэння (калі яны не былі жанатыя раней), а для святароў і епіскапаў — ва ўсіх выпадках<ref name="КЭ">Целибат // [[Католическая энциклопедия]]. Т.5. ― М.: 2013. ― ст. 131—134</ref>. Ва [[Усходнекаталіцкія цэрквы|Усходнекаталіцкіх цэрквах]] захоўваецца права мець жанатае духавенства. Большасць [[Пратэстанцтва|пратэстанцкіх цэркваў]], а таксама [[іўдаізм]] і [[іслам]], увогуле адмаўляюць цэлібат, бо лічаць шлюб і сямейнае жыццё неабходнымі<ref name="ЕЭ">{{ЭЕЭ|10466|Безбрачие}}</ref>, аднак гістарычна існавалі асобныя секты і рухі, якія яго практыкавалі. == Этымалогія і тэрміналогія == Беларускае слова ''цэлібат'', паходзіць ад лацінскага ''caelibatus'' («стан быць нежанатым»), якое ўтварылася ад лацінскага ''caelebs'' («нежанаты»). Гэтае слова паходзіць ад двух протаіндаеўрапейскіх каранёў: ''*kaiwelo-'' («адзін») і ''*lib(h)s-'' («жыць»)<ref>Online Etymology Dictionary, [http://www.etymonline.com/index.php?term=celibacy Celibacy]. Праверана 11 жніўня 2009.</ref>. Словы «ўстрыманне» і «цэлібат» часта выкарыстоўваюцца як сінонімы, але яны не абавязкова азначаюць адно і тое ж. Палавое ўстрыманне ([[кантыненцыя]]) — гэта адмова ад некаторых або ўсіх аспектаў палавой актыўнасці, часта на пэўны абмежаваны перыяд часу<ref>{{cite book|chapter=Abstinence and Continence|title=Dictionary of Moral Theology|editor1-last=Palazzini|editor1-first=Pietro|location=London|publisher=Burns & Oates|year=1962|lang=en}}</ref>, у той час як цэлібат вызначаецца як добраахвотны рэлігійны абет не браць шлюб або не ўступаць у палавыя сувязі наогул<ref name="Schadé2006">{{cite book|author=Johannes P. Schadé|title=Encyclopedia of World Religions|url=https://books.google.com/books?id=XRkfKdho-5cC&pg=PT180|year=2006|publisher=Foreign Media Group|isbn=978-1-60136-000-7|page=180|lang=en}}</ref>. [[Асексуальнасць]] таксама часта змешваецца з цэлібатам і ўстрыманнем, але лічыцца асобнай з’явай, паколькі цэлібат і ўстрыманне з’яўляюцца паводзінамі, матываванымі асабістымі або рэлігійнымі перакананнямі, а асексуальнасць звязана з унутранай адсутнасцю палавой цягі<ref name="DePaulo">{{cite magazine|first=Bella|last=DePaulo|title=ASEXUALS: Who Are They and Why Are They Important?: We have so much more to learn about asexuality. |magazine=[[Psychology Today]]|date=23 снежня 2009 |access-date=12 кастрычніка 2016 |url=http://www.psychologytoday.com/blog/living-single/200912/asexuals-who-are-they-and-why-are-they-important|lang=en}}</ref>. Амерыканскі даследчык [[А. У. Рычард Сайп]] адзначаў, што нават у адносна аднародным асяроддзі каталіцкіх святароў «проста няма дакладнага аперацыйнага вызначэння цэлібату»<ref name="Sipe1990b">{{cite book|author=A.W. Richard Sipe|title=A Secret World: Sexuality and the Search For Celibacy|url=https://books.google.com/books?id=DxqLZI2Lpp4C&pg=PA52|year=1990|publisher=Routledge|isbn=1-134-85134-0|page=52|lang=en}}</ref>. [[Элізабэт Эбат]] у сваёй кнізе «Гісторыя цэлібату» (2001) пісала, што яна склала вызначэнне, якое адкідае жорстка педантычныя і бескарысныя адрозненні паміж цэлібатам, цнатлівасцю і дзявоцтвам. Канцэпцыя «новага цэлібату» была ўведзена [[Габрыэль Браўн]] у яе кнізе 1980 года, дзе яна сцвярджае, што ўстрыманне — гэта «водгук звонку», а цэлібат — «водгук знутры»<ref>{{cite book|last=Brown|first=Gabrielle|title=The New Celibacy: A Journey to Love, Intimacy, and Good Health in a New Age|url=https://archive.org/details/newcelibacyjourn0000brow|url-access=registration|edition=Rev|location=New York|publisher=McGraw-Hill|year=1989|isbn=9780070084391|lang=en}}</ref>. Згодна з яе вызначэннем, цэлібат (нават кароткатэрміновы, які практыкуецца па нерэлігійных прычынах) — гэта значна больш, чым проста адсутнасць сексу; яго мэта складаецца ў асобасным росце і пашырэнні магчымасцей. Гэтую перспектыву падзяляюць і іншыя аўтары, такія як [[Вэндзі Келер]] і [[Вэндзі Шаліт]]<ref>Abbott, Elizabeth. ''A History of Celibacy''. Cambridge, Massachusetts: DaCapo, 1999; Keller, Wendy. ''The Cult of the Born-Again Virgin: How Single Women Can Reclaim Their Sexual Power''. Deerfield Beach, Florida: Health Communications, 1999; Shalit, Wendy. ''A Return to Modesty: Discovering the Lost Virtue''. New York: Touchstone, 2000.</ref>. == У хрысціянстве == === Біблійныя асновы і ранняе хрысціянства === У [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] няма прамой запаведзі аб тым, што вучні [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] павінны жыць у цэлібаце<ref name=Chadwick>Henry Chadwick, The Early Church, {{ISBN|978-0140231991}}</ref>. Згодна з тэкстамі, апостал [[Апостал Пётр|Пётр]] меў цешчу, якую вылечыў Ісус ({{Біблія|Мк|1:29-34}}), а апостал ад сямідзесяці Філіп быў жанаты ({{Біблія|Дз|21:9}}). Філосаф і багаслоў II стагоддзя [[Клімент Александрыйскі]] таксама пісаў, што ў Пятра і Філіпа былі дзеці, і што Філіп выдаў сваіх дачок замуж<ref name="Евсевий">{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Evsevij_Kesarijskij/tserkovnaja-istorija/3_30 |title=''Евсевий Кесарийский (Памфил).'' Церковная история. Книга 3. Глава 30 |access-date=2021-07-28 |archive-date=2021-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113093001/https://azbyka.ru/otechnik/Evsevij_Kesarijskij/tserkovnaja-istorija/3_30 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. Адносна наяўнасці жонкі ў [[Апостал Павел|апостала Паўла]] існуюць розныя версіі. Клімент Александрыйскі, грунтуючыся на фразе з [[Першае пасланне да Карынфян|Першага паслання да Карынфян]] ({{Біблія|1Кар|9:5}}) пра права мець «спадарожніцай сястру-жонку», рабіў выснову, што апостал таксама быў жанаты. Тым не менш, меркаванне пра бясшлюбнасць Паўла грунтуецца на яго словах у {{Біблія|1Кар|7:1-9}}, дзе ён раіць «не дакранацца да жанчыны» і жадае, каб усе людзі былі, як і ён. Апостал Павел падкрэсліваў важнасць пераадолення жаданняў плоці і лічыў стан цэлібату вышэйшым за шлюб, праводзячы паралелі паміж адносінамі сужэнцаў і адносінамі Хрыста з Царквой ({{Біблія|Эф|5:25-28}})<ref name="CrooksBaur2010">{{cite book |author1=Robert Crooks|author2=Karla Baur|title=Our Sexuality |url=https://books.google.com/books?id=MpRnPtmdRVwC&pg=PA11|year=2010|publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-81294-4 |page=11|edition=11th|lang=en}}</ref>. Ён пісаў: {{цытата|Нежанаты клапоціцца пра Гасподняе, як дагадзіць Госпаду; а жанаты клапоціцца пра мірское, як дагадзіць жонцы... Калі ж хто лічыць непрыстойным для сваёй дзяўчыны тое, каб яна, будучы ў сталым узросце, заставалася так, той няхай робіць, як хоча: не зграшыць; няхай такія выходзяць замуж. Але хто непахісна цвёрды ў сэрцы сваім і, не будучы абмежаваны патрэбай, але маючы ўладу ў сваёй волі, вырашыў у сэрцы сваім захоўваць сваю дзяўчыну, той добра робіць. ({{Біблія|Эф|7:32}}, {{Біблія|Эф|7:36-37}})}} Сам Хрыстос, калі яго вучні выказалі здагадку, што «лепш не жаніцца», заявіў: «Не ўсе ўмяшчаюць слова гэтае, а каму дадзена. Бо ёсць скапцы, якія з улоння маці нарадзіліся так; і ёсць скапцы, якія аскопленыя людзьмі; і ёсць скапцы, якія самі сябе аскапілі дзеля Валадарства Нябеснага. Хто можа ўмясціць, няхай умясціць» ({{Біблія|Мц|19:10-12}}). Нягледзячы на тое, што гістарычна еўнухі (скапцы) не абавязкова былі цэлібатнымі, на працягу наступных стагоддзяў гэтае сцвярджэнне стала інтэрпрэтавацца як спасылка на неабходнасць цэлібату для духавенства<ref name="Hester">{{cite journal|last = Hester|first = J. David|title = Eunuchs and the Postgender Jesus: Matthew 19.12 and Transgressive Sexualities|journal = Journal for the Study of the New Testament|volume = 28|issue = 1|pages = 13–40|language = en|date = Sep 2005|doi = 10.1177/0142064X05057772| s2cid = 145724743}}</ref>. Сам Хрыстос у хрысціянскай традыцыі разглядаецца як узор ідэальнай цнатлівасці («Кароль нявіннікаў»)<ref>{{cite book|first=Pius|last=Parsch|title=The Church's Year of Grace|year=1953|publisher=Liturgical Press|lccn=53003963|oclc=1822896|lang=en}}</ref>. Разуменне цэлібату ў раннім хрысціянстве таксама падмацоўвалася верай у хуткі канец свету, з-за чаго планаванне новых сем’яў губляла сэнс. У ранняй Царкве жанатыя мужчыны маглі быць надзелены любым свяшчэнным санам. Апостал Павел пісаў: «Епіскап павінен быць беззаганны, адной жонкі муж» ({{Біблія|1Цім|3:2}}), аднак да канца IV стагоддзя жанатыя епіскапы сустракаліся ўжо як выключэнне. Даўжэй за ўсё яны захоўваліся ў цэрквах Афрыкі і Лівіі, што пазней было асуджана [[Шосты Усяленскі сабор|VI Усяленскім саборам]]<ref>[http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html ''Марков Н. Ф.'' Безбрачие]. {{Wayback|url=http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html |date=20140419015913 }}. Православная Богословская Энциклопедия.</ref>. З V стагоддзя на Усходзе запанавала практыка недапушчэння жанатых мужчын да епіскапскага рукапалажэння. У той жа час на Захадзе аформілася традыцыя не дапускаць жанатых да ўсіх чыноў святарства, пачынаючы з іпадыяканата. У пачатку III стагоддзя [[Апостальскія пастановы|Каноны Апостальскіх пастаноў]] вызначалі, што толькі ніжэйшыя клірыкі могуць браць шлюб пасля пасвячэння, але шлюбы епіскапаў, святароў і дыяканаў не дазваляліся. Пры гэтым Сінод у Гангры (345 год) асудзіў фальшывы аскетызм вернікаў, якія байкатавалі набажэнствы, што праводзіліся жанатым духавенствам. [[Файл:St Macarius the Great with Cherub.jpg|міні|апраў|«Святы [[Макарый Вялікі|Макарый]] і Херувім», фрэска з манастыра Святой Кацярыны на Сінаі. Айцы Пустыні адыгралі значную ролю ў развіцці хрысціянскага аскетызму і цэлібату.]] Упершыню патрабаванне поўнага ўстрымання ў шлюбе для ўсяго духавенства было вылучана на Эльвірскім саборы ў Іспаніі каля 305—306 гадоў. 33-і канон абвяшчаў: «Епіскапы, прэсвітары, дыяканы і іншыя асобы з ліку духавенства павінны цалкам устрымлівацца ад палавых зносін са сваімі жонкамі і ад нараджэння дзяцей. Калі хтосьці не падпарадкоўваецца, ён павінен быць адхілены ад духоўнай пасады»<ref>[https://web.archive.org/web/20080410025012/http://faculty.cua.edu/Pennington/Canon%20Law/ElviraCanons.htm The Council of Elvira, ca. 306. Canon 33.]</ref><ref name="Никодим (Милош)">{{Cite web |url=http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_vselen_soborov_nikodim_milosh.htm#_Toc68915144 |title=Толкование епископа Никодима (Милоша) на 13-го правило Шестого Вселенского Собора, Трулльского иначе Пято-Шестого Собора. |access-date=2021-07-29 |archive-date=2016-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212152859/http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_vselen_soborov_nikodim_milosh.htm#_Toc68915144 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. Пры гэтым Сінод у [[Анкара|Анкіры]] (314 год) у 10-м каноне пастанавіў, што дыяканы, якія падчас пасвячэння заявілі аб сваім жаданні ажаніцца, могуць гэта зрабіць з дазволу епіскапа і працягваць служэнне, але тыя, хто не зрабіў такой заявы, павінны быць адхіленыя ў выпадку жаніцьбы. [[Першы Нікейскі сабор|Першы Усяленскі Нікейскі сабор]] у 325 годзе (канон 3) забараніў епіскапам, прэсвітарам і дыяканам жыць з жанчынамі, акрамя маці, сястры ці цёткі (гэты канон быў накіраваны галоўным чынам супраць канкубінату, а не законнага шлюбу). Карфагенскі сінод 390 года таксама заклікаў да «дасканалага ўстрымання», спасылаючыся на тое, што «гэтаму вучылі апосталы і гэта захоўвалася ў старажытныя часы». Знакаміты ліст [[Сінезій Кірэнскі|Сінезія Кірэнскага]] (каля 414 года) сведчыць пра тое, што асабісты выбар у гэтым пытанні тады яшчэ паважаўся, і для святароў і дыяканаў шлюбы заставаліся папулярнымі. Значны ўплыў на развіццё цэлібату аказалі так званыя Айцы Пустыні — хрысціянскія пустэльнікі. [[Павел Фівейскі]] часта лічыцца першым пустэльнікам ([[анахарэт]]ам), але менавіта [[Антоній Вялікі]] стаў пачынальнікам руху. Каля 270 года ён прадаў сваю маёмасць і сышоў глыбока ў пустыню дзеля поўнай адзіноты і надзвычайнага аскетызму, адмаўляючыся ад усіх цялесных задавальненняў. З часам да яго далучыліся тысячы мужчын і жанчын, якія жылі ў цэлібаце. Згодна са святым [[Еранім Стрыдонскі|Еранімам]] (каля 347—420), цэлібат з’яўляецца маральнай цнотай, якая заключаецца ў тым, каб «жыць у плоці, але па-за плоццю», і не паддавацца распусным думкам і жаданням. Еранім таксама сцвярджаў, што Пётр і іншыя апосталы былі жанатыя да свайго паклікання, але пасля адмовіліся ад шлюбных адносін. === Погляды Аўрэлія Аўгусціна === У ранняй Царкве вышэйшыя клірыкі жылі ў шлюбах. [[Аўрэлій Аўгусцін]] вучыў, што [[першародны грэх]] [[Адам і Ева|Адама і Евы]] быў актам неразважлівасці, за якім рушылі ўслед гонар і непаслушэнства Богу. Дрэва пазнання дабра і зла было сімвалам парадку стварэння, і эгацэнтрызм прымусіў [[Адам і Ева|Адама і Еву]] з’есці плод з яго, не праявіўшы павагі да свету, створанага Богам. На думку Аўгусціна, яны не ўпалі б у грэх, калі б Сатана не пасеяў у іх пачуццях «корань зла». Іх прырода была параненая пахацінствам або лібіда, якое паўплывала на чалавечы інтэлект, волю, аффекты і жаданні, уключаючы сексуальную жаду. Ужо ў сваіх працах Аўгусцін вучыў, што першародны грэх перадаецца менавіта праз пахацінства, якое ён разглядаў як запал душы і цела, што робіць чалавецтва «масай пагібелі» (асуджаным натоўпам) і аслабляе свабоду волі. Гэтыя погляды на сексуальнасць аказалі велізарны ўплыў на фарміраванне царкоўнай дактрыны аб неабходнасці цэлібату для святарскага служэння. === У Каталіцкай царкве === [[Файл:Conventual Franciscan.JPG|міні|апраў|Манах-францысканец, 2012 год. Традыцыя цэлібату моцна ўкаранілася сярод манаскіх ордэнаў Заходняй Царквы.]] У VIII стагоддзі цэлібат стаў агульным правілам на Захадзе, але санкцыянаваны як адзіная форма духоўнага жыцця ён быў толькі ў XI стагоддзі падчас так званай [[Грыгарыянскія рэформы|Грыгарыянскай рэформы]]. Скліканы папам [[Грыгорый VII (Папа Рымскі)|Грыгорыем VII]] сабор у Рыме ў 1075 годзе пастанавіў разглядаць шлюб свяшчэннаслужыцеляў як [[блуд]]адзейства. Цэлібат як кананічную норму для субдыяканату і вышэйшых санаў канчаткова замацаваў [[Другі Латэранскі сабор]] у 1139 годзе, які пастанавіў: «мы таксама пастанаўляем, што тыя, хто ў субдыяканаце і вышэйшых санах уступілі ў шлюб або маюць наложніц, былі пазбаўлены сваёй пасады і царкоўнага прыходу. Бо, паколькі яны павінны быць і называцца храмам Божым, пасудзінай Госпада, мясцінай Святога Духа, непрыстойна, каб яны аддаваліся шлюбу і нечыстотам». Сабор таксама забараніў наведваць імшы тых, у каго ёсць жонкі або наложніцы, і пастанавіў скасоўваць іх шлюбы, бо такі саюз, заключаны ў парушэнне царкоўнага закона, не з’яўляецца сапраўдным шлюбам<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/Disciplinary_Decrees_of_the_General_Councils/The_Tenth_General_Council Second Lateran Council. The Tenth General Council (1139). Canon 6, 7.]</ref>. У некаторых месцах прымус і нават заняволенне жонак і дзяцей святароў выкарыстоўваліся для выканання закона. Напрыклад, Сінод у Павіі (1018) пастанавіў абвяшчаць дзяцей клірыкаў рабамі, а Сінод у Мельфі (1189, канон 12) прымяняў падобныя санкцыі да жонак і наложніц, якія маглі быць захопленыя феадаламі. Да канца Сярэднявечча ў Еўропе каля 25 % святароў усё яшчэ жылі ў канкубінаце. Гэты недахоп дысцыпліны быў звязаны з адсутнасцю вучэння аб аскезе і стаўленнем да працы святара больш як да функцыянера, чым як да душпастыра. Патрабаванне аб цэлібаце было пацверджана на 24-й сесіі [[Трыдэнцкі сабор|Трыдэнцкага сабора]] (1563). Канон IX абвяшчаў: «Калі хтосьці скажа, што клірыкі, якія атрымалі пасвячэнні, або асобы, якія ўрачыста прысягнулі захоўваць цнатлівасць, могуць браць шлюб […] няхай будзе выключаны з супольнасці вернікаў». Канон X дадаваў, што «калі хто скажа, што стан шлюбны павінен ставіцца вышэй за стан дзявоцтва або цэлібату… няхай будзе выкляты». Нягледзячы на гэта, нават у XVI стагоддзі існавала мноства свяшчэннаслужыцеляў, якія жылі ў шлюбе і лічылі яго кананічнай справай<ref name=" Никодим (Милош)"/>. [[Другі Ватыканскі сабор]] (1962—1965) прысвяціў бясшлюбнасці духавенства 16-ы пункт дэкрэта «Presbyterorum ordinis». Ён пацвердзіў неабходнасць цэлібату: {{цытата|Дасканалае і пастаяннае ўстрыманне дзеля Валадарства Нябеснага, прапанаванае Хрыстом Госпадам, на працягу стагоддзяў і нават у нашы дні добраахвотна прыманае і пахвальна выконваемае немалой колькасцю верных Хрысту, Царква заўсёды лічыла асабліва важным для святарскага жыцця. Яно з'яўляецца знакам пастырскай любові і ў той жа час заахвочваннем да яе, асаблівай крыніцай духоўнай плённасці ў свеце... Захоўваючы дзявоцтва або бясшлюбнасць дзеля Валадарства Нябеснага, Прэсвітары прысвячаюць сябе Хрысту ў новай і ўзвышанай якасці, лягчэй з непадзельным сэрцам ідуць за Ім... Гэтымі меркаваннямі, заснаванымі на таямніцы Хрыста і Яго пасланніцтва, бясшлюбнасць, якая раней толькі рэкамендавалася святарам, была пасля ў Лацінскай Царкве прадпісана законам усім, каго ўзводзяць у свяшчэнны сан...<ref>{{Cite web |url=http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt341.html |title=Presbyterorum ordinis |access-date=2015-06-18 |archive-date=2015-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704063527/http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt341.html |url-status=live |lang=ru}}</ref>}} У 1967 годзе Папа [[Павел VI]] у энцыкліцы «[[Sacerdotalis caelibatus]]» пацвердзіў ранейшае права Царквы і прывёў хрысталагічныя, эклезіялагічныя і эсхаталагічныя абгрунтаванні цэлібату. Гэтыя ж матывы Папа [[Ян Павел II]] падрабязна апісаў у сваёй кнізе «Устаньце, хадзем!». Яго хрысталагічная матывацыя заключалася ў тым, што Хрыстос заставаўся нежанатым, каб цалкам прысвяціць сябе Богу і людзям. Эклезіялагічная матывацыя сцвярджала, што святар пераймае дзявочую любоў Хрыста да Царквы. Эсхаталагічная матывацыя падкрэслівала, што цэлібат прадвяшчае надыход апошніх часоў збаўлення. У сучасным праве Каталіцкай царквы толькі нежанатыя мужчыны могуць быць пасвечаны ў святары лацінскага абраду (каноны 1037 і 1031). Аднак жанатыя мужчыны могуць стаць пастаяннымі [[Дыякан|дыяканамі]]. Таксама былыя пратэстанцкія або англіканскія святары, якія пераходзяць у каталіцтва і ўжо знаходзяцца ў шлюбе, могуць быць пасвечаны ў каталіцкія святары без прыняцця зароку цэлібату, але не могуць ажаніцца паўторна ў выпадку смерці жонкі. Цэлібат не з’яўляецца нязменным дагматам Царквы, а хутчэй пытаннем дысцыпліны, як выкарыстанне мясцовай мовы падчас імшы. Аднак абавязак захоўваецца да таго часу, пакуль не адбудзецца афіцыйных змяненняў<ref name="Catholic.com Article">{{cite web|title=Celibacy and the Priesthood |url=http://www.catholic.com/library/Celibacy_and_the_Priesthood.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205100019/http://www.catholic.com/library/Celibacy_and_the_Priesthood.asp |archive-date=5 снежня 2008 |lang=en}}</ref>. У Каталіцкай царквы існуюць таксама свецкія цэлібатарыі, напрыклад, нумерарыі і далучаныя члены Прэлатуры [[Opus Dei]]. У 1971 годзе ў Рыме было даследавана выкананне цэлібату, і справаздача паказала, што псіхасексуальная нясталасць часта выяўлялася ў гетэрасексуальнай і гомасексуальнай актыўнасці святароў. У 2002 годзе польскі сексолаг [[Збігнеў Леў-Старовіч]] у сваёй справаздачы адзначыў, што цэлібат выклікае ахоўныя механізмы і кампенсаторныя паводзіны: ідэалізацыя або [[Мізагінія|абясцэньванне жанчын]], імкненне да ўлады і багацця, аддаленасць ад паўсядзённага жыцця, развіццё тэалогіі граху і антысексуальных дакучлівых ідэй, выпадкі [[Педафілія|педафіліі]]. Нягледзячы на дыскусіі і заклікі да рэформ, Папа [[Ян Павел II]] рашуча выступаў супраць адмены інстытута бясшлюбнасці духавенства<ref name="Кольер">[http://endic.ru/colier/Celibat-7148.html Целибат]{{Недоступная ссылка}}. Энциклопедия Кольера.</ref>. У [[Ірландыя|Ірландыі]] гісторыі некаторых святароў, якія сталі бацькамі дзяцей, напрыклад, епіскап [[Эаман Кейсі]] і [[Майкл Кліры]], выклікалі вялікі рэзананс. Гісторык і філосаф [[Уіл Дзюрант]], разглядаючы духавенства як ідэальных ахоўнікаў дзяржавы Платона, пісаў, што цэлібат стаў часткай псіхалагічнай структуры ўлады клірыкаў: яны былі свабодныя ад эгаізму сям’і, а іх уяўная перавага над целам выклікала трапятанне ў свецкіх грэшнікаў<ref name="Durant">{{cite book |first=Will |last=Durant |year=2005 |title=Story of Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=suLI7RoaBEEC&pg=PA34 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-671-69500-2|lang=en}}</ref>. Сучасны даследчык [[Рычард П. О'Браен]] (1995) адзначаў, што лепшае разуменне чалавечай псіхалогіі прымусіла задацца пытаннем аб уплыве цэлібату на развіццё духавенства, асабліва ўлічваючы негатыўнае стаўленне да бясшлюбнасці ў многіх нееўрапейскіх краінах<ref name="Catholicism 1995, p. 291">The HarperCollins Encyclopedia of Catholicism, 1995, ed. O’Brien, Richard, NY: Harper Collins Publishers, p. 291</ref>. ==== У Польшчы і на Русі ==== Гісторыя цэлібату на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]] і [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] мела свае асаблівасці. Да канца XII стагоддзя ў Польшчы практыкавалася пасвячэнне жанатых мужчын. Бясшлюбнасць патрабавалася ад епіскапаў, але былі выключэнні: напрыклад, епіскап Улацлаўскі Огер меў жонку Бурну і сына Агеровіча, які адыгрываў значную ролю ў Вялікай Польшчы<ref name="autonazwa1">{{cytuj książkę |nazwisko = Ptaśnik| imię = Jan| autor link = Jan Ptaśnik | tytuł = Kultura wieków średnich. Życie religijne i społeczne | wydawca = PWN| miejsce = Warszawa| rok = 1959| język = pl}}</ref>. Рэформа царквы ў XI—XII стагоддзях сутыкалася з цяжкасцямі: кіраўнікі прызначалі на пасады сваіх прыхільнікаў, квітнелі [[сіманія]] і [[непатызм]]. Паступова цэлібат пачаў зацвярджацца праз дзейнасць легатаў і сінодаў, напрыклад, легата [[Гвалон]]а ў 1103 годзе, які пазбавіў пасады кракаўскага епіскапа Чэслава, верагодна, за шлюб. Пры Папе [[Інакенцій III|Інакенціі III]] у Польшчу прыбылі легаты, якія рэанімавалі правілы аб бясшлюбнасці, у прыватнасці, [[П'етра Капуана]] ў 1197 годзе. Архіепіскап [[Генрык Кетліч]] зрабіў цэлібат абавязковым правам. Шлюбы святароў былі прызнаны незаконнымі, а іх дзеці — «з незаконнага ложка», што мела на мэце прадухіліць перадачу царкоўнай маёмасці ў спадчыну. Сын святара мог стаць клірыкам толькі праз папскую дыспенсацыю, напрыклад, дакумент Папы [[Ганорый III|Ганорыя III]]. Аднак нават у XIII стагоддзі цэлібат не заўсёды выконваўся; хронікі згадваюць кракаўскага кантара Траяна, які памёр у 1269 годзе ў асяроддзі шматлікіх дзяцей і ўнукаў<ref name="autonazwa1" />. У перыяд Рэфармацыі пытанне аб адмене цэлібату ставілася польскім каралём перад Папам, але прапанова была адхілена, а Трыдэнцкі сабор дапамог канчаткова замацаваць бясшлюбнасць у Польшчы. === У Праваслаўнай і Усходнекаталіцкіх цэрквах === [[Файл:Orthodox priest.jpg|міні|апраў|Праваслаўны святар у [[Іерусалім]]е. Большасць праваслаўных святароў жанатыя.]] У праваслаўі — як і ва [[Усходнекаталіцкія цэрквы|ўсходнекаталіцкіх цэрквах]] — шлюб дапускаецца, калі яго заключэнне папярэднічае пасвячэнню ў дыяканскі і святарскі сан. Праваслаўе кіруецца, перш за ўсё, 13-м правілам [[Трульскі сабор|Трульскага сабору]] (691—692 гады), якое абвяшчае: {{цытата|Таму, хто з'явіцца годным рукапалажэння ў іпадыякана, або ў дыякана, або ў прэсвітэра, таму зусім не павінна быць перашкодай да ўзвядзення на такую ступень сужыццё з законнай жонкай; і ад яго падчас пастаўлення не павінна патрабавацца абавязацельства ў тым, што ён утрымаецца ад законных зносін з жонкай сваёй; каб мы не былі прымушаныя такім чынам абразіць Богам устаноўлены шлюб... Хто пажадае разарваць шлюб святара і яго жонкі, будзе адлучаны ад царквы.}} Сабор у Труле таксама зацвердзіў нормы для епіскапаў: яны могуць быць нежанатымі або ўдаўцамі, а калі жанатыя, павінны назаўжды разлучыцца са сваёй жонкай. У [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царкве]] ў епіскапы рукапалагаюць выключна з ліку [[Архімандрыт|архімандрытаў]] (вышэйшы сан манаствуючых прэсвітараў), але ніяк не з ліку бясшлюбнага або жанатага белага духавенства. Практыка рукапалажэння бясшлюбнага духавенства, якое не прымала манаства, мае ў расійскай гісторыі пачатак у асобе Аляксандра Горскага, якога на гэты крок падштурхнуў мітрапаліт [[Філарэт (Драздоў)]]. У 2011 годзе РПЦ прыняла дакумент, згодна з якім рукапалажэнне ў святары бясшлюбных асоб павінна разглядацца як выключная практыка і здзяйсняцца не раней за дасягненне 30-гадовага ўзросту і атрымання вышэйшай багаслоўскай адукацыі<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1401235.html О хиротонии безбрачных лиц, не состоящих в монашестве]. {{Wayback|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1401235.html |date=20210730190833 }}, 3.02.2011.</ref>. Калі пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года ўкраінскія і беларускія іерархіі злучыліся з Рымскай царквой, яны дабіліся адабрэння жанатага духавенства ад Папы [[Клімент VIII|Клімента VIII]] у буле «Magnus Dominus». Спроба сінода ў Львове ў 1891 годзе ўстанавіць абавязковы цэлібат не мела поспеху. Аднак пазней епіскапы [[Рыгор Хамішын]] (1929) і [[Іасафат Кацылоўскі]] (1924) адмовіліся пасвячаць жанатых кандыдатаў. Складаная сітуацыя развілася ў дыяспары. Цыркуляр ад 1 кастрычніка 1890 года забараняў жанатым святарам быць душпастырамі ў Амерыцы. Апазіцыя Рыма да жанатага духавенства ў ЗША прывяла да таго, што шмат святароў і вернікаў, напрыклад, каля 100 000 чалавек у Пітсбургу на чале з Арэстам Чорнакам, аддзяліліся і перайшлі ў Праваслаўе. === У пратэстантызме === [[Пратэстанцтва|Пратэстанцкая Рэфармацыя]] адкінула цэлібатнае жыццё і сексуальнае ўстрыманне для прапаведнікаў. Рэфарматары лічылі, што наяўнасць сям’і ў святара карысная для царкоўнай суполкі. Аднак пратэстанцкія цэлібатныя супольнасці, у тым ліку манаскія ордэны, усё яшчэ існуюць у лютэранскім і англіканскім асяроддзі, напрыклад, ордэн «Дочкі Марыі» ў лютэранстве. Некаторыя дробныя хрысціянскія рухі, такія як шэйкеры (Shakers), Таварыства Гармоніі і Кляштар Эфрата, прапагандавалі цэлібат як лепшы лад жыцця для ўсіх сваіх членаў, лічачы шлюб грахоўным і аддаючы перавагу ўсынаўленню. Многія [[евангельскія хрысціяне]] аддаюць перавагу тэрміну «ўстрыманне» замест «цэлібату», засяроджваючыся на адмове ад дашлюбнага сексу. Аднак некаторыя адзінокія людзі імкнуцца да новага разумення цэлібату, сфакусаванага на Богу, а не як на абавязковым царкоўным абеце. У пяцідзясятніцкіх цэрквах, напрыклад, Pentecostal Mission, таксама існуе цэлібатнае служэнне для штатных святароў. Некаторыя хрысціяне-гомасексуалы выбіраюць цэлібат у адпаведнасці з вучэннем сваіх дэнамінацый аб гомасексуальнасці. У 2014 годзе Амерыканская асацыяцыя хрысціянскіх кансультантаў выключыла са свайго этычнага кодэкса заахвочванне канверсійнай тэрапіі і замест гэтага заклікала гомасексуалаў да цэлібату. === У іншых хрысціянскіх рухах === [[Сведкі Іеговы]] не прымаюць канцэпцыю абавязковага жыцця ў цэлібаце, лічачы яе супярэчнай Свяшчэннаму Пісанню. Яны вучаць, што бясшлюбнасць можа прыносіць пэўныя перавагі, але яна павінна быць выключна асабістым выбарам. [[Мармоны]] катэгарычна адмаўляюць цэлібат і падкрэсліваюць важнасць манагамнага шлюбу (хаця гістарычна практыкавалі палігінію). == У іншых рэлігіях і культурах == === Старажытная Грэцыя і Рым === [[Файл:A sadhu by the Ghats on the Ganges, Varanasi.jpg|міні|апраў|Садху каля Ганга ў [[Варанасі]], 2008 год.]] У [[Спарта|Спарце]] і многіх грэчаскіх гарадах адмова ад шлюбу была падставай для пазбаўлення грамадзянства і магла пераследвацца як злачынства. У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] цэлібат лічыўся адхіленнем і караўся фінансава. Выключэннем былі [[вясталкі]] — служыцелькі культу багіні [[Веста|Весты]], якія давалі зарок бясшлюбнасці на 30 гадоў. Парушальніц зароку закопвалі ў зямлю жыўцом. [[Піфагарэізм]], філасофскі рух заснаваны [[Піфагор]]ам, уключаў не толькі вегетарыянства, але і сексуальнае ўстрыманне, лічачы, што цэлібат спрыяе духоўнай адарванасці і раўнавазе. === Індуізм === У [[індуізм]]е лічыцца, што сексуальная актыўнасць адцягвае ад навучання і дасягнення выратавання. Таму палавое ўстрыманне неабходна выконваць на першым этапе жыцця — [[брахмачар’я]] (да 24 гадоў), а таксама на апошнім — санньяса (75—100 гадоў). Цэлібат практыкуюць [[садху]] (святыя аскеты) і ёгі, якія пакідаюць звычайны лад жыцця дзеля вызвалення (мокшы) і медытацыі. Таксама лічыцца, што цэлібат дапамагае развіць звышнатуральныя сілы (сідхі). У манаскім ордэне Веданты, заснаваным Рамакрышнам у XIX стагоддзі, цэлібат патрабаваўся для захавання энергіі і яднання духу з [[Брахман]]ам<ref name="encyclopedia">{{Cite web |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/other-religious-beliefs-and-general-terms/religion-general/celibacy |title=''Maura O’Neill. ''Encyclopedia of Sex and Gender: Culture Society History |access-date=2021-08-02 |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020021147/https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/other-religious-beliefs-and-general-terms/religion-general/celibacy |url-status=live |lang=en}}</ref>. У руху Брахма Кумарыс цэлібат спрыяе міру і перамозе над пахацінствам. === Будызм і джайнізм === У [[джайнізм]]е прапаведуецца поўны цэлібат нават для маладых манахаў, ён лічыцца істотным для дасягнення мокшы. У [[будызм]]е тхеравады нежанаты манах, які адрокся ад свету і яго жаданняў, лічыцца бліжэйшым да [[Нірвана|вызвалення]]. Сам Гаўтама Буда адрокся ад сваёй жонкі Ясахары і сына Рахулы дзеля аскетычнага жыцця. Будызм махаяны менш патрабавальны да цэлібату і вучыць, што свецкія людзі таксама могуць дасягнуць прасвятлення. У [[Японія|Японіі]] гістарычна склалася традыцыя жанатага будысцкага духавенства, а [[рэстаўрацыя Мэйдзі]] ў 1872 годзе легалізавала шлюбы для клірыкаў, напрыклад, знакаміты прынц [[Хігасіфусімі Куніхідэ]] быў манахам і бацькам. === Іўдаізм === У [[іўдаізм]]е адмоўнае стаўленне да бясшлюбнасці грунтуецца на прамым біблейскім прадпісанні «пладзіцеся і размнажайцеся» ({{Біблія|Быц|1:28}}). Нежанаты мужчына разглядаўся толькі як палова чалавечай істоты. Іўдаізм не бачыць у цэлібаце сродку для святасці і лічыць яго перашкодай асабістаму ўдасканаленню. Гэта ілюструецца тэрмінам «кідушын» («асвячэнне»), які азначае заручыны, а таксама тым фактам, што першасвятар павінен быў быць жанатым (). Нежанатыя не дапускаліся да некаторых грамадскіх і рэлігійных пасад, напрыклад, суддзяў па крымінальных справах. Ідэя, што ў шлюбе ёсць нешта амаральнае, была абвергнута Нахманідам у XIII стагоддзі. Традыцыйны погляд выказаны ў [[Шулхан арух]]у: «усякі, хто не ўдзельнічае ў працягу роду, нібыта пралівае кроў, прымяншае Божы вобраз і прымушае Шхіну пакідаць Ізраіль». У мінулым рэлігійны суд нават меў права прымушаць да жаніцьбы мужчыну пасля 20 гадоў. Аднак есеі ў часы Другога Храма практыкавалі цэлібат. === Іслам === У [[іслам]]е большасць навукоўцаў лічаць бясшлюбнасць забароненай. Іслам жорстка асуджае пазашлюбныя сувязі, але вельмі заахвочвае шлюб. Хадысы прарока [[Мухамад]]а абвяшчаюць, што «шлюб — гэта палова рэлігіі», і што кожны, хто здольны ажаніцца, павінен зрабіць гэта. [[Каран]] (57:27) гаворыць аб манастве хрысціян: «Манаства, якое яны самі вынайшлі, Мы не прадпісвалі ім». Аднак некаторыя [[Суфізм|суфійскія]] аскеты практыкавалі цэлібат як форму самадысцыпліны і містычнага шляху, напрыклад, у ордэне Кадырыя ў Кітаі, дзе лідары традыцыйна нежанатыя, як шэйх [[Ян Шыцзюнь]], і сярод дэрвішаў Хайдарыі. === Зараастрызм === [[Зараастрызм|Зараастрыйскі]] тэкст «Відэўдад» (4:47) усхваляе жанатага мужчыну: «чалавек, у якога ёсць жонка, значна вышэйшы за таго, хто жыве ва ўстрыманні»<ref>{{Cite web |title=AVESTA: VENDIDAD (English): Fargard 4. Contracts and offenses. |url=https://www.avesta.org/vendidad/vd4sbe.htm |access-date=2024-12-05 |website=www.avesta.org|lang=en}}</ref>. === У іншых культурах === Традыцыя «клятвенных нявінніц» на Балканах развілася з кодэкса Лека Дукаджыні (албанскі канун). Жанчыны давалі зарок цэлібату і атрымлівалі права браць на сябе сацыяльную ролю мужчын (атрымліваць у спадчыну зямлю, насіць мужчынскае адзенне). Падчас [[Рух 4 мая|Руху 4 мая]] ў Кітаі абяцанні цэлібату выкарыстоўваліся як сродак барацьбы супраць традыцыйных шлюбаў. Таксама цікава, што да канца XIX стагоддзя цэлібат быў абавязковым для прафесараў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага]] і [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэтаў]]. Духоўны настаўнік Мехер Баба сцвярджаў: «для духоўнага шукальніка жыццё ў строгім цэлібаце пераважнейшае за сямейнае жыццё, калі ўстрыманне даецца яму лёгка… Але для звычайных людзей сямейнае жыццё, несумненна, пажаданае… шукальнік павінен пазбягаць таннага кампрамісу паміж імі: распуснасць прывядзе яго ў хаос некіруемай юрлівасці»<ref>Baba, Meher (1967). ''Discourses''. '''1'''. San Francisco: Sufism Reoriented. pp. 144-46. {{ISBN|978-1-880619-09-4}}.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул |аўтар=Аникьев И. И. |загаловак=Целибат |выданне=Большая российская энциклопедия |том=34 |спасылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/4674261 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928125237/https://bigenc.ru/religious_studies/text/4674261 |archivedate=28 верасня 2022 |lang=ru}} * {{Артыкул |загаловак=Целибат |выданне=Католическая энциклопедия |том=5 |месца=М. |год=2013 |старонкі=131—134 |lang=ru}} * {{кніга |аўтар=Heid Stefan |загаловак=Celibacy in the Early Church: The Beginnings of a Discipline of Obligatory Continence for Clerics in East and West |месца=San Francisco |выдавецтва=Ignatius Press |год=2000 |старонак=376 |isbn=0-89870-800-1 |url=https://books.google.com/books?id=Qxy3l0F7mUwC#v=onepage |lang=en}} * {{Артыкул |загаловак=Безбрачие (Целибат) |выданне=Православная Богословская Энциклопедия |том=2 |месца=Петраград |год=1901 |спасылка=http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html |lang=ru}} * {{кніга |аўтар=Brown Gabrielle |загаловак=The New Celibacy: Why More Men and Women Are Abstaining from Sex—and Enjoying It |месца=New York |выдавецтва=McGraw-Hill Education |год=1980 |isbn=0-07-008430-0 |url=https://archive.org/details/newcelibacywhymo00brow |lang=en}} * {{кніга |аўтар=Kumor Bolesław, Obertyński Zdzisław |загаловак=Historia Kościoła w Polsce |том=I |месца=Poznań – Warszawa |выдавецтва=Pallotinum |год=1974 |lang=pl}} * {{Артыкул |аўтар=Філоненко М. В. |загаловак=Безшлюбність |выданне=Юридична енцыклапедыя |том=1 |спасылка=http://leksika.com.ua/11490327/legal/bezshlyubnist |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161202034430/http://leksika.com.ua/11490327/legal/bezshlyubnist |archivedate=2 снежня 2016 |lang=uk}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хрысціянства]] [[Катэгорыя:Сексуальныя прадпісанні ў рэлігіі]] [[Катэгорыя:Добраахвотная або вымушаная адмова ад сексуальнасці]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія тэрміны]] [[Катэгорыя:Манахі]] tolq4pe5uqgbnolgfcslvcuoe07jpe1 5142496 5142493 2026-05-16T20:21:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Замена старонкі на '{{Біблія|Эф|5:25-28}}' 5142496 wikitext text/x-wiki {{Біблія|Эф|5:25-28}} muze6xlwgs35oesmasjd3p9sj8khjjm 5142497 5142496 2026-05-16T20:21:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Адкат праўкі [[Special:Diff/5142496|5142496]] аўтарства [[Special:Contributions/Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[User talk:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 5142497 wikitext text/x-wiki [[Файл:KateriTekakwitha.jpg|міні|Каталіцкая святая [[Катэры Тэкаквіта]], міранка індзейскага паходжання (алганкіны-магаўкі), якая дала прыватны зарок вечнай бясшлюбнасці.]] [[Файл:Saint Jean-Baptiste au désert, Raphaël (Louvre INV 606) 01.jpg|міні|апраў|«Ян Хрысціцель у пустыні» (праца [[Рафаэль Санці|Рафаэля]], каля 1517 года). [[Ян Хрысціцель]] лічыцца папярэднікам Хрыста, які вёў цэлібатнае жыццё самаадрачэння і пакаяння.]] '''Цэліба́т''' (ад {{lang-la|caelibatus}}, {{lang-la|caelebs}} — халасты, нежанаты) або '''бясшлю́бнасць''' — стан добраахвотнай адмовы ад шлюбу, палавога жыцця (поўнага [[Палавое ўстрыманне|палавога ўстрымання]]) або і таго, і іншага разам. У грамадзянскім і кананічным праве гэты тэрмін азначае халастое жыццё па-за шлюбам<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Целибат}}</ref>. У вузкім сэнсе тэрмін прымяняецца толькі да тых, для каго халасты стан з’яўляецца вынікам свяшчэннага зароку, акта самаадрачэння або рэлігійнага пераканання<ref name="O'Brien">{{cite book|last=O'Brien|first=Jodi|url=https://books.google.com/books?id=_nyHS4WyUKEC&pg=PT150|title=Encyclopedia of Gender and Society, Volume 1|publisher=[[SAGE Publications|SAGE]]|year=2009|isbn=978-1412909167|pages=118–119|lang=en}}</ref><ref name="Garner2009">{{cite book |author=Bryan Garner|title=Garner's Modern American Usage|url=https://books.google.com/books?id=FwmQpyibKkAC&pg=PA145|date=28 ліпеня 2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-988877-1|page=145|lang=en}}</ref>, і часта асацыюецца з роляй рэлігійнага дзеяча. У больш шырокім сэнсе ён звычайна разумеецца толькі як устрыманне ад любой палавой актыўнасці<ref name="Celibate">{{cite web|title=Celibate|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=11 студзеня 2014|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/celibate|archive-url=https://web.archive.org/web/20130302180840/http://oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/celibate|url-status=dead|archive-date=2 сакавіка 2013|lang=en}}</ref>. Цэлібат з’яўляецца адным з абавязковых атрыбутаў манаства<ref name="БРЭ">{{БРЭ|статья=Целибат|автор=Аникьев И. И.|том=34|ref = Аникьев|ссылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/4674261|архив=https://web.archive.org/web/20220928125237/https://bigenc.ru/religious_studies/text/4674261|архив дата=2022-09-28}}</ref>. У [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царкве]] цэлібат абавязковы для [[Дыякан|дыяканаў]] і [[Святар|святароў]] пасля [[Рукапалажэнне|рукапалажэння]] (пасвячэння), калі да прыняцця сану яны не ўступілі ў шлюб, а для [[Епіскап|епіскапаў]] — як перад, так і пасля рукапалажэння. У [[Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царкве]] цэлібат абавязковы для дыяканаў пасля пасвячэння (калі яны не былі жанатыя раней), а для святароў і епіскапаў — ва ўсіх выпадках<ref name="КЭ">Целибат // [[Католическая энциклопедия]]. Т.5. ― М.: 2013. ― ст. 131—134</ref>. Ва [[Усходнекаталіцкія цэрквы|Усходнекаталіцкіх цэрквах]] захоўваецца права мець жанатае духавенства. Большасць [[Пратэстанцтва|пратэстанцкіх цэркваў]], а таксама [[іўдаізм]] і [[іслам]], увогуле адмаўляюць цэлібат, бо лічаць шлюб і сямейнае жыццё неабходнымі<ref name="ЕЭ">{{ЭЕЭ|10466|Безбрачие}}</ref>, аднак гістарычна існавалі асобныя секты і рухі, якія яго практыкавалі. == Этымалогія і тэрміналогія == Беларускае слова ''цэлібат'', паходзіць ад лацінскага ''caelibatus'' («стан быць нежанатым»), якое ўтварылася ад лацінскага ''caelebs'' («нежанаты»). Гэтае слова паходзіць ад двух протаіндаеўрапейскіх каранёў: ''*kaiwelo-'' («адзін») і ''*lib(h)s-'' («жыць»)<ref>Online Etymology Dictionary, [http://www.etymonline.com/index.php?term=celibacy Celibacy]. Праверана 11 жніўня 2009.</ref>. Словы «ўстрыманне» і «цэлібат» часта выкарыстоўваюцца як сінонімы, але яны не абавязкова азначаюць адно і тое ж. Палавое ўстрыманне ([[кантыненцыя]]) — гэта адмова ад некаторых або ўсіх аспектаў палавой актыўнасці, часта на пэўны абмежаваны перыяд часу<ref>{{cite book|chapter=Abstinence and Continence|title=Dictionary of Moral Theology|editor1-last=Palazzini|editor1-first=Pietro|location=London|publisher=Burns & Oates|year=1962|lang=en}}</ref>, у той час як цэлібат вызначаецца як добраахвотны рэлігійны абет не браць шлюб або не ўступаць у палавыя сувязі наогул<ref name="Schadé2006">{{cite book|author=Johannes P. Schadé|title=Encyclopedia of World Religions|url=https://books.google.com/books?id=XRkfKdho-5cC&pg=PT180|year=2006|publisher=Foreign Media Group|isbn=978-1-60136-000-7|page=180|lang=en}}</ref>. [[Асексуальнасць]] таксама часта змешваецца з цэлібатам і ўстрыманнем, але лічыцца асобнай з’явай, паколькі цэлібат і ўстрыманне з’яўляюцца паводзінамі, матываванымі асабістымі або рэлігійнымі перакананнямі, а асексуальнасць звязана з унутранай адсутнасцю палавой цягі<ref name="DePaulo">{{cite magazine|first=Bella|last=DePaulo|title=ASEXUALS: Who Are They and Why Are They Important?: We have so much more to learn about asexuality. |magazine=[[Psychology Today]]|date=23 снежня 2009 |access-date=12 кастрычніка 2016 |url=http://www.psychologytoday.com/blog/living-single/200912/asexuals-who-are-they-and-why-are-they-important|lang=en}}</ref>. Амерыканскі даследчык [[А. У. Рычард Сайп]] адзначаў, што нават у адносна аднародным асяроддзі каталіцкіх святароў «проста няма дакладнага аперацыйнага вызначэння цэлібату»<ref name="Sipe1990b">{{cite book|author=A.W. Richard Sipe|title=A Secret World: Sexuality and the Search For Celibacy|url=https://books.google.com/books?id=DxqLZI2Lpp4C&pg=PA52|year=1990|publisher=Routledge|isbn=1-134-85134-0|page=52|lang=en}}</ref>. [[Элізабэт Эбат]] у сваёй кнізе «Гісторыя цэлібату» (2001) пісала, што яна склала вызначэнне, якое адкідае жорстка педантычныя і бескарысныя адрозненні паміж цэлібатам, цнатлівасцю і дзявоцтвам. Канцэпцыя «новага цэлібату» была ўведзена [[Габрыэль Браўн]] у яе кнізе 1980 года, дзе яна сцвярджае, што ўстрыманне — гэта «водгук звонку», а цэлібат — «водгук знутры»<ref>{{cite book|last=Brown|first=Gabrielle|title=The New Celibacy: A Journey to Love, Intimacy, and Good Health in a New Age|url=https://archive.org/details/newcelibacyjourn0000brow|url-access=registration|edition=Rev|location=New York|publisher=McGraw-Hill|year=1989|isbn=9780070084391|lang=en}}</ref>. Згодна з яе вызначэннем, цэлібат (нават кароткатэрміновы, які практыкуецца па нерэлігійных прычынах) — гэта значна больш, чым проста адсутнасць сексу; яго мэта складаецца ў асобасным росце і пашырэнні магчымасцей. Гэтую перспектыву падзяляюць і іншыя аўтары, такія як [[Вэндзі Келер]] і [[Вэндзі Шаліт]]<ref>Abbott, Elizabeth. ''A History of Celibacy''. Cambridge, Massachusetts: DaCapo, 1999; Keller, Wendy. ''The Cult of the Born-Again Virgin: How Single Women Can Reclaim Their Sexual Power''. Deerfield Beach, Florida: Health Communications, 1999; Shalit, Wendy. ''A Return to Modesty: Discovering the Lost Virtue''. New York: Touchstone, 2000.</ref>. == У хрысціянстве == === Біблійныя асновы і ранняе хрысціянства === У [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] няма прамой запаведзі аб тым, што вучні [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] павінны жыць у цэлібаце<ref name=Chadwick>Henry Chadwick, The Early Church, {{ISBN|978-0140231991}}</ref>. Згодна з тэкстамі, апостал [[Апостал Пётр|Пётр]] меў цешчу, якую вылечыў Ісус ({{Біблія|Мк|1:29-34}}), а апостал ад сямідзесяці Філіп быў жанаты ({{Біблія|Дз|21:9}}). Філосаф і багаслоў II стагоддзя [[Клімент Александрыйскі]] таксама пісаў, што ў Пятра і Філіпа былі дзеці, і што Філіп выдаў сваіх дачок замуж<ref name="Евсевий">{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Evsevij_Kesarijskij/tserkovnaja-istorija/3_30 |title=''Евсевий Кесарийский (Памфил).'' Церковная история. Книга 3. Глава 30 |access-date=2021-07-28 |archive-date=2021-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113093001/https://azbyka.ru/otechnik/Evsevij_Kesarijskij/tserkovnaja-istorija/3_30 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. Адносна наяўнасці жонкі ў [[Апостал Павел|апостала Паўла]] існуюць розныя версіі. Клімент Александрыйскі, грунтуючыся на фразе з [[Першае пасланне да Карынфян|Першага паслання да Карынфян]] ({{Біблія|1Кар|9:5}}) пра права мець «спадарожніцай сястру-жонку», рабіў выснову, што апостал таксама быў жанаты. Тым не менш, меркаванне пра бясшлюбнасць Паўла грунтуецца на яго словах у {{Біблія|1Кар|7:1-9}}, дзе ён раіць «не дакранацца да жанчыны» і жадае, каб усе людзі былі, як і ён. Апостал Павел падкрэсліваў важнасць пераадолення жаданняў плоці і лічыў стан цэлібату вышэйшым за шлюб, праводзячы паралелі паміж адносінамі сужэнцаў і адносінамі Хрыста з Царквой ({{Біблія|Эф|5:25-28}})<ref name="CrooksBaur2010">{{cite book |author1=Robert Crooks|author2=Karla Baur|title=Our Sexuality |url=https://books.google.com/books?id=MpRnPtmdRVwC&pg=PA11|year=2010|publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-81294-4 |page=11|edition=11th|lang=en}}</ref>. Ён пісаў: {{цытата|Нежанаты клапоціцца пра Гасподняе, як дагадзіць Госпаду; а жанаты клапоціцца пра мірское, як дагадзіць жонцы... Калі ж хто лічыць непрыстойным для сваёй дзяўчыны тое, каб яна, будучы ў сталым узросце, заставалася так, той няхай робіць, як хоча: не зграшыць; няхай такія выходзяць замуж. Але хто непахісна цвёрды ў сэрцы сваім і, не будучы абмежаваны патрэбай, але маючы ўладу ў сваёй волі, вырашыў у сэрцы сваім захоўваць сваю дзяўчыну, той добра робіць. ({{Біблія|Эф|7:32}}, {{Біблія|Эф|7:36-37}})}} Сам Хрыстос, калі яго вучні выказалі здагадку, што «лепш не жаніцца», заявіў: «Не ўсе ўмяшчаюць слова гэтае, а каму дадзена. Бо ёсць скапцы, якія з улоння маці нарадзіліся так; і ёсць скапцы, якія аскопленыя людзьмі; і ёсць скапцы, якія самі сябе аскапілі дзеля Валадарства Нябеснага. Хто можа ўмясціць, няхай умясціць» ({{Біблія|Мц|19:10-12}}). Нягледзячы на тое, што гістарычна еўнухі (скапцы) не абавязкова былі цэлібатнымі, на працягу наступных стагоддзяў гэтае сцвярджэнне стала інтэрпрэтавацца як спасылка на неабходнасць цэлібату для духавенства<ref name="Hester">{{cite journal|last = Hester|first = J. David|title = Eunuchs and the Postgender Jesus: Matthew 19.12 and Transgressive Sexualities|journal = Journal for the Study of the New Testament|volume = 28|issue = 1|pages = 13–40|language = en|date = Sep 2005|doi = 10.1177/0142064X05057772| s2cid = 145724743}}</ref>. Сам Хрыстос у хрысціянскай традыцыі разглядаецца як узор ідэальнай цнатлівасці («Кароль нявіннікаў»)<ref>{{cite book|first=Pius|last=Parsch|title=The Church's Year of Grace|year=1953|publisher=Liturgical Press|lccn=53003963|oclc=1822896|lang=en}}</ref>. Разуменне цэлібату ў раннім хрысціянстве таксама падмацоўвалася верай у хуткі канец свету, з-за чаго планаванне новых сем’яў губляла сэнс. У ранняй Царкве жанатыя мужчыны маглі быць надзелены любым свяшчэнным санам. Апостал Павел пісаў: «Епіскап павінен быць беззаганны, адной жонкі муж» ({{Біблія|1Цім|3:2}}), аднак да канца IV стагоддзя жанатыя епіскапы сустракаліся ўжо як выключэнне. Даўжэй за ўсё яны захоўваліся ў цэрквах Афрыкі і Лівіі, што пазней было асуджана [[Шосты Усяленскі сабор|VI Усяленскім саборам]]<ref>[http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html ''Марков Н. Ф.'' Безбрачие]. {{Wayback|url=http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html |date=20140419015913 }}. Православная Богословская Энциклопедия.</ref>. З V стагоддзя на Усходзе запанавала практыка недапушчэння жанатых мужчын да епіскапскага рукапалажэння. У той жа час на Захадзе аформілася традыцыя не дапускаць жанатых да ўсіх чыноў святарства, пачынаючы з іпадыяканата. У пачатку III стагоддзя [[Апостальскія пастановы|Каноны Апостальскіх пастаноў]] вызначалі, што толькі ніжэйшыя клірыкі могуць браць шлюб пасля пасвячэння, але шлюбы епіскапаў, святароў і дыяканаў не дазваляліся. Пры гэтым Сінод у Гангры (345 год) асудзіў фальшывы аскетызм вернікаў, якія байкатавалі набажэнствы, што праводзіліся жанатым духавенствам. [[Файл:St Macarius the Great with Cherub.jpg|міні|апраў|«Святы [[Макарый Вялікі|Макарый]] і Херувім», фрэска з манастыра Святой Кацярыны на Сінаі. Айцы Пустыні адыгралі значную ролю ў развіцці хрысціянскага аскетызму і цэлібату.]] Упершыню патрабаванне поўнага ўстрымання ў шлюбе для ўсяго духавенства было вылучана на Эльвірскім саборы ў Іспаніі каля 305—306 гадоў. 33-і канон абвяшчаў: «Епіскапы, прэсвітары, дыяканы і іншыя асобы з ліку духавенства павінны цалкам устрымлівацца ад палавых зносін са сваімі жонкамі і ад нараджэння дзяцей. Калі хтосьці не падпарадкоўваецца, ён павінен быць адхілены ад духоўнай пасады»<ref>[https://web.archive.org/web/20080410025012/http://faculty.cua.edu/Pennington/Canon%20Law/ElviraCanons.htm The Council of Elvira, ca. 306. Canon 33.]</ref><ref name="Никодим (Милош)">{{Cite web |url=http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_vselen_soborov_nikodim_milosh.htm#_Toc68915144 |title=Толкование епископа Никодима (Милоша) на 13-го правило Шестого Вселенского Собора, Трулльского иначе Пято-Шестого Собора. |access-date=2021-07-29 |archive-date=2016-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212152859/http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_vselen_soborov_nikodim_milosh.htm#_Toc68915144 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. Пры гэтым Сінод у [[Анкара|Анкіры]] (314 год) у 10-м каноне пастанавіў, што дыяканы, якія падчас пасвячэння заявілі аб сваім жаданні ажаніцца, могуць гэта зрабіць з дазволу епіскапа і працягваць служэнне, але тыя, хто не зрабіў такой заявы, павінны быць адхіленыя ў выпадку жаніцьбы. [[Першы Нікейскі сабор|Першы Усяленскі Нікейскі сабор]] у 325 годзе (канон 3) забараніў епіскапам, прэсвітарам і дыяканам жыць з жанчынамі, акрамя маці, сястры ці цёткі (гэты канон быў накіраваны галоўным чынам супраць канкубінату, а не законнага шлюбу). Карфагенскі сінод 390 года таксама заклікаў да «дасканалага ўстрымання», спасылаючыся на тое, што «гэтаму вучылі апосталы і гэта захоўвалася ў старажытныя часы». Знакаміты ліст [[Сінезій Кірэнскі|Сінезія Кірэнскага]] (каля 414 года) сведчыць пра тое, што асабісты выбар у гэтым пытанні тады яшчэ паважаўся, і для святароў і дыяканаў шлюбы заставаліся папулярнымі. Значны ўплыў на развіццё цэлібату аказалі так званыя Айцы Пустыні — хрысціянскія пустэльнікі. [[Павел Фівейскі]] часта лічыцца першым пустэльнікам ([[анахарэт]]ам), але менавіта [[Антоній Вялікі]] стаў пачынальнікам руху. Каля 270 года ён прадаў сваю маёмасць і сышоў глыбока ў пустыню дзеля поўнай адзіноты і надзвычайнага аскетызму, адмаўляючыся ад усіх цялесных задавальненняў. З часам да яго далучыліся тысячы мужчын і жанчын, якія жылі ў цэлібаце. Згодна са святым [[Еранім Стрыдонскі|Еранімам]] (каля 347—420), цэлібат з’яўляецца маральнай цнотай, якая заключаецца ў тым, каб «жыць у плоці, але па-за плоццю», і не паддавацца распусным думкам і жаданням. Еранім таксама сцвярджаў, што Пётр і іншыя апосталы былі жанатыя да свайго паклікання, але пасля адмовіліся ад шлюбных адносін. === Погляды Аўрэлія Аўгусціна === У ранняй Царкве вышэйшыя клірыкі жылі ў шлюбах. [[Аўрэлій Аўгусцін]] вучыў, што [[першародны грэх]] [[Адам і Ева|Адама і Евы]] быў актам неразважлівасці, за якім рушылі ўслед гонар і непаслушэнства Богу. Дрэва пазнання дабра і зла было сімвалам парадку стварэння, і эгацэнтрызм прымусіў [[Адам і Ева|Адама і Еву]] з’есці плод з яго, не праявіўшы павагі да свету, створанага Богам. На думку Аўгусціна, яны не ўпалі б у грэх, калі б Сатана не пасеяў у іх пачуццях «корань зла». Іх прырода была параненая пахацінствам або лібіда, якое паўплывала на чалавечы інтэлект, волю, аффекты і жаданні, уключаючы сексуальную жаду. Ужо ў сваіх працах Аўгусцін вучыў, што першародны грэх перадаецца менавіта праз пахацінства, якое ён разглядаў як запал душы і цела, што робіць чалавецтва «масай пагібелі» (асуджаным натоўпам) і аслабляе свабоду волі. Гэтыя погляды на сексуальнасць аказалі велізарны ўплыў на фарміраванне царкоўнай дактрыны аб неабходнасці цэлібату для святарскага служэння. === У Каталіцкай царкве === [[Файл:Conventual Franciscan.JPG|міні|апраў|Манах-францысканец, 2012 год. Традыцыя цэлібату моцна ўкаранілася сярод манаскіх ордэнаў Заходняй Царквы.]] У VIII стагоддзі цэлібат стаў агульным правілам на Захадзе, але санкцыянаваны як адзіная форма духоўнага жыцця ён быў толькі ў XI стагоддзі падчас так званай [[Грыгарыянскія рэформы|Грыгарыянскай рэформы]]. Скліканы папам [[Грыгорый VII (Папа Рымскі)|Грыгорыем VII]] сабор у Рыме ў 1075 годзе пастанавіў разглядаць шлюб свяшчэннаслужыцеляў як [[блуд]]адзейства. Цэлібат як кананічную норму для субдыяканату і вышэйшых санаў канчаткова замацаваў [[Другі Латэранскі сабор]] у 1139 годзе, які пастанавіў: «мы таксама пастанаўляем, што тыя, хто ў субдыяканаце і вышэйшых санах уступілі ў шлюб або маюць наложніц, былі пазбаўлены сваёй пасады і царкоўнага прыходу. Бо, паколькі яны павінны быць і называцца храмам Божым, пасудзінай Госпада, мясцінай Святога Духа, непрыстойна, каб яны аддаваліся шлюбу і нечыстотам». Сабор таксама забараніў наведваць імшы тых, у каго ёсць жонкі або наложніцы, і пастанавіў скасоўваць іх шлюбы, бо такі саюз, заключаны ў парушэнне царкоўнага закона, не з’яўляецца сапраўдным шлюбам<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/Disciplinary_Decrees_of_the_General_Councils/The_Tenth_General_Council Second Lateran Council. The Tenth General Council (1139). Canon 6, 7.]</ref>. У некаторых месцах прымус і нават заняволенне жонак і дзяцей святароў выкарыстоўваліся для выканання закона. Напрыклад, Сінод у Павіі (1018) пастанавіў абвяшчаць дзяцей клірыкаў рабамі, а Сінод у Мельфі (1189, канон 12) прымяняў падобныя санкцыі да жонак і наложніц, якія маглі быць захопленыя феадаламі. Да канца Сярэднявечча ў Еўропе каля 25 % святароў усё яшчэ жылі ў канкубінаце. Гэты недахоп дысцыпліны быў звязаны з адсутнасцю вучэння аб аскезе і стаўленнем да працы святара больш як да функцыянера, чым як да душпастыра. Патрабаванне аб цэлібаце было пацверджана на 24-й сесіі [[Трыдэнцкі сабор|Трыдэнцкага сабора]] (1563). Канон IX абвяшчаў: «Калі хтосьці скажа, што клірыкі, якія атрымалі пасвячэнні, або асобы, якія ўрачыста прысягнулі захоўваць цнатлівасць, могуць браць шлюб […] няхай будзе выключаны з супольнасці вернікаў». Канон X дадаваў, што «калі хто скажа, што стан шлюбны павінен ставіцца вышэй за стан дзявоцтва або цэлібату… няхай будзе выкляты». Нягледзячы на гэта, нават у XVI стагоддзі існавала мноства свяшчэннаслужыцеляў, якія жылі ў шлюбе і лічылі яго кананічнай справай<ref name=" Никодим (Милош)"/>. [[Другі Ватыканскі сабор]] (1962—1965) прысвяціў бясшлюбнасці духавенства 16-ы пункт дэкрэта «Presbyterorum ordinis». Ён пацвердзіў неабходнасць цэлібату: {{цытата|Дасканалае і пастаяннае ўстрыманне дзеля Валадарства Нябеснага, прапанаванае Хрыстом Госпадам, на працягу стагоддзяў і нават у нашы дні добраахвотна прыманае і пахвальна выконваемае немалой колькасцю верных Хрысту, Царква заўсёды лічыла асабліва важным для святарскага жыцця. Яно з'яўляецца знакам пастырскай любові і ў той жа час заахвочваннем да яе, асаблівай крыніцай духоўнай плённасці ў свеце... Захоўваючы дзявоцтва або бясшлюбнасць дзеля Валадарства Нябеснага, Прэсвітары прысвячаюць сябе Хрысту ў новай і ўзвышанай якасці, лягчэй з непадзельным сэрцам ідуць за Ім... Гэтымі меркаваннямі, заснаванымі на таямніцы Хрыста і Яго пасланніцтва, бясшлюбнасць, якая раней толькі рэкамендавалася святарам, была пасля ў Лацінскай Царкве прадпісана законам усім, каго ўзводзяць у свяшчэнны сан...<ref>{{Cite web |url=http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt341.html |title=Presbyterorum ordinis |access-date=2015-06-18 |archive-date=2015-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704063527/http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt341.html |url-status=live |lang=ru}}</ref>}} У 1967 годзе Папа [[Павел VI]] у энцыкліцы «[[Sacerdotalis caelibatus]]» пацвердзіў ранейшае права Царквы і прывёў хрысталагічныя, эклезіялагічныя і эсхаталагічныя абгрунтаванні цэлібату. Гэтыя ж матывы Папа [[Ян Павел II]] падрабязна апісаў у сваёй кнізе «Устаньце, хадзем!». Яго хрысталагічная матывацыя заключалася ў тым, што Хрыстос заставаўся нежанатым, каб цалкам прысвяціць сябе Богу і людзям. Эклезіялагічная матывацыя сцвярджала, што святар пераймае дзявочую любоў Хрыста да Царквы. Эсхаталагічная матывацыя падкрэслівала, што цэлібат прадвяшчае надыход апошніх часоў збаўлення. У сучасным праве Каталіцкай царквы толькі нежанатыя мужчыны могуць быць пасвечаны ў святары лацінскага абраду (каноны 1037 і 1031). Аднак жанатыя мужчыны могуць стаць пастаяннымі [[Дыякан|дыяканамі]]. Таксама былыя пратэстанцкія або англіканскія святары, якія пераходзяць у каталіцтва і ўжо знаходзяцца ў шлюбе, могуць быць пасвечаны ў каталіцкія святары без прыняцця зароку цэлібату, але не могуць ажаніцца паўторна ў выпадку смерці жонкі. Цэлібат не з’яўляецца нязменным дагматам Царквы, а хутчэй пытаннем дысцыпліны, як выкарыстанне мясцовай мовы падчас імшы. Аднак абавязак захоўваецца да таго часу, пакуль не адбудзецца афіцыйных змяненняў<ref name="Catholic.com Article">{{cite web|title=Celibacy and the Priesthood |url=http://www.catholic.com/library/Celibacy_and_the_Priesthood.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205100019/http://www.catholic.com/library/Celibacy_and_the_Priesthood.asp |archive-date=5 снежня 2008 |lang=en}}</ref>. У Каталіцкай царквы існуюць таксама свецкія цэлібатарыі, напрыклад, нумерарыі і далучаныя члены Прэлатуры [[Opus Dei]]. У 1971 годзе ў Рыме было даследавана выкананне цэлібату, і справаздача паказала, што псіхасексуальная нясталасць часта выяўлялася ў гетэрасексуальнай і гомасексуальнай актыўнасці святароў. У 2002 годзе польскі сексолаг [[Збігнеў Леў-Старовіч]] у сваёй справаздачы адзначыў, што цэлібат выклікае ахоўныя механізмы і кампенсаторныя паводзіны: ідэалізацыя або [[Мізагінія|абясцэньванне жанчын]], імкненне да ўлады і багацця, аддаленасць ад паўсядзённага жыцця, развіццё тэалогіі граху і антысексуальных дакучлівых ідэй, выпадкі [[Педафілія|педафіліі]]. Нягледзячы на дыскусіі і заклікі да рэформ, Папа [[Ян Павел II]] рашуча выступаў супраць адмены інстытута бясшлюбнасці духавенства<ref name="Кольер">[http://endic.ru/colier/Celibat-7148.html Целибат]{{Недоступная ссылка}}. Энциклопедия Кольера.</ref>. У [[Ірландыя|Ірландыі]] гісторыі некаторых святароў, якія сталі бацькамі дзяцей, напрыклад, епіскап [[Эаман Кейсі]] і [[Майкл Кліры]], выклікалі вялікі рэзананс. Гісторык і філосаф [[Уіл Дзюрант]], разглядаючы духавенства як ідэальных ахоўнікаў дзяржавы Платона, пісаў, што цэлібат стаў часткай псіхалагічнай структуры ўлады клірыкаў: яны былі свабодныя ад эгаізму сям’і, а іх уяўная перавага над целам выклікала трапятанне ў свецкіх грэшнікаў<ref name="Durant">{{cite book |first=Will |last=Durant |year=2005 |title=Story of Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=suLI7RoaBEEC&pg=PA34 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-671-69500-2|lang=en}}</ref>. Сучасны даследчык [[Рычард П. О'Браен]] (1995) адзначаў, што лепшае разуменне чалавечай псіхалогіі прымусіла задацца пытаннем аб уплыве цэлібату на развіццё духавенства, асабліва ўлічваючы негатыўнае стаўленне да бясшлюбнасці ў многіх нееўрапейскіх краінах<ref name="Catholicism 1995, p. 291">The HarperCollins Encyclopedia of Catholicism, 1995, ed. O’Brien, Richard, NY: Harper Collins Publishers, p. 291</ref>. ==== У Польшчы і на Русі ==== Гісторыя цэлібату на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]] і [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] мела свае асаблівасці. Да канца XII стагоддзя ў Польшчы практыкавалася пасвячэнне жанатых мужчын. Бясшлюбнасць патрабавалася ад епіскапаў, але былі выключэнні: напрыклад, епіскап Улацлаўскі Огер меў жонку Бурну і сына Агеровіча, які адыгрываў значную ролю ў Вялікай Польшчы<ref name="autonazwa1">{{cytuj książkę |nazwisko = Ptaśnik| imię = Jan| autor link = Jan Ptaśnik | tytuł = Kultura wieków średnich. Życie religijne i społeczne | wydawca = PWN| miejsce = Warszawa| rok = 1959| język = pl}}</ref>. Рэформа царквы ў XI—XII стагоддзях сутыкалася з цяжкасцямі: кіраўнікі прызначалі на пасады сваіх прыхільнікаў, квітнелі [[сіманія]] і [[непатызм]]. Паступова цэлібат пачаў зацвярджацца праз дзейнасць легатаў і сінодаў, напрыклад, легата [[Гвалон]]а ў 1103 годзе, які пазбавіў пасады кракаўскага епіскапа Чэслава, верагодна, за шлюб. Пры Папе [[Інакенцій III|Інакенціі III]] у Польшчу прыбылі легаты, якія рэанімавалі правілы аб бясшлюбнасці, у прыватнасці, [[П'етра Капуана]] ў 1197 годзе. Архіепіскап [[Генрык Кетліч]] зрабіў цэлібат абавязковым правам. Шлюбы святароў былі прызнаны незаконнымі, а іх дзеці — «з незаконнага ложка», што мела на мэце прадухіліць перадачу царкоўнай маёмасці ў спадчыну. Сын святара мог стаць клірыкам толькі праз папскую дыспенсацыю, напрыклад, дакумент Папы [[Ганорый III|Ганорыя III]]. Аднак нават у XIII стагоддзі цэлібат не заўсёды выконваўся; хронікі згадваюць кракаўскага кантара Траяна, які памёр у 1269 годзе ў асяроддзі шматлікіх дзяцей і ўнукаў<ref name="autonazwa1" />. У перыяд Рэфармацыі пытанне аб адмене цэлібату ставілася польскім каралём перад Папам, але прапанова была адхілена, а Трыдэнцкі сабор дапамог канчаткова замацаваць бясшлюбнасць у Польшчы. === У Праваслаўнай і Усходнекаталіцкіх цэрквах === [[Файл:Orthodox priest.jpg|міні|апраў|Праваслаўны святар у [[Іерусалім]]е. Большасць праваслаўных святароў жанатыя.]] У праваслаўі — як і ва [[Усходнекаталіцкія цэрквы|ўсходнекаталіцкіх цэрквах]] — шлюб дапускаецца, калі яго заключэнне папярэднічае пасвячэнню ў дыяканскі і святарскі сан. Праваслаўе кіруецца, перш за ўсё, 13-м правілам [[Трульскі сабор|Трульскага сабору]] (691—692 гады), якое абвяшчае: {{цытата|Таму, хто з'явіцца годным рукапалажэння ў іпадыякана, або ў дыякана, або ў прэсвітэра, таму зусім не павінна быць перашкодай да ўзвядзення на такую ступень сужыццё з законнай жонкай; і ад яго падчас пастаўлення не павінна патрабавацца абавязацельства ў тым, што ён утрымаецца ад законных зносін з жонкай сваёй; каб мы не былі прымушаныя такім чынам абразіць Богам устаноўлены шлюб... Хто пажадае разарваць шлюб святара і яго жонкі, будзе адлучаны ад царквы.}} Сабор у Труле таксама зацвердзіў нормы для епіскапаў: яны могуць быць нежанатымі або ўдаўцамі, а калі жанатыя, павінны назаўжды разлучыцца са сваёй жонкай. У [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царкве]] ў епіскапы рукапалагаюць выключна з ліку [[Архімандрыт|архімандрытаў]] (вышэйшы сан манаствуючых прэсвітараў), але ніяк не з ліку бясшлюбнага або жанатага белага духавенства. Практыка рукапалажэння бясшлюбнага духавенства, якое не прымала манаства, мае ў расійскай гісторыі пачатак у асобе Аляксандра Горскага, якога на гэты крок падштурхнуў мітрапаліт [[Філарэт (Драздоў)]]. У 2011 годзе РПЦ прыняла дакумент, згодна з якім рукапалажэнне ў святары бясшлюбных асоб павінна разглядацца як выключная практыка і здзяйсняцца не раней за дасягненне 30-гадовага ўзросту і атрымання вышэйшай багаслоўскай адукацыі<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1401235.html О хиротонии безбрачных лиц, не состоящих в монашестве]. {{Wayback|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1401235.html |date=20210730190833 }}, 3.02.2011.</ref>. Калі пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года ўкраінскія і беларускія іерархіі злучыліся з Рымскай царквой, яны дабіліся адабрэння жанатага духавенства ад Папы [[Клімент VIII|Клімента VIII]] у буле «Magnus Dominus». Спроба сінода ў Львове ў 1891 годзе ўстанавіць абавязковы цэлібат не мела поспеху. Аднак пазней епіскапы [[Рыгор Хамішын]] (1929) і [[Іасафат Кацылоўскі]] (1924) адмовіліся пасвячаць жанатых кандыдатаў. Складаная сітуацыя развілася ў дыяспары. Цыркуляр ад 1 кастрычніка 1890 года забараняў жанатым святарам быць душпастырамі ў Амерыцы. Апазіцыя Рыма да жанатага духавенства ў ЗША прывяла да таго, што шмат святароў і вернікаў, напрыклад, каля 100 000 чалавек у Пітсбургу на чале з Арэстам Чорнакам, аддзяліліся і перайшлі ў Праваслаўе. === У пратэстантызме === [[Пратэстанцтва|Пратэстанцкая Рэфармацыя]] адкінула цэлібатнае жыццё і сексуальнае ўстрыманне для прапаведнікаў. Рэфарматары лічылі, што наяўнасць сям’і ў святара карысная для царкоўнай суполкі. Аднак пратэстанцкія цэлібатныя супольнасці, у тым ліку манаскія ордэны, усё яшчэ існуюць у лютэранскім і англіканскім асяроддзі, напрыклад, ордэн «Дочкі Марыі» ў лютэранстве. Некаторыя дробныя хрысціянскія рухі, такія як шэйкеры (Shakers), Таварыства Гармоніі і Кляштар Эфрата, прапагандавалі цэлібат як лепшы лад жыцця для ўсіх сваіх членаў, лічачы шлюб грахоўным і аддаючы перавагу ўсынаўленню. Многія [[евангельскія хрысціяне]] аддаюць перавагу тэрміну «ўстрыманне» замест «цэлібату», засяроджваючыся на адмове ад дашлюбнага сексу. Аднак некаторыя адзінокія людзі імкнуцца да новага разумення цэлібату, сфакусаванага на Богу, а не як на абавязковым царкоўным абеце. У пяцідзясятніцкіх цэрквах, напрыклад, Pentecostal Mission, таксама існуе цэлібатнае служэнне для штатных святароў. Некаторыя хрысціяне-гомасексуалы выбіраюць цэлібат у адпаведнасці з вучэннем сваіх дэнамінацый аб гомасексуальнасці. У 2014 годзе Амерыканская асацыяцыя хрысціянскіх кансультантаў выключыла са свайго этычнага кодэкса заахвочванне канверсійнай тэрапіі і замест гэтага заклікала гомасексуалаў да цэлібату. === У іншых хрысціянскіх рухах === [[Сведкі Іеговы]] не прымаюць канцэпцыю абавязковага жыцця ў цэлібаце, лічачы яе супярэчнай Свяшчэннаму Пісанню. Яны вучаць, што бясшлюбнасць можа прыносіць пэўныя перавагі, але яна павінна быць выключна асабістым выбарам. [[Мармоны]] катэгарычна адмаўляюць цэлібат і падкрэсліваюць важнасць манагамнага шлюбу (хаця гістарычна практыкавалі палігінію). == У іншых рэлігіях і культурах == === Старажытная Грэцыя і Рым === [[Файл:A sadhu by the Ghats on the Ganges, Varanasi.jpg|міні|апраў|Садху каля Ганга ў [[Варанасі]], 2008 год.]] У [[Спарта|Спарце]] і многіх грэчаскіх гарадах адмова ад шлюбу была падставай для пазбаўлення грамадзянства і магла пераследвацца як злачынства. У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] цэлібат лічыўся адхіленнем і караўся фінансава. Выключэннем былі [[вясталкі]] — служыцелькі культу багіні [[Веста|Весты]], якія давалі зарок бясшлюбнасці на 30 гадоў. Парушальніц зароку закопвалі ў зямлю жыўцом. [[Піфагарэізм]], філасофскі рух заснаваны [[Піфагор]]ам, уключаў не толькі вегетарыянства, але і сексуальнае ўстрыманне, лічачы, што цэлібат спрыяе духоўнай адарванасці і раўнавазе. === Індуізм === У [[індуізм]]е лічыцца, што сексуальная актыўнасць адцягвае ад навучання і дасягнення выратавання. Таму палавое ўстрыманне неабходна выконваць на першым этапе жыцця — [[брахмачар’я]] (да 24 гадоў), а таксама на апошнім — санньяса (75—100 гадоў). Цэлібат практыкуюць [[садху]] (святыя аскеты) і ёгі, якія пакідаюць звычайны лад жыцця дзеля вызвалення (мокшы) і медытацыі. Таксама лічыцца, што цэлібат дапамагае развіць звышнатуральныя сілы (сідхі). У манаскім ордэне Веданты, заснаваным Рамакрышнам у XIX стагоддзі, цэлібат патрабаваўся для захавання энергіі і яднання духу з [[Брахман]]ам<ref name="encyclopedia">{{Cite web |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/other-religious-beliefs-and-general-terms/religion-general/celibacy |title=''Maura O’Neill. ''Encyclopedia of Sex and Gender: Culture Society History |access-date=2021-08-02 |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020021147/https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/other-religious-beliefs-and-general-terms/religion-general/celibacy |url-status=live |lang=en}}</ref>. У руху Брахма Кумарыс цэлібат спрыяе міру і перамозе над пахацінствам. === Будызм і джайнізм === У [[джайнізм]]е прапаведуецца поўны цэлібат нават для маладых манахаў, ён лічыцца істотным для дасягнення мокшы. У [[будызм]]е тхеравады нежанаты манах, які адрокся ад свету і яго жаданняў, лічыцца бліжэйшым да [[Нірвана|вызвалення]]. Сам Гаўтама Буда адрокся ад сваёй жонкі Ясахары і сына Рахулы дзеля аскетычнага жыцця. Будызм махаяны менш патрабавальны да цэлібату і вучыць, што свецкія людзі таксама могуць дасягнуць прасвятлення. У [[Японія|Японіі]] гістарычна склалася традыцыя жанатага будысцкага духавенства, а [[рэстаўрацыя Мэйдзі]] ў 1872 годзе легалізавала шлюбы для клірыкаў, напрыклад, знакаміты прынц [[Хігасіфусімі Куніхідэ]] быў манахам і бацькам. === Іўдаізм === У [[іўдаізм]]е адмоўнае стаўленне да бясшлюбнасці грунтуецца на прамым біблейскім прадпісанні «пладзіцеся і размнажайцеся» ({{Біблія|Быц|1:28}}). Нежанаты мужчына разглядаўся толькі як палова чалавечай істоты. Іўдаізм не бачыць у цэлібаце сродку для святасці і лічыць яго перашкодай асабістаму ўдасканаленню. Гэта ілюструецца тэрмінам «кідушын» («асвячэнне»), які азначае заручыны, а таксама тым фактам, што першасвятар павінен быў быць жанатым (). Нежанатыя не дапускаліся да некаторых грамадскіх і рэлігійных пасад, напрыклад, суддзяў па крымінальных справах. Ідэя, што ў шлюбе ёсць нешта амаральнае, была абвергнута Нахманідам у XIII стагоддзі. Традыцыйны погляд выказаны ў [[Шулхан арух]]у: «усякі, хто не ўдзельнічае ў працягу роду, нібыта пралівае кроў, прымяншае Божы вобраз і прымушае Шхіну пакідаць Ізраіль». У мінулым рэлігійны суд нават меў права прымушаць да жаніцьбы мужчыну пасля 20 гадоў. Аднак есеі ў часы Другога Храма практыкавалі цэлібат. === Іслам === У [[іслам]]е большасць навукоўцаў лічаць бясшлюбнасць забароненай. Іслам жорстка асуджае пазашлюбныя сувязі, але вельмі заахвочвае шлюб. Хадысы прарока [[Мухамад]]а абвяшчаюць, што «шлюб — гэта палова рэлігіі», і што кожны, хто здольны ажаніцца, павінен зрабіць гэта. [[Каран]] (57:27) гаворыць аб манастве хрысціян: «Манаства, якое яны самі вынайшлі, Мы не прадпісвалі ім». Аднак некаторыя [[Суфізм|суфійскія]] аскеты практыкавалі цэлібат як форму самадысцыпліны і містычнага шляху, напрыклад, у ордэне Кадырыя ў Кітаі, дзе лідары традыцыйна нежанатыя, як шэйх [[Ян Шыцзюнь]], і сярод дэрвішаў Хайдарыі. === Зараастрызм === [[Зараастрызм|Зараастрыйскі]] тэкст «Відэўдад» (4:47) усхваляе жанатага мужчыну: «чалавек, у якога ёсць жонка, значна вышэйшы за таго, хто жыве ва ўстрыманні»<ref>{{Cite web |title=AVESTA: VENDIDAD (English): Fargard 4. Contracts and offenses. |url=https://www.avesta.org/vendidad/vd4sbe.htm |access-date=2024-12-05 |website=www.avesta.org|lang=en}}</ref>. === У іншых культурах === Традыцыя «клятвенных нявінніц» на Балканах развілася з кодэкса Лека Дукаджыні (албанскі канун). Жанчыны давалі зарок цэлібату і атрымлівалі права браць на сябе сацыяльную ролю мужчын (атрымліваць у спадчыну зямлю, насіць мужчынскае адзенне). Падчас [[Рух 4 мая|Руху 4 мая]] ў Кітаі абяцанні цэлібату выкарыстоўваліся як сродак барацьбы супраць традыцыйных шлюбаў. Таксама цікава, што да канца XIX стагоддзя цэлібат быў абавязковым для прафесараў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага]] і [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэтаў]]. Духоўны настаўнік Мехер Баба сцвярджаў: «для духоўнага шукальніка жыццё ў строгім цэлібаце пераважнейшае за сямейнае жыццё, калі ўстрыманне даецца яму лёгка… Але для звычайных людзей сямейнае жыццё, несумненна, пажаданае… шукальнік павінен пазбягаць таннага кампрамісу паміж імі: распуснасць прывядзе яго ў хаос некіруемай юрлівасці»<ref>Baba, Meher (1967). ''Discourses''. '''1'''. San Francisco: Sufism Reoriented. pp. 144-46. {{ISBN|978-1-880619-09-4}}.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул |аўтар=Аникьев И. И. |загаловак=Целибат |выданне=Большая российская энциклопедия |том=34 |спасылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/4674261 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928125237/https://bigenc.ru/religious_studies/text/4674261 |archivedate=28 верасня 2022 |lang=ru}} * {{Артыкул |загаловак=Целибат |выданне=Католическая энциклопедия |том=5 |месца=М. |год=2013 |старонкі=131—134 |lang=ru}} * {{кніга |аўтар=Heid Stefan |загаловак=Celibacy in the Early Church: The Beginnings of a Discipline of Obligatory Continence for Clerics in East and West |месца=San Francisco |выдавецтва=Ignatius Press |год=2000 |старонак=376 |isbn=0-89870-800-1 |url=https://books.google.com/books?id=Qxy3l0F7mUwC#v=onepage |lang=en}} * {{Артыкул |загаловак=Безбрачие (Целибат) |выданне=Православная Богословская Энциклопедия |том=2 |месца=Петраград |год=1901 |спасылка=http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html |lang=ru}} * {{кніга |аўтар=Brown Gabrielle |загаловак=The New Celibacy: Why More Men and Women Are Abstaining from Sex—and Enjoying It |месца=New York |выдавецтва=McGraw-Hill Education |год=1980 |isbn=0-07-008430-0 |url=https://archive.org/details/newcelibacywhymo00brow |lang=en}} * {{кніга |аўтар=Kumor Bolesław, Obertyński Zdzisław |загаловак=Historia Kościoła w Polsce |том=I |месца=Poznań – Warszawa |выдавецтва=Pallotinum |год=1974 |lang=pl}} * {{Артыкул |аўтар=Філоненко М. В. |загаловак=Безшлюбність |выданне=Юридична енцыклапедыя |том=1 |спасылка=http://leksika.com.ua/11490327/legal/bezshlyubnist |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161202034430/http://leksika.com.ua/11490327/legal/bezshlyubnist |archivedate=2 снежня 2016 |lang=uk}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хрысціянства]] [[Катэгорыя:Сексуальныя прадпісанні ў рэлігіі]] [[Катэгорыя:Добраахвотная або вымушаная адмова ад сексуальнасці]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія тэрміны]] [[Катэгорыя:Манахі]] tolq4pe5uqgbnolgfcslvcuoe07jpe1 5142501 5142497 2026-05-16T20:24:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5142501 wikitext text/x-wiki [[Файл:KateriTekakwitha.jpg|міні|Каталіцкая святая [[Катэры Тэкаквіта]], міранка індзейскага паходжання (алганкіны-магаўкі), якая дала прыватны зарок вечнай бясшлюбнасці.]] [[Файл:Saint Jean-Baptiste au désert, Raphaël (Louvre INV 606) 01.jpg|міні|апраў|«Ян Хрысціцель у пустыні» (праца [[Рафаэль Санці|Рафаэля]], каля 1517 года). [[Ян Хрысціцель]] лічыцца папярэднікам Хрыста, які вёў цэлібатнае жыццё самаадрачэння і пакаяння.]] '''Цэліба́т''' (ад {{lang-la|caelibatus}}, {{lang-la|caelebs}} — халасты, нежанаты) або '''бясшлю́бнасць''' — стан добраахвотнай адмовы ад шлюбу, палавога жыцця (поўнага [[Палавое ўстрыманне|палавога ўстрымання]]) або і таго, і іншага разам. У грамадзянскім і кананічным праве гэты тэрмін азначае халастое жыццё па-за шлюбам<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Целибат}}</ref>. У вузкім сэнсе тэрмін прымяняецца толькі да тых, для каго халасты стан з’яўляецца вынікам свяшчэннага зароку, акта самаадрачэння або рэлігійнага пераканання<ref name="O'Brien">{{cite book|last=O'Brien|first=Jodi|url=https://books.google.com/books?id=_nyHS4WyUKEC&pg=PT150|title=Encyclopedia of Gender and Society, Volume 1|publisher=[[SAGE Publications|SAGE]]|year=2009|isbn=978-1412909167|pages=118–119|lang=en}}</ref><ref name="Garner2009">{{cite book |author=Bryan Garner|title=Garner's Modern American Usage|url=https://books.google.com/books?id=FwmQpyibKkAC&pg=PA145|date=28 ліпеня 2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-988877-1|page=145|lang=en}}</ref>, і часта асацыюецца з роляй рэлігійнага дзеяча. У больш шырокім сэнсе ён звычайна разумеецца толькі як устрыманне ад любой палавой актыўнасці<ref name="Celibate">{{cite web|title=Celibate|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=11 студзеня 2014|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/celibate|archive-url=https://web.archive.org/web/20130302180840/http://oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/celibate|url-status=dead|archive-date=2 сакавіка 2013|lang=en}}</ref>. Цэлібат з’яўляецца адным з абавязковых атрыбутаў манаства<ref name="БРЭ">{{БРЭ|статья=Целибат|автор=Аникьев И. И.|том=34|ref = Аникьев|ссылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/4674261|архив=https://web.archive.org/web/20220928125237/https://bigenc.ru/religious_studies/text/4674261|архив дата=2022-09-28}}</ref>. У [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царкве]] цэлібат абавязковы для [[Дыякан|дыяканаў]] і [[Святар|святароў]] пасля [[Рукапалажэнне|рукапалажэння]] (пасвячэння), калі да прыняцця сану яны не ўступілі ў шлюб, а для [[Епіскап|епіскапаў]] — як перад, так і пасля рукапалажэння. У [[Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царкве]] цэлібат абавязковы для дыяканаў пасля пасвячэння (калі яны не былі жанатыя раней), а для святароў і епіскапаў — ва ўсіх выпадках<ref name="КЭ">Целибат // [[Католическая энциклопедия]]. Т.5. ― М.: 2013. ― ст. 131—134</ref>. Ва [[Усходнекаталіцкія цэрквы|Усходнекаталіцкіх цэрквах]] захоўваецца права мець жанатае духавенства. Большасць [[Пратэстанцтва|пратэстанцкіх цэркваў]], а таксама [[іўдаізм]] і [[іслам]], увогуле адмаўляюць цэлібат, бо лічаць шлюб і сямейнае жыццё неабходнымі<ref name="ЕЭ">{{ЭЕЭ|10466|Безбрачие}}</ref>, аднак гістарычна існавалі асобныя секты і рухі, якія яго практыкавалі. == Этымалогія і тэрміналогія == Беларускае слова ''цэлібат'', паходзіць ад лацінскага ''caelibatus'' («стан быць нежанатым»), якое ўтварылася ад лацінскага ''caelebs'' («нежанаты»). Гэтае слова паходзіць ад двух протаіндаеўрапейскіх каранёў: ''*kaiwelo-'' («адзін») і ''*lib(h)s-'' («жыць»)<ref>Online Etymology Dictionary, [http://www.etymonline.com/index.php?term=celibacy Celibacy]. Праверана 11 жніўня 2009.</ref>. Словы «ўстрыманне» і «цэлібат» часта выкарыстоўваюцца як сінонімы, але яны не абавязкова азначаюць адно і тое ж. Палавое ўстрыманне ([[кантыненцыя]]) — гэта адмова ад некаторых або ўсіх аспектаў палавой актыўнасці, часта на пэўны абмежаваны перыяд часу<ref>{{cite book|chapter=Abstinence and Continence|title=Dictionary of Moral Theology|editor1-last=Palazzini|editor1-first=Pietro|location=London|publisher=Burns & Oates|year=1962|lang=en}}</ref>, у той час як цэлібат вызначаецца як добраахвотны рэлігійны абет не браць шлюб або не ўступаць у палавыя сувязі наогул<ref name="Schadé2006">{{cite book|author=Johannes P. Schadé|title=Encyclopedia of World Religions|url=https://books.google.com/books?id=XRkfKdho-5cC&pg=PT180|year=2006|publisher=Foreign Media Group|isbn=978-1-60136-000-7|page=180|lang=en}}</ref>. [[Асексуальнасць]] таксама часта змешваецца з цэлібатам і ўстрыманнем, але лічыцца асобнай з’явай, паколькі цэлібат і ўстрыманне з’яўляюцца паводзінамі, матываванымі асабістымі або рэлігійнымі перакананнямі, а асексуальнасць звязана з унутранай адсутнасцю палавой цягі<ref name="DePaulo">{{cite magazine|first=Bella|last=DePaulo|title=ASEXUALS: Who Are They and Why Are They Important?: We have so much more to learn about asexuality. |magazine=[[Psychology Today]]|date=23 снежня 2009 |access-date=12 кастрычніка 2016 |url=http://www.psychologytoday.com/blog/living-single/200912/asexuals-who-are-they-and-why-are-they-important|lang=en}}</ref>. Амерыканскі даследчык [[А. У. Рычард Сайп]] адзначаў, што нават у адносна аднародным асяроддзі каталіцкіх святароў «проста няма дакладнага аперацыйнага вызначэння цэлібату»<ref name="Sipe1990b">{{cite book|author=A.W. Richard Sipe|title=A Secret World: Sexuality and the Search For Celibacy|url=https://books.google.com/books?id=DxqLZI2Lpp4C&pg=PA52|year=1990|publisher=Routledge|isbn=1-134-85134-0|page=52|lang=en}}</ref>. [[Элізабэт Эбат]] у сваёй кнізе «Гісторыя цэлібату» (2001) пісала, што яна склала вызначэнне, якое адкідае жорстка педантычныя і бескарысныя адрозненні паміж цэлібатам, цнатлівасцю і дзявоцтвам. Канцэпцыя «новага цэлібату» была ўведзена [[Габрыэль Браўн]] у яе кнізе 1980 года, дзе яна сцвярджае, што ўстрыманне — гэта «водгук звонку», а цэлібат — «водгук знутры»<ref>{{cite book|last=Brown|first=Gabrielle|title=The New Celibacy: A Journey to Love, Intimacy, and Good Health in a New Age|url=https://archive.org/details/newcelibacyjourn0000brow|url-access=registration|edition=Rev|location=New York|publisher=McGraw-Hill|year=1989|isbn=9780070084391|lang=en}}</ref>. Згодна з яе вызначэннем, цэлібат (нават кароткатэрміновы, які практыкуецца па нерэлігійных прычынах) — гэта значна больш, чым проста адсутнасць сексу; яго мэта складаецца ў асобасным росце і пашырэнні магчымасцей. Гэтую перспектыву падзяляюць і іншыя аўтары, такія як [[Вэндзі Келер]] і [[Вэндзі Шаліт]]<ref>Abbott, Elizabeth. ''A History of Celibacy''. Cambridge, Massachusetts: DaCapo, 1999; Keller, Wendy. ''The Cult of the Born-Again Virgin: How Single Women Can Reclaim Their Sexual Power''. Deerfield Beach, Florida: Health Communications, 1999; Shalit, Wendy. ''A Return to Modesty: Discovering the Lost Virtue''. New York: Touchstone, 2000.</ref>. == У хрысціянстве == === Біблійныя асновы і ранняе хрысціянства === У [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] няма прамой запаведзі аб тым, што вучні [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] павінны жыць у цэлібаце<ref name=Chadwick>Henry Chadwick, The Early Church, {{ISBN|978-0140231991}}</ref>. Згодна з тэкстамі, апостал [[Апостал Пётр|Пётр]] меў цешчу, якую вылечыў Ісус ({{Біблія|Мк|1:29-34}}), а апостал ад сямідзесяці Філіп быў жанаты ({{Біблія|Дз|21:9}}). Філосаф і багаслоў II стагоддзя [[Клімент Александрыйскі]] таксама пісаў, што ў Пятра і Філіпа былі дзеці, і што Філіп выдаў сваіх дачок замуж<ref name="Евсевий">{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Evsevij_Kesarijskij/tserkovnaja-istorija/3_30 |title=''Евсевий Кесарийский (Памфил).'' Церковная история. Книга 3. Глава 30 |access-date=2021-07-28 |archive-date=2021-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113093001/https://azbyka.ru/otechnik/Evsevij_Kesarijskij/tserkovnaja-istorija/3_30 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. Адносна наяўнасці жонкі ў [[Апостал Павел|апостала Паўла]] існуюць розныя версіі. Клімент Александрыйскі, грунтуючыся на фразе з [[Першае пасланне да Карынфян|Першага паслання да Карынфян]] ({{Біблія|1Кар|9:5}}) пра права мець «спадарожніцай сястру-жонку», рабіў выснову, што апостал таксама быў жанаты. Тым не менш, меркаванне пра бясшлюбнасць Паўла грунтуецца на яго словах у {{Біблія|1Кар|7:1-9}}, дзе ён раіць «не дакранацца да жанчыны» і жадае, каб усе людзі былі, як і ён. Апостал Павел падкрэсліваў важнасць пераадолення жаданняў плоці і лічыў стан цэлібату вышэйшым за шлюб, праводзячы паралелі паміж адносінамі сужэнцаў і адносінамі Хрыста з Царквой ({{Біблія|Эф|5:25-28}})<ref name="CrooksBaur2010">{{cite book |author1=Robert Crooks|author2=Karla Baur|title=Our Sexuality |url=https://books.google.com/books?id=MpRnPtmdRVwC&pg=PA11|year=2010|publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-81294-4 |page=11|edition=11th|lang=en}}</ref>. Ён пісаў: {{цытата|Нежанаты клапоціцца пра Гасподняе, як дагадзіць Госпаду; а жанаты клапоціцца пра мірское, як дагадзіць жонцы... Калі ж хто лічыць непрыстойным для сваёй дзяўчыны тое, каб яна, будучы ў сталым узросце, заставалася так, той няхай робіць, як хоча: не зграшыць; няхай такія выходзяць замуж. Але хто непахісна цвёрды ў сэрцы сваім і, не будучы абмежаваны патрэбай, але маючы ўладу ў сваёй волі, вырашыў у сэрцы сваім захоўваць сваю дзяўчыну, той добра робіць. ({{Біблія|Эф|7:32}}, {{Біблія|Эф|7:36-37}})}} Сам Хрыстос, калі яго вучні выказалі здагадку, што «лепш не жаніцца», заявіў: «Не ўсе ўмяшчаюць слова гэтае, а каму дадзена. Бо ёсць скапцы, якія з улоння маці нарадзіліся так; і ёсць скапцы, якія аскопленыя людзьмі; і ёсць скапцы, якія самі сябе аскапілі дзеля Валадарства Нябеснага. Хто можа ўмясціць, няхай умясціць» ({{Біблія|Мц|19:10-12}}). Нягледзячы на тое, што гістарычна еўнухі (скапцы) не абавязкова былі цэлібатнымі, на працягу наступных стагоддзяў гэтае сцвярджэнне стала інтэрпрэтавацца як спасылка на неабходнасць цэлібату для духавенства<ref name="Hester">{{cite journal|last = Hester|first = J. David|title = Eunuchs and the Postgender Jesus: Matthew 19.12 and Transgressive Sexualities|journal = Journal for the Study of the New Testament|volume = 28|issue = 1|pages = 13–40|language = en|date = Sep 2005|doi = 10.1177/0142064X05057772| s2cid = 145724743}}</ref>. Сам Хрыстос у хрысціянскай традыцыі разглядаецца як узор ідэальнай цнатлівасці («Кароль нявіннікаў»)<ref>{{cite book|first=Pius|last=Parsch|title=The Church's Year of Grace|year=1953|publisher=Liturgical Press|lccn=53003963|oclc=1822896|lang=en}}</ref>. Разуменне цэлібату ў раннім хрысціянстве таксама падмацоўвалася верай у хуткі канец свету, з-за чаго планаванне новых сем’яў губляла сэнс. У ранняй Царкве жанатыя мужчыны маглі быць надзелены любым свяшчэнным санам. Апостал Павел пісаў: «Епіскап павінен быць беззаганны, адной жонкі муж» ({{Біблія|1Цім|3:2}}), аднак да канца IV стагоддзя жанатыя епіскапы сустракаліся ўжо як выключэнне. Даўжэй за ўсё яны захоўваліся ў цэрквах Афрыкі і Лівіі, што пазней было асуджана [[Шосты Усяленскі сабор|VI Усяленскім саборам]]<ref>[http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html ''Марков Н. Ф.'' Безбрачие]. {{Wayback|url=http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html |date=20140419015913 }}. Православная Богословская Энциклопедия.</ref>. З V стагоддзя на Усходзе запанавала практыка недапушчэння жанатых мужчын да епіскапскага рукапалажэння. У той жа час на Захадзе аформілася традыцыя не дапускаць жанатых да ўсіх чыноў святарства, пачынаючы з іпадыяканата. У пачатку III стагоддзя [[Апостальскія пастановы|Каноны Апостальскіх пастаноў]] вызначалі, што толькі ніжэйшыя клірыкі могуць браць шлюб пасля пасвячэння, але шлюбы епіскапаў, святароў і дыяканаў не дазваляліся. Пры гэтым Сінод у Гангры (345 год) асудзіў фальшывы аскетызм вернікаў, якія байкатавалі набажэнствы, што праводзіліся жанатым духавенствам. [[Файл:St Macarius the Great with Cherub.jpg|міні|апраў|«Святы [[Макарый Вялікі|Макарый]] і Херувім», фрэска з манастыра Святой Кацярыны на Сінаі. Айцы Пустыні адыгралі значную ролю ў развіцці хрысціянскага аскетызму і цэлібату.]] Упершыню патрабаванне поўнага ўстрымання ў шлюбе для ўсяго духавенства было вылучана на Эльвірскім саборы ў Іспаніі каля 305—306 гадоў. 33-і канон абвяшчаў: «Епіскапы, прэсвітары, дыяканы і іншыя асобы з ліку духавенства павінны цалкам устрымлівацца ад палавых зносін са сваімі жонкамі і ад нараджэння дзяцей. Калі хтосьці не падпарадкоўваецца, ён павінен быць адхілены ад духоўнай пасады»<ref>[https://web.archive.org/web/20080410025012/http://faculty.cua.edu/Pennington/Canon%20Law/ElviraCanons.htm The Council of Elvira, ca. 306. Canon 33.]</ref><ref name="Никодим (Милош)">{{Cite web |url=http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_vselen_soborov_nikodim_milosh.htm#_Toc68915144 |title=Толкование епископа Никодима (Милоша) на 13-го правило Шестого Вселенского Собора, Трулльского иначе Пято-Шестого Собора. |access-date=2021-07-29 |archive-date=2016-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212152859/http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_vselen_soborov_nikodim_milosh.htm#_Toc68915144 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. Пры гэтым Сінод у [[Анкара|Анкіры]] (314 год) у 10-м каноне пастанавіў, што дыяканы, якія падчас пасвячэння заявілі аб сваім жаданні ажаніцца, могуць гэта зрабіць з дазволу епіскапа і працягваць служэнне, але тыя, хто не зрабіў такой заявы, павінны быць адхіленыя ў выпадку жаніцьбы. [[Першы Нікейскі сабор|Першы Усяленскі Нікейскі сабор]] у 325 годзе (канон 3) забараніў епіскапам, прэсвітарам і дыяканам жыць з жанчынамі, акрамя маці, сястры ці цёткі (гэты канон быў накіраваны галоўным чынам супраць канкубінату, а не законнага шлюбу). Карфагенскі сінод 390 года таксама заклікаў да «дасканалага ўстрымання», спасылаючыся на тое, што «гэтаму вучылі апосталы і гэта захоўвалася ў старажытныя часы». Знакаміты ліст [[Сінезій Кірэнскі|Сінезія Кірэнскага]] (каля 414 года) сведчыць пра тое, што асабісты выбар у гэтым пытанні тады яшчэ паважаўся, і для святароў і дыяканаў шлюбы заставаліся папулярнымі. Значны ўплыў на развіццё цэлібату аказалі так званыя Айцы Пустыні — хрысціянскія пустэльнікі. [[Павел Фівейскі]] часта лічыцца першым пустэльнікам ([[анахарэт]]ам), але менавіта [[Антоній Вялікі]] стаў пачынальнікам руху. Каля 270 года ён прадаў сваю маёмасць і сышоў глыбока ў пустыню дзеля поўнай адзіноты і надзвычайнага аскетызму, адмаўляючыся ад усіх цялесных задавальненняў. З часам да яго далучыліся тысячы мужчын і жанчын, якія жылі ў цэлібаце. Згодна са святым [[Еранім Стрыдонскі|Еранімам]] (каля 347—420), цэлібат з’яўляецца маральнай цнотай, якая заключаецца ў тым, каб «жыць у плоці, але па-за плоццю», і не паддавацца распусным думкам і жаданням. Еранім таксама сцвярджаў, што Пётр і іншыя апосталы былі жанатыя да свайго паклікання, але пасля адмовіліся ад шлюбных адносін. === Погляды Аўрэлія Аўгусціна === У ранняй Царкве вышэйшыя клірыкі жылі ў шлюбах. [[Аўрэлій Аўгусцін]] вучыў, што [[першародны грэх]] [[Адам і Ева|Адама і Евы]] быў актам неразважлівасці, за якім рушылі ўслед гонар і непаслушэнства Богу. Дрэва пазнання дабра і зла было сімвалам парадку стварэння, і эгацэнтрызм прымусіў [[Адам і Ева|Адама і Еву]] з’есці плод з яго, не праявіўшы павагі да свету, створанага Богам. На думку Аўгусціна, яны не ўпалі б у грэх, калі б Сатана не пасеяў у іх пачуццях «корань зла». Іх прырода была параненая пахацінствам або лібіда, якое паўплывала на чалавечы інтэлект, волю, аффекты і жаданні, уключаючы сексуальную жаду. Ужо ў сваіх працах Аўгусцін вучыў, што першародны грэх перадаецца менавіта праз пахацінства, якое ён разглядаў як запал душы і цела, што робіць чалавецтва «масай пагібелі» (асуджаным натоўпам) і аслабляе свабоду волі. Гэтыя погляды на сексуальнасць аказалі велізарны ўплыў на фарміраванне царкоўнай дактрыны аб неабходнасці цэлібату для святарскага служэння. === У Каталіцкай царкве === [[Файл:Conventual Franciscan.JPG|міні|апраў|Манах-францысканец, 2012 год. Традыцыя цэлібату моцна ўкаранілася сярод манаскіх ордэнаў Заходняй Царквы.]] У VIII стагоддзі цэлібат стаў агульным правілам на Захадзе, але санкцыянаваны як адзіная форма духоўнага жыцця ён быў толькі ў XI стагоддзі падчас так званай [[Грыгарыянскія рэформы|Грыгарыянскай рэформы]]. Скліканы папам [[Грыгорый VII (Папа Рымскі)|Грыгорыем VII]] сабор у Рыме ў 1075 годзе пастанавіў разглядаць шлюб свяшчэннаслужыцеляў як [[блуд]]адзейства. Цэлібат як кананічную норму для субдыяканату і вышэйшых санаў канчаткова замацаваў [[Другі Латэранскі сабор]] у 1139 годзе, які пастанавіў: «мы таксама пастанаўляем, што тыя, хто ў субдыяканаце і вышэйшых санах уступілі ў шлюб або маюць наложніц, былі пазбаўлены сваёй пасады і царкоўнага прыходу. Бо, паколькі яны павінны быць і называцца храмам Божым, пасудзінай Госпада, мясцінай Святога Духа, непрыстойна, каб яны аддаваліся шлюбу і нечыстотам». Сабор таксама забараніў наведваць імшы тых, у каго ёсць жонкі або наложніцы, і пастанавіў скасоўваць іх шлюбы, бо такі саюз, заключаны ў парушэнне царкоўнага закона, не з’яўляецца сапраўдным шлюбам<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/Disciplinary_Decrees_of_the_General_Councils/The_Tenth_General_Council Second Lateran Council. The Tenth General Council (1139). Canon 6, 7.]</ref>. У некаторых месцах прымус і нават заняволенне жонак і дзяцей святароў выкарыстоўваліся для выканання закона. Напрыклад, Сінод у Павіі (1018) пастанавіў абвяшчаць дзяцей клірыкаў рабамі, а Сінод у Мельфі (1189, канон 12) прымяняў падобныя санкцыі да жонак і наложніц, якія маглі быць захопленыя феадаламі. Да канца Сярэднявечча ў Еўропе каля 25 % святароў усё яшчэ жылі ў канкубінаце. Гэты недахоп дысцыпліны быў звязаны з адсутнасцю вучэння аб аскезе і стаўленнем да працы святара больш як да функцыянера, чым як да душпастыра. Патрабаванне аб цэлібаце было пацверджана на 24-й сесіі [[Трыдэнцкі сабор|Трыдэнцкага сабора]] (1563). Канон IX абвяшчаў: «Калі хтосьці скажа, што клірыкі, якія атрымалі пасвячэнні, або асобы, якія ўрачыста прысягнулі захоўваць цнатлівасць, могуць браць шлюб […] няхай будзе выключаны з супольнасці вернікаў». Канон X дадаваў, што «калі хто скажа, што стан шлюбны павінен ставіцца вышэй за стан дзявоцтва або цэлібату… няхай будзе выкляты». Нягледзячы на гэта, нават у XVI стагоддзі існавала мноства свяшчэннаслужыцеляў, якія жылі ў шлюбе і лічылі яго кананічнай справай<ref name=" Никодим (Милош)"/>. [[Другі Ватыканскі сабор]] (1962—1965) прысвяціў бясшлюбнасці духавенства 16-ы пункт дэкрэта «Presbyterorum ordinis». Ён пацвердзіў неабходнасць цэлібату: {{цытата|Дасканалае і пастаяннае ўстрыманне дзеля Валадарства Нябеснага, прапанаванае Хрыстом Госпадам, на працягу стагоддзяў і нават у нашы дні добраахвотна прыманае і пахвальна выконваемае немалой колькасцю верных Хрысту, Царква заўсёды лічыла асабліва важным для святарскага жыцця. Яно з'яўляецца знакам пастырскай любові і ў той жа час заахвочваннем да яе, асаблівай крыніцай духоўнай плённасці ў свеце... Захоўваючы дзявоцтва або бясшлюбнасць дзеля Валадарства Нябеснага, Прэсвітары прысвячаюць сябе Хрысту ў новай і ўзвышанай якасці, лягчэй з непадзельным сэрцам ідуць за Ім... Гэтымі меркаваннямі, заснаванымі на таямніцы Хрыста і Яго пасланніцтва, бясшлюбнасць, якая раней толькі рэкамендавалася святарам, была пасля ў Лацінскай Царкве прадпісана законам усім, каго ўзводзяць у свяшчэнны сан...<ref>{{Cite web |url=http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt341.html |title=Presbyterorum ordinis |access-date=2015-06-18 |archive-date=2015-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704063527/http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt341.html |url-status=live |lang=ru}}</ref>}} У 1967 годзе Папа [[Павел VI]] у энцыкліцы «[[Sacerdotalis caelibatus]]» пацвердзіў ранейшае права Царквы і прывёў хрысталагічныя, эклезіялагічныя і эсхаталагічныя абгрунтаванні цэлібату. Гэтыя ж матывы Папа [[Ян Павел II]] падрабязна апісаў у сваёй кнізе «Устаньце, хадзем!». Яго хрысталагічная матывацыя заключалася ў тым, што Хрыстос заставаўся нежанатым, каб цалкам прысвяціць сябе Богу і людзям. Эклезіялагічная матывацыя сцвярджала, што святар пераймае дзявочую любоў Хрыста да Царквы. Эсхаталагічная матывацыя падкрэслівала, што цэлібат прадвяшчае надыход апошніх часоў збаўлення. У сучасным праве Каталіцкай царквы толькі нежанатыя мужчыны могуць быць пасвечаны ў святары лацінскага абраду (каноны 1037 і 1031). Аднак жанатыя мужчыны могуць стаць пастаяннымі [[Дыякан|дыяканамі]]. Таксама былыя пратэстанцкія або англіканскія святары, якія пераходзяць у каталіцтва і ўжо знаходзяцца ў шлюбе, могуць быць пасвечаны ў каталіцкія святары без прыняцця зароку цэлібату, але не могуць ажаніцца паўторна ў выпадку смерці жонкі. Цэлібат не з’яўляецца нязменным дагматам Царквы, а хутчэй пытаннем дысцыпліны, як выкарыстанне мясцовай мовы падчас імшы. Аднак абавязак захоўваецца да таго часу, пакуль не адбудзецца афіцыйных змяненняў<ref name="Catholic.com Article">{{cite web|title=Celibacy and the Priesthood |url=http://www.catholic.com/library/Celibacy_and_the_Priesthood.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205100019/http://www.catholic.com/library/Celibacy_and_the_Priesthood.asp |archive-date=5 снежня 2008 |lang=en}}</ref>. У Каталіцкай царквы існуюць таксама свецкія цэлібатарыі, напрыклад, нумерарыі і далучаныя члены Прэлатуры [[Opus Dei]]. У 1971 годзе ў Рыме было даследавана выкананне цэлібату, і справаздача паказала, што псіхасексуальная нясталасць часта выяўлялася ў гетэрасексуальнай і гомасексуальнай актыўнасці святароў. У 2002 годзе польскі сексолаг [[Збігнеў Леў-Старовіч]] у сваёй справаздачы адзначыў, што цэлібат выклікае ахоўныя механізмы і кампенсаторныя паводзіны: ідэалізацыя або [[Мізагінія|абясцэньванне жанчын]], імкненне да ўлады і багацця, аддаленасць ад паўсядзённага жыцця, развіццё тэалогіі граху і антысексуальных дакучлівых ідэй, выпадкі [[Педафілія|педафіліі]]. Нягледзячы на дыскусіі і заклікі да рэформ, Папа [[Ян Павел II]] рашуча выступаў супраць адмены інстытута бясшлюбнасці духавенства<ref name="Кольер">[http://endic.ru/colier/Celibat-7148.html Целибат]{{Недаступная спасылка}}. Энциклопедия Кольера.</ref>. У [[Ірландыя|Ірландыі]] гісторыі некаторых святароў, якія сталі бацькамі дзяцей, напрыклад, епіскап [[Эаман Кейсі]] і [[Майкл Кліры]], выклікалі вялікі рэзананс. Гісторык і філосаф [[Уіл Дзюрант]], разглядаючы духавенства як ідэальных ахоўнікаў дзяржавы Платона, пісаў, што цэлібат стаў часткай псіхалагічнай структуры ўлады клірыкаў: яны былі свабодныя ад эгаізму сям’і, а іх уяўная перавага над целам выклікала трапятанне ў свецкіх грэшнікаў<ref name="Durant">{{cite book |first=Will |last=Durant |year=2005 |title=Story of Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=suLI7RoaBEEC&pg=PA34 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-671-69500-2|lang=en}}</ref>. Сучасны даследчык [[Рычард П. О'Браен]] (1995) адзначаў, што лепшае разуменне чалавечай псіхалогіі прымусіла задацца пытаннем аб уплыве цэлібату на развіццё духавенства, асабліва ўлічваючы негатыўнае стаўленне да бясшлюбнасці ў многіх нееўрапейскіх краінах<ref name="Catholicism 1995, p. 291">The HarperCollins Encyclopedia of Catholicism, 1995, ed. O’Brien, Richard, NY: Harper Collins Publishers, p. 291</ref>. ==== У Польшчы і на Русі ==== Гісторыя цэлібату на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]] і [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] мела свае асаблівасці. Да канца XII стагоддзя ў Польшчы практыкавалася пасвячэнне жанатых мужчын. Бясшлюбнасць патрабавалася ад епіскапаў, але былі выключэнні: напрыклад, епіскап Улацлаўскі Огер меў жонку Бурну і сына Агеровіча, які адыгрываў значную ролю ў Вялікай Польшчы<ref name="autonazwa1">{{cytuj książkę |nazwisko = Ptaśnik| imię = Jan| autor link = Jan Ptaśnik | tytuł = Kultura wieków średnich. Życie religijne i społeczne | wydawca = PWN| miejsce = Warszawa| rok = 1959| język = pl}}</ref>. Рэформа царквы ў XI—XII стагоддзях сутыкалася з цяжкасцямі: кіраўнікі прызначалі на пасады сваіх прыхільнікаў, квітнелі [[сіманія]] і [[непатызм]]. Паступова цэлібат пачаў зацвярджацца праз дзейнасць легатаў і сінодаў, напрыклад, легата [[Гвалон]]а ў 1103 годзе, які пазбавіў пасады кракаўскага епіскапа Чэслава, верагодна, за шлюб. Пры Папе [[Інакенцій III|Інакенціі III]] у Польшчу прыбылі легаты, якія рэанімавалі правілы аб бясшлюбнасці, у прыватнасці, [[П'етра Капуана]] ў 1197 годзе. Архіепіскап [[Генрык Кетліч]] зрабіў цэлібат абавязковым правам. Шлюбы святароў былі прызнаны незаконнымі, а іх дзеці — «з незаконнага ложка», што мела на мэце прадухіліць перадачу царкоўнай маёмасці ў спадчыну. Сын святара мог стаць клірыкам толькі праз папскую дыспенсацыю, напрыклад, дакумент Папы [[Ганорый III|Ганорыя III]]. Аднак нават у XIII стагоддзі цэлібат не заўсёды выконваўся; хронікі згадваюць кракаўскага кантара Траяна, які памёр у 1269 годзе ў асяроддзі шматлікіх дзяцей і ўнукаў<ref name="autonazwa1" />. У перыяд Рэфармацыі пытанне аб адмене цэлібату ставілася польскім каралём перад Папам, але прапанова была адхілена, а Трыдэнцкі сабор дапамог канчаткова замацаваць бясшлюбнасць у Польшчы. === У Праваслаўнай і Усходнекаталіцкіх цэрквах === [[Файл:Orthodox priest.jpg|міні|апраў|Праваслаўны святар у [[Іерусалім]]е. Большасць праваслаўных святароў жанатыя.]] У праваслаўі — як і ва [[Усходнекаталіцкія цэрквы|ўсходнекаталіцкіх цэрквах]] — шлюб дапускаецца, калі яго заключэнне папярэднічае пасвячэнню ў дыяканскі і святарскі сан. Праваслаўе кіруецца, перш за ўсё, 13-м правілам [[Трульскі сабор|Трульскага сабору]] (691—692 гады), якое абвяшчае: {{цытата|Таму, хто з'явіцца годным рукапалажэння ў іпадыякана, або ў дыякана, або ў прэсвітэра, таму зусім не павінна быць перашкодай да ўзвядзення на такую ступень сужыццё з законнай жонкай; і ад яго падчас пастаўлення не павінна патрабавацца абавязацельства ў тым, што ён утрымаецца ад законных зносін з жонкай сваёй; каб мы не былі прымушаныя такім чынам абразіць Богам устаноўлены шлюб... Хто пажадае разарваць шлюб святара і яго жонкі, будзе адлучаны ад царквы.}} Сабор у Труле таксама зацвердзіў нормы для епіскапаў: яны могуць быць нежанатымі або ўдаўцамі, а калі жанатыя, павінны назаўжды разлучыцца са сваёй жонкай. У [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царкве]] ў епіскапы рукапалагаюць выключна з ліку [[Архімандрыт|архімандрытаў]] (вышэйшы сан манаствуючых прэсвітараў), але ніяк не з ліку бясшлюбнага або жанатага белага духавенства. Практыка рукапалажэння бясшлюбнага духавенства, якое не прымала манаства, мае ў расійскай гісторыі пачатак у асобе Аляксандра Горскага, якога на гэты крок падштурхнуў мітрапаліт [[Філарэт (Драздоў)]]. У 2011 годзе РПЦ прыняла дакумент, згодна з якім рукапалажэнне ў святары бясшлюбных асоб павінна разглядацца як выключная практыка і здзяйсняцца не раней за дасягненне 30-гадовага ўзросту і атрымання вышэйшай багаслоўскай адукацыі<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1401235.html О хиротонии безбрачных лиц, не состоящих в монашестве]. {{Wayback|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1401235.html |date=20210730190833 }}, 3.02.2011.</ref>. Калі пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года ўкраінскія і беларускія іерархіі злучыліся з Рымскай царквой, яны дабіліся адабрэння жанатага духавенства ад Папы [[Клімент VIII|Клімента VIII]] у буле «Magnus Dominus». Спроба сінода ў Львове ў 1891 годзе ўстанавіць абавязковы цэлібат не мела поспеху. Аднак пазней епіскапы [[Рыгор Хамішын]] (1929) і [[Іасафат Кацылоўскі]] (1924) адмовіліся пасвячаць жанатых кандыдатаў. Складаная сітуацыя развілася ў дыяспары. Цыркуляр ад 1 кастрычніка 1890 года забараняў жанатым святарам быць душпастырамі ў Амерыцы. Апазіцыя Рыма да жанатага духавенства ў ЗША прывяла да таго, што шмат святароў і вернікаў, напрыклад, каля 100 000 чалавек у Пітсбургу на чале з Арэстам Чорнакам, аддзяліліся і перайшлі ў Праваслаўе. === У пратэстантызме === [[Пратэстанцтва|Пратэстанцкая Рэфармацыя]] адкінула цэлібатнае жыццё і сексуальнае ўстрыманне для прапаведнікаў. Рэфарматары лічылі, што наяўнасць сям’і ў святара карысная для царкоўнай суполкі. Аднак пратэстанцкія цэлібатныя супольнасці, у тым ліку манаскія ордэны, усё яшчэ існуюць у лютэранскім і англіканскім асяроддзі, напрыклад, ордэн «Дочкі Марыі» ў лютэранстве. Некаторыя дробныя хрысціянскія рухі, такія як шэйкеры (Shakers), Таварыства Гармоніі і Кляштар Эфрата, прапагандавалі цэлібат як лепшы лад жыцця для ўсіх сваіх членаў, лічачы шлюб грахоўным і аддаючы перавагу ўсынаўленню. Многія [[евангельскія хрысціяне]] аддаюць перавагу тэрміну «ўстрыманне» замест «цэлібату», засяроджваючыся на адмове ад дашлюбнага сексу. Аднак некаторыя адзінокія людзі імкнуцца да новага разумення цэлібату, сфакусаванага на Богу, а не як на абавязковым царкоўным абеце. У пяцідзясятніцкіх цэрквах, напрыклад, Pentecostal Mission, таксама існуе цэлібатнае служэнне для штатных святароў. Некаторыя хрысціяне-гомасексуалы выбіраюць цэлібат у адпаведнасці з вучэннем сваіх дэнамінацый аб гомасексуальнасці. У 2014 годзе Амерыканская асацыяцыя хрысціянскіх кансультантаў выключыла са свайго этычнага кодэкса заахвочванне канверсійнай тэрапіі і замест гэтага заклікала гомасексуалаў да цэлібату. === У іншых хрысціянскіх рухах === [[Сведкі Іеговы]] не прымаюць канцэпцыю абавязковага жыцця ў цэлібаце, лічачы яе супярэчнай Свяшчэннаму Пісанню. Яны вучаць, што бясшлюбнасць можа прыносіць пэўныя перавагі, але яна павінна быць выключна асабістым выбарам. [[Мармоны]] катэгарычна адмаўляюць цэлібат і падкрэсліваюць важнасць манагамнага шлюбу (хаця гістарычна практыкавалі палігінію). == У іншых рэлігіях і культурах == === Старажытная Грэцыя і Рым === [[Файл:A sadhu by the Ghats on the Ganges, Varanasi.jpg|міні|апраў|Садху каля Ганга ў [[Варанасі]], 2008 год.]] У [[Спарта|Спарце]] і многіх грэчаскіх гарадах адмова ад шлюбу была падставай для пазбаўлення грамадзянства і магла пераследвацца як злачынства. У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] цэлібат лічыўся адхіленнем і караўся фінансава. Выключэннем былі [[вясталкі]] — служыцелькі культу багіні [[Веста|Весты]], якія давалі зарок бясшлюбнасці на 30 гадоў. Парушальніц зароку закопвалі ў зямлю жыўцом. [[Піфагарэізм]], філасофскі рух заснаваны [[Піфагор]]ам, уключаў не толькі вегетарыянства, але і сексуальнае ўстрыманне, лічачы, што цэлібат спрыяе духоўнай адарванасці і раўнавазе. === Індуізм === У [[індуізм]]е лічыцца, што сексуальная актыўнасць адцягвае ад навучання і дасягнення выратавання. Таму палавое ўстрыманне неабходна выконваць на першым этапе жыцця — [[брахмачар’я]] (да 24 гадоў), а таксама на апошнім — санньяса (75—100 гадоў). Цэлібат практыкуюць [[садху]] (святыя аскеты) і ёгі, якія пакідаюць звычайны лад жыцця дзеля вызвалення (мокшы) і медытацыі. Таксама лічыцца, што цэлібат дапамагае развіць звышнатуральныя сілы (сідхі). У манаскім ордэне Веданты, заснаваным Рамакрышнам у XIX стагоддзі, цэлібат патрабаваўся для захавання энергіі і яднання духу з [[Брахман]]ам<ref name="encyclopedia">{{Cite web |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/other-religious-beliefs-and-general-terms/religion-general/celibacy |title=''Maura O’Neill. ''Encyclopedia of Sex and Gender: Culture Society History |access-date=2021-08-02 |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020021147/https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/other-religious-beliefs-and-general-terms/religion-general/celibacy |url-status=live |lang=en}}</ref>. У руху Брахма Кумарыс цэлібат спрыяе міру і перамозе над пахацінствам. === Будызм і джайнізм === У [[джайнізм]]е прапаведуецца поўны цэлібат нават для маладых манахаў, ён лічыцца істотным для дасягнення мокшы. У [[будызм]]е тхеравады нежанаты манах, які адрокся ад свету і яго жаданняў, лічыцца бліжэйшым да [[Нірвана|вызвалення]]. Сам Гаўтама Буда адрокся ад сваёй жонкі Ясахары і сына Рахулы дзеля аскетычнага жыцця. Будызм махаяны менш патрабавальны да цэлібату і вучыць, што свецкія людзі таксама могуць дасягнуць прасвятлення. У [[Японія|Японіі]] гістарычна склалася традыцыя жанатага будысцкага духавенства, а [[рэстаўрацыя Мэйдзі]] ў 1872 годзе легалізавала шлюбы для клірыкаў, напрыклад, знакаміты прынц [[Хігасіфусімі Куніхідэ]] быў манахам і бацькам. === Іўдаізм === У [[іўдаізм]]е адмоўнае стаўленне да бясшлюбнасці грунтуецца на прамым біблейскім прадпісанні «пладзіцеся і размнажайцеся» ({{Біблія|Быц|1:28}}). Нежанаты мужчына разглядаўся толькі як палова чалавечай істоты. Іўдаізм не бачыць у цэлібаце сродку для святасці і лічыць яго перашкодай асабістаму ўдасканаленню. Гэта ілюструецца тэрмінам «кідушын» («асвячэнне»), які азначае заручыны, а таксама тым фактам, што першасвятар павінен быў быць жанатым (). Нежанатыя не дапускаліся да некаторых грамадскіх і рэлігійных пасад, напрыклад, суддзяў па крымінальных справах. Ідэя, што ў шлюбе ёсць нешта амаральнае, была абвергнута Нахманідам у XIII стагоддзі. Традыцыйны погляд выказаны ў [[Шулхан арух]]у: «усякі, хто не ўдзельнічае ў працягу роду, нібыта пралівае кроў, прымяншае Божы вобраз і прымушае Шхіну пакідаць Ізраіль». У мінулым рэлігійны суд нават меў права прымушаць да жаніцьбы мужчыну пасля 20 гадоў. Аднак есеі ў часы Другога Храма практыкавалі цэлібат. === Іслам === У [[іслам]]е большасць навукоўцаў лічаць бясшлюбнасць забароненай. Іслам жорстка асуджае пазашлюбныя сувязі, але вельмі заахвочвае шлюб. Хадысы прарока [[Мухамад]]а абвяшчаюць, што «шлюб — гэта палова рэлігіі», і што кожны, хто здольны ажаніцца, павінен зрабіць гэта. [[Каран]] (57:27) гаворыць аб манастве хрысціян: «Манаства, якое яны самі вынайшлі, Мы не прадпісвалі ім». Аднак некаторыя [[Суфізм|суфійскія]] аскеты практыкавалі цэлібат як форму самадысцыпліны і містычнага шляху, напрыклад, у ордэне Кадырыя ў Кітаі, дзе лідары традыцыйна нежанатыя, як шэйх [[Ян Шыцзюнь]], і сярод дэрвішаў Хайдарыі. === Зараастрызм === [[Зараастрызм|Зараастрыйскі]] тэкст «Відэўдад» (4:47) усхваляе жанатага мужчыну: «чалавек, у якога ёсць жонка, значна вышэйшы за таго, хто жыве ва ўстрыманні»<ref>{{Cite web |title=AVESTA: VENDIDAD (English): Fargard 4. Contracts and offenses. |url=https://www.avesta.org/vendidad/vd4sbe.htm |access-date=2024-12-05 |website=www.avesta.org|lang=en}}</ref>. === У іншых культурах === Традыцыя «клятвенных нявінніц» на Балканах развілася з кодэкса Лека Дукаджыні (албанскі канун). Жанчыны давалі зарок цэлібату і атрымлівалі права браць на сябе сацыяльную ролю мужчын (атрымліваць у спадчыну зямлю, насіць мужчынскае адзенне). Падчас [[Рух 4 мая|Руху 4 мая]] ў Кітаі абяцанні цэлібату выкарыстоўваліся як сродак барацьбы супраць традыцыйных шлюбаў. Таксама цікава, што да канца XIX стагоддзя цэлібат быў абавязковым для прафесараў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага]] і [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэтаў]]. Духоўны настаўнік Мехер Баба сцвярджаў: «для духоўнага шукальніка жыццё ў строгім цэлібаце пераважнейшае за сямейнае жыццё, калі ўстрыманне даецца яму лёгка… Але для звычайных людзей сямейнае жыццё, несумненна, пажаданае… шукальнік павінен пазбягаць таннага кампрамісу паміж імі: распуснасць прывядзе яго ў хаос некіруемай юрлівасці»<ref>Baba, Meher (1967). ''Discourses''. '''1'''. San Francisco: Sufism Reoriented. pp. 144-46. {{ISBN|978-1-880619-09-4}}.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул |аўтар=Аникьев И. И. |загаловак=Целибат |выданне=Большая российская энциклопедия |том=34 |спасылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/4674261 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928125237/https://bigenc.ru/religious_studies/text/4674261 |archivedate=28 верасня 2022 |lang=ru}} * {{Артыкул |загаловак=Целибат |выданне=Католическая энциклопедия |том=5 |месца=М. |год=2013 |старонкі=131—134 |lang=ru}} * {{кніга |аўтар=Heid Stefan |загаловак=Celibacy in the Early Church: The Beginnings of a Discipline of Obligatory Continence for Clerics in East and West |месца=San Francisco |выдавецтва=Ignatius Press |год=2000 |старонак=376 |isbn=0-89870-800-1 |url=https://books.google.com/books?id=Qxy3l0F7mUwC#v=onepage |lang=en}} * {{Артыкул |загаловак=Безбрачие (Целибат) |выданне=Православная Богословская Энциклопедия |том=2 |месца=Петраград |год=1901 |спасылка=http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html |lang=ru}} * {{кніга |аўтар=Brown Gabrielle |загаловак=The New Celibacy: Why More Men and Women Are Abstaining from Sex—and Enjoying It |месца=New York |выдавецтва=McGraw-Hill Education |год=1980 |isbn=0-07-008430-0 |url=https://archive.org/details/newcelibacywhymo00brow |lang=en}} * {{кніга |аўтар=Kumor Bolesław, Obertyński Zdzisław |загаловак=Historia Kościoła w Polsce |том=I |месца=Poznań – Warszawa |выдавецтва=Pallotinum |год=1974 |lang=pl}} * {{Артыкул |аўтар=Філоненко М. В. |загаловак=Безшлюбність |выданне=Юридична енцыклапедыя |том=1 |спасылка=http://leksika.com.ua/11490327/legal/bezshlyubnist |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161202034430/http://leksika.com.ua/11490327/legal/bezshlyubnist |archivedate=2 снежня 2016 |lang=uk}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хрысціянства]] [[Катэгорыя:Сексуальныя прадпісанні ў рэлігіі]] [[Катэгорыя:Добраахвотная або вымушаная адмова ад сексуальнасці]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія тэрміны]] [[Катэгорыя:Манахі]] m1lp77gu66lgqahwt4a0k903119f05h 5142502 5142501 2026-05-16T20:25:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5142502 wikitext text/x-wiki [[Файл:KateriTekakwitha.jpg|міні|Каталіцкая святая [[Катэры Тэкаквіта]], міранка індзейскага паходжання (алганкіны-магаўкі), якая дала прыватны зарок вечнай бясшлюбнасці.]] [[Файл:Saint Jean-Baptiste au désert, Raphaël (Louvre INV 606) 01.jpg|міні|апраў|«Ян Хрысціцель у пустыні» (праца [[Рафаэль Санці|Рафаэля]], каля 1517 года). [[Ян Хрысціцель]] лічыцца папярэднікам Хрыста, які вёў цэлібатнае жыццё самаадрачэння і пакаяння.]] '''Цэліба́т''' (ад {{lang-la|caelibatus}}, {{lang-la|caelebs}} — нежанаты<ref>{{verbum.by|tsbm|celibat|цэліба́т}}</ref>, халасты) або '''бясшлю́бнасць''' — стан добраахвотнай адмовы ад шлюбу, палавога жыцця (поўнага [[Палавое ўстрыманне|палавога ўстрымання]]) або і таго, і іншага разам. У грамадзянскім і кананічным праве гэты тэрмін азначае халастое жыццё па-за шлюбам<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Целибат}}</ref>. У вузкім сэнсе тэрмін прымяняецца толькі да тых, для каго халасты стан з’яўляецца вынікам свяшчэннага зароку, акта самаадрачэння або рэлігійнага пераканання<ref name="O'Brien">{{cite book|last=O'Brien|first=Jodi|url=https://books.google.com/books?id=_nyHS4WyUKEC&pg=PT150|title=Encyclopedia of Gender and Society, Volume 1|publisher=[[SAGE Publications|SAGE]]|year=2009|isbn=978-1412909167|pages=118–119|lang=en}}</ref><ref name="Garner2009">{{cite book |author=Bryan Garner|title=Garner's Modern American Usage|url=https://books.google.com/books?id=FwmQpyibKkAC&pg=PA145|date=28 ліпеня 2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-988877-1|page=145|lang=en}}</ref>, і часта асацыюецца з роляй рэлігійнага дзеяча. У больш шырокім сэнсе ён звычайна разумеецца толькі як устрыманне ад любой палавой актыўнасці<ref name="Celibate">{{cite web|title=Celibate|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=11 студзеня 2014|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/celibate|archive-url=https://web.archive.org/web/20130302180840/http://oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/celibate|url-status=dead|archive-date=2 сакавіка 2013|lang=en}}</ref>. Цэлібат з’яўляецца адным з абавязковых атрыбутаў манаства<ref name="БРЭ">{{БРЭ|статья=Целибат|автор=Аникьев И. И.|том=34|ref = Аникьев|ссылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/4674261|архив=https://web.archive.org/web/20220928125237/https://bigenc.ru/religious_studies/text/4674261|архив дата=2022-09-28}}</ref>. У [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царкве]] цэлібат абавязковы для [[Дыякан|дыяканаў]] і [[Святар|святароў]] пасля [[Рукапалажэнне|рукапалажэння]] (пасвячэння), калі да прыняцця сану яны не ўступілі ў шлюб, а для [[Епіскап|епіскапаў]] — як перад, так і пасля рукапалажэння. У [[Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царкве]] цэлібат абавязковы для дыяканаў пасля пасвячэння (калі яны не былі жанатыя раней), а для святароў і епіскапаў — ва ўсіх выпадках<ref name="КЭ">Целибат // [[Католическая энциклопедия]]. Т.5. ― М.: 2013. ― ст. 131—134</ref>. Ва [[Усходнекаталіцкія цэрквы|Усходнекаталіцкіх цэрквах]] захоўваецца права мець жанатае духавенства. Большасць [[Пратэстанцтва|пратэстанцкіх цэркваў]], а таксама [[іўдаізм]] і [[іслам]], увогуле адмаўляюць цэлібат, бо лічаць шлюб і сямейнае жыццё неабходнымі<ref name="ЕЭ">{{ЭЕЭ|10466|Безбрачие}}</ref>, аднак гістарычна існавалі асобныя секты і рухі, якія яго практыкавалі. == Этымалогія і тэрміналогія == Беларускае слова ''цэлібат'', паходзіць ад лацінскага ''caelibatus'' («стан быць нежанатым»), якое ўтварылася ад лацінскага ''caelebs'' («нежанаты»). Гэтае слова паходзіць ад двух протаіндаеўрапейскіх каранёў: ''*kaiwelo-'' («адзін») і ''*lib(h)s-'' («жыць»)<ref>Online Etymology Dictionary, [http://www.etymonline.com/index.php?term=celibacy Celibacy]. Праверана 11 жніўня 2009.</ref>. Словы «ўстрыманне» і «цэлібат» часта выкарыстоўваюцца як сінонімы, але яны не абавязкова азначаюць адно і тое ж. Палавое ўстрыманне ([[кантыненцыя]]) — гэта адмова ад некаторых або ўсіх аспектаў палавой актыўнасці, часта на пэўны абмежаваны перыяд часу<ref>{{cite book|chapter=Abstinence and Continence|title=Dictionary of Moral Theology|editor1-last=Palazzini|editor1-first=Pietro|location=London|publisher=Burns & Oates|year=1962|lang=en}}</ref>, у той час як цэлібат вызначаецца як добраахвотны рэлігійны абет не браць шлюб або не ўступаць у палавыя сувязі наогул<ref name="Schadé2006">{{cite book|author=Johannes P. Schadé|title=Encyclopedia of World Religions|url=https://books.google.com/books?id=XRkfKdho-5cC&pg=PT180|year=2006|publisher=Foreign Media Group|isbn=978-1-60136-000-7|page=180|lang=en}}</ref>. [[Асексуальнасць]] таксама часта змешваецца з цэлібатам і ўстрыманнем, але лічыцца асобнай з’явай, паколькі цэлібат і ўстрыманне з’яўляюцца паводзінамі, матываванымі асабістымі або рэлігійнымі перакананнямі, а асексуальнасць звязана з унутранай адсутнасцю палавой цягі<ref name="DePaulo">{{cite magazine|first=Bella|last=DePaulo|title=ASEXUALS: Who Are They and Why Are They Important?: We have so much more to learn about asexuality. |magazine=[[Psychology Today]]|date=23 снежня 2009 |access-date=12 кастрычніка 2016 |url=http://www.psychologytoday.com/blog/living-single/200912/asexuals-who-are-they-and-why-are-they-important|lang=en}}</ref>. Амерыканскі даследчык [[А. У. Рычард Сайп]] адзначаў, што нават у адносна аднародным асяроддзі каталіцкіх святароў «проста няма дакладнага аперацыйнага вызначэння цэлібату»<ref name="Sipe1990b">{{cite book|author=A.W. Richard Sipe|title=A Secret World: Sexuality and the Search For Celibacy|url=https://books.google.com/books?id=DxqLZI2Lpp4C&pg=PA52|year=1990|publisher=Routledge|isbn=1-134-85134-0|page=52|lang=en}}</ref>. [[Элізабэт Эбат]] у сваёй кнізе «Гісторыя цэлібату» (2001) пісала, што яна склала вызначэнне, якое адкідае жорстка педантычныя і бескарысныя адрозненні паміж цэлібатам, цнатлівасцю і дзявоцтвам. Канцэпцыя «новага цэлібату» была ўведзена [[Габрыэль Браўн]] у яе кнізе 1980 года, дзе яна сцвярджае, што ўстрыманне — гэта «водгук звонку», а цэлібат — «водгук знутры»<ref>{{cite book|last=Brown|first=Gabrielle|title=The New Celibacy: A Journey to Love, Intimacy, and Good Health in a New Age|url=https://archive.org/details/newcelibacyjourn0000brow|url-access=registration|edition=Rev|location=New York|publisher=McGraw-Hill|year=1989|isbn=9780070084391|lang=en}}</ref>. Згодна з яе вызначэннем, цэлібат (нават кароткатэрміновы, які практыкуецца па нерэлігійных прычынах) — гэта значна больш, чым проста адсутнасць сексу; яго мэта складаецца ў асобасным росце і пашырэнні магчымасцей. Гэтую перспектыву падзяляюць і іншыя аўтары, такія як [[Вэндзі Келер]] і [[Вэндзі Шаліт]]<ref>Abbott, Elizabeth. ''A History of Celibacy''. Cambridge, Massachusetts: DaCapo, 1999; Keller, Wendy. ''The Cult of the Born-Again Virgin: How Single Women Can Reclaim Their Sexual Power''. Deerfield Beach, Florida: Health Communications, 1999; Shalit, Wendy. ''A Return to Modesty: Discovering the Lost Virtue''. New York: Touchstone, 2000.</ref>. == У хрысціянстве == === Біблійныя асновы і ранняе хрысціянства === У [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] няма прамой запаведзі аб тым, што вучні [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] павінны жыць у цэлібаце<ref name=Chadwick>Henry Chadwick, The Early Church, {{ISBN|978-0140231991}}</ref>. Згодна з тэкстамі, апостал [[Апостал Пётр|Пётр]] меў цешчу, якую вылечыў Ісус ({{Біблія|Мк|1:29-34}}), а апостал ад сямідзесяці Філіп быў жанаты ({{Біблія|Дз|21:9}}). Філосаф і багаслоў II стагоддзя [[Клімент Александрыйскі]] таксама пісаў, што ў Пятра і Філіпа былі дзеці, і што Філіп выдаў сваіх дачок замуж<ref name="Евсевий">{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Evsevij_Kesarijskij/tserkovnaja-istorija/3_30 |title=''Евсевий Кесарийский (Памфил).'' Церковная история. Книга 3. Глава 30 |access-date=2021-07-28 |archive-date=2021-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113093001/https://azbyka.ru/otechnik/Evsevij_Kesarijskij/tserkovnaja-istorija/3_30 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. Адносна наяўнасці жонкі ў [[Апостал Павел|апостала Паўла]] існуюць розныя версіі. Клімент Александрыйскі, грунтуючыся на фразе з [[Першае пасланне да Карынфян|Першага паслання да Карынфян]] ({{Біблія|1Кар|9:5}}) пра права мець «спадарожніцай сястру-жонку», рабіў выснову, што апостал таксама быў жанаты. Тым не менш, меркаванне пра бясшлюбнасць Паўла грунтуецца на яго словах у {{Біблія|1Кар|7:1-9}}, дзе ён раіць «не дакранацца да жанчыны» і жадае, каб усе людзі былі, як і ён. Апостал Павел падкрэсліваў важнасць пераадолення жаданняў плоці і лічыў стан цэлібату вышэйшым за шлюб, праводзячы паралелі паміж адносінамі сужэнцаў і адносінамі Хрыста з Царквой ({{Біблія|Эф|5:25-28}})<ref name="CrooksBaur2010">{{cite book |author1=Robert Crooks|author2=Karla Baur|title=Our Sexuality |url=https://books.google.com/books?id=MpRnPtmdRVwC&pg=PA11|year=2010|publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-81294-4 |page=11|edition=11th|lang=en}}</ref>. Ён пісаў: {{цытата|Нежанаты клапоціцца пра Гасподняе, як дагадзіць Госпаду; а жанаты клапоціцца пра мірское, як дагадзіць жонцы... Калі ж хто лічыць непрыстойным для сваёй дзяўчыны тое, каб яна, будучы ў сталым узросце, заставалася так, той няхай робіць, як хоча: не зграшыць; няхай такія выходзяць замуж. Але хто непахісна цвёрды ў сэрцы сваім і, не будучы абмежаваны патрэбай, але маючы ўладу ў сваёй волі, вырашыў у сэрцы сваім захоўваць сваю дзяўчыну, той добра робіць. ({{Біблія|Эф|7:32}}, {{Біблія|Эф|7:36-37}})}} Сам Хрыстос, калі яго вучні выказалі здагадку, што «лепш не жаніцца», заявіў: «Не ўсе ўмяшчаюць слова гэтае, а каму дадзена. Бо ёсць скапцы, якія з улоння маці нарадзіліся так; і ёсць скапцы, якія аскопленыя людзьмі; і ёсць скапцы, якія самі сябе аскапілі дзеля Валадарства Нябеснага. Хто можа ўмясціць, няхай умясціць» ({{Біблія|Мц|19:10-12}}). Нягледзячы на тое, што гістарычна еўнухі (скапцы) не абавязкова былі цэлібатнымі, на працягу наступных стагоддзяў гэтае сцвярджэнне стала інтэрпрэтавацца як спасылка на неабходнасць цэлібату для духавенства<ref name="Hester">{{cite journal|last = Hester|first = J. David|title = Eunuchs and the Postgender Jesus: Matthew 19.12 and Transgressive Sexualities|journal = Journal for the Study of the New Testament|volume = 28|issue = 1|pages = 13–40|language = en|date = Sep 2005|doi = 10.1177/0142064X05057772| s2cid = 145724743}}</ref>. Сам Хрыстос у хрысціянскай традыцыі разглядаецца як узор ідэальнай цнатлівасці («Кароль нявіннікаў»)<ref>{{cite book|first=Pius|last=Parsch|title=The Church's Year of Grace|year=1953|publisher=Liturgical Press|lccn=53003963|oclc=1822896|lang=en}}</ref>. Разуменне цэлібату ў раннім хрысціянстве таксама падмацоўвалася верай у хуткі канец свету, з-за чаго планаванне новых сем’яў губляла сэнс. У ранняй Царкве жанатыя мужчыны маглі быць надзелены любым свяшчэнным санам. Апостал Павел пісаў: «Епіскап павінен быць беззаганны, адной жонкі муж» ({{Біблія|1Цім|3:2}}), аднак да канца IV стагоддзя жанатыя епіскапы сустракаліся ўжо як выключэнне. Даўжэй за ўсё яны захоўваліся ў цэрквах Афрыкі і Лівіі, што пазней было асуджана [[Шосты Усяленскі сабор|VI Усяленскім саборам]]<ref>[http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html ''Марков Н. Ф.'' Безбрачие]. {{Wayback|url=http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html |date=20140419015913 }}. Православная Богословская Энциклопедия.</ref>. З V стагоддзя на Усходзе запанавала практыка недапушчэння жанатых мужчын да епіскапскага рукапалажэння. У той жа час на Захадзе аформілася традыцыя не дапускаць жанатых да ўсіх чыноў святарства, пачынаючы з іпадыяканата. У пачатку III стагоддзя [[Апостальскія пастановы|Каноны Апостальскіх пастаноў]] вызначалі, што толькі ніжэйшыя клірыкі могуць браць шлюб пасля пасвячэння, але шлюбы епіскапаў, святароў і дыяканаў не дазваляліся. Пры гэтым Сінод у Гангры (345 год) асудзіў фальшывы аскетызм вернікаў, якія байкатавалі набажэнствы, што праводзіліся жанатым духавенствам. [[Файл:St Macarius the Great with Cherub.jpg|міні|апраў|«Святы [[Макарый Вялікі|Макарый]] і Херувім», фрэска з манастыра Святой Кацярыны на Сінаі. Айцы Пустыні адыгралі значную ролю ў развіцці хрысціянскага аскетызму і цэлібату.]] Упершыню патрабаванне поўнага ўстрымання ў шлюбе для ўсяго духавенства было вылучана на Эльвірскім саборы ў Іспаніі каля 305—306 гадоў. 33-і канон абвяшчаў: «Епіскапы, прэсвітары, дыяканы і іншыя асобы з ліку духавенства павінны цалкам устрымлівацца ад палавых зносін са сваімі жонкамі і ад нараджэння дзяцей. Калі хтосьці не падпарадкоўваецца, ён павінен быць адхілены ад духоўнай пасады»<ref>[https://web.archive.org/web/20080410025012/http://faculty.cua.edu/Pennington/Canon%20Law/ElviraCanons.htm The Council of Elvira, ca. 306. Canon 33.]</ref><ref name="Никодим (Милош)">{{Cite web |url=http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_vselen_soborov_nikodim_milosh.htm#_Toc68915144 |title=Толкование епископа Никодима (Милоша) на 13-го правило Шестого Вселенского Собора, Трулльского иначе Пято-Шестого Собора. |access-date=2021-07-29 |archive-date=2016-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212152859/http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_vselen_soborov_nikodim_milosh.htm#_Toc68915144 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. Пры гэтым Сінод у [[Анкара|Анкіры]] (314 год) у 10-м каноне пастанавіў, што дыяканы, якія падчас пасвячэння заявілі аб сваім жаданні ажаніцца, могуць гэта зрабіць з дазволу епіскапа і працягваць служэнне, але тыя, хто не зрабіў такой заявы, павінны быць адхіленыя ў выпадку жаніцьбы. [[Першы Нікейскі сабор|Першы Усяленскі Нікейскі сабор]] у 325 годзе (канон 3) забараніў епіскапам, прэсвітарам і дыяканам жыць з жанчынамі, акрамя маці, сястры ці цёткі (гэты канон быў накіраваны галоўным чынам супраць канкубінату, а не законнага шлюбу). Карфагенскі сінод 390 года таксама заклікаў да «дасканалага ўстрымання», спасылаючыся на тое, што «гэтаму вучылі апосталы і гэта захоўвалася ў старажытныя часы». Знакаміты ліст [[Сінезій Кірэнскі|Сінезія Кірэнскага]] (каля 414 года) сведчыць пра тое, што асабісты выбар у гэтым пытанні тады яшчэ паважаўся, і для святароў і дыяканаў шлюбы заставаліся папулярнымі. Значны ўплыў на развіццё цэлібату аказалі так званыя Айцы Пустыні — хрысціянскія пустэльнікі. [[Павел Фівейскі]] часта лічыцца першым пустэльнікам ([[анахарэт]]ам), але менавіта [[Антоній Вялікі]] стаў пачынальнікам руху. Каля 270 года ён прадаў сваю маёмасць і сышоў глыбока ў пустыню дзеля поўнай адзіноты і надзвычайнага аскетызму, адмаўляючыся ад усіх цялесных задавальненняў. З часам да яго далучыліся тысячы мужчын і жанчын, якія жылі ў цэлібаце. Згодна са святым [[Еранім Стрыдонскі|Еранімам]] (каля 347—420), цэлібат з’яўляецца маральнай цнотай, якая заключаецца ў тым, каб «жыць у плоці, але па-за плоццю», і не паддавацца распусным думкам і жаданням. Еранім таксама сцвярджаў, што Пётр і іншыя апосталы былі жанатыя да свайго паклікання, але пасля адмовіліся ад шлюбных адносін. === Погляды Аўрэлія Аўгусціна === У ранняй Царкве вышэйшыя клірыкі жылі ў шлюбах. [[Аўрэлій Аўгусцін]] вучыў, што [[першародны грэх]] [[Адам і Ева|Адама і Евы]] быў актам неразважлівасці, за якім рушылі ўслед гонар і непаслушэнства Богу. Дрэва пазнання дабра і зла было сімвалам парадку стварэння, і эгацэнтрызм прымусіў [[Адам і Ева|Адама і Еву]] з’есці плод з яго, не праявіўшы павагі да свету, створанага Богам. На думку Аўгусціна, яны не ўпалі б у грэх, калі б Сатана не пасеяў у іх пачуццях «корань зла». Іх прырода была параненая пахацінствам або лібіда, якое паўплывала на чалавечы інтэлект, волю, аффекты і жаданні, уключаючы сексуальную жаду. Ужо ў сваіх працах Аўгусцін вучыў, што першародны грэх перадаецца менавіта праз пахацінства, якое ён разглядаў як запал душы і цела, што робіць чалавецтва «масай пагібелі» (асуджаным натоўпам) і аслабляе свабоду волі. Гэтыя погляды на сексуальнасць аказалі велізарны ўплыў на фарміраванне царкоўнай дактрыны аб неабходнасці цэлібату для святарскага служэння. === У Каталіцкай царкве === [[Файл:Conventual Franciscan.JPG|міні|апраў|Манах-францысканец, 2012 год. Традыцыя цэлібату моцна ўкаранілася сярод манаскіх ордэнаў Заходняй Царквы.]] У VIII стагоддзі цэлібат стаў агульным правілам на Захадзе, але санкцыянаваны як адзіная форма духоўнага жыцця ён быў толькі ў XI стагоддзі падчас так званай [[Грыгарыянскія рэформы|Грыгарыянскай рэформы]]. Скліканы папам [[Грыгорый VII (Папа Рымскі)|Грыгорыем VII]] сабор у Рыме ў 1075 годзе пастанавіў разглядаць шлюб свяшчэннаслужыцеляў як [[блуд]]адзейства. Цэлібат як кананічную норму для субдыяканату і вышэйшых санаў канчаткова замацаваў [[Другі Латэранскі сабор]] у 1139 годзе, які пастанавіў: «мы таксама пастанаўляем, што тыя, хто ў субдыяканаце і вышэйшых санах уступілі ў шлюб або маюць наложніц, былі пазбаўлены сваёй пасады і царкоўнага прыходу. Бо, паколькі яны павінны быць і называцца храмам Божым, пасудзінай Госпада, мясцінай Святога Духа, непрыстойна, каб яны аддаваліся шлюбу і нечыстотам». Сабор таксама забараніў наведваць імшы тых, у каго ёсць жонкі або наложніцы, і пастанавіў скасоўваць іх шлюбы, бо такі саюз, заключаны ў парушэнне царкоўнага закона, не з’яўляецца сапраўдным шлюбам<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/Disciplinary_Decrees_of_the_General_Councils/The_Tenth_General_Council Second Lateran Council. The Tenth General Council (1139). Canon 6, 7.]</ref>. У некаторых месцах прымус і нават заняволенне жонак і дзяцей святароў выкарыстоўваліся для выканання закона. Напрыклад, Сінод у Павіі (1018) пастанавіў абвяшчаць дзяцей клірыкаў рабамі, а Сінод у Мельфі (1189, канон 12) прымяняў падобныя санкцыі да жонак і наложніц, якія маглі быць захопленыя феадаламі. Да канца Сярэднявечча ў Еўропе каля 25 % святароў усё яшчэ жылі ў канкубінаце. Гэты недахоп дысцыпліны быў звязаны з адсутнасцю вучэння аб аскезе і стаўленнем да працы святара больш як да функцыянера, чым як да душпастыра. Патрабаванне аб цэлібаце было пацверджана на 24-й сесіі [[Трыдэнцкі сабор|Трыдэнцкага сабора]] (1563). Канон IX абвяшчаў: «Калі хтосьці скажа, што клірыкі, якія атрымалі пасвячэнні, або асобы, якія ўрачыста прысягнулі захоўваць цнатлівасць, могуць браць шлюб […] няхай будзе выключаны з супольнасці вернікаў». Канон X дадаваў, што «калі хто скажа, што стан шлюбны павінен ставіцца вышэй за стан дзявоцтва або цэлібату… няхай будзе выкляты». Нягледзячы на гэта, нават у XVI стагоддзі існавала мноства свяшчэннаслужыцеляў, якія жылі ў шлюбе і лічылі яго кананічнай справай<ref name=" Никодим (Милош)"/>. [[Другі Ватыканскі сабор]] (1962—1965) прысвяціў бясшлюбнасці духавенства 16-ы пункт дэкрэта «Presbyterorum ordinis». Ён пацвердзіў неабходнасць цэлібату: {{цытата|Дасканалае і пастаяннае ўстрыманне дзеля Валадарства Нябеснага, прапанаванае Хрыстом Госпадам, на працягу стагоддзяў і нават у нашы дні добраахвотна прыманае і пахвальна выконваемае немалой колькасцю верных Хрысту, Царква заўсёды лічыла асабліва важным для святарскага жыцця. Яно з'яўляецца знакам пастырскай любові і ў той жа час заахвочваннем да яе, асаблівай крыніцай духоўнай плённасці ў свеце... Захоўваючы дзявоцтва або бясшлюбнасць дзеля Валадарства Нябеснага, Прэсвітары прысвячаюць сябе Хрысту ў новай і ўзвышанай якасці, лягчэй з непадзельным сэрцам ідуць за Ім... Гэтымі меркаваннямі, заснаванымі на таямніцы Хрыста і Яго пасланніцтва, бясшлюбнасць, якая раней толькі рэкамендавалася святарам, была пасля ў Лацінскай Царкве прадпісана законам усім, каго ўзводзяць у свяшчэнны сан...<ref>{{Cite web |url=http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt341.html |title=Presbyterorum ordinis |access-date=2015-06-18 |archive-date=2015-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704063527/http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt341.html |url-status=live |lang=ru}}</ref>}} У 1967 годзе Папа [[Павел VI]] у энцыкліцы «[[Sacerdotalis caelibatus]]» пацвердзіў ранейшае права Царквы і прывёў хрысталагічныя, эклезіялагічныя і эсхаталагічныя абгрунтаванні цэлібату. Гэтыя ж матывы Папа [[Ян Павел II]] падрабязна апісаў у сваёй кнізе «Устаньце, хадзем!». Яго хрысталагічная матывацыя заключалася ў тым, што Хрыстос заставаўся нежанатым, каб цалкам прысвяціць сябе Богу і людзям. Эклезіялагічная матывацыя сцвярджала, што святар пераймае дзявочую любоў Хрыста да Царквы. Эсхаталагічная матывацыя падкрэслівала, што цэлібат прадвяшчае надыход апошніх часоў збаўлення. У сучасным праве Каталіцкай царквы толькі нежанатыя мужчыны могуць быць пасвечаны ў святары лацінскага абраду (каноны 1037 і 1031). Аднак жанатыя мужчыны могуць стаць пастаяннымі [[Дыякан|дыяканамі]]. Таксама былыя пратэстанцкія або англіканскія святары, якія пераходзяць у каталіцтва і ўжо знаходзяцца ў шлюбе, могуць быць пасвечаны ў каталіцкія святары без прыняцця зароку цэлібату, але не могуць ажаніцца паўторна ў выпадку смерці жонкі. Цэлібат не з’яўляецца нязменным дагматам Царквы, а хутчэй пытаннем дысцыпліны, як выкарыстанне мясцовай мовы падчас імшы. Аднак абавязак захоўваецца да таго часу, пакуль не адбудзецца афіцыйных змяненняў<ref name="Catholic.com Article">{{cite web|title=Celibacy and the Priesthood |url=http://www.catholic.com/library/Celibacy_and_the_Priesthood.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205100019/http://www.catholic.com/library/Celibacy_and_the_Priesthood.asp |archive-date=5 снежня 2008 |lang=en}}</ref>. У Каталіцкай царквы існуюць таксама свецкія цэлібатарыі, напрыклад, нумерарыі і далучаныя члены Прэлатуры [[Opus Dei]]. У 1971 годзе ў Рыме было даследавана выкананне цэлібату, і справаздача паказала, што псіхасексуальная нясталасць часта выяўлялася ў гетэрасексуальнай і гомасексуальнай актыўнасці святароў. У 2002 годзе польскі сексолаг [[Збігнеў Леў-Старовіч]] у сваёй справаздачы адзначыў, што цэлібат выклікае ахоўныя механізмы і кампенсаторныя паводзіны: ідэалізацыя або [[Мізагінія|абясцэньванне жанчын]], імкненне да ўлады і багацця, аддаленасць ад паўсядзённага жыцця, развіццё тэалогіі граху і антысексуальных дакучлівых ідэй, выпадкі [[Педафілія|педафіліі]]. Нягледзячы на дыскусіі і заклікі да рэформ, Папа [[Ян Павел II]] рашуча выступаў супраць адмены інстытута бясшлюбнасці духавенства<ref name="Кольер">[http://endic.ru/colier/Celibat-7148.html Целибат]{{Недаступная спасылка}}. Энциклопедия Кольера.</ref>. У [[Ірландыя|Ірландыі]] гісторыі некаторых святароў, якія сталі бацькамі дзяцей, напрыклад, епіскап [[Эаман Кейсі]] і [[Майкл Кліры]], выклікалі вялікі рэзананс. Гісторык і філосаф [[Уіл Дзюрант]], разглядаючы духавенства як ідэальных ахоўнікаў дзяржавы Платона, пісаў, што цэлібат стаў часткай псіхалагічнай структуры ўлады клірыкаў: яны былі свабодныя ад эгаізму сям’і, а іх уяўная перавага над целам выклікала трапятанне ў свецкіх грэшнікаў<ref name="Durant">{{cite book |first=Will |last=Durant |year=2005 |title=Story of Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=suLI7RoaBEEC&pg=PA34 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-671-69500-2|lang=en}}</ref>. Сучасны даследчык [[Рычард П. О'Браен]] (1995) адзначаў, што лепшае разуменне чалавечай псіхалогіі прымусіла задацца пытаннем аб уплыве цэлібату на развіццё духавенства, асабліва ўлічваючы негатыўнае стаўленне да бясшлюбнасці ў многіх нееўрапейскіх краінах<ref name="Catholicism 1995, p. 291">The HarperCollins Encyclopedia of Catholicism, 1995, ed. O’Brien, Richard, NY: Harper Collins Publishers, p. 291</ref>. ==== У Польшчы і на Русі ==== Гісторыя цэлібату на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]] і [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] мела свае асаблівасці. Да канца XII стагоддзя ў Польшчы практыкавалася пасвячэнне жанатых мужчын. Бясшлюбнасць патрабавалася ад епіскапаў, але былі выключэнні: напрыклад, епіскап Улацлаўскі Огер меў жонку Бурну і сына Агеровіча, які адыгрываў значную ролю ў Вялікай Польшчы<ref name="autonazwa1">{{cytuj książkę |nazwisko = Ptaśnik| imię = Jan| autor link = Jan Ptaśnik | tytuł = Kultura wieków średnich. Życie religijne i społeczne | wydawca = PWN| miejsce = Warszawa| rok = 1959| język = pl}}</ref>. Рэформа царквы ў XI—XII стагоддзях сутыкалася з цяжкасцямі: кіраўнікі прызначалі на пасады сваіх прыхільнікаў, квітнелі [[сіманія]] і [[непатызм]]. Паступова цэлібат пачаў зацвярджацца праз дзейнасць легатаў і сінодаў, напрыклад, легата [[Гвалон]]а ў 1103 годзе, які пазбавіў пасады кракаўскага епіскапа Чэслава, верагодна, за шлюб. Пры Папе [[Інакенцій III|Інакенціі III]] у Польшчу прыбылі легаты, якія рэанімавалі правілы аб бясшлюбнасці, у прыватнасці, [[П'етра Капуана]] ў 1197 годзе. Архіепіскап [[Генрык Кетліч]] зрабіў цэлібат абавязковым правам. Шлюбы святароў былі прызнаны незаконнымі, а іх дзеці — «з незаконнага ложка», што мела на мэце прадухіліць перадачу царкоўнай маёмасці ў спадчыну. Сын святара мог стаць клірыкам толькі праз папскую дыспенсацыю, напрыклад, дакумент Папы [[Ганорый III|Ганорыя III]]. Аднак нават у XIII стагоддзі цэлібат не заўсёды выконваўся; хронікі згадваюць кракаўскага кантара Траяна, які памёр у 1269 годзе ў асяроддзі шматлікіх дзяцей і ўнукаў<ref name="autonazwa1" />. У перыяд Рэфармацыі пытанне аб адмене цэлібату ставілася польскім каралём перад Папам, але прапанова была адхілена, а Трыдэнцкі сабор дапамог канчаткова замацаваць бясшлюбнасць у Польшчы. === У Праваслаўнай і Усходнекаталіцкіх цэрквах === [[Файл:Orthodox priest.jpg|міні|апраў|Праваслаўны святар у [[Іерусалім]]е. Большасць праваслаўных святароў жанатыя.]] У праваслаўі — як і ва [[Усходнекаталіцкія цэрквы|ўсходнекаталіцкіх цэрквах]] — шлюб дапускаецца, калі яго заключэнне папярэднічае пасвячэнню ў дыяканскі і святарскі сан. Праваслаўе кіруецца, перш за ўсё, 13-м правілам [[Трульскі сабор|Трульскага сабору]] (691—692 гады), якое абвяшчае: {{цытата|Таму, хто з'явіцца годным рукапалажэння ў іпадыякана, або ў дыякана, або ў прэсвітэра, таму зусім не павінна быць перашкодай да ўзвядзення на такую ступень сужыццё з законнай жонкай; і ад яго падчас пастаўлення не павінна патрабавацца абавязацельства ў тым, што ён утрымаецца ад законных зносін з жонкай сваёй; каб мы не былі прымушаныя такім чынам абразіць Богам устаноўлены шлюб... Хто пажадае разарваць шлюб святара і яго жонкі, будзе адлучаны ад царквы.}} Сабор у Труле таксама зацвердзіў нормы для епіскапаў: яны могуць быць нежанатымі або ўдаўцамі, а калі жанатыя, павінны назаўжды разлучыцца са сваёй жонкай. У [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царкве]] ў епіскапы рукапалагаюць выключна з ліку [[Архімандрыт|архімандрытаў]] (вышэйшы сан манаствуючых прэсвітараў), але ніяк не з ліку бясшлюбнага або жанатага белага духавенства. Практыка рукапалажэння бясшлюбнага духавенства, якое не прымала манаства, мае ў расійскай гісторыі пачатак у асобе Аляксандра Горскага, якога на гэты крок падштурхнуў мітрапаліт [[Філарэт (Драздоў)]]. У 2011 годзе РПЦ прыняла дакумент, згодна з якім рукапалажэнне ў святары бясшлюбных асоб павінна разглядацца як выключная практыка і здзяйсняцца не раней за дасягненне 30-гадовага ўзросту і атрымання вышэйшай багаслоўскай адукацыі<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1401235.html О хиротонии безбрачных лиц, не состоящих в монашестве]. {{Wayback|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1401235.html |date=20210730190833 }}, 3.02.2011.</ref>. Калі пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года ўкраінскія і беларускія іерархіі злучыліся з Рымскай царквой, яны дабіліся адабрэння жанатага духавенства ад Папы [[Клімент VIII|Клімента VIII]] у буле «Magnus Dominus». Спроба сінода ў Львове ў 1891 годзе ўстанавіць абавязковы цэлібат не мела поспеху. Аднак пазней епіскапы [[Рыгор Хамішын]] (1929) і [[Іасафат Кацылоўскі]] (1924) адмовіліся пасвячаць жанатых кандыдатаў. Складаная сітуацыя развілася ў дыяспары. Цыркуляр ад 1 кастрычніка 1890 года забараняў жанатым святарам быць душпастырамі ў Амерыцы. Апазіцыя Рыма да жанатага духавенства ў ЗША прывяла да таго, што шмат святароў і вернікаў, напрыклад, каля 100 000 чалавек у Пітсбургу на чале з Арэстам Чорнакам, аддзяліліся і перайшлі ў Праваслаўе. === У пратэстантызме === [[Пратэстанцтва|Пратэстанцкая Рэфармацыя]] адкінула цэлібатнае жыццё і сексуальнае ўстрыманне для прапаведнікаў. Рэфарматары лічылі, што наяўнасць сям’і ў святара карысная для царкоўнай суполкі. Аднак пратэстанцкія цэлібатныя супольнасці, у тым ліку манаскія ордэны, усё яшчэ існуюць у лютэранскім і англіканскім асяроддзі, напрыклад, ордэн «Дочкі Марыі» ў лютэранстве. Некаторыя дробныя хрысціянскія рухі, такія як шэйкеры (Shakers), Таварыства Гармоніі і Кляштар Эфрата, прапагандавалі цэлібат як лепшы лад жыцця для ўсіх сваіх членаў, лічачы шлюб грахоўным і аддаючы перавагу ўсынаўленню. Многія [[евангельскія хрысціяне]] аддаюць перавагу тэрміну «ўстрыманне» замест «цэлібату», засяроджваючыся на адмове ад дашлюбнага сексу. Аднак некаторыя адзінокія людзі імкнуцца да новага разумення цэлібату, сфакусаванага на Богу, а не як на абавязковым царкоўным абеце. У пяцідзясятніцкіх цэрквах, напрыклад, Pentecostal Mission, таксама існуе цэлібатнае служэнне для штатных святароў. Некаторыя хрысціяне-гомасексуалы выбіраюць цэлібат у адпаведнасці з вучэннем сваіх дэнамінацый аб гомасексуальнасці. У 2014 годзе Амерыканская асацыяцыя хрысціянскіх кансультантаў выключыла са свайго этычнага кодэкса заахвочванне канверсійнай тэрапіі і замест гэтага заклікала гомасексуалаў да цэлібату. === У іншых хрысціянскіх рухах === [[Сведкі Іеговы]] не прымаюць канцэпцыю абавязковага жыцця ў цэлібаце, лічачы яе супярэчнай Свяшчэннаму Пісанню. Яны вучаць, што бясшлюбнасць можа прыносіць пэўныя перавагі, але яна павінна быць выключна асабістым выбарам. [[Мармоны]] катэгарычна адмаўляюць цэлібат і падкрэсліваюць важнасць манагамнага шлюбу (хаця гістарычна практыкавалі палігінію). == У іншых рэлігіях і культурах == === Старажытная Грэцыя і Рым === [[Файл:A sadhu by the Ghats on the Ganges, Varanasi.jpg|міні|апраў|Садху каля Ганга ў [[Варанасі]], 2008 год.]] У [[Спарта|Спарце]] і многіх грэчаскіх гарадах адмова ад шлюбу была падставай для пазбаўлення грамадзянства і магла пераследвацца як злачынства. У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] цэлібат лічыўся адхіленнем і караўся фінансава. Выключэннем былі [[вясталкі]] — служыцелькі культу багіні [[Веста|Весты]], якія давалі зарок бясшлюбнасці на 30 гадоў. Парушальніц зароку закопвалі ў зямлю жыўцом. [[Піфагарэізм]], філасофскі рух заснаваны [[Піфагор]]ам, уключаў не толькі вегетарыянства, але і сексуальнае ўстрыманне, лічачы, што цэлібат спрыяе духоўнай адарванасці і раўнавазе. === Індуізм === У [[індуізм]]е лічыцца, што сексуальная актыўнасць адцягвае ад навучання і дасягнення выратавання. Таму палавое ўстрыманне неабходна выконваць на першым этапе жыцця — [[брахмачар’я]] (да 24 гадоў), а таксама на апошнім — санньяса (75—100 гадоў). Цэлібат практыкуюць [[садху]] (святыя аскеты) і ёгі, якія пакідаюць звычайны лад жыцця дзеля вызвалення (мокшы) і медытацыі. Таксама лічыцца, што цэлібат дапамагае развіць звышнатуральныя сілы (сідхі). У манаскім ордэне Веданты, заснаваным Рамакрышнам у XIX стагоддзі, цэлібат патрабаваўся для захавання энергіі і яднання духу з [[Брахман]]ам<ref name="encyclopedia">{{Cite web |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/other-religious-beliefs-and-general-terms/religion-general/celibacy |title=''Maura O’Neill. ''Encyclopedia of Sex and Gender: Culture Society History |access-date=2021-08-02 |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020021147/https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/other-religious-beliefs-and-general-terms/religion-general/celibacy |url-status=live |lang=en}}</ref>. У руху Брахма Кумарыс цэлібат спрыяе міру і перамозе над пахацінствам. === Будызм і джайнізм === У [[джайнізм]]е прапаведуецца поўны цэлібат нават для маладых манахаў, ён лічыцца істотным для дасягнення мокшы. У [[будызм]]е тхеравады нежанаты манах, які адрокся ад свету і яго жаданняў, лічыцца бліжэйшым да [[Нірвана|вызвалення]]. Сам Гаўтама Буда адрокся ад сваёй жонкі Ясахары і сына Рахулы дзеля аскетычнага жыцця. Будызм махаяны менш патрабавальны да цэлібату і вучыць, што свецкія людзі таксама могуць дасягнуць прасвятлення. У [[Японія|Японіі]] гістарычна склалася традыцыя жанатага будысцкага духавенства, а [[рэстаўрацыя Мэйдзі]] ў 1872 годзе легалізавала шлюбы для клірыкаў, напрыклад, знакаміты прынц [[Хігасіфусімі Куніхідэ]] быў манахам і бацькам. === Іўдаізм === У [[іўдаізм]]е адмоўнае стаўленне да бясшлюбнасці грунтуецца на прамым біблейскім прадпісанні «пладзіцеся і размнажайцеся» ({{Біблія|Быц|1:28}}). Нежанаты мужчына разглядаўся толькі як палова чалавечай істоты. Іўдаізм не бачыць у цэлібаце сродку для святасці і лічыць яго перашкодай асабістаму ўдасканаленню. Гэта ілюструецца тэрмінам «кідушын» («асвячэнне»), які азначае заручыны, а таксама тым фактам, што першасвятар павінен быў быць жанатым (). Нежанатыя не дапускаліся да некаторых грамадскіх і рэлігійных пасад, напрыклад, суддзяў па крымінальных справах. Ідэя, што ў шлюбе ёсць нешта амаральнае, была абвергнута Нахманідам у XIII стагоддзі. Традыцыйны погляд выказаны ў [[Шулхан арух]]у: «усякі, хто не ўдзельнічае ў працягу роду, нібыта пралівае кроў, прымяншае Божы вобраз і прымушае Шхіну пакідаць Ізраіль». У мінулым рэлігійны суд нават меў права прымушаць да жаніцьбы мужчыну пасля 20 гадоў. Аднак есеі ў часы Другога Храма практыкавалі цэлібат. === Іслам === У [[іслам]]е большасць навукоўцаў лічаць бясшлюбнасць забароненай. Іслам жорстка асуджае пазашлюбныя сувязі, але вельмі заахвочвае шлюб. Хадысы прарока [[Мухамад]]а абвяшчаюць, што «шлюб — гэта палова рэлігіі», і што кожны, хто здольны ажаніцца, павінен зрабіць гэта. [[Каран]] (57:27) гаворыць аб манастве хрысціян: «Манаства, якое яны самі вынайшлі, Мы не прадпісвалі ім». Аднак некаторыя [[Суфізм|суфійскія]] аскеты практыкавалі цэлібат як форму самадысцыпліны і містычнага шляху, напрыклад, у ордэне Кадырыя ў Кітаі, дзе лідары традыцыйна нежанатыя, як шэйх [[Ян Шыцзюнь]], і сярод дэрвішаў Хайдарыі. === Зараастрызм === [[Зараастрызм|Зараастрыйскі]] тэкст «Відэўдад» (4:47) усхваляе жанатага мужчыну: «чалавек, у якога ёсць жонка, значна вышэйшы за таго, хто жыве ва ўстрыманні»<ref>{{Cite web |title=AVESTA: VENDIDAD (English): Fargard 4. Contracts and offenses. |url=https://www.avesta.org/vendidad/vd4sbe.htm |access-date=2024-12-05 |website=www.avesta.org|lang=en}}</ref>. === У іншых культурах === Традыцыя «клятвенных нявінніц» на Балканах развілася з кодэкса Лека Дукаджыні (албанскі канун). Жанчыны давалі зарок цэлібату і атрымлівалі права браць на сябе сацыяльную ролю мужчын (атрымліваць у спадчыну зямлю, насіць мужчынскае адзенне). Падчас [[Рух 4 мая|Руху 4 мая]] ў Кітаі абяцанні цэлібату выкарыстоўваліся як сродак барацьбы супраць традыцыйных шлюбаў. Таксама цікава, што да канца XIX стагоддзя цэлібат быў абавязковым для прафесараў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага]] і [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэтаў]]. Духоўны настаўнік Мехер Баба сцвярджаў: «для духоўнага шукальніка жыццё ў строгім цэлібаце пераважнейшае за сямейнае жыццё, калі ўстрыманне даецца яму лёгка… Але для звычайных людзей сямейнае жыццё, несумненна, пажаданае… шукальнік павінен пазбягаць таннага кампрамісу паміж імі: распуснасць прывядзе яго ў хаос некіруемай юрлівасці»<ref>Baba, Meher (1967). ''Discourses''. '''1'''. San Francisco: Sufism Reoriented. pp. 144-46. {{ISBN|978-1-880619-09-4}}.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул |аўтар=Аникьев И. И. |загаловак=Целибат |выданне=Большая российская энциклопедия |том=34 |спасылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/4674261 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928125237/https://bigenc.ru/religious_studies/text/4674261 |archivedate=28 верасня 2022 |lang=ru}} * {{Артыкул |загаловак=Целибат |выданне=Католическая энциклопедия |том=5 |месца=М. |год=2013 |старонкі=131—134 |lang=ru}} * {{кніга |аўтар=Heid Stefan |загаловак=Celibacy in the Early Church: The Beginnings of a Discipline of Obligatory Continence for Clerics in East and West |месца=San Francisco |выдавецтва=Ignatius Press |год=2000 |старонак=376 |isbn=0-89870-800-1 |url=https://books.google.com/books?id=Qxy3l0F7mUwC#v=onepage |lang=en}} * {{Артыкул |загаловак=Безбрачие (Целибат) |выданне=Православная Богословская Энциклопедия |том=2 |месца=Петраград |год=1901 |спасылка=http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html |lang=ru}} * {{кніга |аўтар=Brown Gabrielle |загаловак=The New Celibacy: Why More Men and Women Are Abstaining from Sex—and Enjoying It |месца=New York |выдавецтва=McGraw-Hill Education |год=1980 |isbn=0-07-008430-0 |url=https://archive.org/details/newcelibacywhymo00brow |lang=en}} * {{кніга |аўтар=Kumor Bolesław, Obertyński Zdzisław |загаловак=Historia Kościoła w Polsce |том=I |месца=Poznań – Warszawa |выдавецтва=Pallotinum |год=1974 |lang=pl}} * {{Артыкул |аўтар=Філоненко М. В. |загаловак=Безшлюбність |выданне=Юридична енцыклапедыя |том=1 |спасылка=http://leksika.com.ua/11490327/legal/bezshlyubnist |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161202034430/http://leksika.com.ua/11490327/legal/bezshlyubnist |archivedate=2 снежня 2016 |lang=uk}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хрысціянства]] [[Катэгорыя:Сексуальныя прадпісанні ў рэлігіі]] [[Катэгорыя:Добраахвотная або вымушаная адмова ад сексуальнасці]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія тэрміны]] [[Катэгорыя:Манахі]] a4wixrte9fd28l3bwc7i590l3i7xyma 5142503 5142502 2026-05-16T20:28:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* У Праваслаўнай і Усходнекаталіцкіх цэрквах */ 5142503 wikitext text/x-wiki [[Файл:KateriTekakwitha.jpg|міні|Каталіцкая святая [[Катэры Тэкаквіта]], міранка індзейскага паходжання (алганкіны-магаўкі), якая дала прыватны зарок вечнай бясшлюбнасці.]] [[Файл:Saint Jean-Baptiste au désert, Raphaël (Louvre INV 606) 01.jpg|міні|апраў|«Ян Хрысціцель у пустыні» (праца [[Рафаэль Санці|Рафаэля]], каля 1517 года). [[Ян Хрысціцель]] лічыцца папярэднікам Хрыста, які вёў цэлібатнае жыццё самаадрачэння і пакаяння.]] '''Цэліба́т''' (ад {{lang-la|caelibatus}}, {{lang-la|caelebs}} — нежанаты<ref>{{verbum.by|tsbm|celibat|цэліба́т}}</ref>, халасты) або '''бясшлю́бнасць''' — стан добраахвотнай адмовы ад шлюбу, палавога жыцця (поўнага [[Палавое ўстрыманне|палавога ўстрымання]]) або і таго, і іншага разам. У грамадзянскім і кананічным праве гэты тэрмін азначае халастое жыццё па-за шлюбам<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Целибат}}</ref>. У вузкім сэнсе тэрмін прымяняецца толькі да тых, для каго халасты стан з’яўляецца вынікам свяшчэннага зароку, акта самаадрачэння або рэлігійнага пераканання<ref name="O'Brien">{{cite book|last=O'Brien|first=Jodi|url=https://books.google.com/books?id=_nyHS4WyUKEC&pg=PT150|title=Encyclopedia of Gender and Society, Volume 1|publisher=[[SAGE Publications|SAGE]]|year=2009|isbn=978-1412909167|pages=118–119|lang=en}}</ref><ref name="Garner2009">{{cite book |author=Bryan Garner|title=Garner's Modern American Usage|url=https://books.google.com/books?id=FwmQpyibKkAC&pg=PA145|date=28 ліпеня 2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-988877-1|page=145|lang=en}}</ref>, і часта асацыюецца з роляй рэлігійнага дзеяча. У больш шырокім сэнсе ён звычайна разумеецца толькі як устрыманне ад любой палавой актыўнасці<ref name="Celibate">{{cite web|title=Celibate|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=11 студзеня 2014|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/celibate|archive-url=https://web.archive.org/web/20130302180840/http://oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/celibate|url-status=dead|archive-date=2 сакавіка 2013|lang=en}}</ref>. Цэлібат з’яўляецца адным з абавязковых атрыбутаў манаства<ref name="БРЭ">{{БРЭ|статья=Целибат|автор=Аникьев И. И.|том=34|ref = Аникьев|ссылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/4674261|архив=https://web.archive.org/web/20220928125237/https://bigenc.ru/religious_studies/text/4674261|архив дата=2022-09-28}}</ref>. У [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царкве]] цэлібат абавязковы для [[Дыякан|дыяканаў]] і [[Святар|святароў]] пасля [[Рукапалажэнне|рукапалажэння]] (пасвячэння), калі да прыняцця сану яны не ўступілі ў шлюб, а для [[Епіскап|епіскапаў]] — як перад, так і пасля рукапалажэння. У [[Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царкве]] цэлібат абавязковы для дыяканаў пасля пасвячэння (калі яны не былі жанатыя раней), а для святароў і епіскапаў — ва ўсіх выпадках<ref name="КЭ">Целибат // [[Католическая энциклопедия]]. Т.5. ― М.: 2013. ― ст. 131—134</ref>. Ва [[Усходнекаталіцкія цэрквы|Усходнекаталіцкіх цэрквах]] захоўваецца права мець жанатае духавенства. Большасць [[Пратэстанцтва|пратэстанцкіх цэркваў]], а таксама [[іўдаізм]] і [[іслам]], увогуле адмаўляюць цэлібат, бо лічаць шлюб і сямейнае жыццё неабходнымі<ref name="ЕЭ">{{ЭЕЭ|10466|Безбрачие}}</ref>, аднак гістарычна існавалі асобныя секты і рухі, якія яго практыкавалі. == Этымалогія і тэрміналогія == Беларускае слова ''цэлібат'', паходзіць ад лацінскага ''caelibatus'' («стан быць нежанатым»), якое ўтварылася ад лацінскага ''caelebs'' («нежанаты»). Гэтае слова паходзіць ад двух протаіндаеўрапейскіх каранёў: ''*kaiwelo-'' («адзін») і ''*lib(h)s-'' («жыць»)<ref>Online Etymology Dictionary, [http://www.etymonline.com/index.php?term=celibacy Celibacy]. Праверана 11 жніўня 2009.</ref>. Словы «ўстрыманне» і «цэлібат» часта выкарыстоўваюцца як сінонімы, але яны не абавязкова азначаюць адно і тое ж. Палавое ўстрыманне ([[кантыненцыя]]) — гэта адмова ад некаторых або ўсіх аспектаў палавой актыўнасці, часта на пэўны абмежаваны перыяд часу<ref>{{cite book|chapter=Abstinence and Continence|title=Dictionary of Moral Theology|editor1-last=Palazzini|editor1-first=Pietro|location=London|publisher=Burns & Oates|year=1962|lang=en}}</ref>, у той час як цэлібат вызначаецца як добраахвотны рэлігійны абет не браць шлюб або не ўступаць у палавыя сувязі наогул<ref name="Schadé2006">{{cite book|author=Johannes P. Schadé|title=Encyclopedia of World Religions|url=https://books.google.com/books?id=XRkfKdho-5cC&pg=PT180|year=2006|publisher=Foreign Media Group|isbn=978-1-60136-000-7|page=180|lang=en}}</ref>. [[Асексуальнасць]] таксама часта змешваецца з цэлібатам і ўстрыманнем, але лічыцца асобнай з’явай, паколькі цэлібат і ўстрыманне з’яўляюцца паводзінамі, матываванымі асабістымі або рэлігійнымі перакананнямі, а асексуальнасць звязана з унутранай адсутнасцю палавой цягі<ref name="DePaulo">{{cite magazine|first=Bella|last=DePaulo|title=ASEXUALS: Who Are They and Why Are They Important?: We have so much more to learn about asexuality. |magazine=[[Psychology Today]]|date=23 снежня 2009 |access-date=12 кастрычніка 2016 |url=http://www.psychologytoday.com/blog/living-single/200912/asexuals-who-are-they-and-why-are-they-important|lang=en}}</ref>. Амерыканскі даследчык [[А. У. Рычард Сайп]] адзначаў, што нават у адносна аднародным асяроддзі каталіцкіх святароў «проста няма дакладнага аперацыйнага вызначэння цэлібату»<ref name="Sipe1990b">{{cite book|author=A.W. Richard Sipe|title=A Secret World: Sexuality and the Search For Celibacy|url=https://books.google.com/books?id=DxqLZI2Lpp4C&pg=PA52|year=1990|publisher=Routledge|isbn=1-134-85134-0|page=52|lang=en}}</ref>. [[Элізабэт Эбат]] у сваёй кнізе «Гісторыя цэлібату» (2001) пісала, што яна склала вызначэнне, якое адкідае жорстка педантычныя і бескарысныя адрозненні паміж цэлібатам, цнатлівасцю і дзявоцтвам. Канцэпцыя «новага цэлібату» была ўведзена [[Габрыэль Браўн]] у яе кнізе 1980 года, дзе яна сцвярджае, што ўстрыманне — гэта «водгук звонку», а цэлібат — «водгук знутры»<ref>{{cite book|last=Brown|first=Gabrielle|title=The New Celibacy: A Journey to Love, Intimacy, and Good Health in a New Age|url=https://archive.org/details/newcelibacyjourn0000brow|url-access=registration|edition=Rev|location=New York|publisher=McGraw-Hill|year=1989|isbn=9780070084391|lang=en}}</ref>. Згодна з яе вызначэннем, цэлібат (нават кароткатэрміновы, які практыкуецца па нерэлігійных прычынах) — гэта значна больш, чым проста адсутнасць сексу; яго мэта складаецца ў асобасным росце і пашырэнні магчымасцей. Гэтую перспектыву падзяляюць і іншыя аўтары, такія як [[Вэндзі Келер]] і [[Вэндзі Шаліт]]<ref>Abbott, Elizabeth. ''A History of Celibacy''. Cambridge, Massachusetts: DaCapo, 1999; Keller, Wendy. ''The Cult of the Born-Again Virgin: How Single Women Can Reclaim Their Sexual Power''. Deerfield Beach, Florida: Health Communications, 1999; Shalit, Wendy. ''A Return to Modesty: Discovering the Lost Virtue''. New York: Touchstone, 2000.</ref>. == У хрысціянстве == === Біблійныя асновы і ранняе хрысціянства === У [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] няма прамой запаведзі аб тым, што вучні [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] павінны жыць у цэлібаце<ref name=Chadwick>Henry Chadwick, The Early Church, {{ISBN|978-0140231991}}</ref>. Згодна з тэкстамі, апостал [[Апостал Пётр|Пётр]] меў цешчу, якую вылечыў Ісус ({{Біблія|Мк|1:29-34}}), а апостал ад сямідзесяці Філіп быў жанаты ({{Біблія|Дз|21:9}}). Філосаф і багаслоў II стагоддзя [[Клімент Александрыйскі]] таксама пісаў, што ў Пятра і Філіпа былі дзеці, і што Філіп выдаў сваіх дачок замуж<ref name="Евсевий">{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Evsevij_Kesarijskij/tserkovnaja-istorija/3_30 |title=''Евсевий Кесарийский (Памфил).'' Церковная история. Книга 3. Глава 30 |access-date=2021-07-28 |archive-date=2021-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113093001/https://azbyka.ru/otechnik/Evsevij_Kesarijskij/tserkovnaja-istorija/3_30 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. Адносна наяўнасці жонкі ў [[Апостал Павел|апостала Паўла]] існуюць розныя версіі. Клімент Александрыйскі, грунтуючыся на фразе з [[Першае пасланне да Карынфян|Першага паслання да Карынфян]] ({{Біблія|1Кар|9:5}}) пра права мець «спадарожніцай сястру-жонку», рабіў выснову, што апостал таксама быў жанаты. Тым не менш, меркаванне пра бясшлюбнасць Паўла грунтуецца на яго словах у {{Біблія|1Кар|7:1-9}}, дзе ён раіць «не дакранацца да жанчыны» і жадае, каб усе людзі былі, як і ён. Апостал Павел падкрэсліваў важнасць пераадолення жаданняў плоці і лічыў стан цэлібату вышэйшым за шлюб, праводзячы паралелі паміж адносінамі сужэнцаў і адносінамі Хрыста з Царквой ({{Біблія|Эф|5:25-28}})<ref name="CrooksBaur2010">{{cite book |author1=Robert Crooks|author2=Karla Baur|title=Our Sexuality |url=https://books.google.com/books?id=MpRnPtmdRVwC&pg=PA11|year=2010|publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-81294-4 |page=11|edition=11th|lang=en}}</ref>. Ён пісаў: {{цытата|Нежанаты клапоціцца пра Гасподняе, як дагадзіць Госпаду; а жанаты клапоціцца пра мірское, як дагадзіць жонцы... Калі ж хто лічыць непрыстойным для сваёй дзяўчыны тое, каб яна, будучы ў сталым узросце, заставалася так, той няхай робіць, як хоча: не зграшыць; няхай такія выходзяць замуж. Але хто непахісна цвёрды ў сэрцы сваім і, не будучы абмежаваны патрэбай, але маючы ўладу ў сваёй волі, вырашыў у сэрцы сваім захоўваць сваю дзяўчыну, той добра робіць. ({{Біблія|Эф|7:32}}, {{Біблія|Эф|7:36-37}})}} Сам Хрыстос, калі яго вучні выказалі здагадку, што «лепш не жаніцца», заявіў: «Не ўсе ўмяшчаюць слова гэтае, а каму дадзена. Бо ёсць скапцы, якія з улоння маці нарадзіліся так; і ёсць скапцы, якія аскопленыя людзьмі; і ёсць скапцы, якія самі сябе аскапілі дзеля Валадарства Нябеснага. Хто можа ўмясціць, няхай умясціць» ({{Біблія|Мц|19:10-12}}). Нягледзячы на тое, што гістарычна еўнухі (скапцы) не абавязкова былі цэлібатнымі, на працягу наступных стагоддзяў гэтае сцвярджэнне стала інтэрпрэтавацца як спасылка на неабходнасць цэлібату для духавенства<ref name="Hester">{{cite journal|last = Hester|first = J. David|title = Eunuchs and the Postgender Jesus: Matthew 19.12 and Transgressive Sexualities|journal = Journal for the Study of the New Testament|volume = 28|issue = 1|pages = 13–40|language = en|date = Sep 2005|doi = 10.1177/0142064X05057772| s2cid = 145724743}}</ref>. Сам Хрыстос у хрысціянскай традыцыі разглядаецца як узор ідэальнай цнатлівасці («Кароль нявіннікаў»)<ref>{{cite book|first=Pius|last=Parsch|title=The Church's Year of Grace|year=1953|publisher=Liturgical Press|lccn=53003963|oclc=1822896|lang=en}}</ref>. Разуменне цэлібату ў раннім хрысціянстве таксама падмацоўвалася верай у хуткі канец свету, з-за чаго планаванне новых сем’яў губляла сэнс. У ранняй Царкве жанатыя мужчыны маглі быць надзелены любым свяшчэнным санам. Апостал Павел пісаў: «Епіскап павінен быць беззаганны, адной жонкі муж» ({{Біблія|1Цім|3:2}}), аднак да канца IV стагоддзя жанатыя епіскапы сустракаліся ўжо як выключэнне. Даўжэй за ўсё яны захоўваліся ў цэрквах Афрыкі і Лівіі, што пазней было асуджана [[Шосты Усяленскі сабор|VI Усяленскім саборам]]<ref>[http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html ''Марков Н. Ф.'' Безбрачие]. {{Wayback|url=http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html |date=20140419015913 }}. Православная Богословская Энциклопедия.</ref>. З V стагоддзя на Усходзе запанавала практыка недапушчэння жанатых мужчын да епіскапскага рукапалажэння. У той жа час на Захадзе аформілася традыцыя не дапускаць жанатых да ўсіх чыноў святарства, пачынаючы з іпадыяканата. У пачатку III стагоддзя [[Апостальскія пастановы|Каноны Апостальскіх пастаноў]] вызначалі, што толькі ніжэйшыя клірыкі могуць браць шлюб пасля пасвячэння, але шлюбы епіскапаў, святароў і дыяканаў не дазваляліся. Пры гэтым Сінод у Гангры (345 год) асудзіў фальшывы аскетызм вернікаў, якія байкатавалі набажэнствы, што праводзіліся жанатым духавенствам. [[Файл:St Macarius the Great with Cherub.jpg|міні|апраў|«Святы [[Макарый Вялікі|Макарый]] і Херувім», фрэска з манастыра Святой Кацярыны на Сінаі. Айцы Пустыні адыгралі значную ролю ў развіцці хрысціянскага аскетызму і цэлібату.]] Упершыню патрабаванне поўнага ўстрымання ў шлюбе для ўсяго духавенства было вылучана на Эльвірскім саборы ў Іспаніі каля 305—306 гадоў. 33-і канон абвяшчаў: «Епіскапы, прэсвітары, дыяканы і іншыя асобы з ліку духавенства павінны цалкам устрымлівацца ад палавых зносін са сваімі жонкамі і ад нараджэння дзяцей. Калі хтосьці не падпарадкоўваецца, ён павінен быць адхілены ад духоўнай пасады»<ref>[https://web.archive.org/web/20080410025012/http://faculty.cua.edu/Pennington/Canon%20Law/ElviraCanons.htm The Council of Elvira, ca. 306. Canon 33.]</ref><ref name="Никодим (Милош)">{{Cite web |url=http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_vselen_soborov_nikodim_milosh.htm#_Toc68915144 |title=Толкование епископа Никодима (Милоша) на 13-го правило Шестого Вселенского Собора, Трулльского иначе Пято-Шестого Собора. |access-date=2021-07-29 |archive-date=2016-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212152859/http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_vselen_soborov_nikodim_milosh.htm#_Toc68915144 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. Пры гэтым Сінод у [[Анкара|Анкіры]] (314 год) у 10-м каноне пастанавіў, што дыяканы, якія падчас пасвячэння заявілі аб сваім жаданні ажаніцца, могуць гэта зрабіць з дазволу епіскапа і працягваць служэнне, але тыя, хто не зрабіў такой заявы, павінны быць адхіленыя ў выпадку жаніцьбы. [[Першы Нікейскі сабор|Першы Усяленскі Нікейскі сабор]] у 325 годзе (канон 3) забараніў епіскапам, прэсвітарам і дыяканам жыць з жанчынамі, акрамя маці, сястры ці цёткі (гэты канон быў накіраваны галоўным чынам супраць канкубінату, а не законнага шлюбу). Карфагенскі сінод 390 года таксама заклікаў да «дасканалага ўстрымання», спасылаючыся на тое, што «гэтаму вучылі апосталы і гэта захоўвалася ў старажытныя часы». Знакаміты ліст [[Сінезій Кірэнскі|Сінезія Кірэнскага]] (каля 414 года) сведчыць пра тое, што асабісты выбар у гэтым пытанні тады яшчэ паважаўся, і для святароў і дыяканаў шлюбы заставаліся папулярнымі. Значны ўплыў на развіццё цэлібату аказалі так званыя Айцы Пустыні — хрысціянскія пустэльнікі. [[Павел Фівейскі]] часта лічыцца першым пустэльнікам ([[анахарэт]]ам), але менавіта [[Антоній Вялікі]] стаў пачынальнікам руху. Каля 270 года ён прадаў сваю маёмасць і сышоў глыбока ў пустыню дзеля поўнай адзіноты і надзвычайнага аскетызму, адмаўляючыся ад усіх цялесных задавальненняў. З часам да яго далучыліся тысячы мужчын і жанчын, якія жылі ў цэлібаце. Згодна са святым [[Еранім Стрыдонскі|Еранімам]] (каля 347—420), цэлібат з’яўляецца маральнай цнотай, якая заключаецца ў тым, каб «жыць у плоці, але па-за плоццю», і не паддавацца распусным думкам і жаданням. Еранім таксама сцвярджаў, што Пётр і іншыя апосталы былі жанатыя да свайго паклікання, але пасля адмовіліся ад шлюбных адносін. === Погляды Аўрэлія Аўгусціна === У ранняй Царкве вышэйшыя клірыкі жылі ў шлюбах. [[Аўрэлій Аўгусцін]] вучыў, што [[першародны грэх]] [[Адам і Ева|Адама і Евы]] быў актам неразважлівасці, за якім рушылі ўслед гонар і непаслушэнства Богу. Дрэва пазнання дабра і зла было сімвалам парадку стварэння, і эгацэнтрызм прымусіў [[Адам і Ева|Адама і Еву]] з’есці плод з яго, не праявіўшы павагі да свету, створанага Богам. На думку Аўгусціна, яны не ўпалі б у грэх, калі б Сатана не пасеяў у іх пачуццях «корань зла». Іх прырода была параненая пахацінствам або лібіда, якое паўплывала на чалавечы інтэлект, волю, аффекты і жаданні, уключаючы сексуальную жаду. Ужо ў сваіх працах Аўгусцін вучыў, што першародны грэх перадаецца менавіта праз пахацінства, якое ён разглядаў як запал душы і цела, што робіць чалавецтва «масай пагібелі» (асуджаным натоўпам) і аслабляе свабоду волі. Гэтыя погляды на сексуальнасць аказалі велізарны ўплыў на фарміраванне царкоўнай дактрыны аб неабходнасці цэлібату для святарскага служэння. === У Каталіцкай царкве === [[Файл:Conventual Franciscan.JPG|міні|апраў|Манах-францысканец, 2012 год. Традыцыя цэлібату моцна ўкаранілася сярод манаскіх ордэнаў Заходняй Царквы.]] У VIII стагоддзі цэлібат стаў агульным правілам на Захадзе, але санкцыянаваны як адзіная форма духоўнага жыцця ён быў толькі ў XI стагоддзі падчас так званай [[Грыгарыянскія рэформы|Грыгарыянскай рэформы]]. Скліканы папам [[Грыгорый VII (Папа Рымскі)|Грыгорыем VII]] сабор у Рыме ў 1075 годзе пастанавіў разглядаць шлюб свяшчэннаслужыцеляў як [[блуд]]адзейства. Цэлібат як кананічную норму для субдыяканату і вышэйшых санаў канчаткова замацаваў [[Другі Латэранскі сабор]] у 1139 годзе, які пастанавіў: «мы таксама пастанаўляем, што тыя, хто ў субдыяканаце і вышэйшых санах уступілі ў шлюб або маюць наложніц, былі пазбаўлены сваёй пасады і царкоўнага прыходу. Бо, паколькі яны павінны быць і называцца храмам Божым, пасудзінай Госпада, мясцінай Святога Духа, непрыстойна, каб яны аддаваліся шлюбу і нечыстотам». Сабор таксама забараніў наведваць імшы тых, у каго ёсць жонкі або наложніцы, і пастанавіў скасоўваць іх шлюбы, бо такі саюз, заключаны ў парушэнне царкоўнага закона, не з’яўляецца сапраўдным шлюбам<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/Disciplinary_Decrees_of_the_General_Councils/The_Tenth_General_Council Second Lateran Council. The Tenth General Council (1139). Canon 6, 7.]</ref>. У некаторых месцах прымус і нават заняволенне жонак і дзяцей святароў выкарыстоўваліся для выканання закона. Напрыклад, Сінод у Павіі (1018) пастанавіў абвяшчаць дзяцей клірыкаў рабамі, а Сінод у Мельфі (1189, канон 12) прымяняў падобныя санкцыі да жонак і наложніц, якія маглі быць захопленыя феадаламі. Да канца Сярэднявечча ў Еўропе каля 25 % святароў усё яшчэ жылі ў канкубінаце. Гэты недахоп дысцыпліны быў звязаны з адсутнасцю вучэння аб аскезе і стаўленнем да працы святара больш як да функцыянера, чым як да душпастыра. Патрабаванне аб цэлібаце было пацверджана на 24-й сесіі [[Трыдэнцкі сабор|Трыдэнцкага сабора]] (1563). Канон IX абвяшчаў: «Калі хтосьці скажа, што клірыкі, якія атрымалі пасвячэнні, або асобы, якія ўрачыста прысягнулі захоўваць цнатлівасць, могуць браць шлюб […] няхай будзе выключаны з супольнасці вернікаў». Канон X дадаваў, што «калі хто скажа, што стан шлюбны павінен ставіцца вышэй за стан дзявоцтва або цэлібату… няхай будзе выкляты». Нягледзячы на гэта, нават у XVI стагоддзі існавала мноства свяшчэннаслужыцеляў, якія жылі ў шлюбе і лічылі яго кананічнай справай<ref name=" Никодим (Милош)"/>. [[Другі Ватыканскі сабор]] (1962—1965) прысвяціў бясшлюбнасці духавенства 16-ы пункт дэкрэта «Presbyterorum ordinis». Ён пацвердзіў неабходнасць цэлібату: {{цытата|Дасканалае і пастаяннае ўстрыманне дзеля Валадарства Нябеснага, прапанаванае Хрыстом Госпадам, на працягу стагоддзяў і нават у нашы дні добраахвотна прыманае і пахвальна выконваемае немалой колькасцю верных Хрысту, Царква заўсёды лічыла асабліва важным для святарскага жыцця. Яно з'яўляецца знакам пастырскай любові і ў той жа час заахвочваннем да яе, асаблівай крыніцай духоўнай плённасці ў свеце... Захоўваючы дзявоцтва або бясшлюбнасць дзеля Валадарства Нябеснага, Прэсвітары прысвячаюць сябе Хрысту ў новай і ўзвышанай якасці, лягчэй з непадзельным сэрцам ідуць за Ім... Гэтымі меркаваннямі, заснаванымі на таямніцы Хрыста і Яго пасланніцтва, бясшлюбнасць, якая раней толькі рэкамендавалася святарам, была пасля ў Лацінскай Царкве прадпісана законам усім, каго ўзводзяць у свяшчэнны сан...<ref>{{Cite web |url=http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt341.html |title=Presbyterorum ordinis |access-date=2015-06-18 |archive-date=2015-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704063527/http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt341.html |url-status=live |lang=ru}}</ref>}} У 1967 годзе Папа [[Павел VI]] у энцыкліцы «[[Sacerdotalis caelibatus]]» пацвердзіў ранейшае права Царквы і прывёў хрысталагічныя, эклезіялагічныя і эсхаталагічныя абгрунтаванні цэлібату. Гэтыя ж матывы Папа [[Ян Павел II]] падрабязна апісаў у сваёй кнізе «Устаньце, хадзем!». Яго хрысталагічная матывацыя заключалася ў тым, што Хрыстос заставаўся нежанатым, каб цалкам прысвяціць сябе Богу і людзям. Эклезіялагічная матывацыя сцвярджала, што святар пераймае дзявочую любоў Хрыста да Царквы. Эсхаталагічная матывацыя падкрэслівала, што цэлібат прадвяшчае надыход апошніх часоў збаўлення. У сучасным праве Каталіцкай царквы толькі нежанатыя мужчыны могуць быць пасвечаны ў святары лацінскага абраду (каноны 1037 і 1031). Аднак жанатыя мужчыны могуць стаць пастаяннымі [[Дыякан|дыяканамі]]. Таксама былыя пратэстанцкія або англіканскія святары, якія пераходзяць у каталіцтва і ўжо знаходзяцца ў шлюбе, могуць быць пасвечаны ў каталіцкія святары без прыняцця зароку цэлібату, але не могуць ажаніцца паўторна ў выпадку смерці жонкі. Цэлібат не з’яўляецца нязменным дагматам Царквы, а хутчэй пытаннем дысцыпліны, як выкарыстанне мясцовай мовы падчас імшы. Аднак абавязак захоўваецца да таго часу, пакуль не адбудзецца афіцыйных змяненняў<ref name="Catholic.com Article">{{cite web|title=Celibacy and the Priesthood |url=http://www.catholic.com/library/Celibacy_and_the_Priesthood.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205100019/http://www.catholic.com/library/Celibacy_and_the_Priesthood.asp |archive-date=5 снежня 2008 |lang=en}}</ref>. У Каталіцкай царквы існуюць таксама свецкія цэлібатарыі, напрыклад, нумерарыі і далучаныя члены Прэлатуры [[Opus Dei]]. У 1971 годзе ў Рыме было даследавана выкананне цэлібату, і справаздача паказала, што псіхасексуальная нясталасць часта выяўлялася ў гетэрасексуальнай і гомасексуальнай актыўнасці святароў. У 2002 годзе польскі сексолаг [[Збігнеў Леў-Старовіч]] у сваёй справаздачы адзначыў, што цэлібат выклікае ахоўныя механізмы і кампенсаторныя паводзіны: ідэалізацыя або [[Мізагінія|абясцэньванне жанчын]], імкненне да ўлады і багацця, аддаленасць ад паўсядзённага жыцця, развіццё тэалогіі граху і антысексуальных дакучлівых ідэй, выпадкі [[Педафілія|педафіліі]]. Нягледзячы на дыскусіі і заклікі да рэформ, Папа [[Ян Павел II]] рашуча выступаў супраць адмены інстытута бясшлюбнасці духавенства<ref name="Кольер">[http://endic.ru/colier/Celibat-7148.html Целибат]{{Недаступная спасылка}}. Энциклопедия Кольера.</ref>. У [[Ірландыя|Ірландыі]] гісторыі некаторых святароў, якія сталі бацькамі дзяцей, напрыклад, епіскап [[Эаман Кейсі]] і [[Майкл Кліры]], выклікалі вялікі рэзананс. Гісторык і філосаф [[Уіл Дзюрант]], разглядаючы духавенства як ідэальных ахоўнікаў дзяржавы Платона, пісаў, што цэлібат стаў часткай псіхалагічнай структуры ўлады клірыкаў: яны былі свабодныя ад эгаізму сям’і, а іх уяўная перавага над целам выклікала трапятанне ў свецкіх грэшнікаў<ref name="Durant">{{cite book |first=Will |last=Durant |year=2005 |title=Story of Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=suLI7RoaBEEC&pg=PA34 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-671-69500-2|lang=en}}</ref>. Сучасны даследчык [[Рычард П. О'Браен]] (1995) адзначаў, што лепшае разуменне чалавечай псіхалогіі прымусіла задацца пытаннем аб уплыве цэлібату на развіццё духавенства, асабліва ўлічваючы негатыўнае стаўленне да бясшлюбнасці ў многіх нееўрапейскіх краінах<ref name="Catholicism 1995, p. 291">The HarperCollins Encyclopedia of Catholicism, 1995, ed. O’Brien, Richard, NY: Harper Collins Publishers, p. 291</ref>. ==== У Польшчы і на Русі ==== Гісторыя цэлібату на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]] і [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] мела свае асаблівасці. Да канца XII стагоддзя ў Польшчы практыкавалася пасвячэнне жанатых мужчын. Бясшлюбнасць патрабавалася ад епіскапаў, але былі выключэнні: напрыклад, епіскап Улацлаўскі Огер меў жонку Бурну і сына Агеровіча, які адыгрываў значную ролю ў Вялікай Польшчы<ref name="autonazwa1">{{cytuj książkę |nazwisko = Ptaśnik| imię = Jan| autor link = Jan Ptaśnik | tytuł = Kultura wieków średnich. Życie religijne i społeczne | wydawca = PWN| miejsce = Warszawa| rok = 1959| język = pl}}</ref>. Рэформа царквы ў XI—XII стагоддзях сутыкалася з цяжкасцямі: кіраўнікі прызначалі на пасады сваіх прыхільнікаў, квітнелі [[сіманія]] і [[непатызм]]. Паступова цэлібат пачаў зацвярджацца праз дзейнасць легатаў і сінодаў, напрыклад, легата [[Гвалон]]а ў 1103 годзе, які пазбавіў пасады кракаўскага епіскапа Чэслава, верагодна, за шлюб. Пры Папе [[Інакенцій III|Інакенціі III]] у Польшчу прыбылі легаты, якія рэанімавалі правілы аб бясшлюбнасці, у прыватнасці, [[П'етра Капуана]] ў 1197 годзе. Архіепіскап [[Генрык Кетліч]] зрабіў цэлібат абавязковым правам. Шлюбы святароў былі прызнаны незаконнымі, а іх дзеці — «з незаконнага ложка», што мела на мэце прадухіліць перадачу царкоўнай маёмасці ў спадчыну. Сын святара мог стаць клірыкам толькі праз папскую дыспенсацыю, напрыклад, дакумент Папы [[Ганорый III|Ганорыя III]]. Аднак нават у XIII стагоддзі цэлібат не заўсёды выконваўся; хронікі згадваюць кракаўскага кантара Траяна, які памёр у 1269 годзе ў асяроддзі шматлікіх дзяцей і ўнукаў<ref name="autonazwa1" />. У перыяд Рэфармацыі пытанне аб адмене цэлібату ставілася польскім каралём перад Папам, але прапанова была адхілена, а Трыдэнцкі сабор дапамог канчаткова замацаваць бясшлюбнасць у Польшчы. === У Праваслаўнай і Усходнекаталіцкіх цэрквах === [[Файл:RobertRapljenovic222.jpg|міні|Праваслаўны святар у [[Іерусалім]]е. Большасць праваслаўных святароў жанатыя.]] У праваслаўі — як і ва [[Усходнекаталіцкія цэрквы|ўсходнекаталіцкіх цэрквах]] — шлюб дапускаецца, калі яго заключэнне папярэднічае пасвячэнню ў дыяканскі і святарскі сан. Праваслаўе кіруецца, перш за ўсё, 13-м правілам [[Трульскі сабор|Трульскага сабору]] (691—692 гады), якое абвяшчае: {{цытата|Таму, хто з'явіцца годным рукапалажэння ў іпадыякана, або ў дыякана, або ў прэсвітэра, таму зусім не павінна быць перашкодай да ўзвядзення на такую ступень сужыццё з законнай жонкай; і ад яго падчас пастаўлення не павінна патрабавацца абавязацельства ў тым, што ён утрымаецца ад законных зносін з жонкай сваёй; каб мы не былі прымушаныя такім чынам абразіць Богам устаноўлены шлюб... Хто пажадае разарваць шлюб святара і яго жонкі, будзе адлучаны ад царквы.}} Сабор у Труле таксама зацвердзіў нормы для епіскапаў: яны могуць быць нежанатымі або ўдаўцамі, а калі жанатыя, павінны назаўжды разлучыцца са сваёй жонкай. У [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царкве]] ў епіскапы рукапалагаюць выключна з ліку [[Архімандрыт|архімандрытаў]] (вышэйшы сан манаствуючых прэсвітараў), але ніяк не з ліку бясшлюбнага або жанатага белага духавенства. Практыка рукапалажэння бясшлюбнага духавенства, якое не прымала манаства, мае ў расійскай гісторыі пачатак у асобе Аляксандра Горскага, якога на гэты крок падштурхнуў мітрапаліт [[Філарэт (Драздоў)]]. У 2011 годзе РПЦ прыняла дакумент, згодна з якім рукапалажэнне ў святары бясшлюбных асоб павінна разглядацца як выключная практыка і здзяйсняцца не раней за дасягненне 30-гадовага ўзросту і атрымання вышэйшай багаслоўскай адукацыі<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1401235.html О хиротонии безбрачных лиц, не состоящих в монашестве]. {{Wayback|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1401235.html |date=20210730190833 }}, 3.02.2011.</ref>. Калі пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года ўкраінскія і беларускія іерархіі злучыліся з Рымскай царквой, яны дабіліся адабрэння жанатага духавенства ад Папы [[Клімент VIII|Клімента VIII]] у буле «Magnus Dominus». Спроба сінода ў Львове ў 1891 годзе ўстанавіць абавязковы цэлібат не мела поспеху. Аднак пазней епіскапы [[Рыгор Хамішын]] (1929) і [[Іасафат Кацылоўскі]] (1924) адмовіліся пасвячаць жанатых кандыдатаў. Складаная сітуацыя развілася ў дыяспары. Цыркуляр ад 1 кастрычніка 1890 года забараняў жанатым святарам быць душпастырамі ў Амерыцы. Апазіцыя Рыма да жанатага духавенства ў ЗША прывяла да таго, што шмат святароў і вернікаў, напрыклад, каля 100 000 чалавек у Пітсбургу на чале з Арэстам Чорнакам, аддзяліліся і перайшлі ў Праваслаўе. === У пратэстантызме === [[Пратэстанцтва|Пратэстанцкая Рэфармацыя]] адкінула цэлібатнае жыццё і сексуальнае ўстрыманне для прапаведнікаў. Рэфарматары лічылі, што наяўнасць сям’і ў святара карысная для царкоўнай суполкі. Аднак пратэстанцкія цэлібатныя супольнасці, у тым ліку манаскія ордэны, усё яшчэ існуюць у лютэранскім і англіканскім асяроддзі, напрыклад, ордэн «Дочкі Марыі» ў лютэранстве. Некаторыя дробныя хрысціянскія рухі, такія як шэйкеры (Shakers), Таварыства Гармоніі і Кляштар Эфрата, прапагандавалі цэлібат як лепшы лад жыцця для ўсіх сваіх членаў, лічачы шлюб грахоўным і аддаючы перавагу ўсынаўленню. Многія [[евангельскія хрысціяне]] аддаюць перавагу тэрміну «ўстрыманне» замест «цэлібату», засяроджваючыся на адмове ад дашлюбнага сексу. Аднак некаторыя адзінокія людзі імкнуцца да новага разумення цэлібату, сфакусаванага на Богу, а не як на абавязковым царкоўным абеце. У пяцідзясятніцкіх цэрквах, напрыклад, Pentecostal Mission, таксама існуе цэлібатнае служэнне для штатных святароў. Некаторыя хрысціяне-гомасексуалы выбіраюць цэлібат у адпаведнасці з вучэннем сваіх дэнамінацый аб гомасексуальнасці. У 2014 годзе Амерыканская асацыяцыя хрысціянскіх кансультантаў выключыла са свайго этычнага кодэкса заахвочванне канверсійнай тэрапіі і замест гэтага заклікала гомасексуалаў да цэлібату. === У іншых хрысціянскіх рухах === [[Сведкі Іеговы]] не прымаюць канцэпцыю абавязковага жыцця ў цэлібаце, лічачы яе супярэчнай Свяшчэннаму Пісанню. Яны вучаць, што бясшлюбнасць можа прыносіць пэўныя перавагі, але яна павінна быць выключна асабістым выбарам. [[Мармоны]] катэгарычна адмаўляюць цэлібат і падкрэсліваюць важнасць манагамнага шлюбу (хаця гістарычна практыкавалі палігінію). == У іншых рэлігіях і культурах == === Старажытная Грэцыя і Рым === [[Файл:A sadhu by the Ghats on the Ganges, Varanasi.jpg|міні|апраў|Садху каля Ганга ў [[Варанасі]], 2008 год.]] У [[Спарта|Спарце]] і многіх грэчаскіх гарадах адмова ад шлюбу была падставай для пазбаўлення грамадзянства і магла пераследвацца як злачынства. У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] цэлібат лічыўся адхіленнем і караўся фінансава. Выключэннем былі [[вясталкі]] — служыцелькі культу багіні [[Веста|Весты]], якія давалі зарок бясшлюбнасці на 30 гадоў. Парушальніц зароку закопвалі ў зямлю жыўцом. [[Піфагарэізм]], філасофскі рух заснаваны [[Піфагор]]ам, уключаў не толькі вегетарыянства, але і сексуальнае ўстрыманне, лічачы, што цэлібат спрыяе духоўнай адарванасці і раўнавазе. === Індуізм === У [[індуізм]]е лічыцца, што сексуальная актыўнасць адцягвае ад навучання і дасягнення выратавання. Таму палавое ўстрыманне неабходна выконваць на першым этапе жыцця — [[брахмачар’я]] (да 24 гадоў), а таксама на апошнім — санньяса (75—100 гадоў). Цэлібат практыкуюць [[садху]] (святыя аскеты) і ёгі, якія пакідаюць звычайны лад жыцця дзеля вызвалення (мокшы) і медытацыі. Таксама лічыцца, што цэлібат дапамагае развіць звышнатуральныя сілы (сідхі). У манаскім ордэне Веданты, заснаваным Рамакрышнам у XIX стагоддзі, цэлібат патрабаваўся для захавання энергіі і яднання духу з [[Брахман]]ам<ref name="encyclopedia">{{Cite web |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/other-religious-beliefs-and-general-terms/religion-general/celibacy |title=''Maura O’Neill. ''Encyclopedia of Sex and Gender: Culture Society History |access-date=2021-08-02 |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020021147/https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/other-religious-beliefs-and-general-terms/religion-general/celibacy |url-status=live |lang=en}}</ref>. У руху Брахма Кумарыс цэлібат спрыяе міру і перамозе над пахацінствам. === Будызм і джайнізм === У [[джайнізм]]е прапаведуецца поўны цэлібат нават для маладых манахаў, ён лічыцца істотным для дасягнення мокшы. У [[будызм]]е тхеравады нежанаты манах, які адрокся ад свету і яго жаданняў, лічыцца бліжэйшым да [[Нірвана|вызвалення]]. Сам Гаўтама Буда адрокся ад сваёй жонкі Ясахары і сына Рахулы дзеля аскетычнага жыцця. Будызм махаяны менш патрабавальны да цэлібату і вучыць, што свецкія людзі таксама могуць дасягнуць прасвятлення. У [[Японія|Японіі]] гістарычна склалася традыцыя жанатага будысцкага духавенства, а [[рэстаўрацыя Мэйдзі]] ў 1872 годзе легалізавала шлюбы для клірыкаў, напрыклад, знакаміты прынц [[Хігасіфусімі Куніхідэ]] быў манахам і бацькам. === Іўдаізм === У [[іўдаізм]]е адмоўнае стаўленне да бясшлюбнасці грунтуецца на прамым біблейскім прадпісанні «пладзіцеся і размнажайцеся» ({{Біблія|Быц|1:28}}). Нежанаты мужчына разглядаўся толькі як палова чалавечай істоты. Іўдаізм не бачыць у цэлібаце сродку для святасці і лічыць яго перашкодай асабістаму ўдасканаленню. Гэта ілюструецца тэрмінам «кідушын» («асвячэнне»), які азначае заручыны, а таксама тым фактам, што першасвятар павінен быў быць жанатым (). Нежанатыя не дапускаліся да некаторых грамадскіх і рэлігійных пасад, напрыклад, суддзяў па крымінальных справах. Ідэя, што ў шлюбе ёсць нешта амаральнае, была абвергнута Нахманідам у XIII стагоддзі. Традыцыйны погляд выказаны ў [[Шулхан арух]]у: «усякі, хто не ўдзельнічае ў працягу роду, нібыта пралівае кроў, прымяншае Божы вобраз і прымушае Шхіну пакідаць Ізраіль». У мінулым рэлігійны суд нават меў права прымушаць да жаніцьбы мужчыну пасля 20 гадоў. Аднак есеі ў часы Другога Храма практыкавалі цэлібат. === Іслам === У [[іслам]]е большасць навукоўцаў лічаць бясшлюбнасць забароненай. Іслам жорстка асуджае пазашлюбныя сувязі, але вельмі заахвочвае шлюб. Хадысы прарока [[Мухамад]]а абвяшчаюць, што «шлюб — гэта палова рэлігіі», і што кожны, хто здольны ажаніцца, павінен зрабіць гэта. [[Каран]] (57:27) гаворыць аб манастве хрысціян: «Манаства, якое яны самі вынайшлі, Мы не прадпісвалі ім». Аднак некаторыя [[Суфізм|суфійскія]] аскеты практыкавалі цэлібат як форму самадысцыпліны і містычнага шляху, напрыклад, у ордэне Кадырыя ў Кітаі, дзе лідары традыцыйна нежанатыя, як шэйх [[Ян Шыцзюнь]], і сярод дэрвішаў Хайдарыі. === Зараастрызм === [[Зараастрызм|Зараастрыйскі]] тэкст «Відэўдад» (4:47) усхваляе жанатага мужчыну: «чалавек, у якога ёсць жонка, значна вышэйшы за таго, хто жыве ва ўстрыманні»<ref>{{Cite web |title=AVESTA: VENDIDAD (English): Fargard 4. Contracts and offenses. |url=https://www.avesta.org/vendidad/vd4sbe.htm |access-date=2024-12-05 |website=www.avesta.org|lang=en}}</ref>. === У іншых культурах === Традыцыя «клятвенных нявінніц» на Балканах развілася з кодэкса Лека Дукаджыні (албанскі канун). Жанчыны давалі зарок цэлібату і атрымлівалі права браць на сябе сацыяльную ролю мужчын (атрымліваць у спадчыну зямлю, насіць мужчынскае адзенне). Падчас [[Рух 4 мая|Руху 4 мая]] ў Кітаі абяцанні цэлібату выкарыстоўваліся як сродак барацьбы супраць традыцыйных шлюбаў. Таксама цікава, што да канца XIX стагоддзя цэлібат быў абавязковым для прафесараў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага]] і [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэтаў]]. Духоўны настаўнік Мехер Баба сцвярджаў: «для духоўнага шукальніка жыццё ў строгім цэлібаце пераважнейшае за сямейнае жыццё, калі ўстрыманне даецца яму лёгка… Але для звычайных людзей сямейнае жыццё, несумненна, пажаданае… шукальнік павінен пазбягаць таннага кампрамісу паміж імі: распуснасць прывядзе яго ў хаос некіруемай юрлівасці»<ref>Baba, Meher (1967). ''Discourses''. '''1'''. San Francisco: Sufism Reoriented. pp. 144-46. {{ISBN|978-1-880619-09-4}}.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул |аўтар=Аникьев И. И. |загаловак=Целибат |выданне=Большая российская энциклопедия |том=34 |спасылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/4674261 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928125237/https://bigenc.ru/religious_studies/text/4674261 |archivedate=28 верасня 2022 |lang=ru}} * {{Артыкул |загаловак=Целибат |выданне=Католическая энциклопедия |том=5 |месца=М. |год=2013 |старонкі=131—134 |lang=ru}} * {{кніга |аўтар=Heid Stefan |загаловак=Celibacy in the Early Church: The Beginnings of a Discipline of Obligatory Continence for Clerics in East and West |месца=San Francisco |выдавецтва=Ignatius Press |год=2000 |старонак=376 |isbn=0-89870-800-1 |url=https://books.google.com/books?id=Qxy3l0F7mUwC#v=onepage |lang=en}} * {{Артыкул |загаловак=Безбрачие (Целибат) |выданне=Православная Богословская Энциклопедия |том=2 |месца=Петраград |год=1901 |спасылка=http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/bezbrvchie-celibat.html |lang=ru}} * {{кніга |аўтар=Brown Gabrielle |загаловак=The New Celibacy: Why More Men and Women Are Abstaining from Sex—and Enjoying It |месца=New York |выдавецтва=McGraw-Hill Education |год=1980 |isbn=0-07-008430-0 |url=https://archive.org/details/newcelibacywhymo00brow |lang=en}} * {{кніга |аўтар=Kumor Bolesław, Obertyński Zdzisław |загаловак=Historia Kościoła w Polsce |том=I |месца=Poznań – Warszawa |выдавецтва=Pallotinum |год=1974 |lang=pl}} * {{Артыкул |аўтар=Філоненко М. В. |загаловак=Безшлюбність |выданне=Юридична енцыклапедыя |том=1 |спасылка=http://leksika.com.ua/11490327/legal/bezshlyubnist |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161202034430/http://leksika.com.ua/11490327/legal/bezshlyubnist |archivedate=2 снежня 2016 |lang=uk}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хрысціянства]] [[Катэгорыя:Сексуальныя прадпісанні ў рэлігіі]] [[Катэгорыя:Добраахвотная або вымушаная адмова ад сексуальнасці]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія тэрміны]] [[Катэгорыя:Манахі]] 4x661j31qyj712gfbfnhle4xvbuusrg Бясшлюбнасць 0 807928 5142498 2026-05-16T20:22:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Цэлібат]] 5142498 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Цэлібат]] e320e52jleq4lntppfghubkrqgo47ct Зарок бясшлюбнасці 0 807929 5142499 2026-05-16T20:23:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Цэлібат]] 5142499 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Цэлібат]] e320e52jleq4lntppfghubkrqgo47ct Бясшлюбнасць мужчыны 0 807930 5142500 2026-05-16T20:23:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Цэлібат]] 5142500 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Цэлібат]] e320e52jleq4lntppfghubkrqgo47ct Літаратурная Беларусь 0 807931 5142505 2026-05-16T20:42:21Z Dzejka 157132 Новая старонка: «{{часопіс}} '''Літаратурная Беларусь''' — беларускі культурна-асветніцкі праект. Свабодная трыбуна для паэтаў, празаікаў, перакладчыкаў і чытачоў, якая з’яўляецца альтэрнатывай сучасным афіцыйным выданням. Праект часта называюць свабоднай пляцоўкай, я...» 5142505 wikitext text/x-wiki {{часопіс}} '''Літаратурная Беларусь''' — беларускі культурна-асветніцкі праект. Свабодная трыбуна для паэтаў, празаікаў, перакладчыкаў і чытачоў, якая з’яўляецца альтэрнатывай сучасным афіцыйным выданням. Праект часта называюць свабоднай пляцоўкай, якая збірае творцаў, незалежных ад афіцыйнага «Саюзу пісьменнікаў Беларусі», і прапануе альтэрнатыўны погляд на літаратурны працэс. == Гісторыя == Праект спачатку выходзіў як літаратурная старонка-дадатак да газет «[[Наша слова]]», «[[Народная Воля|Народная воля]]». З ліпеня 2007 году — штомесячны дадатак да тыднёвіка «[[Новы час (газета)|Новы Час]]». Пасля закрыцця, пазбаўлення дзяржрэгістрацыі і ліквідацыі папяровай версіі «Новага Часу» штомесячнік выходзіць у электронным варыянце на сайце «[[Kamunikat.org|Камунікат]]». == Мэты == Прасоўванне беларускай літаратуры, знаёмства з творчасцю сучасных аўтараў. == Змест == Публікацыя прозы, паэзіі, рэцэнзій, літаратуразнаўчых артыкулаў. == З маніфесту ў № 1 == «Літаратурная Беларусь» — гэта альтэрнатыва падкантрольнаму штотыднёвіку «[[Літаратура і мастацтва]]». Гэта фармаванне незалежнай творчай думкі нацыянальнай эліты. Гэта імкненне супрацьстаяць татальнаму замоўчванню вольнага мастацкага слова ў дзяржаўных СМІ. Гэта свабодная трыбуна паэтаў, празаікаў, драматургаў, крытыкаў і чытачоў Беларусі. Гэта напамін аб тым, што Беларусь — і дзяржаўная, і літаратурная — створана пісьменнікамі, і яна патрабуе іхняй працы і апантанасці. «Літаратурная Беларусь» — новы час чытання<ref>[https://bellit.info/media/litaraturnaja-bjelarus.html Літаратурная Беларусь], на сайце bellit.info</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://kamunikat.org/litaraturnaja_bielarus.html Архіў нумароў штомесячніка за 2007—2023 гг] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2007 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Беларуская мова ў інтэрнэце]] m5iizsk118c4kr81z2p14iykmw6g7k1 Валянцін Куран 0 807932 5142546 2026-05-17T05:38:23Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Гандбаліст2}} '''Валянцін Куран''' (нар. {{ДН|12|2|1998}}, [[Брэст]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Кар’ера == == Статыстыка == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2018-19/player/568445/ValiantsinKuran Valiantsin KuranPlayer] * [https://meshkovbrest.by/valentin-kuran Валентин Ку...» 5142546 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Валянцін Куран''' (нар. {{ДН|12|2|1998}}, [[Брэст]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Кар’ера == == Статыстыка == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2018-19/player/568445/ValiantsinKuran Valiantsin KuranPlayer] * [https://meshkovbrest.by/valentin-kuran Валентин Куран] {{DEFAULTSORT:Куран Валянцін}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] lcp6fdyzrp9qeys8bh8hw6h7fa7xrj4 5142548 5142546 2026-05-17T05:46:59Z Паўлюк Шапецька 37440 5142548 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Валянцін Куран''' (нар. {{ДН|12|2|1998}}, [[Брэст]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Кар’ера == Выхаванец брэсцкага гандбола. Дэбютаваў за асноўны склад «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкова]]» ў 18 гадоў. Набываў міжнародны вопыт, гуляючы ў арэндзе з лета 2019 года за іспанскі «Кангас», праз год перабраўся да расійскага клуба «Донскія казакі»-ЮФУ. Сезон 2021-22 правёў у [[Славакія|славацкім]] «Татране». У 2022 годе вярнуўся ў родны клуб, дзе стаў адным з ключавых ігракоў. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2018-19/player/568445/ValiantsinKuran Valiantsin KuranPlayer] * [https://meshkovbrest.by/valentin-kuran Валентин Куран] {{DEFAULTSORT:Куран Валянцін}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] nuwhbt4l7pfrfdndt4hm93uxm5gwktj Гета ў Гарадку (Маладзечанскі раён) 0 807933 5142564 2026-05-17T07:28:13Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[File:Ghetto Haradok (Maladzechna district) 1d.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Гарадку''' (сакавік — 11 ліпеня 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі Гарадок (Маладзечанскі раён)|Гарадо...» 5142564 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Haradok (Maladzechna district) 1d.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Гарадку''' (сакавік — 11 ліпеня 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Гарадок (Маладзечанскі раён)|Гарадок]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя== Вёска Гарадок была захоплена [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] ў чэрвені 1941 года. Акупацыя доўжылася да 4 ліпеня 1944 года{{sfn|«Памяць. Маладзечна. Маладзечанскi раён»|2002|с=311}}. Перад вайной у мястэчку жылі каля 1000 габрэяў, а ўсё насельніцтва складала 1100—1500 чалавек<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://horodok.by/news/25_06_2014/ |title=Городок — деревня еврейская. |access-date=2019-07-27 |archive-date=2019-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216194008/http://horodok.by/news/25_06_2014/ |url-status=live }}</ref>. У сакавіку 1942 года немцы, рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], арганізавалі ў Гарадку гета, у якое сагналі каля 1500 чалавек адсуль і бліжэйшых вёсак<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2>[http://horodok.by/history/holocaust_in_horodok/ Холокост в Городке] {{Wayback|url=http://horodok.by/history/holocaust_in_horodok/ |date=20190616153735 }} (из книги ''Старикевича С. В.'' «Просiм у Вас прабачэння…»){{ref|be}}</ref>. Гета знаходзілася ў цэнтры мястэчка і мела памеры каля 500 метраў у даўжыню і каля 100 метраў у шырыню, займаючы тэрыторыю ад каменнай сінагогі да павароту дарогі на вёску [[Пажарышча (Маладзечанскі раён)|Пажарышча]]. Унутры гета апынуліся большая частка яўрэйскіх дамоў і яшчэ адна сінагога — усяго больш за дваццаць будынкаў<ref name=autogenerated2 />. Гета было агароджана [[калючы дрот|калючым дротам]], а ўваход знаходзіўся каля былой сінагогі. Працаздольных вязняў выкарыстоўвалі на цяжкіх прымусовых работах — нарыхтоўцы лесу, рамонтах дарог і іншых. Немцы і паліцаі бесперапынна здзекаваліся над вязнямі<ref name=autogenerated2 />. У канцы мая 1942 года каля ста маладых яўрэяў дэпартавалі ў працоўны лагер у Красным<ref name=autogenerated2 />. Гета існавала да 11 ліпеня 1942 года (у некаторых крыніцах памылкова паказваецца сакавік 1943 года<ref name=autogenerated2 />). У гэты дзень усім габрэям было загадана сабрацца ў парку паміж дзвюма сінагогамі. Туды пад’ехала каля 20 грузавікоў. Немцы пачалі аддзяляць працаздольных яўрэяў ад старых і дзяцей. Каб не было панікі, тлумачылі, што іх павязуць у вёску [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] на працу<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=178}}. Яўрэяў, якіх павезлі ў бок вёскі [[Выдрычы]], прыкладна праз кіламетр высадзілі, прыгналі да хлява, па некалькі чалавек заводзілі ўнутр і забівалі стрэлам у патыліцу з пісталетаў. Калі ўсіх габрэяў забілі, хлеў падпалілі<ref name=autogenerated2 />{{sfn|«Памяць. Маладзечна. Маладзечанскi раён»|2002|с=259}}. Усяго было забіта 900—910 чалавек{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=178}} евреев)<ref name=autogenerated2 />. Вядома пра спробы ўцёкаў з гета, аднак праз тое, што немцы потым забівалі членаў сям’і, якія засталіся ў гета, такіх выпадкаў было мала. Некалькі вязняў спрабавалі бегчы па дарозе на расстрэл, кінуўшыся з машын у раку, але іх тут жа застрэлілі, і выратаваўся толькі адзін падлетак<ref name=autogenerated2 />. А сярод тых, каго везлі ў Краснае, быў Мікалай Лідскі, які крыкнуў, каб людзі скакалі з машын і хаваліся ў лесе. Немцы некаторых забілі, некаторых злавілі, але 36 габрэяў выратаваліся. Усяго каля 50 яўрэяў з мястэчка трапілі ў [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскія атрады]]<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />. == Праведнікі народаў свету == Выхата (Пятровіч) Тэрэза за выратаванне Альтман Сімы была ўдастоена ганаровага звання «[[Праведнікі народаў свету|Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута [[Яд ва-Шэм]] «''у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную габрэйскага народу ў гады Другой сусветнай вайны''». == Памяць == Толькі ў ліпені 1998 года на месцы масавага забойства яўрэяў мястэчка быў усталяваны помнік. Аднак, па ўспамінах сведак, будынак, у якім спалілі габрэяў, стаяў значна далей у бок лесу і меў вялікую плошчу, чым ахоўная зона вакол сучаснага помніка<ref name=autogenerated2 /><ref>{{Cite web |url=https://shalom.by/2020/03/kak-my-iskali-rasstrelyannyh-evreev-gorodka/ |title=Как мы искали расстрелянных евреев Городка |access-date=2020-06-18 |archive-date=2020-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619065118/https://shalom.by/2020/03/kak-my-iskali-rasstrelyannyh-evreev-gorodka/ |url-status=live }}</ref>. У 2015 годзе быў таксама ўсталяваны помнік і на тэрыторыі былога гета. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Маладзечна. Маладзечанскi раён»|2002|Г. П. Пашкоў, Н. С. Гайковiч i iнш. (рэдкал.); Л. М. Карповiч. (уклад.). «Памяць. Маладзечна. Маладзечанскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: «Беларуская энцыклапедыя», 2002. — 792 с. — ISBN 985-11-0256-3. }} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Гарадок]] [[Катэгорыя:Гісторыя Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Гарадок (Маладзечанскі раён)]] 5tiyt3ab7d7eizku7j39sah7o71xv7k 5142566 5142564 2026-05-17T07:29:30Z DBatura 73587 5142566 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Гарадоцкае гета|гета ў аднайменным населеным пункце Віцебскай вобласці}} [[File:Ghetto Haradok (Maladzechna district) 1d.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Гарадку''' (сакавік — 11 ліпеня 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Гарадок (Маладзечанскі раён)|Гарадок]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя== Вёска Гарадок была захоплена [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] ў чэрвені 1941 года. Акупацыя доўжылася да 4 ліпеня 1944 года{{sfn|«Памяць. Маладзечна. Маладзечанскi раён»|2002|с=311}}. Перад вайной у мястэчку жылі каля 1000 габрэяў, а ўсё насельніцтва складала 1100—1500 чалавек<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://horodok.by/news/25_06_2014/ |title=Городок — деревня еврейская. |access-date=2019-07-27 |archive-date=2019-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216194008/http://horodok.by/news/25_06_2014/ |url-status=live }}</ref>. У сакавіку 1942 года немцы, рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], арганізавалі ў Гарадку гета, у якое сагналі каля 1500 чалавек адсуль і бліжэйшых вёсак<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2>[http://horodok.by/history/holocaust_in_horodok/ Холокост в Городке] {{Wayback|url=http://horodok.by/history/holocaust_in_horodok/ |date=20190616153735 }} (из книги ''Старикевича С. В.'' «Просiм у Вас прабачэння…»){{ref|be}}</ref>. Гета знаходзілася ў цэнтры мястэчка і мела памеры каля 500 метраў у даўжыню і каля 100 метраў у шырыню, займаючы тэрыторыю ад каменнай сінагогі да павароту дарогі на вёску [[Пажарышча (Маладзечанскі раён)|Пажарышча]]. Унутры гета апынуліся большая частка яўрэйскіх дамоў і яшчэ адна сінагога — усяго больш за дваццаць будынкаў<ref name=autogenerated2 />. Гета было агароджана [[калючы дрот|калючым дротам]], а ўваход знаходзіўся каля былой сінагогі. Працаздольных вязняў выкарыстоўвалі на цяжкіх прымусовых работах — нарыхтоўцы лесу, рамонтах дарог і іншых. Немцы і паліцаі бесперапынна здзекаваліся над вязнямі<ref name=autogenerated2 />. У канцы мая 1942 года каля ста маладых яўрэяў дэпартавалі ў працоўны лагер у Красным<ref name=autogenerated2 />. Гета існавала да 11 ліпеня 1942 года (у некаторых крыніцах памылкова паказваецца сакавік 1943 года<ref name=autogenerated2 />). У гэты дзень усім габрэям было загадана сабрацца ў парку паміж дзвюма сінагогамі. Туды пад’ехала каля 20 грузавікоў. Немцы пачалі аддзяляць працаздольных яўрэяў ад старых і дзяцей. Каб не было панікі, тлумачылі, што іх павязуць у вёску [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] на працу<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=178}}. Яўрэяў, якіх павезлі ў бок вёскі [[Выдрычы]], прыкладна праз кіламетр высадзілі, прыгналі да хлява, па некалькі чалавек заводзілі ўнутр і забівалі стрэлам у патыліцу з пісталетаў. Калі ўсіх габрэяў забілі, хлеў падпалілі<ref name=autogenerated2 />{{sfn|«Памяць. Маладзечна. Маладзечанскi раён»|2002|с=259}}. Усяго было забіта 900—910 чалавек{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=178}} евреев)<ref name=autogenerated2 />. Вядома пра спробы ўцёкаў з гета, аднак праз тое, што немцы потым забівалі членаў сям’і, якія засталіся ў гета, такіх выпадкаў было мала. Некалькі вязняў спрабавалі бегчы па дарозе на расстрэл, кінуўшыся з машын у раку, але іх тут жа застрэлілі, і выратаваўся толькі адзін падлетак<ref name=autogenerated2 />. А сярод тых, каго везлі ў Краснае, быў Мікалай Лідскі, які крыкнуў, каб людзі скакалі з машын і хаваліся ў лесе. Немцы некаторых забілі, некаторых злавілі, але 36 габрэяў выратаваліся. Усяго каля 50 яўрэяў з мястэчка трапілі ў [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскія атрады]]<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />. == Праведнікі народаў свету == Выхата (Пятровіч) Тэрэза за выратаванне Альтман Сімы была ўдастоена ганаровага звання «[[Праведнікі народаў свету|Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута [[Яд ва-Шэм]] «''у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную габрэйскага народу ў гады Другой сусветнай вайны''». == Памяць == Толькі ў ліпені 1998 года на месцы масавага забойства яўрэяў мястэчка быў усталяваны помнік. Аднак, па ўспамінах сведак, будынак, у якім спалілі габрэяў, стаяў значна далей у бок лесу і меў вялікую плошчу, чым ахоўная зона вакол сучаснага помніка<ref name=autogenerated2 /><ref>{{Cite web |url=https://shalom.by/2020/03/kak-my-iskali-rasstrelyannyh-evreev-gorodka/ |title=Как мы искали расстрелянных евреев Городка |access-date=2020-06-18 |archive-date=2020-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619065118/https://shalom.by/2020/03/kak-my-iskali-rasstrelyannyh-evreev-gorodka/ |url-status=live }}</ref>. У 2015 годзе быў таксама ўсталяваны помнік і на тэрыторыі былога гета. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Маладзечна. Маладзечанскi раён»|2002|Г. П. Пашкоў, Н. С. Гайковiч i iнш. (рэдкал.); Л. М. Карповiч. (уклад.). «Памяць. Маладзечна. Маладзечанскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: «Беларуская энцыклапедыя», 2002. — 792 с. — ISBN 985-11-0256-3. }} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Гарадок]] [[Катэгорыя:Гісторыя Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Гарадок (Маладзечанскі раён)]] ogcltuc1bqavlxa8towiyaowntoaw79 Дняпроўскі завулак (Мінск) 0 807934 5142587 2026-05-17T09:04:15Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Дняпроўскі завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Заво...» 5142587 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Дняпроўскі завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220102<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref>) |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = каля 90 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/dniaprouski базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325450/?ll=27.664203%2C53.872773&z=18 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Дняпроўскі завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названы ў гонар ракі [[Дняпро]]. Ідзе ад [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|аднайменнай вуліцы]] да [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|Вуліцы Будаўнікоў]]<ref>Паводле [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325451/?ll=27.664500%2C53.870347&z=18 карты Яндэкс]</ref>. Забудова завулка адносіцца да суседніх вуліц, акрамя дома №2, адзінага, які афіцыйна належыць Дняпроўскаму завулку<ref name="geodzen"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/270 Дняпроўскі праезд на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/dniaprouski Дняпроўскі завулак у базе даных Геадзэн] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%BA-zavodski-district-minsk Дняпроўскі завулак на openalfa.com] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 1xek5k3x6gymfmgol3mhdg9lctak6gw Тэран Эджэртан 0 807935 5142603 2026-05-17T10:18:20Z Feeleman 163471 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1352967457|Taron Egerton]]» 5142603 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст|Імя пры нараджэнні=Тэран Дэвід Эджэртан}} '''Тэран Эджэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Taron Egerton''; нар. [[10 лістапада|10]] [[Лістапад (месяц)|лістапада]] [[1989]], [[Беркенхед]], [[Англія]]) — [[Уэльс|валійскі]] акцёр англійскага паходжання. Пасля заканчэння [[Каралеўская Акадэмія драматычнага мастацтва|Каралеўскай Акадэміі драматычнага мастацтва]] выступаў у тэатральных пастаноўках, перш чым атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы галоўнай ролі маладога шпіёна ў [[Камедыя|камедыйных]] [[Баявік (кінажанр)|баевіках]] «[[Kingsman: Сакрэтная служба]]» (2014) і «[[Kingsman: Залатое кола]]» (2017). Таксама Эджэртан займаецца агучваннем і ўдзельнічаў у мультыплікацыйных праектах, у тым ліку ў [[Спявай (франшыза)|франшызе «Sing»]] (з 2016 года) і серыяле «{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}}» (2019). == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся 10 лістапада 1989 года ў горадзе Беркенхед<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-50646375|title=Rocketman star Taron Egerton credits Wales with love of singing|website=www.bbc.com|date=2019-12-04|access-date=2026-05-17}}</ref>. Яго маці працавала ў сацыяльных службах, а бацька кіраваў невялікай гасцініцай побач з [[Ліверпул|Ліверпулам]]; абодва паходзяць з гэтага рэгіёна<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2016/mar/31/taron-egerton-eddie-eagle-kingsman-secret-service-interview|title=Taron Egerton: ‘A part of everyone wants to be Leonardo DiCaprio’|first=Henry|last=Barnes|website=The Guardian|date=2016-03-31|access-date=2026-05-17}}</ref>. У акцёра ёсць дзве малодшыя зводныя сёстры<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/rocketman-takes-taron-egertons-transformation-elton-john-1207544/|title=‘Rocketman’ Takes Flight: Inside Taron Egerton’s Transformation Into Elton John (and, He Hopes, a Major Star)|first=Tatiana|last=Siegel|website=The Hollywood Reporter|date=2019-05-06|access-date=2026-05-17}}</ref>. Нягледзячы на тое, што Тэран нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]] і мае англійскія карані, ён лічыць сябе валійцам «да мозга касцей» і свабодна валодае як валійскай, так і англійскай мовамі<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|title=Mr Taron Egerton|date=2015-01-13|publisher=MR PORTER|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162321/https://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|archive-date=2019-03-06|access-date=2026-05-26|url-status=live|last1=Elvidge|first1=Chris}}</ref><ref name="America">{{cite web|lang=en|url=https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|title=10 Things You Never Knew About Taron Egerton|date=8 January 2020|publisher=[[BBC America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025192458/https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|archive-date=2020-10-25|access-date=2026-05-26|url-status=live}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2014 |{{Не перакладзена 5|Успаміны пра будучыню (фільм, 2014)|Успаміны пра будучыню|4=Testament of Youth (film)}} |- | rowspan="2" |2015 |[[Kingsman: Сакрэтная служба]] |- |{{Не перакладзена 5|Легенда (фільм, 2015)|Легенда|4=Legend (2015 film)}} |- | rowspan="2" |2016 |{{Не перакладзена 5|Эдзі «Арол» (фільм)|Эдзі «Арол»|4=Eddie the Eagle (film)}} |- |[[Спявай]] |- |2017 |[[kingsman: Залатое кола|Kingsman: Залатое кола]] |- | rowspan="2" |2018 |{{Не перакладзена 5|Клуб мільярдэраў (фільм, 2018)|Клуб мільярдэраў|4=Billionaire Boys Club (2018 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Робін Гуд (фільм, 2018)|Робін Гуд|4=Robin Hood (2018 film)}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Рокетмэн (фільм, 2019)|Рокетмэн|4=Rocketman (film)}} |- |2021 |[[Спявай 2]] |- |2023 |{{Не перакладзена 5|Тэтрыс (фільм, 2023)|Тэтрыс||Tetris (film)}} |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Ручная паклажа (фільм)|Ручная паклажа|4=Carry-On}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Яна едзе побач|4=She Rides Shotgun}} |- |2026 |{{Не перакладзена 5|Вяршыня (фільм, 2026)|Вяршыня|4=Apex (2026 film)}} |- |2027 |{{Не перакладзена 5|Усе хочуць трахнуць мяне|4=Everybody Wants to Fuck Me}} |- |TBA |{{Не перакладзена 5|Таракан (фільм)|Таракан|4=Kockroach (film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Льюіс (тэлесерыял)|Льюіс|4=Lewis (TV series)}} |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2014)|Дым|4=The Smoke (TV series)}} |- | 2018 | {{Не перакладзена 5|Маленькія жыхары пагоркаў (тэлесерыял, 2018)|Маленькія жыхары пагоркаў|4=Watership Down (2018 TV series)}} |- | 2019 |{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}} |- | 2019-2020 | {{Не перакладзена 5|Даліна Мумі-троляў (тэлесерыял)|Даліна Мумі-троляў|4=Moominvalley (TV series)}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Чорная птушка (міні-серыял)|Чорная птушка|4=Black Bird (miniseries)}} |- | 2025 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2025)|Дым|4=Smoke (TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|taron_egerton|Taron Egerton}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Англіі]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] fhkk02u3bift08vqxnltf7retjsz84q 5142604 5142603 2026-05-17T10:20:41Z Feeleman 163471 /* Спасылкі */ вікіфікацыя, афармленне 5142604 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Імя пры нараджэнні=Тэран Дэвід Эджэртан }} '''Тэран Эджэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Taron Egerton''; нар. [[10 лістапада|10]] [[Лістапад (месяц)|лістапада]] [[1989]], [[Беркенхед]], [[Англія]]) — [[Уэльс|валійскі]] акцёр англійскага паходжання. Пасля заканчэння [[Каралеўская Акадэмія драматычнага мастацтва|Каралеўскай Акадэміі драматычнага мастацтва]] выступаў у тэатральных пастаноўках, перш чым атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы галоўнай ролі маладога шпіёна ў [[Камедыя|камедыйных]] [[Баявік (кінажанр)|баевіках]] «[[Kingsman: Сакрэтная служба]]» (2014) і «[[Kingsman: Залатое кола]]» (2017). Таксама Эджэртан займаецца агучваннем і ўдзельнічаў у мультыплікацыйных праектах, у тым ліку ў [[Спявай (франшыза)|франшызе «Sing»]] (з 2016 года) і серыяле «{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}}» (2019). == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся 10 лістапада 1989 года ў горадзе Беркенхед<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-50646375|title=Rocketman star Taron Egerton credits Wales with love of singing|website=www.bbc.com|date=2019-12-04|access-date=2026-05-17}}</ref>. Яго маці працавала ў сацыяльных службах, а бацька кіраваў невялікай гасцініцай побач з [[Ліверпул]]ам; абодва паходзяць з гэтага рэгіёна<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2016/mar/31/taron-egerton-eddie-eagle-kingsman-secret-service-interview|title=Taron Egerton: ‘A part of everyone wants to be Leonardo DiCaprio’|first=Henry|last=Barnes|website=The Guardian|date=2016-03-31|access-date=2026-05-17}}</ref>. У акцёра ёсць дзве малодшыя зводныя сёстры<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/rocketman-takes-taron-egertons-transformation-elton-john-1207544/|title=‘Rocketman’ Takes Flight: Inside Taron Egerton’s Transformation Into Elton John (and, He Hopes, a Major Star)|first=Tatiana|last=Siegel|website=The Hollywood Reporter|date=2019-05-06|access-date=2026-05-17}}</ref>. Нягледзячы на тое, што Тэран нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]] і мае англійскія карані, ён лічыць сябе валійцам «да мозга касцей» і свабодна валодае як валійскай, так і англійскай мовамі<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|title=Mr Taron Egerton|date=2015-01-13|publisher=MR PORTER|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162321/https://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|archive-date=2019-03-06|access-date=2026-05-26|url-status=live|last1=Elvidge|first1=Chris}}</ref><ref name="America">{{cite web|lang=en|url=https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|title=10 Things You Never Knew About Taron Egerton|date=8 January 2020|publisher=[[BBC America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025192458/https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|archive-date=2020-10-25|access-date=2026-05-26|url-status=live}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2014 |{{Не перакладзена 5|Успаміны пра будучыню (фільм, 2014)|Успаміны пра будучыню|4=Testament of Youth (film)}} |- | rowspan="2" |2015 |[[Kingsman: Сакрэтная служба]] |- |{{Не перакладзена 5|Легенда (фільм, 2015)|Легенда|4=Legend (2015 film)}} |- | rowspan="2" |2016 |{{Не перакладзена 5|Эдзі «Арол» (фільм)|Эдзі «Арол»|4=Eddie the Eagle (film)}} |- |[[Спявай]] |- |2017 |[[Kingsman: Залатое кола]] |- | rowspan="2" |2018 |{{Не перакладзена 5|Клуб мільярдэраў (фільм, 2018)|Клуб мільярдэраў|4=Billionaire Boys Club (2018 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Робін Гуд (фільм, 2018)|Робін Гуд|4=Robin Hood (2018 film)}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Рокетмэн (фільм, 2019)|Рокетмэн|4=Rocketman (film)}} |- |2021 |[[Спявай 2]] |- |2023 |{{Не перакладзена 5|Тэтрыс (фільм, 2023)|Тэтрыс||Tetris (film)}} |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Ручная паклажа (фільм)|Ручная паклажа|4=Carry-On}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Яна едзе побач|4=She Rides Shotgun}} |- |2026 |{{Не перакладзена 5|Вяршыня (фільм, 2026)|Вяршыня|4=Apex (2026 film)}} |- |2027 |{{Не перакладзена 5|Усе хочуць трахнуць мяне|4=Everybody Wants to Fuck Me}} |- |TBA |{{Не перакладзена 5|Таракан (фільм)|Таракан|4=Kockroach (film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Льюіс (тэлесерыял)|Льюіс|4=Lewis (TV series)}} |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2014)|Дым|4=The Smoke (TV series)}} |- | 2018 | {{Не перакладзена 5|Маленькія жыхары пагоркаў (тэлесерыял, 2018)|Маленькія жыхары пагоркаў|4=Watership Down (2018 TV series)}} |- | 2019 |{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}} |- | 2019-2020 | {{Не перакладзена 5|Даліна Мумі-троляў (тэлесерыял)|Даліна Мумі-троляў|4=Moominvalley (TV series)}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Чорная птушка (міні-серыял)|Чорная птушка|4=Black Bird (miniseries)}} |- | 2025 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2025)|Дым|4=Smoke (TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|taron_egerton|Тэран Эджэртан}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Эджэртан Тэран}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Англіі]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] gre5l32wsbib7v4vo31kn04r4z16z1o 5142606 5142604 2026-05-17T10:21:54Z Feeleman 163471 афармленне 5142606 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Імя пры нараджэнні=Тэран Дэвід Эджэртан }} '''Тэран Эджэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Taron Egerton''; нар. [[10 лістапада|10]] [[Лістапад (месяц)|лістапада]] [[1989]], [[Беркенхед]], [[Англія]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/taron_egerton|title=Taron Egerton Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-05-17}}</ref> — [[Уэльс|валійскі]] акцёр англійскага паходжання<ref name=":0" />. Пасля заканчэння [[Каралеўская Акадэмія драматычнага мастацтва|Каралеўскай Акадэміі драматычнага мастацтва]] выступаў у тэатральных пастаноўках, перш чым атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы галоўнай ролі маладога шпіёна ў [[Камедыя|камедыйных]] [[Баявік (кінажанр)|баевіках]] «[[Kingsman: Сакрэтная служба]]» (2014) і «[[Kingsman: Залатое кола]]» (2017)<ref name=":0" />. Таксама Эджэртан займаецца агучваннем і ўдзельнічаў у мультыплікацыйных праектах, у тым ліку ў [[Спявай (франшыза)|франшызе «Sing»]] (з 2016 года) і серыяле «{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}}» (2019)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся 10 лістапада 1989 года ў горадзе Беркенхед<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-50646375|title=Rocketman star Taron Egerton credits Wales with love of singing|website=www.bbc.com|date=2019-12-04|access-date=2026-05-17}}</ref>. Яго маці працавала ў сацыяльных службах, а бацька кіраваў невялікай гасцініцай побач з [[Ліверпул]]ам; абодва паходзяць з гэтага рэгіёна<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2016/mar/31/taron-egerton-eddie-eagle-kingsman-secret-service-interview|title=Taron Egerton: ‘A part of everyone wants to be Leonardo DiCaprio’|first=Henry|last=Barnes|website=The Guardian|date=2016-03-31|access-date=2026-05-17}}</ref>. У акцёра ёсць дзве малодшыя зводныя сёстры<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/rocketman-takes-taron-egertons-transformation-elton-john-1207544/|title=‘Rocketman’ Takes Flight: Inside Taron Egerton’s Transformation Into Elton John (and, He Hopes, a Major Star)|first=Tatiana|last=Siegel|website=The Hollywood Reporter|date=2019-05-06|access-date=2026-05-17}}</ref>. Нягледзячы на тое, што Тэран нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]] і мае англійскія карані, ён лічыць сябе валійцам «да мозга касцей» і свабодна валодае як валійскай, так і англійскай мовамі<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|title=Mr Taron Egerton|date=2015-01-13|publisher=MR PORTER|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162321/https://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|archive-date=2019-03-06|access-date=2026-05-26|url-status=live|last1=Elvidge|first1=Chris}}</ref><ref name="America">{{cite web|lang=en|url=https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|title=10 Things You Never Knew About Taron Egerton|date=8 January 2020|publisher=[[BBC America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025192458/https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|archive-date=2020-10-25|access-date=2026-05-26|url-status=live}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2014 |{{Не перакладзена 5|Успаміны пра будучыню (фільм, 2014)|Успаміны пра будучыню|4=Testament of Youth (film)}} |- | rowspan="2" |2015 |[[Kingsman: Сакрэтная служба]] |- |{{Не перакладзена 5|Легенда (фільм, 2015)|Легенда|4=Legend (2015 film)}} |- | rowspan="2" |2016 |{{Не перакладзена 5|Эдзі «Арол» (фільм)|Эдзі «Арол»|4=Eddie the Eagle (film)}} |- |[[Спявай]] |- |2017 |[[Kingsman: Залатое кола]] |- | rowspan="2" |2018 |{{Не перакладзена 5|Клуб мільярдэраў (фільм, 2018)|Клуб мільярдэраў|4=Billionaire Boys Club (2018 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Робін Гуд (фільм, 2018)|Робін Гуд|4=Robin Hood (2018 film)}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Рокетмэн (фільм, 2019)|Рокетмэн|4=Rocketman (film)}} |- |2021 |[[Спявай 2]] |- |2023 |{{Не перакладзена 5|Тэтрыс (фільм, 2023)|Тэтрыс||Tetris (film)}} |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Ручная паклажа (фільм)|Ручная паклажа|4=Carry-On}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Яна едзе побач|4=She Rides Shotgun}} |- |2026 |{{Не перакладзена 5|Вяршыня (фільм, 2026)|Вяршыня|4=Apex (2026 film)}} |- |2027 |{{Не перакладзена 5|Усе хочуць трахнуць мяне|4=Everybody Wants to Fuck Me}} |- |TBA |{{Не перакладзена 5|Таракан (фільм)|Таракан|4=Kockroach (film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Льюіс (тэлесерыял)|Льюіс|4=Lewis (TV series)}} |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2014)|Дым|4=The Smoke (TV series)}} |- | 2018 | {{Не перакладзена 5|Маленькія жыхары пагоркаў (тэлесерыял, 2018)|Маленькія жыхары пагоркаў|4=Watership Down (2018 TV series)}} |- | 2019 |{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}} |- | 2019-2020 | {{Не перакладзена 5|Даліна Мумі-троляў (тэлесерыял)|Даліна Мумі-троляў|4=Moominvalley (TV series)}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Чорная птушка (міні-серыял)|Чорная птушка|4=Black Bird (miniseries)}} |- | 2025 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2025)|Дым|4=Smoke (TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|taron_egerton|Тэран Эджэртан}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Эджэртан Тэран}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Англіі]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] hrp6vglywj8gjd5amblsszrt5q2vgtn 5142607 5142606 2026-05-17T10:23:25Z Feeleman 163471 афармленне 5142607 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Эджэртан}}{{Кінематаграфіст |Імя пры нараджэнні=Тэран Дэвід Эджэртан }} '''Тэран Эджэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Taron Egerton''; нар. [[10 лістапада|10]] [[Лістапад (месяц)|лістапада]] [[1989]], [[Беркенхед]], [[Англія]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/taron_egerton|title=Taron Egerton Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-05-17}}</ref> — [[Уэльс|валійскі]] акцёр англійскага паходжання<ref name=":0" />. Пасля заканчэння [[Каралеўская Акадэмія драматычнага мастацтва|Каралеўскай Акадэміі драматычнага мастацтва]] выступаў у тэатральных пастаноўках, перш чым атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы галоўнай ролі маладога шпіёна ў [[Камедыя|камедыйных]] [[Баявік (кінажанр)|баевіках]] «[[Kingsman: Сакрэтная служба]]» (2014) і «[[Kingsman: Залатое кола]]» (2017)<ref name=":0" />. Таксама Эджэртан займаецца агучваннем і ўдзельнічаў у мультыплікацыйных праектах, у тым ліку ў [[Спявай (франшыза)|франшызе «Sing»]] (з 2016 года) і серыяле «{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}}» (2019)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся 10 лістапада 1989 года ў горадзе Беркенхед<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-50646375|title=Rocketman star Taron Egerton credits Wales with love of singing|website=www.bbc.com|date=2019-12-04|access-date=2026-05-17}}</ref>. Яго маці працавала ў сацыяльных службах, а бацька кіраваў невялікай гасцініцай побач з [[Ліверпул]]ам; абодва паходзяць з гэтага рэгіёна<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2016/mar/31/taron-egerton-eddie-eagle-kingsman-secret-service-interview|title=Taron Egerton: ‘A part of everyone wants to be Leonardo DiCaprio’|first=Henry|last=Barnes|website=The Guardian|date=2016-03-31|access-date=2026-05-17}}</ref>. У акцёра ёсць дзве малодшыя зводныя сёстры<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/rocketman-takes-taron-egertons-transformation-elton-john-1207544/|title=‘Rocketman’ Takes Flight: Inside Taron Egerton’s Transformation Into Elton John (and, He Hopes, a Major Star)|first=Tatiana|last=Siegel|website=The Hollywood Reporter|date=2019-05-06|access-date=2026-05-17}}</ref>. Нягледзячы на тое, што Тэран нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]] і мае англійскія карані, ён лічыць сябе валійцам «да мозга касцей» і свабодна валодае як валійскай, так і англійскай мовамі<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|title=Mr Taron Egerton|date=2015-01-13|publisher=MR PORTER|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162321/https://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|archive-date=2019-03-06|access-date=2026-05-26|url-status=live|last1=Elvidge|first1=Chris}}</ref><ref name="America">{{cite web|lang=en|url=https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|title=10 Things You Never Knew About Taron Egerton|date=8 January 2020|publisher=[[BBC America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025192458/https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|archive-date=2020-10-25|access-date=2026-05-26|url-status=live}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2014 |{{Не перакладзена 5|Успаміны пра будучыню (фільм, 2014)|Успаміны пра будучыню|4=Testament of Youth (film)}} |- | rowspan="2" |2015 |[[Kingsman: Сакрэтная служба]] |- |{{Не перакладзена 5|Легенда (фільм, 2015)|Легенда|4=Legend (2015 film)}} |- | rowspan="2" |2016 |{{Не перакладзена 5|Эдзі «Арол» (фільм)|Эдзі «Арол»|4=Eddie the Eagle (film)}} |- |[[Спявай]] |- |2017 |[[Kingsman: Залатое кола]] |- | rowspan="2" |2018 |{{Не перакладзена 5|Клуб мільярдэраў (фільм, 2018)|Клуб мільярдэраў|4=Billionaire Boys Club (2018 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Робін Гуд (фільм, 2018)|Робін Гуд|4=Robin Hood (2018 film)}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Рокетмэн (фільм, 2019)|Рокетмэн|4=Rocketman (film)}} |- |2021 |[[Спявай 2]] |- |2023 |{{Не перакладзена 5|Тэтрыс (фільм, 2023)|Тэтрыс||Tetris (film)}} |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Ручная паклажа (фільм)|Ручная паклажа|4=Carry-On}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Яна едзе побач|4=She Rides Shotgun}} |- |2026 |{{Не перакладзена 5|Вяршыня (фільм, 2026)|Вяршыня|4=Apex (2026 film)}} |- |2027 |{{Не перакладзена 5|Усе хочуць трахнуць мяне|4=Everybody Wants to Fuck Me}} |- |TBA |{{Не перакладзена 5|Таракан (фільм)|Таракан|4=Kockroach (film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Льюіс (тэлесерыял)|Льюіс|4=Lewis (TV series)}} |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2014)|Дым|4=The Smoke (TV series)}} |- | 2018 | {{Не перакладзена 5|Маленькія жыхары пагоркаў (тэлесерыял, 2018)|Маленькія жыхары пагоркаў|4=Watership Down (2018 TV series)}} |- | 2019 |{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}} |- | 2019-2020 | {{Не перакладзена 5|Даліна Мумі-троляў (тэлесерыял)|Даліна Мумі-троляў|4=Moominvalley (TV series)}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Чорная птушка (міні-серыял)|Чорная птушка|4=Black Bird (miniseries)}} |- | 2025 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2025)|Дым|4=Smoke (TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|taron_egerton|Тэран Эджэртан}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Эджэртан Тэран}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Англіі]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] 5vkifdkw5y2d5fm84t9fmgzx3z959rw 5142610 5142607 2026-05-17T10:30:02Z Feeleman 163471 +[[Катэгорыя:Акцёры тэатра Вялікабрытаніі]]; +[[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5142610 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Эджэртан}}{{Кінематаграфіст |Імя пры нараджэнні=Тэран Дэвід Эджэртан }} '''Тэран Эджэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Taron Egerton''; нар. [[10 лістапада|10]] [[Лістапад (месяц)|лістапада]] [[1989]], [[Беркенхед]], [[Англія]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/taron_egerton|title=Taron Egerton Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-05-17}}</ref> — [[Уэльс|валійскі]] акцёр англійскага паходжання<ref name=":0" />. Пасля заканчэння [[Каралеўская Акадэмія драматычнага мастацтва|Каралеўскай Акадэміі драматычнага мастацтва]] выступаў у тэатральных пастаноўках, перш чым атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы галоўнай ролі маладога шпіёна ў [[Камедыя|камедыйных]] [[Баявік (кінажанр)|баевіках]] «[[Kingsman: Сакрэтная служба]]» (2014) і «[[Kingsman: Залатое кола]]» (2017)<ref name=":0" />. Таксама Эджэртан займаецца агучваннем і ўдзельнічаў у мультыплікацыйных праектах, у тым ліку ў [[Спявай (франшыза)|франшызе «Sing»]] (з 2016 года) і серыяле «{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}}» (2019)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся 10 лістапада 1989 года ў горадзе Беркенхед<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-50646375|title=Rocketman star Taron Egerton credits Wales with love of singing|website=www.bbc.com|date=2019-12-04|access-date=2026-05-17}}</ref>. Яго маці працавала ў сацыяльных службах, а бацька кіраваў невялікай гасцініцай побач з [[Ліверпул]]ам; абодва паходзяць з гэтага рэгіёна<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2016/mar/31/taron-egerton-eddie-eagle-kingsman-secret-service-interview|title=Taron Egerton: ‘A part of everyone wants to be Leonardo DiCaprio’|first=Henry|last=Barnes|website=The Guardian|date=2016-03-31|access-date=2026-05-17}}</ref>. У акцёра ёсць дзве малодшыя зводныя сёстры<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/rocketman-takes-taron-egertons-transformation-elton-john-1207544/|title=‘Rocketman’ Takes Flight: Inside Taron Egerton’s Transformation Into Elton John (and, He Hopes, a Major Star)|first=Tatiana|last=Siegel|website=The Hollywood Reporter|date=2019-05-06|access-date=2026-05-17}}</ref>. Нягледзячы на тое, што Тэран нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]] і мае англійскія карані, ён лічыць сябе валійцам «да мозга касцей» і свабодна валодае як валійскай, так і англійскай мовамі<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|title=Mr Taron Egerton|date=2015-01-13|publisher=MR PORTER|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162321/https://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|archive-date=2019-03-06|access-date=2026-05-26|url-status=live|last1=Elvidge|first1=Chris}}</ref><ref name="America">{{cite web|lang=en|url=https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|title=10 Things You Never Knew About Taron Egerton|date=8 January 2020|publisher=[[BBC America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025192458/https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|archive-date=2020-10-25|access-date=2026-05-26|url-status=live}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2014 |{{Не перакладзена 5|Успаміны пра будучыню (фільм, 2014)|Успаміны пра будучыню|4=Testament of Youth (film)}} |- | rowspan="2" |2015 |[[Kingsman: Сакрэтная служба]] |- |{{Не перакладзена 5|Легенда (фільм, 2015)|Легенда|4=Legend (2015 film)}} |- | rowspan="2" |2016 |{{Не перакладзена 5|Эдзі «Арол» (фільм)|Эдзі «Арол»|4=Eddie the Eagle (film)}} |- |[[Спявай]] |- |2017 |[[Kingsman: Залатое кола]] |- | rowspan="2" |2018 |{{Не перакладзена 5|Клуб мільярдэраў (фільм, 2018)|Клуб мільярдэраў|4=Billionaire Boys Club (2018 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Робін Гуд (фільм, 2018)|Робін Гуд|4=Robin Hood (2018 film)}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Рокетмэн (фільм, 2019)|Рокетмэн|4=Rocketman (film)}} |- |2021 |[[Спявай 2]] |- |2023 |{{Не перакладзена 5|Тэтрыс (фільм, 2023)|Тэтрыс||Tetris (film)}} |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Ручная паклажа (фільм)|Ручная паклажа|4=Carry-On}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Яна едзе побач|4=She Rides Shotgun}} |- |2026 |{{Не перакладзена 5|Вяршыня (фільм, 2026)|Вяршыня|4=Apex (2026 film)}} |- |2027 |{{Не перакладзена 5|Усе хочуць трахнуць мяне|4=Everybody Wants to Fuck Me}} |- |TBA |{{Не перакладзена 5|Таракан (фільм)|Таракан|4=Kockroach (film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Льюіс (тэлесерыял)|Льюіс|4=Lewis (TV series)}} |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2014)|Дым|4=The Smoke (TV series)}} |- | 2018 | {{Не перакладзена 5|Маленькія жыхары пагоркаў (тэлесерыял, 2018)|Маленькія жыхары пагоркаў|4=Watership Down (2018 TV series)}} |- | 2019 |{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}} |- | 2019-2020 | {{Не перакладзена 5|Даліна Мумі-троляў (тэлесерыял)|Даліна Мумі-троляў|4=Moominvalley (TV series)}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Чорная птушка (міні-серыял)|Чорная птушка|4=Black Bird (miniseries)}} |- | 2025 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2025)|Дым|4=Smoke (TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|taron_egerton|Тэран Эджэртан}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Эджэртан Тэран}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Англіі]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] t3kzw9410w9zw24xmoevzk4lwmydgdi 5142612 5142610 2026-05-17T10:31:30Z Feeleman 163471 5142612 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Эджэртан}}{{Кінематаграфіст |Імя пры нараджэнні=Тэран Дэвід Эджэртан }} '''Тэран Эджэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Taron Egerton''; нар. [[10 лістапада|10]] [[Лістапад (месяц)|лістапада]] [[1989]], [[Беркенхед]], [[Англія]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/taron_egerton|title=Taron Egerton Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-05-17}}</ref> — [[Уэльс|валійскі]] [[акцёр]] англійскага паходжання<ref name=":0" />. Пасля заканчэння [[Каралеўская Акадэмія драматычнага мастацтва|Каралеўскай Акадэміі драматычнага мастацтва]] выступаў у тэатральных пастаноўках, перш чым атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы галоўнай ролі маладога шпіёна ў [[Камедыя|камедыйных]] [[Баявік (кінажанр)|баевіках]] «[[Kingsman: Сакрэтная служба]]» (2014) і «[[Kingsman: Залатое кола]]» (2017)<ref name=":0" />. Таксама Эджэртан займаецца агучваннем і ўдзельнічаў у [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных]] праектах, у тым ліку ў [[Спявай (франшыза)|франшызе «Sing»]] (з 2016 года) і серыяле «{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}}» (2019)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся 10 лістапада 1989 года ў горадзе Беркенхед<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-50646375|title=Rocketman star Taron Egerton credits Wales with love of singing|website=www.bbc.com|date=2019-12-04|access-date=2026-05-17}}</ref>. Яго маці працавала ў сацыяльных службах, а бацька кіраваў невялікай гасцініцай побач з [[Ліверпул]]ам; абодва паходзяць з гэтага рэгіёна<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2016/mar/31/taron-egerton-eddie-eagle-kingsman-secret-service-interview|title=Taron Egerton: ‘A part of everyone wants to be Leonardo DiCaprio’|first=Henry|last=Barnes|website=The Guardian|date=2016-03-31|access-date=2026-05-17}}</ref>. У акцёра ёсць дзве малодшыя зводныя сёстры<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/rocketman-takes-taron-egertons-transformation-elton-john-1207544/|title=‘Rocketman’ Takes Flight: Inside Taron Egerton’s Transformation Into Elton John (and, He Hopes, a Major Star)|first=Tatiana|last=Siegel|website=The Hollywood Reporter|date=2019-05-06|access-date=2026-05-17}}</ref>. Нягледзячы на тое, што Тэран нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]] і мае англійскія карані, ён лічыць сябе валійцам «да мозга касцей» і свабодна валодае як валійскай, так і англійскай мовамі<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|title=Mr Taron Egerton|date=2015-01-13|publisher=MR PORTER|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162321/https://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|archive-date=2019-03-06|access-date=2026-05-26|url-status=live|last1=Elvidge|first1=Chris}}</ref><ref name="America">{{cite web|lang=en|url=https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|title=10 Things You Never Knew About Taron Egerton|date=8 January 2020|publisher=[[BBC America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025192458/https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|archive-date=2020-10-25|access-date=2026-05-26|url-status=live}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2014 |{{Не перакладзена 5|Успаміны пра будучыню (фільм, 2014)|Успаміны пра будучыню|4=Testament of Youth (film)}} |- | rowspan="2" |2015 |[[Kingsman: Сакрэтная служба]] |- |{{Не перакладзена 5|Легенда (фільм, 2015)|Легенда|4=Legend (2015 film)}} |- | rowspan="2" |2016 |{{Не перакладзена 5|Эдзі «Арол» (фільм)|Эдзі «Арол»|4=Eddie the Eagle (film)}} |- |[[Спявай]] |- |2017 |[[Kingsman: Залатое кола]] |- | rowspan="2" |2018 |{{Не перакладзена 5|Клуб мільярдэраў (фільм, 2018)|Клуб мільярдэраў|4=Billionaire Boys Club (2018 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Робін Гуд (фільм, 2018)|Робін Гуд|4=Robin Hood (2018 film)}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Рокетмэн (фільм, 2019)|Рокетмэн|4=Rocketman (film)}} |- |2021 |[[Спявай 2]] |- |2023 |{{Не перакладзена 5|Тэтрыс (фільм, 2023)|Тэтрыс||Tetris (film)}} |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Ручная паклажа (фільм)|Ручная паклажа|4=Carry-On}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Яна едзе побач|4=She Rides Shotgun}} |- |2026 |{{Не перакладзена 5|Вяршыня (фільм, 2026)|Вяршыня|4=Apex (2026 film)}} |- |2027 |{{Не перакладзена 5|Усе хочуць трахнуць мяне|4=Everybody Wants to Fuck Me}} |- |TBA |{{Не перакладзена 5|Таракан (фільм)|Таракан|4=Kockroach (film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Льюіс (тэлесерыял)|Льюіс|4=Lewis (TV series)}} |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2014)|Дым|4=The Smoke (TV series)}} |- | 2018 | {{Не перакладзена 5|Маленькія жыхары пагоркаў (тэлесерыял, 2018)|Маленькія жыхары пагоркаў|4=Watership Down (2018 TV series)}} |- | 2019 |{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}} |- | 2019-2020 | {{Не перакладзена 5|Даліна Мумі-троляў (тэлесерыял)|Даліна Мумі-троляў|4=Moominvalley (TV series)}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Чорная птушка (міні-серыял)|Чорная птушка|4=Black Bird (miniseries)}} |- | 2025 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2025)|Дым|4=Smoke (TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|taron_egerton|Тэран Эджэртан}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Эджэртан Тэран}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Англіі]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] tu90syi6rdhz4g0r2fk18whi1f2qb9k 5142621 5142612 2026-05-17T10:55:33Z Feeleman 163471 афармленне 5142621 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Эджэртан}}{{Кінематаграфіст |Імя пры нараджэнні=Тэран Дэвід Эджэртан }} '''Тэран Эджэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Taron Egerton''; нар. [[10 лістапада|10]] [[Лістапад (месяц)|лістапада]] [[1989]], [[Бэркенхед]], [[Англія]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/taron_egerton|title=Taron Egerton Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-05-17}}</ref> — [[Уэльс|валійскі]] [[акцёр]] англійскага паходжання<ref name=":0" />. Пасля заканчэння [[Каралеўская Акадэмія драматычнага мастацтва|Каралеўскай Акадэміі драматычнага мастацтва]] выступаў у тэатральных пастаноўках, перш чым атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы галоўнай ролі маладога шпіёна ў [[Камедыя|камедыйных]] [[Баявік (кінажанр)|баевіках]] «[[Kingsman: Сакрэтная служба]]» (2014) і «[[Kingsman: Залатое кола]]» (2017)<ref name=":0" />. Таксама Эджэртан займаецца агучваннем і ўдзельнічаў у [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных]] праектах, у тым ліку ў [[Спявай (франшыза)|франшызе «Sing»]] (з 2016 года) і серыяле «{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}}» (2019)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся 10 лістапада 1989 года ў горадзе Бэркенхед<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-50646375|title=Rocketman star Taron Egerton credits Wales with love of singing|website=www.bbc.com|date=2019-12-04|access-date=2026-05-17}}</ref>. Яго маці працавала ў сацыяльных службах, а бацька кіраваў невялікай гасцініцай побач з [[Ліверпул]]ам; абодва паходзяць з гэтага рэгіёна<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2016/mar/31/taron-egerton-eddie-eagle-kingsman-secret-service-interview|title=Taron Egerton: ‘A part of everyone wants to be Leonardo DiCaprio’|first=Henry|last=Barnes|website=The Guardian|date=2016-03-31|access-date=2026-05-17}}</ref>. У акцёра ёсць дзве малодшыя зводныя сёстры<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/rocketman-takes-taron-egertons-transformation-elton-john-1207544/|title=‘Rocketman’ Takes Flight: Inside Taron Egerton’s Transformation Into Elton John (and, He Hopes, a Major Star)|first=Tatiana|last=Siegel|website=The Hollywood Reporter|date=2019-05-06|access-date=2026-05-17}}</ref>. Нягледзячы на тое, што Тэран нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]] і мае англійскія карані, ён лічыць сябе валійцам «да мозга касцей» і свабодна валодае як валійскай, так і англійскай мовамі<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|title=Mr Taron Egerton|date=2015-01-13|publisher=MR PORTER|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162321/https://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|archive-date=2019-03-06|access-date=2026-05-26|url-status=live|last1=Elvidge|first1=Chris}}</ref><ref name="America">{{cite web|lang=en|url=https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|title=10 Things You Never Knew About Taron Egerton|date=8 January 2020|publisher=[[BBC America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025192458/https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|archive-date=2020-10-25|access-date=2026-05-26|url-status=live}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2014 |{{Не перакладзена 5|Успаміны пра будучыню (фільм, 2014)|Успаміны пра будучыню|4=Testament of Youth (film)}} |- | rowspan="2" |2015 |[[Kingsman: Сакрэтная служба]] |- |{{Не перакладзена 5|Легенда (фільм, 2015)|Легенда|4=Legend (2015 film)}} |- | rowspan="2" |2016 |{{Не перакладзена 5|Эдзі «Арол» (фільм)|Эдзі «Арол»|4=Eddie the Eagle (film)}} |- |[[Спявай]] |- |2017 |[[Kingsman: Залатое кола]] |- | rowspan="2" |2018 |{{Не перакладзена 5|Клуб мільярдэраў (фільм, 2018)|Клуб мільярдэраў|4=Billionaire Boys Club (2018 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Робін Гуд (фільм, 2018)|Робін Гуд|4=Robin Hood (2018 film)}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Рокетмэн (фільм, 2019)|Рокетмэн|4=Rocketman (film)}} |- |2021 |[[Спявай 2]] |- |2023 |{{Не перакладзена 5|Тэтрыс (фільм, 2023)|Тэтрыс||Tetris (film)}} |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Ручная паклажа (фільм)|Ручная паклажа|4=Carry-On}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Яна едзе побач|4=She Rides Shotgun}} |- |2026 |{{Не перакладзена 5|Вяршыня (фільм, 2026)|Вяршыня|4=Apex (2026 film)}} |- |2027 |{{Не перакладзена 5|Усе хочуць трахнуць мяне|4=Everybody Wants to Fuck Me}} |- |TBA |{{Не перакладзена 5|Таракан (фільм)|Таракан|4=Kockroach (film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Льюіс (тэлесерыял)|Льюіс|4=Lewis (TV series)}} |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2014)|Дым|4=The Smoke (TV series)}} |- | 2018 | {{Не перакладзена 5|Маленькія жыхары пагоркаў (тэлесерыял, 2018)|Маленькія жыхары пагоркаў|4=Watership Down (2018 TV series)}} |- | 2019 |{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}} |- | 2019-2020 | {{Не перакладзена 5|Даліна Мумі-троляў (тэлесерыял)|Даліна Мумі-троляў|4=Moominvalley (TV series)}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Чорная птушка (міні-серыял)|Чорная птушка|4=Black Bird (miniseries)}} |- | 2025 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2025)|Дым|4=Smoke (TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|taron_egerton|Тэран Эджэртан}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Эджэртан Тэран}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Англіі]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] r87cio9g3tns2pfo0g8emlrls26fdjx Эджэртан 0 807936 5142614 2026-05-17T10:42:44Z Feeleman 163471 Новая старонка: «Эджэртан ([[Англійская мова|англ]].: ''Edgerton, Egerton'') — англійскае прозвішча, тапонім. == Прозвішча == [[Тэран Эджэртан]] (нар. 1989) — брытанскі акцёр і спявак. [[Сідні Эджэртан]] (1818—1900) — амерыканскі юрыст і палітык [[Гаральд Эджэртан]] (1903–1990) — амерыканскі інжын...» 5142614 wikitext text/x-wiki Эджэртан ([[Англійская мова|англ]].: ''Edgerton, Egerton'') — англійскае прозвішча, тапонім. == Прозвішча == [[Тэран Эджэртан]] (нар. 1989) — брытанскі акцёр і спявак. [[Сідні Эджэртан]] (1818—1900) — амерыканскі юрыст і палітык [[Гаральд Эджэртан]] (1903–1990) — амерыканскі інжынер і вынаходнік == Тапонім == === Вялікабрытанія === * [[Эджэртан (Англія)]] === ЗША === * [[Эджэртан (Ваёмінг)]] * [[Эджэртан (Вісконсін)]] * [[Эджэртан (Індыяна)]] * [[Эджэртан (Канзас)]] * [[Эджэртан (Мінесота)]] * [[Эджэртан (Місуры)]] * [[Эджэртан (Агаё)]] {{спіс цёзак2}}{{неадназначнасць}} iuf4rvv97xcxrfvs0rczsk01bgemgnf 5142615 5142614 2026-05-17T10:43:05Z Feeleman 163471 афармленне 5142615 wikitext text/x-wiki Эджэртан ([[Англійская мова|англ]].: ''Edgerton, Egerton'') — англійскае прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Тэран Эджэртан]] (нар. 1989) — брытанскі акцёр і спявак. * [[Сідні Эджэртан]] (1818—1900) — амерыканскі юрыст і палітык * [[Гаральд Эджэртан]] (1903–1990) — амерыканскі інжынер і вынаходнік == Тапонім == === Вялікабрытанія === * [[Эджэртан (Англія)]] === ЗША === * [[Эджэртан (Ваёмінг)]] * [[Эджэртан (Вісконсін)]] * [[Эджэртан (Індыяна)]] * [[Эджэртан (Канзас)]] * [[Эджэртан (Мінесота)]] * [[Эджэртан (Місуры)]] * [[Эджэртан (Агаё)]] {{спіс цёзак2}}{{неадназначнасць}} cvoanfvxw2xlw7zftsbpz4amikm3u78 5142616 5142615 2026-05-17T10:44:44Z Feeleman 163471 5142616 wikitext text/x-wiki '''Э́джэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Edgerton, Egerton'') — англійскае прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Тэран Эджэртан]] (нар. 1989) — брытанскі акцёр і спявак. * [[Сідні Эджэртан]] (1818—1900) — амерыканскі юрыст і палітык * [[Гаральд Эджэртан]] (1903–1990) — амерыканскі інжынер і вынаходнік == Тапонім == === Вялікабрытанія === * [[Эджэртан (Англія)]] === ЗША === * [[Эджэртан (Ваёмінг)]] * [[Эджэртан (Вісконсін)]] * [[Эджэртан (Індыяна)]] * [[Эджэртан (Канзас)]] * [[Эджэртан (Мінесота)]] * [[Эджэртан (Місуры)]] * [[Эджэртан (Агаё)]] {{спіс цёзак2}}{{неадназначнасць}} 4579201np4781ozba3n44p5jqrg7hbw